https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6645937cee7cdc66623a721e7da37d94.pdf ed803ab208ea4b403f6d455d21dd2f36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3456 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3240 Title A name given to the resource Polska ceramika ludowa w zbiorach muzealnych Lwowa i Leningradu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.233-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś - Piełraszkowa POLSKA CERAMIKA L U D O W A W Z B I O R A C H MUZEALNYCH LWOWA I LENINGRADU Nasza w i e d z a o dawnej d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j i w c z e ś n i e j s z e j ceramice ludowej, ograniczona jest z a c h o w a n y m i p r z e k a z a m i , а przede w s z y s t k i m o b i e k t a m i , k t ó r o z n a j d u j ą s i ę w zbiorach muzealnych. N i e s t e t y p o z w a l a j ą one t y l k o na c z ę ś c i o w e zoriento­ to nazwisko b r z m i Welc) z B i d a c z o w a . D w a siwe g a r n k i o esow a t y m p r o f i l u zdobione s ą na. z e w n ę t r z n e j p o w i e r z c h n i ś c i a n e k szerokimi zygzakami wygładzania, dość niedbale położonymi ( i l . 1). Z a r ó w n o ich forma j a k i dekoracja są bardziej z b l i ż o n e naczyń wyrabianych w poszczególnych do stosowanej w s p ó ł c z e ś n i e w t y m o ś r o d k u . N a c z y n i a w y p a l o n e warsztatach i ośrodkach. Źródła pośrednie, np. ikonograficzne, na czerwono, zdobione r y t y m i p r ą ż k a m i i o d c i s k a m i stempelka, wanie się w formach nie rozszerzą w sposób istotny tego s t a n u w i a d o m o ś c i . Nie przyniesie t e ż p o w a ż n i c j s z y c h zmian eksploracja terenu, b o w i e m pokryte g l a z u r ą w odcieniu b r ą z o w y m z ciemniejszymi p u n k t a m i , m a j ą d o s y ć pretensjonalne f o r m y ( i l . 1(2—5)). naczynia g l i n i a n e ze w z g l ę d u na w ł a s n o ś c i surowca i u ż y t k o w y Ł ą ż e k O r d y n a c k i r e p r e z e n t u j ą dwa d u ż e naczynia P . Kuź­ c h a r a k t e r t y l k o w y j ą t k o w o m o g ł y d o c h o w a ć s i ę do naszych d n i n i a r a , c z y l i P i o t r a K u ź n i a r z a , z n a k o m i c i e w y k o n a n o , t y p o w e dla w gospodarstwie tego Ograniczoną wartość mają również próby od­ ośrodka, a mianowicie dzban z pionowym kołnierzem t w a r z a n i a d a w n y c h n a c z y ń ( i i c i i dekoracji) przez s t a r y c h garn­ i miska również z kołnierzem, pokryte bezbarwną glazurą carzy czy w i s t n i e j ą c y c h jeszcze w a r s z t a t a c h na p o d s t a w i e za­ p o d b i a ł k o w a n y m t l e , bez m a l a t u r . D z b a n m a p o k r y w k ę z u c h w y ­ c h o w a n y c h p r z e k a z ó w . Dzieje s i ę t a k na s k u t e k tego, iż k r y z y s t e m w k s z t a ł c i e ptaszka ( i l . 6). Są to jedyne w y r o b y o k t ó r y c h garncarstwa, j a k i z a r y s o w a ł w i a d o m o iż s ą d z i e ł e m tego s ł y n n e g o w Ł ą ż k u s i ę w drugiej p o ł o w i e X I X w., na garncarza — a w y r a ź n i e p o w i ę k s z y ł się w p o c z ą t k a c h naszego stulecia, spo­ o b i e ż y ś w i a t a . P o n a d t o , z w y r o b ó w o p o d a n y m w k s i ę d z e inwen­ w o d o w a ł znaczne z m i a n y w p r o d u k c j i t y c h n i e l i c z n y c h o ś r o d k ó w , t a r z o w e j n a z w i s k u a u t o r a z n a l a z ł s i ę glazurowany cedzak w y ­ k t ó r e u t r z y m a ł y s i ę do naszych c z a s ó w . Zarzucono w y r ó b w i e l u k o n a n y przez J . Ł a d y c k i e g o z P a w ł o w a . O m a w i a n a seria b y ł a d a w n y c h f o r m , z k t ó r y c h jedne nie z n a j d o w a ł y j u ż zastosowania prawdopodobnie w m o d e r n i z o w a n y m gospodarstwie d o m o w y m , inne zaś z a s t ą p i ł y z n a j d o w a ł y s i ę w n i e