https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/079834c8783200e020cf304a95f0654b.pdf 37691f42ad670cd5c02340b5f080ad39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3463 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3246 Title A name given to the resource Lajkonik w oczach badaczy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.3-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bujak, Jan; Pilichowska, Bogdana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Bujak, Bogdana Pilichowska LAJKONIK W O C Z A C H BADACZY Nieoficjalnym s y m b o l e m K r a k o w a jest p o s t a ć b r o ­ datego j e ź d ź c a w p s e u d o o r i e n t a l n y m s t r o j u , na bogato ubranym, nieproporcjonalnie m a ł y m drewnianym koni­ k u bez n 6 g , s t o j ą c y m n a w y ł a n i a j ą c y c h s i ę s p o d k o ń ­ skiego k o r p u s u nogach j e ź d ź c a . N a z w ę L a j k o n i k a w i d z i ­ m y na s z y l d a c h s k l e p ó w , k a w i a r n i , b a r ó w , a n a w e t i n s ­ tytucji, zaś postać zdobi w i n i e t y k r a k o w s k i c h gazet, reklamy, k a r t y pocztowe itd. W y o b r a ż a j ą j ą t a k ż e liczne zabawki, sprzedawane t u r y s t o m jako p a m i ą t k a z K r a ­ kowa. Do L a j k o n i k a i do l e g e n d y z n i m z w i ą z a n e j j e s t e ś m y już tak p r z y z w y c z a j e n i , ż e p r z y j m u j e m y j ą nie zasta­ nawiając się, s k ą d w ł a ś c i w i e w z i ą ł się ten barwny zwyczaj. T y m bardziej, że w a r t y k u ł a c h o n i m , k t ó r e u k a z a ł y się w ostatnich latach, z n a j d u j e m y często p o w t a ­ r z a n e s t w i e r d z e n i e , iż „ t a j e m n i c a L a j k o n i k a z o s t a ł a r o z ­ szyfrowana". W rzeczywistości jednak w ciągu prawie 160 l a t b u r z l i w y c h d o c i e k a ń d o t y c z ą c y c h g e n e z y tego z w y c z a j u n i e w y s z l i ś m y c i ą g l e jeszcze poza h i p o t e z y — mniej lub bardziej przekonujące, a niekiedy wprost fantastyczne. Nie w i e m y nawet k i e d y w ł a ś c i w i e zwy­ czaj t e n p o j a w i ł s i ę w K r a k o w i e . P r z e z l a t a p o w s t a ł y i u p a d ł y d z i e s i ą t k i hipotez, t w o r z y ł y się obozy, w y b u c h a ­ ły z a w z i ę t e spory i p o l e m i k i zamieszczane na łamach p o w a ż n y c h n a u k o w y c h p u b l i k a c j i . W ś r ó d badaczy, k t ó ­ rzy zajmowali się L a j k o n i k i e m , byli wybitni uczeni. Ż y w o i n t e r e s o w a l i s i ę t e m a t e m t a k ż e d z i e n n i k a r z e co­ d z i e n n y c h gazet k r a k o w s k i c h , k t ó r z y s t a r a l i s i ę z a w s z e w y ł a p a ć wszystkie nowości i rewelacje, by je przeka­ zać s w y m czytelnikom. A w s z y s t k o z a c z ę ł o s i ę w r o k u 1820, k i e d y t o na ł a m a c h pierwszego w K r a k o w i e czasopisma literackiego „Pszczółki Krakowskiej", jego założyciel i wydawca K o n s t a n t y M a j e r a n o w s k i (1790—1851) o p u b l i k o w a ł r e l a ­ cję z obchodu K o n i k a Zwierzynieckiego, p o d a j ą c jedno­ c z e ś n i e w y j a ś n i e n i e g e n e z y tego z w y c z a j u . Z a t r z y m a j m y się c h w i l ę p r z y autorze tego a r t y k u ł u , g d y ż j e g o osoba j e s t n i e z w y k l e w a ż n a d l a c a ł e j s p r a w y L a j k o n i k a , a t o co w ó w c z a s n a p i s a ł , d o d n i a d z i s i e j s z e ­ go j e s t t r e ś c i ą p o l e m i k i r o z w a ż a ń . K o n s t a n t y M a j e r a ­ nowski był człowiekiem niezwykle kontrowersyjnym. Dał się p o z n a ć j a k o dziennikarz o b ł y s k o t l i w e j , w y b i t ­ nej i n t e l i g e n c j i , j a k o poeta, d r a m a t u r g i p o w i e ś c i o p i sarz, ale — j a k p i s a ł A m b r o ż y G r a b o w s k i — „przy z d o l n o ś c i a c h p i ó r a n i e o b f i t o w a ł w t o , co n a z y w a m y c h a r a k t e r e m . N i e o g l ę d n y na j u t r o , l e k k o m y ś l n y , o k o ł o r. 1830 do 1831 w p l ą t a ł s w e i m i ę w s p r a w y g o d n e p o ­ g a r d y , co go z o h y d z i ł o . . . i r e s z t ę ż y c i a z a k o ń c z y ł tu w K r a k o w i e , nie z o s t a w i a j ą c u nikogo dobrego w s p o m ­ n i e n i a po sobie" Przede w s z y s t k i m zarzucano m u , że b y ł p ł a t n y m szpiegiem i d e n u n c j a t o r e m na u s ł u g a c h gen. A l e k s a n d r a R o ż n i e o k i e g o , szefa t a j n e j p o l i c j i K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W czasach R z e c z y p o s p o l i t e j K r a k o w s k i e j zo­ stał naczelnikiem cenzury w K r a k o w i e t ę p i ą c wszelkie p r z e j a w y s w o b o d n e g o m y ś l e n i a . A l e t e n sam człowiek w l a t a c h 1819—1822 p i s y w a ł d o „ P s z c z ó ł k i " i „ K r a k u ­ sa" a r t y k u ł y „ t c h n ą c e n i e t y l k o m i ł o ś c i ą o j c z y z n y , a l e chęcią ożywienia ducha narodowego, budzenia serc z u ś p i e n i a i a p a t i i " . W 1848 r. o p u b l i k o w a ł 10 o b r a z ó w 8 I z dziejów Polski i K r a k o w a , napisanych w t y m patriotycznym Był i też duchu Majeranowski popularyzatorem jów. W z Artykuł r. Kronika wielkim legend, „Pszczółce" „Pielgrzym 1820 pt. 10 Krakowa. miłośnikiem, zbieraczem podań, obrzędów publikował je pod i Data j e s t tu ukazał ważna odbył — się w opis dniu 9 musiał go i p a m i ę t a ł a i „Wielu wie — rada pole do porównań, nas choćby Sam szcze­ z tym, dzisiaj. z was pisał konika, kochani ziomkowie, Pielgrzym z Tęczyna na równinach — może co jeszcze znaczy ta przedmieścia ku pomimo t y s i ę c y l u d z i na grożącego jej jedno miejsce deszczu, nie pa­ Zwierzyń­ c o w i , w dTugi c z w a r t e k u r o c z y s t o ś c i B o ż e g o C i a ł a , wczoraj, ścisły, większość jego przebieg. zaś opis — j a k o w ogóle pierwszy — jest dla ciekawy, dając czerwca być się poprzedniego dnia czytelników oglądała co w i d z i m y zwycza­ pseudonimem Tęczyna". o Lajkoniku gdyż Lajkonik gólnie samym dni do którą dziesięciu zwabiła? C z ł o w i e k po t a t a r s k u p r z e b r a n y , w z a w o j u i w ż ó ł ­ t y c h b u t a c h , z w i e l k ą b u ł a w ą w r ę k u ; u d a j e h a r c e na p o s u w i s t y m biegunie; w istocie na z r ę c z n i e p r z y s t r o j o ­ n y m k o n i k u z drewna, otoczony s t r a ż ą policji, przy od­ g ł o s i e m u z y k i , t r ą b i k o t ł ó w . Za k a ż d y m p o d s k o c z e n i e m w t ą albo o w ą s t r o n ę , k i l k a s e t l u d z i do zamieszania przywodzi; wielu z niebezpieczeństwem szwanku, znęca do w ł a ż e n i a na d a c h y , p a r k a n y , d r z e w a i k a m i e n i e w szychtach, byle m u się p r z y p a t r z e ć mogli. O b c h ó d t e n , n a l e ż ą c y do r z ę d u n a j w e s e l s z y c h i n a j ­ dawniejszych w Krakowie, dzieje się w następujący s p o s ó b : skoro się t y l k o procesja o d P a n n y M a r i i po r y n k u miasta u k o ń c z y , zaraz cała p u b l i c z n o ś ć rozmaitego stanu, w i e k u i p ł c i o b o j e j p o ś p i e s z a na r o z l e g ł ą r ó w ­ n i n ę za b i s k u p i m p a ł a c e m , p r z e z B r a c k ą , W i ś l n ą i F r a n ­ c i s z k a ń s k ą ulicę aby zgromadzenie W ł ó c z k ó w * u p r z e d z i ć , które powraca z nabożeństwa, krokiem wolnym, i w p o r z ą d k u s t o s o w n y m do d a w n e g o z w y c z a j u . T a m po n i e j a k i e j c h w i l i , p o k a z u j e się od Z w i e r z y ń c a o c z e k i w a ­ n y k o n i k ze s w o i m u d z i e l n y m o r s z a k i e m , p o s t ę p u j ą c y t a k ż e Bwolna, n a p r z y j ę c i e b r a c t w a z k t ó r a m n i e b a w e m się łączy, i zajeżdża przed okna Biskupa Krakowskiego, d l a z ł o ż e n i a M u czci n a l e ż n e j p r z e z t r z y k r o t n y powiew c h o r ą g w i ą . Po d o p e ł n i e n i u tego o b r z ę d u , Włóczkowie z a t r z y m u j ą się nieco opodal — a rozweselony T a t a r z y n harcuje dopiero na s w y m k o n i k u , w p a d a j ą c m i ę d z y pos­ p ó l s t w o , gdzie najbardziej ś c i ś n i o n e t ł u