https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a780b460e92796c90ee1c20047266aee.pdf 72fed2945b7720c1e351ef1654878797 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3905 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3658 Title A name given to the resource O wartości poznawczej folkloru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.9-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O WARTOŚCI P O Z N A W C Z E J FOLKLORU ALEKSANDER ,.Sztuka — pisał Czernyszewski —• nie tylko odtwarza życie, nie tylko je objaśnia, lecz bar­ dzo często oskarża samą e p o k ę " . S f o r m u ł o w a ­ nie to, stanowiące k a m i e ń w ę g i e l n y materialistycznej koncepcji pojmowania sztuki, odno­ si się o c z y w i ś c i e zarówno do sztuki profesjo­ nalnej, w y k s z t a ł c o n e j , jak też i do sztuki l u ­ dowej, a szczególnie do tego jej działu, który nazywamy folklorem. 2 :i Sztuka — uczy leninowska teoria odbicia — stanowi jedną z form ludzkiego poznania, szczególną formę wiedzy o świecie. Sztuka jest w i ę c jedną z form ludzkiej świadomości, w k t ó ­ rej znajduje odbicie społeczny byt człowieka. Marks n a z y w a ł sztukę artystyczno-praktycznym sposobem opanowania świata; określenie to najpełniej w y r a ż a społeczny sens sztuki na wszystkich etapach rozwoju ludzkości, za­ równo w ustroju w s p ó l n o t y pierwotnej, jak w ustrojach klasowych czy wreszcie w czasach dzisiejszych. W klasowym, antagonistycznym s p o ł e c z e ń ­ stwie rozwój sztuki nie przebiega jednak jako jednolity, nieprzerwany proces poznawczy, lecz odbywa się w walce sprzecznych tendencji, z których jedne odzwierciedlają p o s t ę p o w e , i n ­ ne zaś wsteczne d ą ż e n i a . Podział na sztukę l u 4 5 1 A r t y k u ł n i n i e j s z y s i a n o w i f r a g m e n t w i ę k s z e j ca­ łości. - M . Czernyszewski: Stosunek estetyczny sztuki do r z e c z y w i s t o ś c i — ze z b i o r u , , E s t e t i k a i l i t e r a t u r n a j a k r i t i k a " . M o s k w a — L e n i n g r a d 1951 s. 51. Pod p o j ę c i e m folklor r o z u m i e m ten zakres a r t y ­ stycznej t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , k t ó r e g o c e c h ą charakte­ r y s t y c z n ą jest przekaz p a m i ę c i o w y — a w i ę c p i e ś ń , muzykę, literaturę ludową, obrzędy, dramat itd. P o r . G . N i e d o s z i w i n : O s t o s u n k u s z t u k i do r z e ­ czywistości. „Materiały do studiów i dyskusji..." P.I.S. 1950 n r 3—4 s. 161—203. ' Por. K . A . S i t n i k : L e n i n a zagadnienia estetyki. P.I.S. 1952 s. 16—17 ( s k r y p t p o w i e l o n y ) . я 4 r 1 JACKOWSKI dową i sztukę w y k s z t a ł c o n ą jest w ł a ś n i e kon­ sekwencją rozwarstwienia klasowego s p o ł e ­ czeństw w ustrojach klasowych. Sztuka ludowa kształtowała się w masach pracujących, pozba­ wionych kultury pisanej, pozbawionych m o ż ­ liwości u t r w a l e n i a swej twórczości lite­ rackiej, poetyckiej, muzycznej czy dramatycz­ nej. Stąd też w y w o d z ą się charakterystyczne cechy folkloru, jak p r z e k a z pamięcio­ w y (a co za tym idzie zmienność u t w o r ó w ) , lapidarność formy i p o s ł u g i w a n i e się takimi środkami artystycznymi, które ułatwiają zapa­ miętanie utworu (obrazowość, typizacja, paralelizmy, rytm i r y m w pieśniach itd.). Najistotniejszą cechą folkloru jest jednak je­ go powszechność. O ile bowiem sztuka w kla­ sach p a n u j ą c y c h uprawiana b y ł a w zasadzie przez grupę zawodowych m u z y k ó w , poetów, pisarzy, aktorów litd. — o tyle wśród ludu sztuka b y ł a niejako własnością powszechną. Niezależnie bowiem od istnienia zdolniejszych