j p o n a d t o modele p i e c ó w garncarskich W a l c a , w y r o b y p r z e m y s ł o w e . Obecnie t y l k o nieliczne t r a d y c y j n e naczy­ Kuźniara n i a w y k o n y w a n e są od czasu do czasu na k o n k u r s y , czy i n d y w i ­ Biłgorajem. dualne z a m ó w i e n i a . N i e z m i e n n y m , a raczej w z r a s t a j ą c y m powoduje o b n i ż e n i e s p r a w n o ś c i manualnej nawet d o ś w i a d c z o n y c h garncarzy, k t ó r z y z a t r a c a j ą u m i e j ę t n o ś ć toczenia f o r m bardziej r o z w i n i ę t y c h . Sporadycznie w y k o n y w a n e przez nieh pojedj'ncze d o ś ć znacznie k s z t a ł t e m od tradycyjnych f o r m danego o ś r o d k a , m a j ą na ogół grubsze n i ż dawniej ś c i a n k i , z u b o ż o n ą i u p r o s z c z o n ą d e k o r a c j ę , s ą gorzej w y k o ń c z o n e . Z t y c h powodów niezmiernie t r u d n o jest i poziomie tradycyjnej produkcji p o d s t a w i e ich w s p ó ł c z e s n e j wnioskować o charakterze poszczególnych ośrodków na oraz L u k i Ł o z e w i c z a jakiejś wystawie, (Łosiewicza) bowiem z Lipowca pod po­ W p o z y s k a n y c h p ó ź n i e j kolekcjach z n a j d u j ą wodzeniem c i e s z ą się j e d y n i e d o n i c z k i , ale masowa ich p r o d u k c j a naczynia o d b i e g a j ą 3 prezentowana na naczynia niookreślonego d o b n i e od użytkowników. Na się już zakupywane uwagę zasługują tylko prawdopo­ tu naczynia z K u r p i ó w , c z ę ś ć z n i c h jest b o w i e m m a l o w a n a na b i a ł y m tle z różowym odcieniem ( p r a w d o p o d o b n i e polewa c y n o w a ) . J o s t t u t a j m i s k a z r o ś l i n n ą m a l a t u r ą w k o l o r a c h z i e l o n y m i fioleto­ wym (tlenek miedzi i manganu — doniczka, w y k o n a n e zapewno w B r o k u tym wyroby i miski), lub w podobnie nad czerwone, malowane p o b i a ł k ą tryczne (również działalności. autorstwa, zdobiona B u g i e m , a poza we w z o r y geome­ ogóle niezdobione (dwojaki, Z Ł o w i c k i e g o p o c h o d z i talerz p o b i a l k o w a n y , z niewielką d z b a n e k ) , t y l k o glazurowane. Tak więc podstawowym źródłem naszj'ch wiadomości 0 dawnej ceramice l u d o w e j , jej formach i z d o b i e n i u są muzealne, e k s p o n a t y oraz nieliczne fotografie zbiory obiektów już wzoru, z pracowni K o n o p c z y ń s k i c h w Bolimowie, nieistniejących. Z kolekcji krajowych do najważniejszych należy zespól n a c z y ń p o c h o d z ą c y c h z Polski P o ł u d n i o w e j , z drugiej połowy ubiegłego wieku, w Krakowie, w zbiorach b y ł e g o Muzeum Przemysłowego p r z e j ę t y przez Muzeum Narodowe w Krakowie. Zachowało się trochę obiektów również w krakowskim Etnograficznym, natomiast stare zbiory 1 Muzeum warszawskie uległy c a ł k o w i t e m u zniszczeniu podczas ostatniej w o j n y . Spore z e s p o ł y s t a r y c h n a c z y ń z p o s z c z e g ó l n y c h o ś r o d k ó w z n a j d u j ą s i ę iv nie­ licznych muzeach r e g i o n a l n y c h , m . i n . w Rabce. Niezmiernie w a ż n y m a t e r i a ł poznawczy z a w i e r a j ą kolekcje polskiej c e r a m i k i ludowej w muzeach radzieckich, a m i a n o w i c i e w L e n i n g r a d z i e 1 Lwowie. 2 W zbiorach M u z e u m E t n o g r a f i i gradzie znajduje ludowej. się dużo ważnych Narodów ZSRR w Lenin­ obiektów O b o k pokazanej p r z ó d k i l k o m a p i s a n k i , z a b a w k i i szereg i n n y c h r ą c z k ą ( i l . 1(16)). K i l k a naczj'ri zakupiono w p o ł u d n i o w e j części dawnej g u b e r n i kieleckiej, są t o m . i n . 3 m a ł e miseczki z czerwonoj gliny, malowane pobiałką, „używane podczas wesela" zaznaczono w i n w e n t a r z u ) czwa,rta, nieco w i ę k s z a — polewą cynową oraz pękaty garnek o brzuścu (jak pokryta przypomi­ n a j ą c y m wycinek k u l i , glazurowany t y l k o w e w n ą t r z — w s z y s t k i e z p o w i a t u miechowskiego, a p o n a d t o s m u k ł y garnek m a l o w a n y pobiałką w dość bezładne zygzaki i glazurowany — z p o w i a t u p i ń c z o w s k i e g o ( i l . 