m y uwodzi. W r z a ­ w a i p o p ł o c h na wszystkie strony, z n a m i o n u j ą dziarskie j e g o o b r o t y . Po k i l k u t a k i c h z a w o d a c h , u c z ę s t o w a w s z y b u ł a w ą w p l e c y ( g a ł k a tej b u ł a w y jest w y p c h a n a s i e r ś ­ cią) niejednego z b i e d a k ó w , k t ó r y nie z d ą ż y , albo nie chce d o b r o w o l n i e u s t ą p i ć z d r o g i , ł ą c z y się na p o w r ó t z W ł ó c z k a m i , i na i c h czele z p o w a g ą wodza p r z o d k u jącego z a s t ę p o m u w i e ń c z o n y m c h w a ł ą z w y c i ę s t w a jedzie na p r z e d m i e ś c i e Z w i e r z y ń c a , gdzie j a k ł a t w o się do­ m y ś l a ć , k o ń c z y d o s t o j n o ś ć s w o j ą , na p r z y g o t o w a n e j ucz­ cie u s t a r s z e g o , w e d ł u g p o w s z e c h n e j w i a d o m o ś c i , s k r o m ­ nej a l e w e s o ł e j . *) W ł ó c z k o w i e , flisactwem. drwale zajmujący się jednocześnie �Dzisiejszy j e ź d z i e c na dziesiąt, pełen żywości się K u l i s i e w i c z , ków. o źródło z nim tego liczy około zapału i jest j e d n y m Rozmawiałem skwapliwie koniku, i lat młodzieńca, z przedniejszych kilkakrotnie, obchodu, sześć­ nazywa Włócz­ dopytując lecz t y l e tylko się był w stanie m n i e n a u c z y ć : że zwyczaj ten jest bardzo d a w ­ ny, p o d o b n o jeszcze o d n a j a z d ó w tatarskich istniejący". W dalszej części a r t y k u ł u M a j e r a n o w s k i stara się w y j a ś n i ć g e n e z ę o b r z ę d u : „ J a k w i e ś ć niesie powszechna, j a k l u d p r o s t y z p e w n o ś c i ą u t r z y m u j e , a co h i s t o r i a nasza n i e o m y l n i e z d a j e s i ę s t w i e r d z a ć ; o k o ł o r o k u 1281, pod n i e s z c z ę ś l i w y m p a n o w a n i e m Leszka Czarnego, T a ­ t a r z y p o r a z t r z e c i g r a s u j ą w Polsce, p o d s u n ę l i s i ę a ż p o d s a m K r a k ó w , k t ó r y j u ż za B o l e s ł a w a W s t y d l i w e g o d w a k r o ć o g n i e m i m i e c z e m pustoszyli. W ł a ś n i e podczas p r o c e s j i B o ż e g o C i a ł a dano z n a ć do m i a s t a , że znaczny o d d z i a ł tej h o r d y p o p e ł n i a g w a ł t y i r a b u n k i na p r z e d ­ mieściach Zwierzyńca. Chwilowa trwoga ogarnęła umy­ sły l u d u ; p ł a c z , narzekanie kobiet, s t a r c ó w i dzieci roz­ l e g a ł o s i ę n a o k o ł o ; m y ś l a n o j u ż z d a ć s i ę na l i t o ś ć k r w a ­ wych najeźdźców, których pożoga i mordy były jedy­ n y m h a s ł e m , g d y w z d o l n y c h do b o j u n a w e t z a c h w i a ł o się m ę s t w o . W t y m jeden z p o m i ę d z y W ł ó c z k ó w zwie­ r z y n i e c k i c h , z a g r z a n y o d w a g ą b o h a t e r a , p o r y w a za c h o ­ r ą g i e w , k t ó r e j d o t ą d jest g o d ł e m o r z e ł b i a ł y , i k r z y k ­ n ą w s z y na s w o i c h : „ Z a m n ą b r a c i a ! U d e r z m y n a t y c h zbójców! G i ń m y a nie p o z w ó l m y i m bezkarnie nacho­ d z i ć naszej z i e m i ! " — o b u d z ą p o w s z e c h n y z a p a ł i n a czele u z b r o j o n e g o l u d u p o ś p i e s z a n a Z w i e r z y n i e c . W k i l ­ k u godzinach zasłano t r u p a m i n a d b r z e ż a Wisły, która się k r w i ą ich z a r u m i e n i ł a , a waleczny d o w ó d c a , p r z y ­ strojony od l u d u w u b i o r y zabitego naczelnika p o h a ń c ó w , z t r y u m f e m p r o w a d z o n y do m i a s t a , w i t a n y o k r z y ­ k a m i r a d o ś c i w t e m s a m e m p r a w i e miejscu, w k t ó r e m się dzisiaj łączy z p o w r a c a j ą c ą z procesji W ł ó c z k ó w cho­ rągwią" . 3 Widzimy, 4 jak w miarę tego „wyjaśniania", autora coraz bardziej ponosi fantazja, j a k barwniejsze, w z r u s z a j ą c e szczegóły. dorzuca coraz to Przez d z i e s i ą t k i l a t l i c z n i a u t o r z y p r z e p i s u j ą le­ g e n d ę bez z m i a n l u b jeszcze b a r d z i e j j ą upiększają, t w o r z ą c na j e j k a n w i e w y c i s k a j ą c e ł z y o p o w i a d a n i a , a nawet poematy . W niektórych publikacjach znajdu­ j e m y dodatkowe — niekiedy ciekawe — szczegóły doty­ c z ą c e u b i o r u L a j k o n i k a , k a p e l i i g r a n y c h przez n i ą m e ­ l o d i i , z m i a n t r a s y pochodu i t p . oraz u w a g i o p o d o b i e ń ­ stwie do o b r z ę d ó w l u d o w y c h . T y m o s t a t n i m zagadnie­ n i e m z a j ę l i s i ę szerzej J ó z e f M i k o ł a j W i ś l i c k i i O s k a r K o l b e r g . W y j a ś n i e n i e genezy o b c h o d u dane przez M a jeranowskiego nie było w t y m okresie kwestionowane. P i e r w s z y m , k t ó r y s i ę do n i e g o s c e p t y c z n i e u s t o s u n k o w a ł b y ł A m b r o ż y G r a b o w s k i . „ Ż y j ę t u l a t 58 — p i s a ł w 1855 r. — a p r z y b y w s z y do K r a k o w a s p o r y m , b o l a t 14 i p ó ł m a j ą c y m w y r o s t k i e m , d o b r z e p a m i ę t a m , co s i ę t u d z i a ł o w czasach m o j e j m ł o d o ś c i . N i g d y p r z e c i e ż n i e p a m i ę t a m , aby kiedy m ó w i o n e było o „ K o n i k u Zwierzynieckim", co n i e c h y b n i e j a k o m ł o d e g o i c i e k a w e g o , b y ł o b y m n i e s p o w o d o w a ł o i ś ć p r z y p a t r z e ć m u s i ę w ż y w e oczy. N i g d y też n i e w i d z i a ł e m , aby, j a k to się dzieje teraz, c a ł i procesya z r y n k u k ł u s e m biegła k u p r z e d m i e ś c i u Z w i e ­ r z y n i e c o g l ą d a ć t e g o n i b y T a t a r a (...)' P r z y t e m p r z e g l ą d a ­ ł e m k s i ę g i d a w n e g o cechu w ł ó c z k ó w , k t ó r z y w o w y c h odległych wiekach g ł ó w n y m i mieli być aktorami te.^o zdarzenia, owego pobicia i odpędzenia Tatarów (...) wszelako w t y c h k s i ę g a c h cechu w ł ó c z k ó w nic nie zna­ l a z ł e m , c o b y d a w a ł o ś l a d j a k i tego z w y c z a j u w d a w ­ n y c h czasach. R o z g ł o s tego K o n i k a Z w i e r z y n i e c k i e g o n a ­ l e ż y s i ę K o n s t a n t e m u M a j e r a n o w s k i e m u (...) T e r a z ju>. wszyscy niezbicie w i e r z ą , ż e to jest s t a r o ż y t n y z w y c z a j , wyjąwszy mnie, który m a m o t y m jakąś wątpliwość; t y l k o przypuszczam, że ten konik m ó g ł istnieć k i e d y ś t a k d a w n o , ale w czasach n i e w o l i k r a j o w y c h , w c h w i ­ lach politycznych z a b u r z e ń i z a j m o w a n i a K r a k o w a to p r z e z S z w e d ó w i S i e d m i o g r o d z i a n , to p r z e z Moskali i N i e m c ó w , poszedł w zapomnienie, uległ p r z e d a w n i ę 4 5 �I �n i u , i w n a s z y c h czasach n a p o d s t a w i e j a k i e g o go p o d a n i a w z n o w i o n y z o s t a ł " . mgliste­ e W o k r e s i e , g d y G r a b o w s k i p i s a ł te s ł o w a , s t w i e r ­ dzono t e ż p o n a d w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć , że nie b y ł o na­ j a z d u t a t a r s k i e g o n a K r a k ó w w r . 