twórców czy w y k o n a w c ó w , k a ż d y jest czy też może b y ć w s p ó ł t w ó r c ą utworu, jego wykonaw­ cą. Przechodząc drogą tradycji p a m i ę c i o w e j z ust do ust, utwór ludowy ulega r ó ż n y m ś w i a ­ domym czy n i e ś w i a d o m y m zmianom, osiąga­ jąc w rezultacie kształt będący wynikiem zbio­ rowego procesu twórczego. Stąd też charakte­ rystyczną cechą utworu ludowego jest jego powszechność i b e z i m i e n n o ś ć Wiąże się z tym i inna cecha — z m i e n ­ n o ś ć . O ile bowiem u t w ó r zawodowego artys­ ty posiada zasadniczo kształt raz na zawsze ustalony w piśmie czy nutach, o tyle u t w ó r ludowy zawsze jest ż y w y , zmienny, ulega dos­ konaleniu czy rozpadowi, a gdy przestaje w y ­ rażać z b i o r o w e potrzeby czy odczucia — 9 �zanika, bądź ulega daleko nieraz idącym prze­ kształceniom. Twórczość ludowa w znacznie silniejszym stopniu niż sztuka profesjonalna w y r a ż a opinię masy, świadomość i upodobania ludu pracują­ cego. O ile bowiem twórczość kompozytora czy pisarza jest przy wszystkich uwarunkowaniach klasowych i historycznych w dużej mierze wy­ nikiem jego indywidualnych uzdolnień, indy­ widualnego sposobu widzenia i wyrażania rze­ czywistości, o tyle twórczość ludowa jest bez­ imiennym w y k ł a d n i k i e m doświadczeń grupy społecznej. Puszkin, Mickiewicz czy Tołstoj, niezależnie od pochodzenia i przynależności do określonej klasy społecznej, w twórczości swo­ jej podejmowali s u r o w ą k r y t y k ę otaczającego świata, zdobywali się na osąd w y b i e g a j ą c y poza poglądy ich klasy czy epoki. U t w ó r ludowy natomiast staje się powszechnym jedynie w ó w ­ czas, gdy w y r a ż a opinię określonej grupy spo­ łecznej, zbiorowe doświadczenia, potrzeby czy dążenia. Pieśń, ułożona przez bardziej uzdol­ nionego twórcę ludowego, staje się l u d o w ą , powszechną, dopiero w ó w c z a s , gdy w procesie przekazu nabierze ostatecznego kształtu, gdy korektura masy nada jej wartość utworu bez­ imiennego, wyrażającego potrzeby ogółu. Spe­ cyficzna wartość folkloru polega w i ę c na tym, że odzwierciedla on myśli, dążenia i nastroje mas ludowych. Jak wszystkie dziedziny ideologii, sztuka również jest narzędziem walki społecznej, w a l ­ ki klas. W folklorze przejawia się to m. in. w w y r a ź n i e klasowej ocenie zjawisk społecz­ nych, co w y s t ę p o w a ł o szczególnie ostro w okre­ sie narastania e l e m e n t ó w układu kapitalistycz­ nego na naszej wsi. Folklor, przekazując w ar­ tystycznej formie doświadczenia ż y c i o w e mas pracujących, przyczynił się również do rozwo­ ju świadomości tych mas, mobilizowania ich przeciwko uciskowi pańszczyźnianemu. „Ludowa poezja — pisał Paul Lafargue — utwory kolektywu powstają z samego życia ludowych mas. L u d ś p i e w a swe pieśni pod bez­ pośrednim i naturalnym w p ł y w e m uczuć, któ­ rych doznaje... Na skutek tej wierności i praw­ dziwości, literatura ustna ma w i ę c e j wartości historycznych niż utwór jakiejkolwiek jedno­ stki.'" 0 bohaterach ludowych, p r z y w ó d c a c h b u n t ó w 1 rabacji — o Ś c i e g i e n n y m , Szeli, Marku z Je­ mielnicy i innych. Opowiadał bajki o chłopie, który okpił swego s k ą p e g o a bogatego pana. który p r z e m y ś l n y m fortelem pokonał nawet samego diabła itd. 1 Folklor przekazuje jednak nie tylko uczucia i nastroje ludu. Jest on także w a ż n y m źródłem poznania stosunku ludu do otaczających go zja­ wisk, zawiera bowiem w sobie zarówno ele­ menty artystycznego uogólnienia, jak i wie­ dzę, którą lud posiadł o świecie. Toteż folklor jest — obok ustnego przekazywania d o ś w i a d ­ czeń praktycznych — istotnym sposobem wy­ rażania wiedzy ludu w artystycznej formie. Stąd bogactwo widowisk obrzędowych, zwy­ czajów dorocznych, literatury ludowej itp., w y ­ rażających s u m ę doświadczeń ludu na okreś­ lonym etapie rozwoju historycznego. (i P. L a f a r g u e : 1926 s. 53—54. 