1(7)) pozyskane w 1910 r. P r o d u k c j a garncarska w t y c h o k o l i c a c h nie jest n a m znana i dlatego t r u d n o b y ł o b y w y s u w a ć przypuszczenia z j a k i e g o o ś r o d k a one pochodzą. N i e zachowały się niestety dwojaki z Wielkopolski, według kultury Państwowym o r ł ó w , jedno i d w u g ł o w y c h w o b r a m o w a n i u z ł o ż o n y m z pasowo naszoj laty w oraz m a ł y , zielono g l a z u r o w a n y kaganek w p o s t a c i p u c h a r k a z t u l e j k o w a t ą zapisu w k s i ą ż c e i n w e n t a r z o w e j p o k r y t e r y s u n k a m i h e r b o w y c h M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawio k o l e k c j i s t r o j ó w są wycinanki, z i e l o n o - b r ą z o w ą r o z e t ą na d n i e , j a k m o ż n a s ą d z i ć po charakterze przedmiotów to u ł o ż o n y c h k r z y ż y k ó w i kresek. ze­ W zbiorach Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego b r a n y c h w l a t a c h 1902—1910, a w ś r ó d n i c h ok. 35 n a c z y ń g l i ­ wo L w o w i e , n a l e ż ą o y m do U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i N a u k , k t ó r e nianych z różnych najbardziej p r z e j ę ł o z b i o r y dawnego m u z e u m i m . D z i e d u s z y c k i c h , kolekcja i n t e r e s u j ą c y z e s p ó ł p o c h o d z i z Lubelszczyzny, z 1902 r. Jest t u okolic. Najstarszy, a zarazom c e r a m i k i l u d o w e j jest o g r o m n a , l i c z y k i l k a s e t (co n a j m n i e j o k o ł o seria s i w y c h i g l a z u r o w a n y c h w y r o b ó w P . W a l c a ( w s p ó ł c z e ś n i e 700) o b i e k t ó w , w t y m sporo ustalonego a u t o r s t w a i d o k ł a d n i e 233 1 �I I . 1. N a c z y n i a w Muzeach L w o w a i L e n i n g r a d u : 1—5 naczynia P. Walca z Bidaczowa, 1902 r . : 1 — siwak, 2—5 w y r o b y glazurowane zdobione r y t e m , s t e m p e l k i e m ; 6 — dzban g l a z u r o w a n y na b i a ł e j polewie, w y k . P i o t r K u ź n i a r , Ł ą ż e k ; 7 — garnek glazurowany, b i a ł a m a l a t u r a , P i ń c z o w s k i e , 1910; 8—10 w y r o b y W a w r z y ń c a D u d z i e w i c z a z Zalasu: 8 — dzban sygn., 1861, glazurowany, r y t , 9 — dzbanek sygnowany, 1960, g l a z u r o w a n y , szyjka a ż u r o w a n a , 10 — p o p i e l n i c z k a sygnowana, 1961—64; 11 — dzban, w y s . 58,5 c m , g l a z u r o w a n y w e w n ą t r z , sygnowany M i k o ł a j S ę k , Zalas; 12 — dzban siwy, w y g ł a d z a n y , w y s . 30 c m , D e m b y w o j . T a r n o b r z e g ; 13 — d z b a n s i w y , w y g ł a d z a n y , w y k . J ó z e f O k t a w a , 1895 г., H u t a pow. T o m a s z ó w L u b e l s k i ; 14 — dzban glazurowany, w y s . 25 c m , r y t i b i a ł a mala­ t u r a na czarnej polewie, C z ę s t o c h o w a ; 15 — dzban s i w y , w y s . 33 c m , m a l a t u r a żółta.wa, M o s i n a ; 16 — kaganek!'?) zielono glazuro­ w a n y , w y s . 7 c m , Z d u b y kolo Ł o w i c z a ; 17 — kaganek zielono glazurowany, w y s . 11 c m , w y k . W i n c e n t y H u d z i a k , Stryszawa k o l o Suchej; 18 — waza w y s . 19 c m , p o k r y t a c i e m n ą g l a z u r ą , n a k l e j k i z f o r m y , p o b i a ł k o wane, M u s z y n a ; 19 — M i s a ś r e d n . 32 c m , malowana p o b i a ł k ą , glazurowana, w y k . A . Semik, Sucha; 20 — misa, zielono glazurowana, w y k . J ę d r z e j K a l i s z , S t a r y S ą c z ; 2 1 — m i s a ś r e d n . 25 c m , m a l a t u r a z i e l o n o - b r ą z o w a na r ó ż o w y m t l e , glazurowana, p o w . O s t r o ł ę k a , 1910 r . ; 22 — m o t y w z m i s k i , f l a m e r o w a n i e , W y s z k ó w , pocz. X X w . 