1281 o r a z ż e ś w i ę t o Bożego Ciała zaczęto obchodzić w Krakowie znacznie później. Do a s p e k t ó w t y c h n a w i ą z a ł Józef Łepkowski w 1866 r. w s w y m Przeglądzie krakowskich tradycji'. „ W r o k u d o p i e r o 1287 — p i s a ł — c h o c i a ż L e s z e k C z a r n y u m k n ą ł do W ę g i e r , a o k o ł o stolicy o g i e ń i m i e c z p u s t k ą zostawił, przecież Nogal nie z d o b y ł K r a k o w a , odegnany od niego. M o g ł o b y się w i ę c z g a d z a ć podanie z f a k t e m historycznym, c h o c i a ż nie b y ł b y b ł a h y m zarzut: czemu w ź r ó d ł a c h k r o n i k a r s k i c h nie ma nie t y l k o wzmianki, ale c h o ć b y n a j m n i e j s z e j w i a d o m o ś c i o t a k i e j o b r o n i e m i a s t a , o j a k i e j m ó w i p o d a n i e (...) C z e m u ż n a k o n i e c w cechowych przywilejach w ł ó c z k ó w choćby s ł o w e m nie b y ł a w s p o m n i a n a owa ich z a s ł u g a ? " Pod w p ł y w e m tych w ą t p l i w o ś c i zaczęto kwestiono­ w a ć p o d a n ą przez M a j e r a n o w s k i e g o g e n e z ę Lajkonika j a k o „ p a m i ą t k i " po n a j a z d a c h t a t a r s k i c h . N i e k t ó r z y , c h o ć n i e l i c z n i , k r y t y c y p o s z l i jeszcze d a l e j t w i e r d z ą c , ż e c a ł y obchód Lajkonika wraz z legendą Majeranowski wy­ m y ś l i ł o d p o c z ą t k u do k o ń c a . P i e r w s z y z r o b i ł to a n o ­ n i m o w y a u t o r w „ R u c h u M u z y c z n y m " w 1861 r . Był on zdania, że M a j e r a n o w s k i p r z e s z c z e p i ł na g r u n t polski obchód, który widział w południowej Francji, gdzie u r z ą d z a s i ę go n a p a m i ą t k ę w y p ę d z e n i a s t a m t ą d Mau­ rów. Natomiast W ł a d y s ł a w Wójcicki w „Kłosach" w 1872 r . n i e n e g u j e i s t n i e n i a l e g e n d y , p o d d a j e j e d n a k w w ą t p l i w o ś ć d a w n o ś ć obchodu Lajkonika: „Czy ten ob­ chód Konika Zwierzynieckiego obchodzono dawniej, 8 d a w n y c h ś l a d ó w nie m a m y . T a k sumienny i g o r l i w y k r o n i k a r z K r a k o w a , j a k A m b r o ż y G r a b o w s k i (...), n i c o n i m n i e w s p o m i n a (...). O d z i a ł a l n o ś c i w ł ó c z k ó w i o c a ­ l e n i u przez n i c h K r a k o w a o d najazdu T a t a r ó w , t r a d y c j a d a w n a p r z e t r w a ł a , ale o b c h ó d K o n i k a Z w i e r z y n i e c k i e g o p i e r w s z y r a z p o j a w i a s i ę w r o k u 1820. (...) Ż e d a w n i e j nie i s t n i a ł w K r a k o w i e ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i nie ma, a l ­ b o w i e m najmniejszego ś l a d u o n i m nie znajdujemy, ani w zabytkach p i ś m i e n n y c h , ani w d r u k a c h starych, a p r z e c i e ż w t y c h ostatnich m a m y ciekawe opisy C z ą b r u K r a k o w s k i e g o , G r e g o r y a n e k po s z k ó ł k a c h i w a l k i k o g u ­ tów z wyścigami konnemi w X V I i X V I I stuleciu" W 1907 r. n i e z n a n y a u t o r p i s a ł w „ N o w e j R e f o r m i e " , ż e j e s t to „ k a c z k a " , k t ó r ą w y s i e d z i a ł p r z e d 8 0 - c i u l a t y krakowski dziennikarz K. Majeranowski. Л inspiracja d l a n i e g o m i a ł o b y ć n a s t ę p u j ą c e w y d a r z e n i e : „ r a z za czasów napoleońskich, oddział wojska francuskiego w pochodzie na K r a k ó w s t a n ą ł p r z e d k a t e d r ą na Zwie­ rzyńcu. Tam w pewnym ogródku Francuzi urządzili s w ó j o b c h ó d n a r o d o w y . S p o d o b a ł o się to n i e z m i e r n i e M a j e r a n o w s k i e m u , k t ó r y w lot u m y ś l i ł p r z y s w o i ć m a l o w n i ­ cze i g r z y s k o K r a k o w o w i . W y m y ś l i ł o n o d w i e c z n e p o d a n i e o T a t a r a c h , p a s o w a ł na b o h a t e r ó w w ł ó c z k ó w i t r a d y c j a o koniku była gotowa..." . W t y m samym duchu uka­ z a ł o s i ę jeszcze k i l k a i n n y c h publikacji, przy czyni większość a u t o r ó w przytaczała jako koronny argument cytowane w y ż e j s t w i e r d z e n i e G r a b o w s k i e g o . Pod koniec X I X w . z a c z ę ł o się u t w i e r d z a ć przekonanie, że M a j e r a ­ n o w s k i b y ł m i s t y f i k a t o r e m i f a ł s z e r z e m h i s t o r i i na d u ż ą s k a l ę . Z a j ą ł się o n na s w ó j s p o s ó b n i e t y l k o L a j k o n i ­ k i e m , ale r ó w n i e ż i i n n y m i k r a k o w s k i m i zwyczajami, m.in. R ę k a w k ą i C o m b r e m , a t a k ż e i legendami. Jako 1 0 �c i e k a w o s t k ę m o ż n a t u p r z y t o c z y ć jego i n t e r p r e t a c j ę le­ g e n d y o T w a r d o w s k i m , w k t ó r e j s t w i e r d z a ł , że n a s z mistrz i Faust s t a n o w i ą j e d n ą i tę s a m ą osobę. Polski czarnoksiężnik w czasie p o b y t u w Niemczech chcąc u k r y ć swoje pochodzenie m i a ł się n a z w a ć Fastem, a p ó ź ­ niej Faustem. Wiele fantastycznych z m y ś l e ń Majeran o w s k i e g o d o s t a ł o się na s t a ł e d o l i t e r a t u r y , n a w e t n a u ­ k o w e j , z n a j d u j e m y je i dzisiaj w p r a c a c h a u t o r ó w , k t ó ­ rzy je w dobrej wierze p r z y t a c z a j ą jako autentyczne l u ­ dowe o b r z ę d y , legendy, podania, ballady l t d . W 2 poł. X I X w . n i e p o t ę p i a n o go j e d n a k z b y t o s t r o , u w a ż a j ą c , że wszystkich t y c h „ b a ł a m u c t w " i p o d r a b i a ń dopuścił s i ę z m i ł o ś c i do d a w n y c h t r a d y c j i n a r o d o w y c h , k t ó r e chciał upiększyć, a w ten sposób p r z y p o m n i e ć je i uch­ r o n i ć od zapomnienia. Na fałszerstwa Majeranowskiego szerzej zwracali u w a g ę Z y g m u n t Gloger, Aleksander B r u c k n e r , L u d w i k K r z y w i c k i , z a ś w n a s z y c h czasach M i e c z y s ł a w a R o m a n k ó w n a i Janusz Tazbir E f e k t e m „ z d e m a s k o w a n i a " M a j e r a n o w s k i e g o b y ł o co­ raz b a r d z i e j s z e r z ą c e s i ę p r z e k o n a n i e , ż e L a j k o n i k j e s t t w o r e m jego fantazji. A l e istnieli t a k ż e o b r o ń c y „ s t a r o ­ żytności" Lajkonika, k t ó r z y starali się usilnie z n a l e ź ć p r z e k o n y w u j ą c e d o w o d y na j e g o i s t n i e n i e p r z e d 1820 r. I d o w o d y takie — w postaci d o k u m e n t ó w — znaleziono! P i e r w s z y t a k i d o k u m e n t o p u b l i k o w a ł w r. 1898 W a ­ l e r y Eliasz R a d z i k o w s k i . Jest to p r o t o k ó ł p r z e s ł u c h a n i a d w ó c h w ł ó c z k ó w s p i s a n y 27 m a r c a 1816 г., g d z i e m . i n . c z y t a m y : „... o d b y w a n i e K o n i k a Z w i e r z y n i e c k i e g o n a s t ę ­ p u j e p r z e z j e d n e g o z n a s z y c h c z ł o n k ó w za w y n a g r o ­ dzeniem, z łaski ksieni zwierzynieckiego klasztoru po­ b i e r a n i e m " . Ta n i e w ą t p l i w a rewelacja p o p r z e d z i ł a na­ s t ę p n ą , o g ł o s z o n ą 5 lat p ó ź n i e j przez K l e m e n s a B ą k ó w skiego, k t ó r y q p u b l i k o w a ! d o k u m e n t o d n a l e z i o n y przez d y r e k t o r a A r c h i w u m Miejskiego w K r a k o w i e , dr Stanis­ ł a w a K r z y ż a n o w s k i e g o . B y ł o to p i s m o k o n g r e g a c j i w ł ó c z ­ k ó w z w i e r z y n i e c k i c h z 1814 r. a d r e s o w a n e d o d y r e k t o r a p o l i c j i w K r a k o w i e . W a g a t e g o d o k u m e n t u s k ł a n i a dc z a c y t o w a n i a go w c a ł o ś c i : „ D o W i e l m o ż n e g o D y r e k t o r a Policji Wolnohandlowego miasta K r a k o w a . Kongregacya W ł ó c z k ó w , od k i l k u w i e k ó w u ż y w a j ą c p r z y k o n k l u z y i oktawy Bożego Ciała zabaw wesołych połączonych z m u ­ zyką i widowiskiem konika uformowanego, k t ó r e n s w y m skakaniem publiczność z a b a w i ć może. Z tych przyczyn o ś m i e l a m u p r a s z a ć W-ego Dyrektora Policji, gdyby na­ sze z a b a w y w g o d z i n a c h z a k a z a n y c h p o r ą n o c n ą p r z e d ­ ł u ż a ł y się, r a c z y ł s w y m p o z w o l e n i e m u d a r o w a ć n a m po g o d z i n i e z a k a z a n e j p r z e d ł u ż y ć t e nasze z a b a w y p r z y m u z y c e , a to o d b y w a ć s i ę m a j ą c e p r z y u l i c y S m o l e ń s k i e j w p r z e d m i e ś c i u p o d n r 206, za k t ó r ą ł a s k a w o ś ć Jego z w y s o k i m u s z a n o w a n i e m w y z n a j ą c y m nasze p o s ł u s z e ń ­ s t w o . D n i a 16 J u n i i 1814. W a l e n t y K r a s s o w s k i , s t a r s z y . Porembski, podstarszy" . 1 2 l s T e n sam d o k u m e n t przytacza w całości Jan Ptaśnik w „ C z a s i e " z 1907 r. p o p r z e d z a j ą c go w s t ę p e m , b ę d ą c y m żarliwą obroną Lajkonika: „ O d p e w n e g o czasu rok­ rocznie p r a w i e z okazji obchodu K o n i k a Zwierzyniec­ kiego p o j a w i a j ą się w naszych d z i e n n i k a c h artykuły, k t ó r e j e g o p o c z ą t e k c o f a j ą l e d w i e l a t k i l k a d z i e s i ą t od r o k u b i e ż ą c e g o , a n a w e t , co w p r o s t n a humorystykę z a k r a w a , n a z y w a j ą t w o r e m j e d n e j osoby, M a j e r a n o w ­ skiego. D z i w n ą b y do p r a w d y b y ł o r z e c z ą , g d y b y w p r z e ­ ciągu lat kilkudziesięciu potrafiło się z u p e ł n i e z a p o m n i e ć o pochodzeniu tej u r o c z y s t o ś c i , a ż e b y w p r z e c i ą g u tak krótkiego czasu mogła przyjąć się znana legenda o w ł ó c z k u krakowskim. Nie m a m zamiaru tutaj zajmo­ w a ć się bliżej t ą l u d o w ą z a b a w ą w o k t a w ę Bożego C i a ł a ani jej pochodzeniem, a ż e b y p r z e c i e ż raz p o ł o ż y ć k o n i e c n a i w n e j w e r s j i o w p r o w a d z e n i u jej przez M a j e ­ r a n o w s k i e g o p r z e d l a t y 80, j a k o t y m z n o w u p r z e d k i l k u I U. 4. O b c h o d y L a j k o n i k a o k . 