10 O c z e r k i po istorii kultury. Moskwa Nic w i ę c dziwnego, że klasy rządzące zdając sobie s p r a w ę z siły oddziaływania folkloru, nie­ raz p o d e j m o w a ł y w a l k ę z nim. Tak np. zabra­ niano ś p i e w a n i a i rozpowszechniania pieśni a n t y p a ń s z c z y ź n i a n y c h , buntowniczych, rewolu­ cyjnych. W K i e l e c c z y ź n i e groziła np. kara zes­ łania za ś p i e w a n i e pieśni o spisku Piotra Ś c i e ­ giennego, gdzie indziej za pieśń o Szeli karano chłostą i t d . Nie osiągając rezultatów w drodze zakazów, próbowano zaszczepić ludowi obce mu ideolcgicznie treści, podkładając np. pod l u ­ dowe melodie s ł o w a wyrażające wdzięczność wobec pana. pokorę i miłość chrześcijańską wobec c i e m i ę ż y c i e l i . 7 8 Pomimo jednak znacznych nawet w y s i ł k ó w , próby takie nie d a w a ł y rezultatu i lud nadal śpiewał satyryczne, zjadliwe, antydworskie pieśni, pieśni przeciwko u r z ę d n i k o m dwors­ kim, bezpośrednim ciemięzcom chłopa. Ś p i e w a ł Niestety, zbieracze nasi nie rejestrowali nie­ mal wcale takich pieśni czy opowiadań. Wędru­ jąc p r z e w a ż n i e od dworu do dworu, od plebanii do plebanii, nie mogli pozyskać zaufania c h ł o ­ pa, który wiedział przecież jak ciężkie kary spotkać go m o g ł y za ś p i e w a n i e buntowniczych czy antydworskich pieśni. Dlatego też, jeśli 7 J. C h o r o s i ń s k i : Ż y c i e i w a l k a l u d u z i e m i k i e l e c ­ kiej w pieśni. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 n r 6 s. 301—315. W y p a d k i te n i e b y ł y o d o s o b n i o n e . B y s t r o ń tak o t y m m ó w i : ..Jeżeli n a w e t ustawa Senatu wolnego m i a s t a K r a k o w a z 12 g r u d n i a 1834 u z n a j e za „ c i ę ż k i e p o l i c y j n e p r z e s t ę p s t w o " , k t ó r e g o z w a l c z a n i e j e s t obowiązkiem wójtów gmin okręgowych, „wywoływa­ nie m o d l i t w , pieśni, p o e m a t ó w , nowin wojennych, o p i s a ń etc,", to c ó ż d o p i e r o d z i a ł o s i ę t a m , g d z i e w ł a ­ dze n a k a ż d y m k r o k u w i e t r z y ł y niebezpieczeństwo dla p o r z ą d k u p a ń s t w o w e g o " . „ K u l t u r a l u d o w a " W a r ­ s z a w a 1947 s. 264. * P o r . St. W a l l i s : Ś l ą s k i e p i e ś n i g ó r n i c z e . „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " 1952 n r 3 s. 142. �pieśni takie powszechnie nawet były wykony­ wane, rzadko kiedy docierały do przybysza z miasta. Inna rzecz, że i sami zbieracze szu­ kali p r z e w a ż n i e pieśni o sentymentalnym uro­ ku, pastoralnej błogości i pięknie lub też śla­ dów dawnej S ł o w i a ń s z c z y z n y , która w m y ś l popularnych koncepcji przechować się miała w ludowej twórczości artystycznej. Do prawdziwych w y j ą t k ó w należał Łukasz Wallis i jeszcze kilku zbieraczy śląskich, po­ chodzących z ludu. Pozostawili nam oni sporo pieśni o niedoli górniczej, o krzywdzie i po­ niewierce w niemieckich kopalniach, o tułacz­ ce za emigracyjnym chlebem. Inni zbieracze albo zupełnie pomijali t e m a t y k ę społeczną czy a n t y d w o r s k ą (np. Z. Gloger, który traktował swoje zbiory jako .,wybór etyczny" dla ludu ): albo też u w z g l ę d n i a l i ją jedynie w nieznacz­ nym zakresie, jak to czynił najwybitniejszy nasz folklorysta — Oskar Kolberg. Warto przypomnieć, że Kolberg, niezależnie już od samej sprawy sposobu zbierania, stosował se­ lekcję zarówno w czasie zapisu jak i podczas wydawania swych zbiorów, opuszczając pieśni, które uważał za niezgodne z przyzwoitością i dobrym smakiem. Charakterystyczna pod tym w z g l ę d e m jest w y p o w i e d ź jego we w s t ę p i e do serii I ,,Pieśni L u d u Polskiego". Kolberg polemizuje tam z p o g l ą d e m W a c ł a w a z Oleska jakoby krakowiaki d a w a ł y odbicie życia ludu polskiego i należały do najpowszechniejszych pieśni. 