234 �d a t o w a n y c h . Z a c z ą t e k tej k o l e k c j i s t a n o w i ł y prawdopodobnio w y k o n a n e z czerwonej g l i n y , podczas g d y jego s y n i w n u k u ż y w a l i eksponaty 1877 r. b o w i e m również z tego w y s t a w y rolniczo-przemyslowej w ozasu p o c h o d z i znaczna c z ę ś ć o b i e k t ó w . N i e k t ó r e ich i jasnej gliny. 6 Z południowo-zachodniej części Kra­ kowskiego p o c h o d z i soria w y r o b ó w z o ś r o d k a w A n d r y c h o w i e , serie b y ł y podzielone i ozęść t r a f i ł a r ó w n o c z e ś n i e do krakowskiego w k t ó r e j p r z e w a ż a j ą naczynia p o k r y t e c i e m n o b r u n a t n ą , p r a w i e Muzeum P r z e m y s ł o w e g o , jako dary W ł o d z i m i e r z a c z a r n ą g l a z u r ą , zabarwione t z w . b r a u n s z t y n e m . N i e k t ó r e g a r n k i Dzieduszyc- kiego* i dlatego w p e w n y c h p r z y p a d k a c h oba z b i o r y wzajemnie i m i s k i s ą skromnie malowane, p r z y c z y m w ś r ó d m o t y w ó w obok się l i n i i prostych i falistych pojawiają się t a k ż e r y b i a łuska i gałązka uzupełniają. W z b i o r a c h m u z e u m lwowskiego z n a j d u j ą s i ę n p . spora seria jedliny. N i e m a wśród nich charakterystycznych d z b a n ó w od­ dwóch p u s t o w y c h z d o b i o n y c h n a k l e j k a m i z foremek. D z b a n y ogromnie garncarzy, W a w r z y ń c a D u d z i e w i e z a i M i k o ł a j a S ę k a , w s p o s ó b podobne w k s z t a ł c i e do a u d r y c h o w s k i c h w y r a b i a n e b y ł y w t y m istotny czasie w w y r o b ó w z Zalasu p o d K r a k o w e m , w y k o n a n y c h przoz poszerzająca dotychczasową wiedzę o tym ośrodku. Żywcu (garncarz Scibór), w Wadowicach, a także W i ę k s z o ś ć w y r o b ó w Dudziewieza datowana jest przez a u t o r a n a w Straszowie koło Suchej ( i l . 1(17. W t y m o s t a t n i m , n i e z n a n y m l a t a 1860 i 1861, a w i ę c na p o c z ą t k o w y okres jego d z i a ł a l n o ś c i dotychczas o ś r o d k u w y k o n a n e z o s t a ł y p o n a d t o g a r n k i , t r ó j n o ż n y garncarskiej, jeden puchar — p o p i e l n i c z k a , z n a p i s e m : tygielek „tego n a c z y n i a u ż y t e k cenisz a b y ś p a m i ę t a ł że w p o p i ó ł s i ę zmienisz" datowany jost dosyć dziwnie — 1861—6:2—3—4, natomiast oraz ładny kaganek na w y s o k i e j stopce, wszystkie p o k r y t e c i e m n o b r ą z o w ą l u b z i e l o n ą g l a z u r ą , bez m a l a t u r . J a k o jch autorzy z a n o t o w a n i zostali d w a j , spokrewnieni zapewne, i m b r y k z p o k r y w ą —• na r o k 1877, z czego w y n i k a , że p r a c o w n i a garncarze Tomasz Chudzak i W i n c e n t y H u d z i a k . W ś r ó d D u d z i e w i e z a czynna b y ł a znacznie d ł u ż e j n i ż m o ż n a b y ł o p r z y ­ b ó w A . Sernika ze Suchej w y r ó ż n i a s i ę d u ż a m i s a p o k r y t a r o ż ­ wyro­ już k o w y m b i a ł y m o r n a m e n t e m , k t ó r y s t a n o w i d u ż a spirala na dnie, f o r m a m i , j a k w a l c o w a t a puszka na t y t o ń , d e d y k o w a n a t y m razem otoczona szlakiem splecionych ó s e m e k i k o n c e n t r y c z n y c h p a s k ó w 5 puszczać . Wśród wyrobów Dudziewieza poza znanymi J M P a n u J ó z e f o w i Magowskiemu, ozy dzbany, r ó w n i e ż z dedy­ (por. i l . 