1932 г. I I . 5, 6. L a j k o n i k a w 1978 r. Obchody �d n i a m i autor a r t y k u ł u w N o w e j Reformie s w y c h czy­ telników informował, proszę o łaskawe wydrukowanie n a s t ę p u j ą c e g o podania..." . u Następnym, chociaż kontrowersyjnym argumentem b y ł obraz znanego k r a k o w s k i e g o m a l a r z a M i c h a ł a Sta­ chowicza, p r z e d s t a w i a j ą c y o b c h ó d K o n i k a Zwierzyniec­ k i e g o . Z a m ó w i ł go — j a k i szereg i n n y c h — b i s k u p P a w e ł W o r o n i c z do swego p a ł a c u , k t ó r e m u p o s t a n o w i ! przywrócić „dawną świetność i wspaniałość" i „za­ m i e n i ć na ognisko s z t u k i i l i t e r a t u r y " . N i e z a l e ż n i e od s p o r ó w , j a k i e obraz ten w y w o ł a ł , jego znaczenie pole­ ga n a t y m , ż e j e s t t o p i e r w s z a — i to b a r d z o szcze­ gółowa — dokumentacja ikonograficzna obchodu L a j k o ­ nika, a w i ę c s k ł a d u c a ł e g o orszaku, s t r o j ó w jego uczest­ ników, a nawet otaczającej publiczności. Przedmiotem d y s k u s j i s t a ł a s i ę n a t o m i a s t d a t a p o w s t a n i a tego o b r a z u . J e ż e l i z o s t a ł o n n a m a l o w a n y p r z e d 1820 г., s t a n o w i ł o b y t o jeszcze j e d e n p r z e k o n y w a j ą c y a r g u m e n t p r z e c i w t e ­ zie, ż e L a j k o n i k a s p r o w a d z i ł z z a g r a n i c y a l b o t e ż w y ­ m y ś l i ł M a j e r a n o w s k i . J e d n a k ż e data po k i l k u konser­ w a c j a c h obrazu s t a ł a się m a ł o czytelna. N i e k t ó r z y auto­ r z y o d c z y t y w a l i j ą j a k o r. 1820 (a w i ę c r o k , w k t ó r y m L a j k o n i k z o s t a ł p o raz p i e r w s z y o p i s a n y ) , i n n i z a ś j a k o r. 1816. P r z e w a g ę u z y s k a l i z w o l e n n i c y d a t y w c z e ś n i e j ­ szej, o p i e r a j ą c s i ę — o d z i w o — n a w s p o m n i a n y m w y ­ żej G r a b o w s k i m , k t ó r y w Opisie h i s t o r y c z n y m Krakowa podaje jako d a t ę powstania obrazu lata 1816—1817 p r z e c z ą c w ten sposób innej swojej wypowiedzi, wyżej p r z e z nas c y t o w a n e j . 15 P o w s t a j ą też hipotezy o pochodzeniu L a j k o n i k a od d a w n y c h p o g a ń s k i c h k u l t ó w . N i e k t ó r z y (up. W ł a d y s ł a w S i a r k o w s k i , Józef Szujski) u w a ż a j ą , że p i e r w o w z o r e m b y ł y u r o c z y s t o ś c i k u czci b o g a w o j n y i p o ś w i ę c o n e g o m u k o n i a , na k t ó r y m o b j e ż d ż a ł ś w i a t . W y b i e g a j ą c n i e ­ co n a p r z ó d m o ż n a t u d o d a ć , ż e jeszcze w o d l e g l e j s z e czasy cofa K o n i k a Zwierzynieckiego Stanisław Wys­ p i a ń s k i , k t ó r y w Achillesie p o d s t a w i a go w miejsce konia trojańskiego, starając się połączyć ten obrzęd z indoeuropejskim k u l t e m wody. Odys harcuje t u na d r e w n i a n y m koniu, a cała uroczystość przebiega w e d ­ ług e l e m e n t ó w obchodu Lajkonika. Według niektórych k r y t y k ó w (np. P r z e m y s ł a w M ą c z e w s k i ) W y s p i a ń s k i p o d ­ jął w ten sposób próbę wyjaśnienia r o d o w o d u te.5o z w y c z a j u (flisacy j a k o czciciele fetysza k u l t u w o d y — konia, poświęconego w Grecji P o s e j d o n o w i . Nie ule­ ga w ą t p l i w o ś c i , ż e W y s p i a ń s k i p o w a ż n i e i n t e r e s o w a ł s i ę L a j k o n i k i e m , d l a k t ó r e g o z a p r o j e k t o w a ł w 1904 r. n o ­ wy, bardzo p i ę k n y strój. 1 6 Z a c z ę t o t e ż s z u k a ć na z i e m i a c h p o l s k i c h , w i n n y c h k r a j a c h , a n a w e t na i n n y c h k o n t y n e n t a c h o b c h o d ó w — zwłaszcza ludowych — związanych z koniem lub prze­ b i e r a n i e m s ę za n i e g o . I r z e c z y w i ś c i e z n a l e z i o n o i c h b a r d z o w i e l e . S t w i e r d z o n o , ż e nasz K o n i k Z w i e r z y n i e c ­ k i m a w i e l u „ k r e w n y c h " na c a ł y m ś w i e c i e ; że podobne obchody w y s t ę p o w a ł y już w starożytności; że w wie­ kach ś r e d n i c h znano je z a r ó w n o w zachodniej jak i w s c h o d n i e j E u r o p i e , g d z i e n a d a l s i ę j e jeszcze n o t u ­ je (Niemcy, F r a n c j a , W ł o c h y , Hiszpania, A n g l i a , Jugo­ s ł a w i a , B u ł g a r i a , C z e c h o s ł o w a c j a i in.), a t a k ż e w A z j i (Turcja, Pamir, Tybet, C h i n y , Japonia, Jawa) oraz w A f ­ r y c e i A m e r y c e . W i a d o m o t e ż , ż e z czasem d o d a w a n o do n i c h — w k r a j a c h e u r o p e j s k i c h — j a k ą ś legendę h i s t o r y c z n ą . Na Zachodzie (np. w P r o w a n s j i i ś r o d k o ­ wej F r a n c j i ) u r o c z y s t o ś c i t a k i e o d b y w a ł y się r ó w n i e ż w okresie B o ż e g o C i a ł a lub Zielonych Świątek. ; P r ó b o w a n o też wyjaśnić genezę Lajkonika średnio­ wiecznymi m i s t e r i a m i o d b y w a n y m i w klasztorze sióstr N o r b e r t a n e k na Z w i e r z y ń c u w K r a k o w i e . Posłuchajmy fantastycznego wywodu Leonarda Lepszego, który w 1899 r. t a k p i s a ł : „ J e ż e l i . . . u p r z y t o m n i m y sobie p o ­ stać z n a n ą K o n i k a Zwierzynieckiego w jego oriental­ n y m stroju przedstawionego w misteriach króla Mel­ c h i o r a czy K a s p r a , p r z y b y w a j ą c e g o na r u m a k u z d a l e ­ kiego W s c h o d u , w o b r ę b i e m u r ó w k l a s z t o r n y c h , to m u ­ s i m y d o j ś ć do p r z e k o n a n i a , ż e j e s t t o j e d n a i t a s a m a p o s t a ć . K o n i k Z w i e r z y n i e c k i nie jest przeto n i c z y m i n ­ n y m jak p r z e ż y t k i e m ś r e d n i o w i e c z n e g o m i s t e r i u m , jest c h w i s t e m p r z e b r a n y m za p o l s k i e g o m a g a , a ż e n i e m ó g ł on łatwo wjeżdżać między licznie zgromadzony lud w k o ś c i e l e na p r a w d z i w y m k o n i u , u ż y w a ł przeto d r e w ­ n i a n e j l a l k i do t e g o (...) p i e r w o t n a k r e a c j a p r z e d s t a w i e ­ nia k o ś c i e l n e g o , wielkanocnego konika, czyli l e j - к о ш к а p r z e n i e s i o n ą zostaje do m i s t e r i u m o k t a w y B o ż e g o C i a ­ ł a (...) b r a c t w o w ł ó c z k ó w z w i e r z y n i e c k i c h za sprawą z a k o n n i c p o d j ę ł o (...) j a k p r z y p u s z c z a m y , z a d a n i e w y k o ­ nania jednej z ról nieznanych nam bliżej klasztornych m i s t e r i ó w . Z b i e g i e m czasu t e m a t g ł ó w n y p o s z e d ł w za­ p o m n i e n i e , ale p i e r w i a s t e k k o m i c z n y , ł a m a n e s z t u k i i f i - t l e c h w i s t o w s k i e (...). u t r z y m a ł y s i ę w g ł ó w n e j c z ę ś c i m. do n a s z y c h c z a s ó w . D y a l o g i B o ż e g o C i a ł a m o g ł y u s t a ć z u p e ł n i e d o p i e r o z k o ń c e m X V I I I s'.ulecia ( o k o ł o 1780) i to b ę d z i e p r a w d o p o d o b n i e okresem usamoistnienia ob­ chodu Konika Zwierzynieckiego" " . Natomiast dla Adama Szelągowskiego, który związ­ k u L a j k o n i k — Z w i e r z y n i e c r ó w n i e ż nie poddaje w w ą t ­ pliwość, pozostałości obchodu są dowodem, że fundacja klasztoru Norbertanek była niegdyś miejscem kultu ko­ nia. M y ś l tę rozwija w obszernym wywodzie, k t ó r y k o ń ­ czy w n i o s k i e m , ż e „ n a j s t a r s z ą i n a j p o w a ż n i e j s z ą orga­ nizacją społeczną grodu K r a k o w a przed Piastami byli włóczkowie (flisacy), k t ó r z y z a t r z y m a l i do d z i ś dnia przywilej obchodu w swych rękach Konika...' . Aleksander Bruckner surowo ocenił r o z p r a w ę Szelągow­ skiego, a p r z y okazji w y p o w i e d z i a ł się w s p o s ó b d o ś ć k a t e g o r y c z n y na t e m a t L a j k o n i k a : „ M i t o l o g i a D ł u g o s z o wa, K o n i k Zwierzyniecki, topienie Marzanny, dyngus i ś m i g u s i t d . wszystko stanowi dla niego ( S z e l ą g o w s k i e g o — p r z y p . aut.) p o d k ł a d n i e w z r u s z o n y , p r a s t a r y i r o d z i m y , c h o c i a ż n i e t r u d n o d o w i e ś ć , ż e w s z y s t k o to szczera i l u ­ zja, j a k n p . m i t o l o g i a D ł u g o s z o w a . (...) K o n i k Zwierzy­ n i e c k i — to zabawa cechowa n a j z w y k l e j s z a , p r z y p a d ­ k i e m z a c h o w a n a do c z a s ó w n a j n o w s z y c h ; z a b a w a t o ce­ chowa, miejska, więc późna i żadnego w niej związku z wierzeniami czy kultami słowiańskimi dopatrywać się nie g o d z i " . W t y m samym artykule Bruckner u z n a ł L a j k o n i k a za p o z o s t a ł o ś ć po n i e m i e c k i c h k o l o n i ­ stach. 