11 „ S ł o w a zaś i treść ś p i e w e k krótkich, ucinkowych — czytamy — mimo rozlanego w nich humoru i czucia nie zawsze godzą się z przy­ zwoitością i dobrym smakiem. Wiele podobnie rubasznych piosnek odrzucić m u s i a ł e m , lecz i m i ę d z y p o z o s t a ł y m i znaleźć m o ż n a niejedną małoznaczącą, nawet lichą, umieszczoną tu je­ dynie dla wskazania w jaki sposób lud w y r a ­ zy układa, szykuje i w wiersz splata, jak łą­ czy sylaby z tonami, gdzie wytrzymuje, wzmac­ nia lub osłabia głos. w k t ó r y m miejscu daje przycisk itp." T u Kolberg cytuje kilkanaście przykładów. „Śpiewki takie nie zawsze lud w tańcu lub w karczmie przy kieliszku nuci, owszem s ł y ­ szeć one się często dają przy robocie w domu i na polu, podczas żniw, sianożęci, w ogrodzie, na paszy za b y d ł e m ; także przy dojeniu krów, w czasie jazdy, przy kołysce. Nieprzebrana ich mnogość jest owocem chwilowego natchnienia podnieconego trunkiem i miejscowymi oko­ licznościami, do czego lada codzienna przygo­ da dać może pochop; inne w s z a k ż e są znane i ś p i e w a n e powszechnie na równi z dłuższymi pieśniami i dumami, zwłaszcza gdy w sobie zawierają p e w n ą sentencję..." (s. X ) . Interesujące jest sięgnięcie do tych cy­ towanych przez Kolberga piosenek. Okazuje się, że wśród tych „nie zawsze godzących się z przyzwoitością i dobrym smakiem" przy­ ś p i e w e k znajduje się wiele o akcentach spo­ łecznych. Np. Oj panowie, Da daliście Da ani ja koszuli Da ani ja dali sukmany. Oj panowie, Da daliście m i Da ćwierć gnoju z obory panowie chleba Da i trzy ć w i e r c i z chlewa. (s. 333, n r 78) Nie żenię się z d w o r s k ą Nie żenię Rad się przy tej dziwką dworskiej dziwce Rozlenię Będzie m i się dworska dziwka Stroiła Nie będzie mi dworska dziwka Robiła. (s. 348, n r Oj dobry Kiedy chłop wódki Karbowego Albo Pana na 127) pańszczyźnie gwiżnie poczęstuje obiecuje. Ekonoma '•' Z . G l o g e r t a k p i s a ł o s w o i c h z b i o r a c h : . . D z i ś w ł a ś ­ nie, k i e d y c h o d z i o u c z c i w e z a s ł o n i ę c i e l u d u p r z e d spaczonymi p o j ę c i a m i o m o r a l n o ś c i i p r z y r o ­ d z o n y c h stosunkach s p o ł e c z n y c h (podkr. moje — A . J.). a n a w r ó c e n i e b ł ą k a j ą c y c h s i ę u m y s ł ó w k u p o ­ j ę c i o m e t y c z n y m , k u czystej i zacnej u c z u c i o w o ś c i serca i m i ł o ś c i , p r z e d s i ę w z i ę l i ś m y s a m i opracowanie antologii, w k t ó r e j oświeceni z n a j d ą w y b ó r i pod­ r ę c z n i k c a ł e j naszej s t a r e j l i t e r a t u r y n i e p i ś m i e n n e j , a l u d otrzyma s u m ę r o d z i m y c h estetycznych pojęć, k r z e p k i j ę z y k starodawny i obraz poezji w p i e ś n i a c h , wybranych według najpiękniejszych wariantów". „ K ł o s y " T . X X X I I I r. 1881 n r 836. panowie mi się nic się nie lęku boi Chociaż z kijem nad nim stoi Chociaż z kijem nad nim stoi. (s. 362, n r Mówiła mi moja Nie trza darmo A ż k t o doda 172) mać serca dać pieniędzy Bo zła m i ł o ś ć o n ę d z y . 