1(19), p r z y p o m i n a ona m i s y z R a b k i . O ś r o d e k r a b c z a ń s k i kacjami, znajdują r e p r e z e n t u j ą w y r o b y Ł u k a s z a Ł u b e r d y ze S ł o n n e g o , W o j c i e c h a s i ę toż inne, n p . mady dzbanek z ażurową opa­ Smolenia ze Skomielnej B i a ł e j oraz nieznanych a u t o r ó w z samej t r z o n y napisem „ p i j a n i o r o z l e j " , czy t e ż d u ż y j a j o w a t y d z b a n R a b k i . Z e s p ó ł t e n m a podobne cech}' co o b i e k t y zgromadzono zdobiony tylko i jodełką ( i l . w M u z e u m i m . W ł . O r k a n a w R a b c e i w zasadzie nie w n o s i n i c 1(8—10), glazurowane w c a ł o ś c i , wszystkie w y k o n a n e z jasnej, nowego do s t a n u b a d a ń nad t y m o ś r o d k i e m . O ś r o d e k w S t a r y m szyjką i słabo widocznym ustnikiem w k r a w ę d z i wlewu, r y t a m i poprzecznymi p r ą ż k a m i 7 prawie b i a ł e j g l i n y . D r u g i garncarz z Zalasu, M i k o ł a j S ę k , u ż y w a ł Sączu obok b i a ł e j r ó w n i e ż i ż e l a z i s t e j g l i n y , ciemnoczerwonej po w y p a ­ Jędrzeja jest o b f i c i e reprezentowany, l e n i u . S p e c j a l i z o w a ł się on w f o r m a c h d u ż y c h s ą t u b o w i e m jego pokryte bezpostaciową malatura r o b o t y ogromne dwuuszno g a r n k i , dzbany d o c h o d z ą c e do 60 c m m u r e k " ) . W ś r ó d i n n y c h — m a l o w a n y c h r o ż k i e m l u b t y l k o gla­ Kalisza. Przeważają zwłaszcza przez wyroby tutaj małe cienkościenne („mozajka" względnie s i ę na pierwszy p l a n w s p a n i a ł a kubki „mar- w y s o k o ś c i , m i s y o ś r e d n i c y 50 c m , alo s ą t a k ż e i n a c z y n i a m n i e j ­ z u r o w a n y c h —- w y b i j a sze, j a k n p . m i s k i i garnuszek na trzech n ó ż k a c h ( i l . 1(11). S ę k p o k r y t a c i e m n o z i e l o n ą , p o ł o ż o n ą na p o b i a ł c e g l a z u r ą , z nieskomp­ misa, prawdopodobnie p o d w p ł y w e m Dudziewieza s t o s o w a ł na n i e k t ó ­ l i k o w a n ą w f o r m i e d e k o r a c j ą k w i a t o w o - w o l u t o w ą ( i l . 1(20). Tech­ r y c h w y r o b a c h odcisk stempla „ W y r ó b w Zalasio", n i k a w y k o n a n i a w z o r u n i o jest n a m znana, s k ł a d a s i ę o n z ł a ń ­ dopisując czasem „ p o d K r a k o w e m N o D o m u 1 4 1 " , część z n i c l i p o d p i s y w a ł cuszków jaśniejszych imieniem i nazwiskiem, umieszczał Barbara także dłuższe inskrypcje, j a k n p . dwuwiersz na d z b a n k u : „ M u z y k a n c i e c h ł o p c z e zagraj od t ł a k r o p e k o n i e o s t r y c h B a z i e l i c h w s w y m obszernym konturach. opracowaniu s t a r o s ą d e c k i e g o w y m i e n i a t y l k o jednego garncarza ośrodka nazwiskiem K r a k o w i a c z k a A t y panno szelmo D a w a j ż e B u z i a c z k a " , p r z y ­ K a l i s z — W i n c e n t e g o , k t ó r y p o z o s t a ł w p a m i ę c i jej i n f o r m a t o r ó w p o m i n a j ą c y r ó w n i e ż repertuar jako w y b i t n y artysta w swoim zawodzie, Dudziewieza. Z p o b l i s k i e j A l w e r n i pochodzi k i l k a n a c z y ń , w y k o n a n y c h także z dwóch g a t u n k ó w gliny, pokrytych glazurą, m . i n . p ę k a t y garnek s y g n o w a n y : „ w y r ó b w A l w e r n i Franciszek B o b a k d n i a 15go maja 1877", z d o b i o n y r y t ą j o d e ł k ą i d r u g i — smuklejszy, g l a z u r o w a n y w e w n ą t r z w c a ł o ś c i , podczas g d y z z e w n ą t r z gla­ z u r ą w y m a l o w a n o o p r ó c z k r a w ę d z i t y l k o zawijasy d o o k o ł a ucha. 8 j e d n a k do jego w y ­ r o b ó w n i e d o t a r ł a . B y ć m o ż e c h o d z i o tego samego garncarza, a jego i m i ę z o s t a ł o m y l n i e zanotowane. Z tego o ś r o d k a p o c h o d z ą r ó w n i e ż w y r o b y n i e o k r e ś l o n y c h a u t o r ó w , p o d o b n i e j a k z Nowego S ą c z a oraz z M u s z y n y , n a t o m i a s t z niedalekiego Podegrodzia — d w a glazurowane g a r n k i , w y k o n a n e przez J ó z e f a P e r e ł k ę . W ceramice rzeszowskiej na c z o ł o w y s u w a s i ę o g r o m n y , T e n s p o s ó b d e k o r a c j i , u w a ż a n y n i e g d y ś za t y p o w y d l a garn­ l i c z