1 8 1 S Ze stanowiskiem wiążącym początki Lajkonika z k o l o n i z a c j ą n i e m i e c k ą nie zgodził się A d a m Chmiel s t w i e r d z a j ą c , ż e j e s t „ t o o b c h ó d nasz s t a r o ż y t n y , a n i e p r z y n i e s i o n y z Z a c h o d u , a l e p o d w p ł y w e m z w y c z a j ó w ce­ c h ó w rzemieślniczych niemieckich i bractw kościelnych p r z y s t o s o w a n y do uroczystego o b c h o d u ś w i ą t k a t o l i c k i c h według pojęć średniowiecznych" . W dalszej części swej w y p o w i e d z i stawia istotne pytanie: „Zastanawia nas t y l k o o k o l i c z n o ś ć , d l a c z e g o w ł ó c z k o w i e ( f l i s a c y ) , k t ó ­ rzy w dawnych czasach z a j m o w a l i się spławianiem drzewa i zboża Wisłą, urządzali obchód Lajkonika nie b ę d ą c e g o w ż a d n y m z w i ą z k u z ich z a j ę c i a m i i dlacze­ go p o d o b n e g o o b c h o d u n i e u r z ą d z a l i f l i s a c y mieszka­ j ą c y n i ż e j nad W i s ł ą ? O t ó ż t u t a j dopiero daje szerokie pole do r o z w a ż a ń i b a d a ń przypuszczenie dra A . S z e l ą ­ g o w s k i e g o , czy t e ż o b c h ó d k o n i k a z w i e r z y n i e c k i e g o n i e sięga c z a s ó w p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e g o K r a k o w a i nie jest z w i ą z a n y z czczonymi k o ń m i przy ś w i ą t y n i p o g a ń s k i e j , j a k a m i a ł a b y ć na Z w i e r z y ń c u i z p r a s t a r y m h e r b e m „stary koń"? 2 0 W 1916 r. z n a n y e t n o g r a f k r a k o w s k i F r a n c i s z e k G a w e ł e k w y g ł o s i ł na posiedzeniu W y d z i a ł u Filologicznego A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i referat pt. „ L a j k o n i k j a k o za- �П. 7. Orszak Lajkonika, bytek ś r e d n i o w i e c z n y " , a dwa lata n a j o b s z e r n i e j s z ą do c h w i l i o b e c n e j tego o b c h o d u Konik Zwierzyniecki. bawami ludowymi, w której zebrał tego czasu n a p i s a n o o L a j k o n i k u i poglądy . wys. ok. 50 c m . W y k . F e l i k s M o l e n d a , K r a k ó w później opublikował rozprawę dotyczącą Ze studiów nad za­ t o w s z y s t k o co do przedstawił własne a P o d s u m o w u j ą c s w e w y w o d y , G a w e ł e k s t w i e r d z a , ze ..obrzędy, w k t ó r y c h występuje koń, powtarzają się powszechnie u wszystkich n i e m a l l u d ó w w porze w i o ­ s e n n e j . (...) Czas u r z ą d z a n i a t y c h o b c h o d ó w ł ą c z y s i ę u l u d ó w chrześcijańskich z ważniejszymi ś w i ę t a m i jak Zielone Święta, Boże Ciało lub Piotra i P a w ł a . Obcho­ dom t y m towarzyszą śpiewy, muzyka i tańce, przy czym uczestnicy nie r z a d k o u b i e r a j ą się w zieleń. Zastana­ w i a j ą c s i ę n a d g e n e z ą tego r o d z a j u o b r z ę d ó г v i b a d a j ą c obrzędy ludów starożytnych stwierdzić musimy, że w s z y s t k i e tego r o d z a j u o b c h o d y n i e s ą n i c z y m i n n y m , jak t y l k o ś w i ę t e m powitania wiosny w jej p e ł n y m roz­ kwicie. (...) Właściwy pierwotny charakter kultowy k o n i k a , j a k u i n n y c h , t a k i u nas z o s t a ł z a p o m n i a n y a n a s t ę p n i e o t r z y m a ł o n c e c h y z a b a w y czy m i s t e r i u m chrześcijańskiego" . 2 2 D o d a j m y tutaj, że i n n i zwolennicy ludowego pocho­ dzenia L a j k o n i k a p o d k r e ś l a j ą r ó w n i e ż jego podobień­ s t w o do t a k i c h o b r z ę d ó w j a k K o b y ł k a , K o n i a r z i t p . , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e j e ź d z i e c na d r e w n i a n y m koniku. S ą d z ą o n i , ż e w m i a r ę z a c i e r a n i a s i ę czysto l u d o w y c h e l e m e n t ó w o b r z ę d o w y c h , co n a s t ę p o w a ł o z n a c z n i e s z y b ­ ciej w w a r u n k a c h m i e j s k i c h w K r a k o w i e , g d z i e z w y ­ czaj t e n s t a l s i ę z b i e g i e m czasu c o r o c z n ą t r a d y c j ą , za­ c z ę t o „ d o c z e p i a ć " do niego w ą t k i historyczne, b y w t e n sposób wypełnić powstającą próżnię, w której zaczął o n t r a c i ć sens . 2 3 G a w e ł e k d o r z u c i ł t e ż a r g u m e n t ś w i a d c z ą c y za bez­ s p o r n y m — j a k się w ó w c z a s w y d a w a ł o — z w i ą z k i e m Lajkonika ze Z w i e r z y ń c e m . B y ł a t o o d n a l e z i o n a p r z e z niego w zapiskach k l a s z t o r u N o r b e r t a n e k n o t a t k a n o s z ą ­ ca d a t ę „1756 I u n i u s 2 1 " , a d o t y c z ą c a w y d a t k u 2 zl „na niedzielę t r i u m f a l n ą doboszowi z konikiem". ok. 1935 Po u k a z a n i u s i ę p r a c y G a w e ł k a k r a k o w s k i „ C z a s " o p u b l i k o w a ł recenzję, w której redakcja wyjaśnia mo­ t y w y j a k i e s k ł o n i ł y tego a u t o r a do n a p i s a n i a tak ob­ s z e r n e j m o n o g r a f i i L a j k o n i k a : „ P o d n i e t ą do p o s z u k i w a ń b y ł dla niego r a d y k a l n y sceptycyzm współpracownika osławionej „ K r a k a u e r Zeitung", który wystąpił z twier­ d z e n i e m , ż e o b r z ę d L a j k o n i k a j e s t f a l s y f i k a t e m z r. 1820 p o d r o b i o n y m przez r e d a k t o r a k r a k o w s k i e j „Pszczółki", Majeranowskiego i narzuconym publiczności krakow­ s k i e j . (...) T a j e m n i c ę L a j k o n i k a — czytamy dalej — m o ż n a u w a ż a ć za o d s ł o n i ę t ą , z a ś a u t o r o w i n a l e ż y s i ę za ż m u d n e p o s z u k i w a n i a w d z i ę c z n o ś ć u m i ł o ś n i k ó w sta­ rej tradycji..." . 2 i Na marginesie trzeba d o d a ć , że s t w i e r d z e n i a o „ o d ­ słonięciu tajemnicy Lajkonika" u k a z y w a ł y s i ę co p a r ę lat i nadal u k a z u j ą w p o w a ż n y c h n a w e t p r a c a c h . 2 5 W k r ó t c e po G a w e ł k u z a b r a ł g ł o s h i s t o r y k , R o m a n G r ó d e c k i . W a r t o szerzej p r z y t o c z y ć j e g o p o g l ą d y , g d y ż o p i e r a j ą s i ę one na n o w y c h d o k u m e n t a c h i r z u c a j ą n o ­ w e ś w i a t ł o na w i e d z ę o L a j k o n i k u : „ Z d a w a ł o b y s i ę —• pisze G r ó d e c k i — ż e geneza naszego s y m p a t y c z n e g o L a j k o n i k a w y j a ś n i o n a p r z y n a j m n i e j o t y l e , i l e to m o ż ­ liwe w podobnym przypadku. Tymczasem stwierdzić w y p a d a , że n i e u w z g l ę d n i o n e z o s t a ł y przez d r a G a w e l k a ź r ó d ł a historyczne t u na miejscu, w a r c h i w u m k r a k o w ­ s k i m t j . akta i k s i ę g i k o n g r e g a c j i w ł ó c z k ó w , k t ó r a po­ chód „ k o n i k a " u r z ą d z i ł a (w A r c h i w u m akt dawnych m . K r a k o w a ) oraz a k t a W i e l k o r z ą d c ó w na z a m k u k r a ­ kowskim, którzy byli najwyższą władzą administracyj­ n ą i s ą d o w ą nad t y m i ż w ł ó c z k a m i ( t a m ż e oraz w A r ­ c h i w u m K r a j o w e m a k t ó w grodzkich i ziemskich). K s i ą ? t y c h i a k t ó w j e s t sporo, n i e z d o ł a ł e m p r z e j r z e ć jeszcze w s z y s t k i c h , ale te k i l k a a k t ó w , k t ó r e o d s z u k a ł e m , co­ f a j ą z n a c z n i e d a l e j w s t e c z nasze d o t y c h c z a s o w e h i s t o ­ r y c z n e w i a d o m o ś c i o „ k o n i k u " oraz p o z w a l a j ą na i n ­ n y m g r u n c i e p o s t a w i ć t e o r i ę o genezie o b c h o d u k o n i ­ ka" . 