12 �Ale Maciek Rozpedai Lepsze rozumnie mi na serce gumnie tysiące. is. 368. n r Da sierotka Da to m n i e b y ł o n i e ja Da było Do bogatej jechać. Oj sieroty, sieroty Da w i e l e was na Oj n i ojca n i matki se 1 gorące Niż p i e n i ą ż k ó w 193) była brać Jasiulku świecie D a g d z i e s i ę podziejecie?... (s Uboga Da nie ja Oj j u ż ja 372. n r 204) sieroteczka mam ja pierzyny się nie cej zgodne są z duchem narodu, ale razem są n a j p i ę k n i e j s z y m tego rodzaju pomnikiem". " Także Z. Gloger podkreślał: „Charakter pieśni ma ścisły związek z ż y ­ ciem rodzimym i charakterem narodu, pieśni bowiem są z w i e r c i a d ł e m uczuć, pojęć i oby­ czajów narodowych". " Stwierdzenie faktu nie pociągnęło jednak za sobą dalszych konsekwencji, takich jak opra­ cowanie i analiza zależności istniejących m i ę ­ dzy ż y c i e m ludu a jego twórczością. T a m zaś, gdzie próby tego rodzaju czyniono, na prze­ szkodzie stawała cenzura, konfiskująca takie np. prace, jak Henryka Biegeleisena „Szlachta w ś w i e t l e poezji ludowej" i „ D u c h o w i e ń s t w o w poezji ludowej" Próby takie były jednak sporadyczne, g ł ó w n y nurt zainteresowań prze­ sunął się, od czasu pojawienia się pierwszych prac Karłowicza, w kierunku badania genezy wątków t r e ś c i o w y c h i w p ł y w ó w oddziałują­ cych na folklor i sztukę ludową. Nawet B y ­ stroń, pomimo szerokich zainteresowań socjo­ logicznych, nie zdołał przełamać tych tenden­ cji metodologicznych i ograniczył się właści­ wie tylko do mało w y c z e r p u j ą c e g o o m ó w i e n i a stosunku pieśni do historii, pozostawiając na uboczu interesujące nas zagadnienie poznaw­ czych wartości folkloru. ożenię A Bożesz m ó j jedyny. (s. 393, n r 280) Pieśni takich, w y r a ź n i e określonych przez Kolberga jako „mało znaczące", można by za­ c y t o w a ć w i ę c e j . N i e w ą t p l i w i e wśród odrzuco­ nych ,,piosnek" wiele było m ó w i ą c y c h o chłop­ skiej krzywdzie, pańszczyźnie, różnicach ma­ j ą t k o w y c h itp. Znikome u w z g l ę d n i e n i e pieśni o w y d ź w i ę k u s p o ł e c z n y m przez ogół naszych zbieraczy spo­ w o d o w a ł o w konsekwencji szereg f a ł s z y w y c h ocen, p o k u t u j ą c y c h jeszcze do dnia dzisiejsze­ go. Charakterystycznym p r z y k ł a d e m jest J . St. Bystroń, nieprzeciętnej miary znawca polskiej pieśni ludowej. I on jednak, opierając się na nader jednostronnie dobranym materiale, nie mógł we w ł a ś c i w y sposób ocenić roli i znacze­ nia pieśni społecznej, pieśni wyrażającej życie i dążenia ludu. Dopiero powojenne już badania nad folklo­ rem, podjęte na szeroką skalę przez P a ń s t w o ­ wy Instytut Sztuki, przyniosły obfity materiał, pozwalający na zupełnie nowe spojrzenie na naszą pieśń, na rewizję wielu dotychczaso­ wych ocen i poglądów. Dopiero w oparciu o te materiały prześledzić można istotny związek zachodzący m i ę d z y pieśnią a życiem i charak­ terem ludu. N i e s ł u s z n y m jednak byłoby sądzić, że daw­ niejsi zbieracze i miłośnicy twórczości ludo­ wej nie dostrzegali związku między pieśnią i życiem. Już K . Brodziński twierdził: Dlatego celowym będzie przypomnienie na tym miejscu postawy wielkich materialistów rosyjskich X I X w.: Bielińskiego, Dobrolubowa i Hercena, którzy widzieli w twórczości ludo­ wej klucz do zrozumienia zagadnienia ludowo­ ści sztuki, do zrozumienia w ę z ł o w e g o w owym czasie problemu — położenia mas chłopskich w Rosji. Tak np. Hercen pisał: „Nie znając ludu można go gnębić, wyzyski­ w a ć i podbijać, ale nie można go wyzwolić". "' Z a r ó w n o Hercen, jak Bieliński i Dobrolubow dużo uwagi poświęcali zagadnieniu folk­ loru, przy czym zainteresowanie ich nie ogra­ niczało się tylko do strony artystycznej. W i ­ dzieli oni r ó w n i e ż w ustnej twórczości ludowej nieocenione źródło wiedzy o ludzie, wiedzy 1 " ' K a z i m i e r z B r o d z i ń s k i : L i s t do r e d a k t o r a D z i e n ­ nika Warszawskiego (o p i e ś n i a c h ) . D z . W a r s z a w s k i 1826 г. I V s. 173. 