ą c y o k o ł o 160 o b i e k t ó w z e s p ó ł n a c z y ń z B r z o s t k a (garncarze: carstwa wyrobach Marcel M a t u s z e w s k i , R u c i ń s k i ) , z K o ł a c z y c ( W a l e n t y J a w o r s k i , reprezentują Tomasz C i c h o ń , Leon Lejpras, Franciszek Jarosz) i z N a w s i a bocheńskiego, występuje tutaj również ze Suchej i ze Straszymy. O ś r o d e k w Chrzanowie biskwitowe i glazurowano wyroby Andrzeja na Klimkiewicza, 9 K o ł a c z y c k i e g o . Jest on o g r o m n i e z r ó ż n i c o w a n y p o d względem �4 5 6 9 D z b a n k i z M u z . E t n o g r a f i i i P r z e m y ś l u A r t . we L w o w i e : i l . 4. dzban p o k r y t y c i e m n ą g l a z u r ą , w y s . 37 c m , Nawsie K o ł a c z y c k i e ; i l . 5. dzban m a i . p o b i a ł k ą , glazurowany, w y s . 37 c m , B o c h n i a . D z b a n k i z M u z . N a r o d ó w Z S R R w L e n i n g r a d z i e : i l . 6. dzban ciemno gla­ z u r o w a n y , wys. 36 c m , w y k . Tomasz H u d z i a k , Stryszawa; i l . 7, 8. D z b a n k i m a i . i g ł a z . , w y s . 33 i 35 c m , K o ł a c z y c e ; i l . 9. B a ń k a , m a i . i g ł a z . w y s . 38 c m , Brzostek form, technik zdobniczych, ornamentyki j wymaga monogra­ ł a n k i , P i l z n o , a jedyne d w a n a c z y n i a siwe, przecierano w r z a d k i e oczywiście z y g z a k i , p o c h o d z ą z D e m b y k o ł o Tarnobrzega (dzisiejsza D ę b a , rożkowe malatury o motywach roślinnych, kładzione wprost na l u b raczej P o r ę b y D ę b s k i e ) . Z d o b i o n y w t e n sani s p o s ó b , ale ficznego opracowania. W zdobnictwie przeważają c z e r w o n y m czerepie, b ą d ź t e ż na tle b i a ł y m , r ó ż o w y m l u b b r u ­ r ó ż n i ą c y s i ę f o r m ą , j a j o w a t y dzban, w y k o n a n y w 1895 r . jest n a t n y m , a t a k ż e fJadrowanie. Obok tego m o ż n a s p o t k a ć deko­ d z i e ł e m garncarza J ó z e f a O k t a w y ze w s i H u t a „ k l u c z racjo r y t e , w y k o n a n e r a d e l k i e m oraz n a k l e j k i o d c i ś n i ę t e z fo­ w a t k a , ролу. T o m a s z ó w L u b e l s k i , remek. z okolic, gdzie k i l k a n i e w i e l k i c h o ś r o d k ó w garncarskich c z y n n y c h Dzbanki z Nawsia Kołaczyckiego odróżniają pozostałych formą — zwłaszcza wydłużoną szyjką się od zakończoną k o ł n i e r z e m , a t a k ż e b r a k i e m m a l a t u r , s ą b o w i e m p o k r y t e w ca­ ł o ś c i b ł y s z c z ą c ą , bardzo c i e m n ą g l a z u r ą . N i e k t ó r o z n i c h bione s ą r y t e m w przydennej części brzuśca zdobienie W p o s t a c i p i o n o w y c h p r ą ż k ó w zdo­ ( i l . 4). Podobne ma również smukła b a ń k a z Frysztaka. jest do d z i s i a j . 10 S p o r y z e s p ó ł n a c z y ń oznaczonych sygnowanych, Tarna­ K r ó l e s t w o Polskie", a więc jako C z ę s t o c h o w a , nie- b u d z i pewne w ą t p l i w o ś c i . Niejednolity i charakter d e k o r a c j i , a t a k ż e w y k a ń c z a n i a w y r o b ó w na t o , że nie p o c h o d z ą one z jednego warsztatu, poziom wskazuje czy nawet o ś r o d k a . B y ć m o ż e z o s t a ł y zakupione w C z ę s t o c h o w i e , na t a r g u rzeszowskie czy o d p u ś c i e , d o k ą d d o w o ż o n o je z r ó ż n y c h m i e j s c o w o ś c i . Jest o ś r o d k i garncarskie j a k t e n ż e F r y s z t a k i s ą s i a d u j ą c e z n i m P u - t u k i l k a m i s w y k o n a n y c h z czerwonej g l i n y , m a l o w a n y c h d o ś ć Znacznie 236 skromniej reprezentowane są inne �niedbale w k w i a t y na p o b i a t k o w y m tle, albo t e ż w geometryczne w z o r y w p r o s t na t e r r a k o t o w y m czorepie, n i e k t ó r e w y k o n a n o s ą z b i a ł e j g l i n y . G a r n k i pozbawione s ą w ogóle d e k o r a c j i , t y l k o c z ę ś c i o w o glazurowane, n a t o m i a s t i n t e r e s u j ą c ą d e k o r a c j ę posiada d u ż y dzban, na k t ó r e g o b r z u ś c u , o b l a n y m c z a r n ą a n g o b ą umiesz­ czono poziomo wianek z ł o ż o n y z m a l o w a n y c h k w i a t ó w i r y t y c h gałązek. Ł ą c z n i e w zbiorach lwowskiego m u z e u m r e p r e z e n t o w a n y c h jest o k o ł o 30 o ś r o d k ó w garncarskich, z k t ó r y c h dotychczas nie w y m i e n i o n o nawet t a k i c h j a k B o c h n i a (garncarz Niewodowski i l . 