2 e z Jak s i ę d a l e j d o w i a d u j e m y od G r ó d e c k i e g o , d o k u m e n t ó w był protokół rozprawy sądowej jednym będącej 9 �П. 8. Lajkonik na biegunach, r u c h o m a z a b a w k a d r e w n i a n a . W y k . Z . S k u l s k i , K r a k ó w , o k . 1950 г. I I . 9. Lajkonik, z a b a w k a z m a s y k a s z t a n o w e j , w y s . 16 c m . W y k . Z o f i a P o s t a w a , P y c h o w i c e , w o j . k r a k o w s k i e , 1958 г. I I . 10. Lajkonik goniący kobietę, k a r u z e l a d r e w n i a n a , w y s . 18 c m . Wyk. Stanisław Kański, Smiłowice, woj. krak o w s k i e , 1950 r. finałem awantury m i ę d z y włóczkami a ich „ p o d p r y m a s e m " , k t ó r a w y b u c h ł a w czasie p o w r o t u z o b c h o d ó w . B y ł t o r o k 1738. W ł ó c z k o w i e w r a z z k o n i k i e m w r a c a l i n i e n a Z w i e r z y n i e c , lecz u l i c ą G r o d z k ą n a K a z i m i e r z , gdzie m i e s z k a ł w ó w c z a s i c h „ p r y m a s " czyli naczelnik i gdzie b y ł y p r z e c h o w y w a n e g o d ł a k o n g r e g a c y j n e , a za­ pewne i d r e w n i a n y k o n i k oraz inne akcesoria. M o ż n a więc sądzić, ż e p i e r w o t n i e p u n k t wyjścia i trasa po­ w r o t u u z a l e ż n i o n e b y ł y o d miejsca zamieszkania na­ czelnika w ł ó c z k ó w , a tradycje zwierzynieckie są spra­ w ą p ó ź n i e j s z ą . M ó g ł to w i ę c b y ć z w y c z a j k r a k o w s k i a nie zwierzyniecki. W ł a ś n i e ten fakt pozwolił G r ó d e c ­ k i e m u n a p r z e d s t a w i e n i e g e n e z y tego o b c h o d u w n o ­ w y m oświetleniu. W e d ł u g K . B ą k o w s k i e g o zabawa polegała głównie na muzyce, t a ń c u i n a p i t k u , z a ś k o n i k p o c z ą t k o w o b y ł tylko s t r a ż n i k i e m b a w i ą c y c h się (skakanie i bicie ciż­ by p a ł k ą ) , a p ó ź n i e j dopiero stał się „ k r o t o c h w i l n y m c h w i s t e m " , n a j w a ż n i e j s z ą f i g u r ą podczas z a b a w y . „ K o ­ m i z m — dodaje B ą k o w s k i — o p r ó c z skakania, bicia pałką, m i m i k i m ó g ł zwłaszcza polegać na przedstawie­ niu włóczka, przeważnie na wodzie przebywającego, konno — podobnie j a k m a r y n a r k a szwajcarska budzi u ś m i e c h przez p r z e c i w s t a w i e n i e g ó r m o r z u . Z czasem z a p o m n i a n o o p o c z ą t k u „ k o n i k a " ; i m m n i e j go r o z u ­ m i a n o t y m w z r a s t a ł o jego znaczenie..." . 27 G r ó d e c k i podziela p o g l ą d y B ą k o w s k i e g o ł ą c z ą c e po­ c z ą t k i L a j k o n i k a z cechem w ł ó c z k ó w , ale jego i n t e r p r e ­ t a c j a j e s t i n n a : „ R e z u l t a t y m o i c h p o s z u k i w a ń streszcza­ j ą s i ę w n a s t ę p u j ą c y m : na r ó w n i z r z e m i e ś l n i c z y m i ce­ chami miasta K r a k o w a b r a ł a udział w uroczystości pro­ cesji k o ś c i e l n e j w o k t a w ę B o ż e g o C i a ł a kongregacja w ł ó c z k ó w krakowskich(...), a to w s p o s ó b najsolenniejszy. I t a k , j a k n p . r z e ź n i c y k r a k o w s c y n i e ś l i ze s o b ą swoje g o d ł o cechowe, t j . g ł o w ę w o ł u , r z e ź b i o n ą w drze­ wie, taksamo w ł ó c z k o w i e b r a l i swe godło, t j . k o n i k a i r a z e m u c z e s t n i c z y l i w p r o c e s j i . Po p r o c e s j i w r a c a ł k a ż d y cech d o d o m u , a l e k a ż d y c e c h m i a ł t e n d o m b l i s 5 8 10 ko, w d z i s i e j s z y m ś r ó d m i e ś c i u , k t ó r e d a w n i e j b y ł o ca­ lem miastem. W ł ó c z k o w i e zaś mieszkali nie w K r a k o ­ w i e lecz n a g r u n t a c h w i e l k o r z ą d o w y c h n a d W i s ł ą , o p o ­ d a l m i a s t a , ' c z ę ś c i ą t e ż na Z w i e r z y ń c u i Smoleńsku ( k t ó r e to o b i e m i e j s c o w o ś c i m i a ł y s w y c h reprezentan­ tów, zwanych „posłami", w starszyźnie kongregacji) oraz t z w . k o l e g i a c k i m brzegu, n a l e ż ą c y m do U n i w e r s y ­ tetu. A ż e sztandar, buzdygan, g o d ł o cechowe ( „ i n s i g nia congregationis") w m y ś l s t a t u t ó w m i a ł y b y ć w prze­ c h o w a n i u starszego, c z y l i „ p r y m a s a " k o n g r e g a c j i , z a t e m po p r o c e s j i m u s i e l i w ł ó c z k o w i e g r e m i a l n i e o d p r o w a d z i ć swój sztandar i swojego „ k o n i k a " do d o m u prymasa. Zamieniało się w i ę c z r e g u ł y to odprowadzanie w p o c h ó d d ł u g i p r z e z m i a s t o i poza m i a s t o — a ż e „konikowi" towarzyszyła chorągiew, prymas z buzdy­ ganem w otoczeniu „ p o d p r y m a s i e g o " , t z w . p o s ł ó w i ca­ łej dość licznej kongregacji włóczków, uzbrojonych w muszkiety i toporki, oddających na k o m e n d ę pod­ prymasiego salwy w powietrze, że t e m u wszystkiemu towarzyszyła muzyka hałaśliwa z biciem w kotły itp., w i ę c z r o z u m i a ł e m s i ę staje, ż e w t a k i c h o k o l i c z n o ś c i a c h zwyczajowe odnoszenie g o d e ł k o n g r e g a c y j n y c h do p r y ­ m a s a m o g ł o , n i e m a l m u s i a ł o s i ę z a m i e n i ć w r o d z a j za­ b a w y cechowej t e m bardziej, że istotnie z r e g u ł y po­ w r ó t ten k o ń c z y ł się w d o m u prymasa obfitą libacją, k t ó r a n i e g d y ś — j a k w r . 1738 — f i n a ł znajdowała w k r w a w e j n a w e t a w a n t u r z e , gdzie k r e w k i tempera­ ment- w ł ó c z k ó w ł a t w o m ó g ł s i ę o d w o ł a ć d o t o p o r k ó w i w y p o ż y c z o n y c h na p r o c e s j ę m u s z k i e t ó w . Gdy p o w r ó t do d o m u p r y m a s a i huczna gościna t a m ż e z l e w a j ą c s i ę w c a ł o ś ć n a b r a ł y c h a r a k t e r u spec­ j a l n e j zabawy, n i e t r u d n o j u ż szło z dalszem uświet­ nianiem jej n o w y m i akcesoriami. Tradycja o Tatarach — jeśli istotnie o d p o w i a d a ł a w przybliżeniu chociaż j a ­ k i e m u ś f a k t o w i — m o g ł a j e d y n i e b y ć n a w i ą z u j ą c ą do gotowej j u ż z a b a w y cechowej, czy j a k o u s p r a w i e d l i ­ wienie i umotywowanie użytych „wyczynów i strojów d z i w a c z n y c h , nadto ś w i a t o w y c h i do ś m i e c h u pobudza- �jących", wywołujących „u obcych podziwienie, żarty i u r ą g a n i e " — j a k to o s ą d z i ł b i s k u p — s u f r a g a n k r a ­ k o w s k i O l e c h o w s k i * w r . 1787 p r a w d o p o d o b n i e w o d ­ n i e s i e n i u do „ k o n i k a " , z a k a z u j ą c też cechom p r z y p r o ­ w a d z a n i a m u z y k i na p r o c e s j ę — czy t e ż j a k o i n t e r p r e ­ t a c j a p ó ź n i e j s z y c h c z a s ó w , k t ó r e j u ż n i e z d a w a ł y sobie s p r a w y z d ł u g i e j , e w o l u c y j n e j genezy „ l a j k o n i k a " . Jakikolwiek związek „lajkonika" z klasztorem Nor­ b e r t a n e k na Z w i e r z y ń c u n i e d a s i ę s t w i e r d z i ć p r z e d X I X w . T a k n p . w r. 1738 p o c h ó d k o n i k a z R y n k u k r a k o w s k i e g o z d ą ż a ł u l i c ą G r o d z k ą n a K a z i m i e r z , bo na K a z i m i e r z u m i e s z k a ł ó w c z e s n y p r y m a s k o n g r e g a c j i . W k o ś c i e l e N o r b e r t a n e k i na S m o l e ń s k u odprawiano msze za z m a r ł y c h w ł ó c z k ó w , t a m m i a n o o ł t a r z b r a c k i , ś w i e c e itp. Na uroczystościach kościelnych Norberta­ nek s t a w i a j ą w ł ó c z k o w i e , z w a n i w X V I I I w. ironicznie „cechem ordynaryjnych muzykantów", orkiestrę. Biorą u d z i a ł w niedzieli t r y u m f a l n e j , o d p r a w i a n e j przez klasz­ tor w ciągu oktawy Bożego Ciała, mogli nawet wtedy w y s t ę p o w a ć kongregacyjnie z konikiem, o czym zdawa­ ł a b y się ś w i a d c z y ć odszukana przez G a w e ł k a w r a c h u n ­ k a c h