1 1 1 3 „Jeżeli dziś zaczynamy cenić poezję natu­ ralną, a często tylko niby naturalną, godna po­ znać naprzód te pieśni, które nie tylko n a j w i ę ­ 12 Z . G l o g e r , 1. c. ' - S k o n f i s k o w a n e w 1886 r. w p i ś m i e „Przegląd S p o ł e c z n y " , cyt. w g K . D u n i n - W ą s o w i c z a : Czasopiś­ m i e n n i c t w o l u d o w e w G a l i c j i . W r o c ł a w 1952 s. 70. A . Hercen: P o ł n o j e sobranije soczinienii — pod r e d . M . L e m k e , t. X V s. 181. W i n n y m m i e j s c u H e r c e n pisze: „ D ą ż e n i a l u d u r o s y j s k i e g o n i e s ą p r z e d s t a w i o ­ ne w f o r m i e t e o r i i , ale i s t n i e j ą w ż y c i u l u d u , w j e g o p i e ś n i a c h i b a j k a c h " (op. с. V I . s. 305). �potrzebnej w ł a ś n i e w tym celu. aby zrozumieć lud i w y z w o l i ć go z jarzma pańszczyzny. Szczególnie w a ż n e są jednak dla nas uwagi Lenina, zanotowane we wspomnieniach W. Boncz-Brujewicza, a odnoszące się do okresu zesłania: ..Włodzimierz Iljicz, studiujący stale s ł o w ­ nik języka rosyjskiego Dala, zaintereso­ wał się przytoczonymi w nim p r z y s ł o w i a m i i przypowieściami. Nie p a m i ę t a m już teraz jak. ale rozmowa zeszła na zagadnienia eposu l u ­ dowego i gdy powiedziałem, że mam w biblio­ tece dość dobrze dobrany zbiór opowiadań, pieśni ludowych i bylin, Włodzimierz Iljicz za­ pytał, czy m o g ę dać mu je do przejrzenia. Oczywiście z radością s p e ł n i ł e m prośbę i jesz­ cze tego wieczoru w i d z i a ł e m , jak Włodzimierz Iljicz czytał u w a ż n i e „Smolenskij etnograficzeskij sbornik". zestawiony przez W. N. Do­ browolskiego. Cóż to za ciekawy materiał — powiedział do mnie Lenin, kiedy zaszedłem rankiem do niego. P r z e j r z a ł e m te książki pobieżnie, ale jak w i d z ę brak albo rąk do pracy albo chęci, aby to wszystko uogólnić, przejrzeć ze społecz­ no-politycznego punktu widzenia. Przecież na podstawie tego materiału można by napisać piękną rozprawę o marzeniach i tęsknotach ludu... Oto, na co należałoby zwrócić u w a g ę naszym historykom literatury. To jest przecież najprawdziwsza ludowa twórczość, tak ważna i potrzebna dla badania psychologii ludu w nasze dni". " W y p o w i e d ź ta wskazuje na to, jak wielkie znaczenie przykładał Lenin do badań nad twórczością ludową, ,,tak ważną i potrzebną dla badania psychologii ludu w nasze dni". S ł o w a Lenina aktualne są również i dla nas szczególnie w obecnym okresie walki o uspółdzielczenie wsi. o kształtowanie nowej moral­ ności socjalistycznej, nowego stosunku do pra­ cy itp. Aby d o k o n y w a ć zmian w psychice ludzkiej trzeba opierać się o znajomość psy­ chologii ludu, trzeba znać jego dawne t ę s k n o ­ ty i marzenia, umieć w y k o r z y s t a ć je i rozwi­ nąć. Folklor nasz daje bogaty materiał dla tego rodzaju uogólnień. Lenin podkreśla jednak w swej wypowiedzi, że należy ten materiał ocenić z politycznospołecznego punktu widzenia, a w i ę c umieć w y c i ą g n ą ć z niego w ł a ś c i w e wnioski. Zadanie to obowiązuje nas zarówno w stosunku do dawnych zbiorów, jak i w pracy nad współ­ czesnym m a t e r i a ł e m folklorystycznym. Zasta­ n ó w m y się w i ę c , jakie wartości poznawcze po­ siadać dla nas może polska pieśń ludowa, baj­ ka, opowiadanie czy przysłowie. * Czy pieśń ludowa może stać się dla nas źródłem