5), B r a t u c i c e k o ł o B o c h n i , Dobczyce (garncarz F i l i p o w s k i ) . Znajduje s i ę t u t a k ż e nieco w y r o b ó w k u p o w a n y c h od u ż y t k o w ­ ników, np. w okolicach K a z i m i e r z a nad Wisłą, w Muszynie. N i e k t ó r e n a z w y m i e j s c o w o ś c i b y w a j ą t r u d n e do z i d e n t y f i k o w a n i a jak Paczołowice szówka. (Paczóltowice koło Chrzanowa?), czy Pro- 1 2 J e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h z e s p o ł ó w w o m ó w i o n y m zbiorze jest seria 33 n a c z y ń z M u s i n y vel Mosiny, w p a r u p r z y p a d k a c h zaznaczono p r z y t y m — w o j . p o z n a ń s k i e , z czego m o ż n a w n i o s k o ­ w a ć , że s ą t o w y r o b y z ośrodka, garncarskiego w Mosinie k o ł o Poznania, niestety niewiadomego autorstwa. Jest to z r ó ż n i c o w a n y p o d w z g l ę d e m surowca, dekoracji, w y p a ł u , zespół znaj­ duje się w n i m b o w i e m k i l k a s i w a k ó w , naczynia zgrzebne o czer­ w o n y m l u b s z a r a w y m czerepie, a t a k ż e p i ę k n i e malowane i gla­ 11. 10. K u b e k m a i . i g ł a z . wys. 16 c m , Brzostek, w M u z . w Le­ n i n g r a d z i e ; i l . 11. N a c z y n i a z K o ł a c z y c w M u z . N a r o d ó w Z S R R zurowane. W ś r ó d s i w a k ó w jost k i l k a g a r n k ó w i garnuszków, m a k u t r a , b a ń k a i d u ż a owalna b r y t f a n n a bez ż a d n e j dekoracji 237 I �oraz d u ż y dzban, z d o b i o n y p o n i ż e j s z y j k i p r ą ż k a m i i w i s z ą c y m i tamtejszego garncarza. N a tej podstawie m o ż n a p o n a d t o prze­ ł u k a m i w ż ó ł t a w y m kolorze ( i l . 1(15). B i s k w i t o w e g a r n k i i d z b a n k i sunąć s ą p o d o b n i e malowane. W tej samej k o l o k c j i znajduje s i ę d w u - w ostatnim stuleciu. uszny garnek, p o k r y t y z a k u p u , w z g l ę d n i e w ł ą c z e n i a omawianego z e s p o ł u do z i e l o n ą g l a z u r ą oraz d w o j a k i szerokimi, j ę z y k o w a t y m i plamami białej polewy z „ p a j ą c z k a m i " na u g r o w y m ozdobione kolorowymi tle czerepu. Zielono i fioletowo pa­ dość znacznie 14 na zachód granicę produkcji siwaków N i e s t e t y nie u d a ł o m i s i ę o d n a l e ź ć d a t y lwowskiej k o l e k c j i , m o ż n a j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , ż e p o c h o d z i o n z 1877 r. p o d o b n i e j a k w s p o m n i a n a w y ż e j m i s k a , k t ó r a z o s t a ł a podaro­ j ą c z k i p o w s t a ł y przez n a k r o p i e n i e t l e n k a m i m i e d z i i m a n g a n u wana przez W ł o d z i m i e r z a Dzieduszyckiego k r a k o w s k i e m u mokrego t ł a . P ł a s k i e m i s y , a raczej talerze o w y p u k ł y c h ś c i a n k a c l i zeum. i starannie p r o f i l o w a n y c h krawędziach, których zachowało się W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zbiory lwowskie wzbogaciła d z i e w i ę ć , m a j ą p r z e w a ż n i e dno podtoczone i w y b r a n e od spodu. seria W e w n ę t r z u talerzy p o k r y t y c h b i a ł ą p o l e w ą z n a j d u j ą s i ę w y k o ­ stemplem: „ F r . nane m o r z e " oraz pozyskane ze z b i o r ó w A l . Prusiewicza pędzelkiem kilkubarwne małatury z przewagą zieleni malowanych naczyń z Chmielna, mu­ opatrzona kolistym Necel c e r