k l a s z t o r n y c h p o z y c j a w y d a t k u z r. 1756 „ d o b o s z o ­ w i z k o n i k i e m na n i e d z i e l ę t r y u m f a l n ą " — w k a ż d y m r a z i e n i e b y ł t o o b c h ó d l a j k o n i k a , bo t e n j u ż w r o k u 1738 o d b y w a ł s i ę w e c z w a r t e k o k t a w y B o ż e g o C i a ł a , a kończył na K a z i m i e r z u , czy g d z i e k o l w i e k prymas m i e s z k a ł , ale nie w klasztorze. D o p i e r o g d y z p o c z ą t k u X I X w. kongregacja w ł ó c z k ó w się r o z w i ą z a ł a i sztan­ dar swój złożyła w k o ś c i e l e Norbertanek, o d t ą d też po­ c h ó d „ l a j k o n i k a " z d z i e d z i ń c a klasztornego m u s i a ł obie­ r a ć p u n k t w y j ś c i a , a zdaje się zakazem ks. biskupa Olechowskiego, m a j ą c sobie w s t ę p na p r o c e s j ę w z b r o n i o ­ ny, z a t r z y m a ł się j u ż u s c h y ł k u X V I I I w. w d o m u p r z y B r a m i e W i ś l a n e j , gdzie z n o w u ż z w r a c a j ą c ą z procesji k o n g r e g a c j ą ł ą c z y ł się we w s p ó l n y orszak. O d roku 1851 m a w s t ę p n a r y n e k d o z w o l o n y , a l e t e ż j u ż po u k o ń c z o n e j procesji. Z o s t a ł o n s p u ś c i z n ą j e d y n ą po w e ­ sołych w ł ó c z k a c h k r a k o w s k i c h , jako dokument ich h u ­ m o r u i fantazji. L a j k o n i k jest zatem z a b a w ą s a m o i s t n ą na r o d z i m y m gruncie w historycznych i to nowszych j u ż czasach w y r o s ł ą , nie zaś p r z e s z c z e p i o n ą z N i e m i e c czy jeszcze z d a l s z a " . kowano — utożsamiani byli z pojęciem diabła, z czymś demonicznym, z mieszkańcami podziemi (Tatarzy, po łacinie Tartari, a więc m i e s z k a ń c y T a r t a r u czyli pod­ ziemi), z uosobnieniem zła. Natomiast m o n s t r a n c j ą , obok swego znaczenia l i t u r g i c z n e g o , w w y o b r a ż e n i a c h ludo­ wych p r z e d s t a w i a s ł o ń c e (por. franc, le soleil jako nazwa monstrancji). C z u b r y ń s k i w y c i ą g a stąd wniosek, że zestawienie T u r k ó w l u b T a t a r ó w z B o ż y m Ciałem i m o n s t r a n c j ą symbolizuje w a l k ę c i e m n o ś c i i zła ze ś w i a t ł e m i j e g o ź r ó d ł e m , co o d n o s i s i ę r ó w n i e ż do L a j ­ konika w a l c z ą c e g o z T a t a r a m i w okresie Bożego C i a ł a . I n t e r e s o w a n o się r ó w n i e ż s t r o j e m L a j k o n i k a . Cyto­ w a n y w y ż e j B ą k o w s k i s t w i e r d z i ł na p o d s t a w i e a n a l i z y obrazu Stachowicza oraz i n n y c h przedstawień ikono­ graficznych, opisów, a także nielicznych pozostałych ak­ c e s o r i ó w , ż e w ł a ś c i w i e o p r ó c z n i e w y r a ź n e j (na o b r a z i e Stachowicza) czapki „ t r a d y c y j n y cały strój jeźdźca k o ­ nikowego... jest polski, k o n t u s z o w y " . A w i ę c Lajkonik nie zawsze m u s i a ł b y ć p r z e b r a n y m T a t a r e m . Pierwszą dokładniejszą inwentaryzację akcesoriów i stroju Lajkonika przeprowadzili Stanisław Cercha i L . Lepszy dla T o w a r z y s t w a M i ł o ś n i k ó w H i s t o r i i i Za­ b y t k ó w K r a k o w a , a u z u p e ł n i ł j ą W . E. R a d z i k o w s k i . Z m a t e r i a ł ó w t y c h d o w i a d u j e m y s i ę , ż e p r z e d 1901 r. Lajkonik ubrany był w „kontusz z rypsu amarantowego zdobnego w y s z y w a n i a m i s z y c h o w y m i , k a f t a n r ó w ­ n i e ż r y p s o w y o k r y t y szychem, spodnie p e r k a l o w e czer­ w o n e w żółte paski, buty czerwone". Przepasany był c e n n y m s t a r o ż y t n y m p a s e m p o l s k i m ( s ł u c k i m ) , cztero­ stronnym, litym, w barwach: czerwonej, niebieskiej, zielonej i czarnej, p r z e t y k a n y m z ł o t y m i n i ć m i z frędzlą u o b y d w u k o ń c ó w , w y s z y w a n y m w k w i a t y srebrzyste i złociste, pięknie stylizowane. Na głowę w k ł a d a ł szłyk t a t a r s k i — na w y p u k ł y m obszyciu z białego puszku z n a j d o w a ł się spiczasty w i e r z c h o ł e k z niebieskiego a t ł a ­ su, o w i n i ę t y p u r p u r o w ą w s t ą ż k ą , z a k o ń c z o n y s z n u r k i e m z r ó ż n o b a r w n y m i paciorkami. Na obrazie Stachowicza L a j k o n i k m a jeszcze i n n e n a k r y c i e g ł o w y , k t ó r e Ra­ d z i k o w s k i n a z y w a po p r o s t u „ c z a p k ą z n i s k i m p ł a s k i m denkiem", zaś G a w e ł e k „ t u r b a n e m b i a ł y m z denkiem 3 ! Gródecki zwraca też u w a g ę , że nie należy całkowi­ cie l e k c e w a ż y ć p o d a n i a o T a t a r a c h , b o w i e m w J u g o ­ sławii, w B o ś n i istnieje zabawa l u d n o ś c i w okresie m u ­ zułmańskiego święta Bajram, a melodia wygrywana w czasie t e j z a b a w y j e s t i d e n t y c z n a z j e d n ą z m e l o d i i „lajkonikowych". D o d a j m y , ż e i s t n i e j e jeszcze j e d n o — c h o c i a ż po­ średnie — powiązanie melodii lajkonikowych, tym ra­ zem z T u r k a m i . O t ó ż s t w i e r d z o n o , że c z ę ś ć z t y c h me­ lodii jest identyczna z t z w . marszem Sobieskiego w y ­ k o n a n y m p o d o b n o p r z e z P o l a k ó w w r a c a j ą c y c h ze z w y ­ c i ę s k i e j o d s i e c z y s p o d W i e d n i a . M a r s z t e n na p o d s t a ­ w i e a u t e n t y k u znalezionego w Bibliotece J a g i e l l o ń s k i e j z o s t a ł w y d a n y w 1860 r. w W a r s z a w i e p r z e z I g n a c e g o K r z y ż a n o w s k i e g o . Natomiast Kolberg twierdzi, że m u ­ zyka Lajkonika p o d o b n a j e s t do m a r s z ó w grywanych na w s i p o d c z a s w e s e l i ż e m a c h a r a k t e r ludowy . M Związki Lajkonika z Tatarami i Turkami intereso­ w a ł y w i e l u a u t o r ó w . Wraca do n i c h np. A n t o n i Czubryński, który w obszernym artykule relacjonuje w y n i k i s w y c h b a d a ń i dowodzi, że „ilekroć w podaniach l u ­ dowych m o w a o napadach T a t a r ó w , tylekroć mamy do c z y n i e n i a a l b o z B o ż y m C i a ł e m l u b z m o n s t r a n c j ą o b n o s z o n ą p o d c z a s t e j u r o c z y s t o ś c i " . P r z y t a c z a o n sze­ reg t a k i c h p r z y k ł a d ó w i p o d a ń z a l i c z a j ą c do n i c h r ó w ­ n i e ż l e g e n d ę o L a j k o n i k u . U w a ż a on, że w tradycji l u d o w e j T a t a r z y i T u r c y — k t ó r y c h ze s o b ą i d e n t y f i 8 0 *) J ó z e f ( p r z y p . aut.) 11 ��II. 12. Lajkonik, wyrób pamiątkarski. "Wyk. Spółdzielnia PLiA „Millenium", Kraków 1974 r. �czerwonym, z opaską złotą, z p i ó r o p u s z e m z białych p i ó r s t r u s i c h " . Przez r a m i ę , na c z e r w o n e j , jedwabnej taśmie, przewieszoną miał ładownicę, taką, jakiej uży­ w a ł a k a w a l e r i a konna z X V I I I w. U lewego boku z w i ­ s a ł a b r o ń sieczna w k s z t a ł c i e t a s a k a ze s t a l i , z o s t r z e m d ł . 54 c m , n a k t ó r y m po o b u s t r o n a c h w y r y t e b y ł y napisy, t w o r z ą c e razem d w u w i e r s z : „Nie t y l k o polskie o k o l i c e , ale i o b c e k r a j e , z n a j ą c T w ó j u m y s ł , c e n i ą o b y ­ czaje", a n a g a r d z i e m o s i ę ż n e j , p o z ł a c a n e j rękojeści z n a j d o w a ł się w y p u k ł y napis: „ W d o w ó d stałej p r z y ­ j a ź n i J . D . D . " . P o n a d t o m i a ł jeszcze ł u k z k o ł c z a n e m i d w i e m a c z u g i z d r e w n a , k t ó r y m i t o r o w a ł sobie d r o ­ gę w ś r ó d t ł u m ó w . C a ł a asysta L a j k o n i k a oraz kapela r ó w n i e ż b y ł y ubrane w stroje polskie. N a z a k o ń c z e n i e w a r t o p r z y t o c z y ć jeszcze j e d e n f a k t i n t r y g u j ą c y badaczy. O t ó ż n i e g d y ś p o j a w i a ł się na u l i ­ cach K r a k o w a i n n y h a r c u j ą c y k o n i k , prawdopodobnie nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z L a j k o n i k i e m . Informację o n i m z n a j d u j e m y w e „ W s p o m n i e n i a c h . . . " Tomasza K r z y ­ ż a n o w s k i e g o . P i s z ą c o o g l ą d a n y c h przez siebie u r o c z y ­ stościach związanych z przyjazdem króla Stanisława A u g u s t