wiadomości o dawnych czasach? B y stroń tak pisał o tym: ..Pieśń tworzy świat dla siebie zamknięty, wyniesiony ponad codzienne stosunki ludzkie, stąd też normalnie nie opisuje zdarzeń histe­ rycznych czy też s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h itd.. mamy jednak i pieśni, które bezpośrednio czy pośrednio okazują łączność z przeszłością poli­ tyczną czy kulturalną narodu." •' 1 Zarówno ta w y p o w i e d ź , jak i wiele innych świadczy o tym, że B y s t r o ń widział pewien związek m i ę d z y pieśnią a ż y c i e m , ale nie do­ strzegł tego. w jakiej mierze pieśń może być odbiciem życia, przekazać informacje o przesz­ łości. Bystroń zawężał zagadnienie do szukania jedynie prawdziwości danych histerycznych, stwierdzając przy tym. że: ,,...lud nie ma z m y s ł u historycznego. Pamięć ludu jest krótka; czasy i wypadki giną w nie­ pamięci pokoleń. Jeżeli zechcemy się dowie­ dzieć, co wieśniak nasz wie o dziejach kraju z tradycji bezpośredniej, przekazywanej z oj­ ca na syna, nie uzupełnionej wiadomościami ze szkoły i książek, to zadziwi nas zupełne ubóstwo ludowej wiedzy historycznej". "' Na uzasadnienie swego poglądu B y s t r o ń przy­ tacza wiele przykładów ś w i a d c z ą c y c h o tym, że lud istotnie nie ma z m y s ł u historycznego, że dowolnie zestawia fakty, przeinacza je i prze­ suwa w czasie. Pogląd ten zaciążył na naszej folklorystyce, zwalniając niejako z obowiązku dokładniejszej analizy pieśni historycznych lub dotyczących dawnych w y d a r z e ń czy postaci. Wydaje się jednak, że Bystroń mając w pewnym w ą s k i m zakresie rację, nie dostrzegł istoty zagadnienia. Sprowadza on bowiem po­ znawczą rolę folkloru jedynie do wierności opisu historycznych w y d a r z e ń i wychodząc z tego założenia n i e w ą t p l i w i e ma rację, gdy l : > J. St. B y s t r o ń : P o l s k a p i e ś ń l u d o w a . K r a k ó w . N a r o d o w a , s. 28. J. St. B y s t r o ń : H i s t o r i a w p i e ś n i l u d u p o l s k i e g o . K r a k ó w 1925 s. 6. Bibl. 1 4 W. D . B o n c z - B r u j e w i c z : L e n i n o poezji (cyt. w g N . A n d r e j e w a : R u s s k i j f o l k l o r . L e n i n g r a d 1938 s. 29). 1,1 7Л �odmawia dokumentarnej wartości pieśniom jak: Posłuchajcie 0 wojnie Jak to król niedzielę Wpłynęły Na tym Gdzie W temu bardzo miejscu niedzielę 1 do lat Sobieski. rano okręty był Bramy pilnie tureckiej dwieście Walczył W proszę takim np. obraz stanęły święty. bardzo rano otworzyli miasteczka Turków Widnia napuścili... 1 7 Sprawa jednak polega na c z y m ś zupełnie innym. Już W a c ł a w z Oleska (Zaleski) wie­ dział, że: „...jeżeli zechcemy w pieśniach ludu szu­ kać dat historycznych, mniejszą może odnie­ siemy korzyść jak się spodziewamy. W pieś­ niach ludu daty historyczne , pomieszane są z bajkami i baśniami, od których je czasem nie podobna odróżnić." Niemniej twierdził on, że „...pieśni ludu będąc obrazami, w których każdy naród s w ó j charakter najwierniej ma­ luje i przedstawia, w y n u r z a j ą c swoje uczucia, opisując zwyczaje i wszelki obyczaj — są n a j d o k ł a d n i e j s z y m w y r a z e m życia n a r o d o w e g o." pozwalają bowiem stwierdzić np. popularność takich ludowych p r z y w ó d c ó w jak Piotr Ś c i e ­ gienny, Jakób Szela czy Kcstka-Napierski. O życiu i spisku Ś c i e g i e n n e g o wiemy z histo­ rii, ale jedynie pieśń ludowa m ó w i nam o po­ pularności jego postaci. Badania prowadzone na terenie Kielecczyzny w okresie przedwo­ jennym przez J . Chorosińskiego oraz poszuki­ wania prowadzone w obecnym okresie przez p r a c o w n i k ó w P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki p o z w o l i ł y stwierdzić dużą popularność postaci Ściegiennego. Okazuje się, że liczne pieśni o nim lub też poszczególne fragmenty tych pieśni znaleziono zarówno w pow. iłżeckim, jak i w kieleckim, jędrzejowskim, radomskim czy w ł o s z c z o w s k i m . Ś w i a d c z y to o d u ż y m od­ dźwięku, jaki znalazł ruch ks. Ś c i e g i e n n e g o wśród ludu Kielecczyzny. 