a m i k a kaszubska Chmielno — Po­ naczynia i b r ą z u , obok tego w y s t ę p u j e r ó w n i e ż ugier i c i e m n y b ł ę k i t . S ą z Bolimowa, to konane w 1931 г., a t a k ż e z I ł ż y , z tego samego okresu. R ó w n i e ż wyroby pojedyncze, na każdym gałązki z różnoksztaltnymi kwiatami, t a l e r z u znajdują, się inne pączkami i listkami (il. ze zbiorów niewątpliwie z warsztatu Konopczyńskiego, Prusiewicza p o c h o d z i p i ę k n a misa z wy­ Wyszkowa, 3), malowano z d u ż ą s w o b o d ą i w d z i ę k i e m . W d w ó c h p r z y p a d ­ d a t o w a n a na k a c h na g a ł ą z c e w i d n i e j e ptaszek. B r z e g i talerzy obwiedzione jest p t a k na g a ł ą z c e , w y k o n a n y t e c h n i k ą f l a m e r o w a n i a ( i l . 1(22). są koncentrycznymi p r ą ż k a m i i w ę ż y k a m i , lub t y l k o linią falistą, uzupełnione malowanymi trójlistkami i odciskami g ą b k i . Do­ tychczas p u b l i k o w a n a b y ł a t y l k o jedna misa z M o s i n y , ze zbio­ rów Muzeum Narodowego, 13 m a l o w a n a bardzo s k r o m n i e , wobec czego o m a w i a n y t u z e s p ó ł w y d a t n i e poszerza n a s z ą znajomość Wartość początek XX w., na poznawcza o m a w i a n e j dnie której kolekcji umieszczony jest —• j a k już p o d k r e ś l o n o na w s t ę p i e — o g r o m n a . Bez jej o p r a c o w a n i a t r u d n o jest p o d e j m o w a ć z a r ó w n o s t u d i a nad c a ł o k s z t a ł t e m zagadnienia ludowego g a r n c a r s t w a , j a k t e ż i prace monograficzne nad posz­ czególnymi ośrodkami, zwłaszcza z południowych terenów kraju. w y r o b ó w z tego o ś r o d k a , a t a k ż e d o w o d z i wysokiego k u n s z t u P R Z Y P I S Y 1 I r e n a B o j a r s k a , Krakowska ceramika ludowa, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 3, 1949 n r 5, s. 140—149; t e j ż e , Naczynia gliniane z Brzostka, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 5, 1951 n r 6, s. 171—176. Opracowanie oparte na m a t e r i a ł a c h , zebranych przez a u t o r k ę w t y c h ż e muzeach w 1979 r. Piec z Ł ą ż k a Ordynackiego, s ą d z ą c z opisu w k s i ą ż c e i n w e n t a r z o w e j , b y ł tego samego t y p u , j a k u ż y w a n e obecnie w Łążku. I . B o j a r s k a , Naczynia..., op. c i t . , s. 171. E w a F r y ś - P i e t i a s z k o w a , Wawrzyniec Dudziewicz, nauczy­ ciel i garncarz, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 3 1 , 1977 n r 4, s. 231. E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Konkurs i wystawa gariicarstwa ludowego województwa krakowskiego, ,,P'ol. Szt. L u d . " , R . 16, 1962 n r 2, s. 122. J a n B u j a k , Garncarstwo w Babce, R a b k a 1964. B a r b a r a B a z i e l i c h , Garncarstwu starosądeckie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 12, 1958 nr 2, s. 101—102. 2 3 4 5 6 7 8 9 р о г . : I . B o j a r s k a , Naczynia...; R o m a n Reinfuss, Brzostek — zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 5, 1951 n r 3, s. 167—170. Teresa K a r w i c k a , Janusz O p t o ł o w i c z , Garncarstwo po­ łudniowo-wschodniej Lubelszczyzny, L u b l i n 1957. W y r o b y podobne, j a k w z b i o r a c h M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , p o r . : I . Bojarska, Krakowska ceramika..., op. c i t . , i l . 7. W g Spis miejscowości PRL, Warszawa 1967, j e d y n a m i e j s c o w o ś ć o podobnej nazwie — P r o s z ó w k i — znajduje się koło Bochni. E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Z badań nad majoliką i pólmajoliką ludową w Polsce, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 24, 1970 n r 2, s. 72, i l . 10. R o m a n Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 77 i nast. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 "Fot. E . Frankowski. Rys. autorki �