a do K r a k o w a w c z e r w c u 1787 r. w s p o m i n a m . i n . : „ W p i ą t e k po p o ł u d n i u o godz. 5 s y n a g o g a K a ­ z i m i e r s k a , d l a n a s t ę p u j ą c e g o sabassu, w y c h o d z i ł a p r z e d króla. N a p r z ó d przed n i m i na k o n i k u d r e w n i a n y m j e ­ c h a ł i c h b ł a z e n , p o t e m s z l i i c h m u z y k a n c i , a za m u z y ­ k a n t a m i m a ł e Ż y d y z p r o p o r c a m i , p o t e m coraz starsi w latach(...) D n i a 16 c z e r w c a K r ó l J M ś ć o d p r a w i ł w j a z d do K r a k o w a . Z m i e j s c a n o c l e g u a ż d o w i o s k i C z y ż y n y j e c h a ł w landarze, a w C z y ż y n a c h p r z e s i a d ł się na k o ń i w ł o ż y ł m u n d u r w o j e w ó d z t w a krakowskiego. Pod Czyż y n e m czekali Żydzi kazimierscy, c h c ą c w polu p o w i t a ć k r ó l a , ale gdy n a d j e ż d ż a ł , b ł a z e n i c h z a c z ą ł swe sztucz­ k i na o w y m d r e w n i a n y m k o n i k u p o k a z y w a ć , a k o ń pod k r ó l e m b y ł p ł o c h y i z a c z ą ł s k a k a ć , t a k zaraz laufry c h w y c i l i go i j u ż c a ł y czas p r o w a d z i l i , a Ż y d z i n i e mogli m i e ć ż a d n e j m o w y do k r ó l a J M ś c i " . Nie wiado­ m o n i e s t e t y , czy i s t n i a ł j a k i ś s t a ł y t e r m i n o b c h o d ó w ż y ­ d o w s k i e g o k o n i k a , czy c z e r w c o w y b y ł z w i ą z a n y t y l k o z p r z y j a z d e m k r ó l a , czy w y m a r s z z K a z i m i e r z a ł ą c z y ł s i ę t y l k o ze z n a j d u j ą c ą s i ę t a m S y n a g o g ą ? I w r e s z c i e , czy z b i e ż n o ś ć czasu w y s t ę p o w a n i a o b u k o n i k ó w oraz miejsce ich w y m a r s z u (Kazimierz) b y ł y z w y k ł y m p r z y ­ padkiem? 8 2 L a j k o n i k d o c z e k a ł s i ę obszernej l i t e r a t u r y z k t ó r e j tylko n a j w a ż n i e j s z e pozycje z o s t a ł y tutaj przytoczone. M o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że n i e m a l k a ż d y p i ­ szący w y s t ę p o w a ł z w ł a s n ą hipotezą lub teorią doty­ c z ą c ą p o c h o d z e n i a i d z i e j ó w t e g o z w y c z a j u p r z e d 1820 r. J e d n a k ż e ta n i e w ą t p l i w a zagadka, j a k ą stanowi L a j ­ k o n i k , n a d a l zostaje n i e r o z w i ą z a n a . Jej r o z w i ą z a n i e b ę ­ dzie m o ż l i w e dopiero w t e d y , g d y z o s t a n ą o d k r y t e no­ w e , w i a r y g o d n e m a t e r i a ł y , k t ó r y c h b r a k j u ż s a m w so­ bie jest z a s t a n a w i a j ą c y m p r o b l e m e m . P R Z Y P I S Y 1 A . G r a b o w s k i , Wspomnienia, t . 2, K r a k ó w 1909, s. 81 M. Romankówna, Pszczółka Krakowska 1829— —1822, K r a k ó w 1939, s. 14—15 P i e l g r z y m z T ę c z y n a , Konik, „Pszczółka Krakow­ ska", t. 2, 1820, s. 193—198 Z o b . n p . Ł . G o ł ę b i o w s k i , G r y i zabawy ludu pol­ skiego, Warszawa 1831, s. 98; E . W a s i l e w s k i , K o n i k , „ T y g o d n i k L i t e r a c k i " , 1839, s. 306; Konik Zwierzyniecki. „ P r z y j a c i e l L u d u " i. 1, 1840, s. 11—14; J. M ą c z y ń s k i , Pamiątka z Krakowa, t. 2, K r a k ó w 1845, s. 362 i п . ; W . A n c z y c , Konik Zwierzyniecki, „Tygodnik Ilustrowa­ n y " , 1861, n r 88 J. A . W i ś l i c k i , O p i s K r ó l e s t w a Polskiego, t . 2, W a r ­ s z a w a 1850, s. 60; O . K o l b e r g , D z i e ł a w s z y s t k i e , t . 5, K r a k o w s k i e , K r a k ó w 1871, s. 15, 301—305 A . G r a b o w s k i , Wspomnienia, t . 1, s. 267, 268 J. L e p k o w s k i , Przegląd krakowskich tradycji, le­ gend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości, K r a k ó w 1866, s. 54 „ R u c h M u z y c z n y " 1861, n x 45 i 50 • W . W ó j c i c k i , K o n i k Zwierzyniecki, „Kłosy", t . 14, 1872, s. 372—373 „ N o w a R e f o r m a " 1906 (6 V I ) Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska, t . 4, W a r s z a ­ w a 1903, Sprostowanie; A . B r u c k n e r , Dzieje kultury pol­ skiej, t . 3, K r a k ó w 1931, s. 605; L . K r z y w i c k i , Konika obchód, W i e l k a E n c y k l o p e d i a P o w s z e c h n a , t . 34, W a r ­ s z a w a 1904, s. 613—614; R o m a n k ó w n a , o p . c i t . , s. 61—72; J. T a z b i r , Fałszerstwa historyczne w Polsce w XIX w., „ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " t . 57, 1966, z. 4, s. 584, Z o b . t e ż : M . D u b i e c k i , Towarzystwo strzeleckie krakowskie, Kra­ k ó w 1902, s. 99; J . K r z y ż a n o w s k i , Historia literatury polskiej, W a r s z a w a 1964, s. 532 W. E l i a s z - R a d z i k o w s k i , Konik Zwierzyniecki, K r a k ó w 1898, s. 23—24 K . B ą k o w s k i , Dawne cechy krakowskie, Kraków 1903, s. 97 J. P t a ś n i k , Konik Zwierzyniecki, „ C z a s " 1907 ( 1 2 . V I ) A . G r a b o w s k i , Opis historyczny Krakowa, Kra­ k ó w 1822. P r z e b i e g d y s k u s j i d o t y c z ą c e j d a t y p o w s t a n i a obrazu Stachowicza obszernie relacjonuje A . Chmiel w „ R o c z n i k u K r a k o w s k i m " , t . 18, 1918, s. 191—195, z a j ­ m u j ą c s t a n o w i s k o , ż e o b r a z p o w s t a ł w 1820 r. W . S i a r k o w s k i , Zwyczaje ludowe..., „Ognisko do­ m o w e " t . 3, 1876, s. 169; J. S z u j s k i , Polacy i Rusmi 2 3 4 8 8 7 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 9 w Galicji, K r a k ó w 1896, s. 36; P. M ą c z e w s k i , Konik Zwierzyniecki w Troi, L w ó w 1909. L . L e p s z y , Lud wesołków w dawnej Polsce, Kra­ k ó w 1899, s. 81—83 A . S z e l ą g o w s k i , Wici i topory, K r a k ó w 1914, s. 53— —55 A . B r u c k n e r , A . S z e l ą g o w s k i , W i c i i topory (тес), „ L u d " t . 20, 1914—1918, s. 157—160 A . C h m i e l , Szkice krakowskie, K r a k ó w 1939—1947, s. 96. F . G a w e ł e k , Lajkonik jako zabytek średniowiecz­ ny, K r a k ó w 1916, s. 13; ( o d b . ze „ S p r a w o z d a ń A k a d e m i i Umiejętności Wydziału Filologicznego", K r a k ó w , gru­ d z i e ń 1916); t e n ż e : K o n i k Zwierzyniecki. Ze studiów nad z a b a w a m i l u d o w y m i , K r a k ó w 1918, s. 53 ( o d b . z R o c z ­ n i k a K r a k o w s k i e g o " , t . 18, 1918). G a w e ł e k , Konik Zwierzyniecki..., s. 49—52 N p . K . Z a w i s t o w i c z , Boże Ciało w obrzędach ludu polskiego, „ W i e d z a i Ż y c i e " , 1933, n r С „ C z a s " z d n . 21.1.1919. „ C z a s " w s p o m i n a t u o p r a ­ c y : J . R e i h n o l d , D a s Krakauer Lajkonikfest, „Krakauer Z e i t u n g " 1916, n r 206—209, 212—214, 216 i o d b i t k a p o d t y m s a m y m t y t u ł e m , K r a k ó w 1916, s. 28. Z . R e i n h o l d e m p o l e m i z o w a ł r ó w n i e ż ostro A . C h m i e l w r e c e n z j i z jego p r a c y (zob. p r z y p i s 15) Z o b . п р . : W . S z a f r a ń s k i , Tajemnica Lajkonika roz­ szyfrowana ( w : ) Z w y c z a j e , obrzędy i symbole religijne, W a r s z a w a 1974, s. 374—379 R. G r ó d e c k i , W sprawie L a j k o n i k a , „ N o w a Refor­ m a " , 1919 ( 2 6 . V I ) B ą k o w s k i , op. c i t . , s. 51 R a d z i k o w s k i w c y t o w a n e j w y ż e j p r a c y (s. 28) o p i ­ suje i n n e g o d ł o w ł ó c z k ó w p r z e d s t a w i o n e n a chorągwi widocznej na obrazie Stachowicza. C h o r ą g i e w ta m i a ł a m i e ć „ ś r o d e k a m a r a n t o w o - c z e r w o n y , w k t ó r y m na ż ó ł t e j tarczy w i d n i a ł orzeł b i a ł y , poniżej z n a j d o w a ł y się w y ­ szyte d w a d ł u g i e w i o s ł a j a k o g o d ł o w ł ó c z k ó w " ( p r z y p . aut.). K o l b e r g , op. c i t . , s. 306 A . C z u b r y ń s k i , Lajkonik, Tatarzy i Boże Ciało (Studium mitologiczne), „ K u r i e r Literacko-Naukowy", R. 12, 1935, n r 24, s. 4—5 R a d z i k o w s k i , o p . c i t . , s. 26—32 T . K r z y ż a n o w s k i , Wspomnienia mieszczanina kra­ kowskiego z lat 1768—1808, K r a k ó w 1900, s. 30 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 5 1 z i Fot.: Jacek Kubiena, 11. 1,2, 7—12. Obiekty na il. 7—11 stanowią wl. Muzeum Etnograficznego w Krakowie �