1 0 O n i e k t ó r y c h postaciach bohaterów histo­ rycznych dowiadujemy się w ł a ś n i e dopiero z ludowych pieśni. Tak np. powojenne już ba­ dania na Opolszczyźnie przyniosły pieśń o Marku z Jemielnicy, przywódcy buntów chłopskich na początku X I X wieku. Oto pieśń o nim: W Jemielnicy Od Płaczą N i e w ą t p l i w i e Zaleski słusznie rozumiał za­ gadnienie, szukając w pieśni nie prawdy hi­ storycznego faktu, ale prawdy „pod w z g l ę d e m psychologii". Wartość folkloru, jako źródła wiedzy o l u ­ dzie, polega w i ę c nie na dokładności opisu historycznych faktów, ale na tym, że daje on pojęcie o ustosunkowaniu się ludu do tych faktów. Tego zaś nie dadzą nam często ani żadne źródła pisane, ani oficjalna historiogra­ fia, czy też pamiętniki lub listy, niemal zawsze zabarwione subiektywnymi ocenami piszących. Pieśni, opowiadania, legendy, bajki czy przysłowia świadczyć mogą jedynie o tym. jak lud reagował na wydarzenia historyczne i na krzywdy doznawane ze strony dworu. O czym marzył, do czego dążył, z czym walczył, co ko­ chał i kogo nienawidził. Pieśni ludowe są więc dla nas cennym ś w i a d e c t w e m historycznym, 1 7 Jeden z licznych w a r i a n t ó w zapisany, w r a m a c h A k c j i Zbierania Folkloru (AZF) P a ń s t w o w e g o Insty­ t u t u S z t u k i , w 1950 r. p r z e z M . i J. S o b i e s k i c h od 54-letniego Walentego Kunysza, wieś Kraczkowa, pow. Ł a ń c u t . 1 8 W a c ł a w z Oleska: Pieśni polskie i ruskie g a l i c y j s k i e g o . L w ó w 1833 s. X V I — X V I I . 14 ludu chłopcy i starzyki i N i e masz M a r k a Cieszyciela Przedoł Za miłego go z d r a d ż c a judaszkie się Płacze nasze sm;ai.u.ią. Nie ujrzymy Od pańskiego dziecia Taką porę wiary ogibają chłopom Może bez talary. tym Markiem, Ziemia dziecia. naszego Drzewa Za dzień zawodzeń dziołchy Baby, I S sądny żałosnych co n a m padół: i wola... zelżenia rzemienia co płaczą obaczą. 2 0 Zdarza się, że oficjalna ocena historyków różna jest od oceny danej przez lud. Charak­ terystyczne przykłady daje nam w tej dziedzi­ nie folklorystyka radziecka. Gorki stwierdził np. na I W s z e c h z w i ą z k o w y m Zjeździe Pisarzy Radzieckich, że: „...poezja ludowa ma swoje zdanie o dzia­ łalności Iwana Groźnego, i zdanie to zdecydol ! l P o r . a r t . J. C h o r o s i ń s k i e g o : Ż y c i e i w a l k a l u d u ziemi kieleckiej w pieśni. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a ' ' 1952 n r 6 s. 301—315. -° Z a p i s a ł a E w a Dziewkowice. Domaradzka w r. 1946 we wsi �waníe różni się od oceny historyków, których nie bardzo interesowało, co w n o s i ł a walka mo­ narchów z feudałami w życie ludu pracują­ cego". Żyjący na początku X I X w. historyk K a ramzin oceniał np. zdecydowanie negatyw­ nie działalność Iwana Groźnego widząc w nim okrutnego despotę, natomiast przedstawiał bojarów jako niewinne ofiary carskiej ty­ ranii. Karamzin musiał jednak przyznać, że w pamięci ludu, w pieśniach jego i opowiada­ niach Iwan Groźny w y s t ę p u j e jako car-zdobywca, jako jeden z t w ó r c ó w potęgi Rosji i bezwzględny przeciwnik samowoli bojar­ skiej. - Innym przykładem jest ogromna po­ pularność postaci Pugaczowa czy Stieńki R a ­ zina w pamięci ludu. Katarzyna I I , chcąc po wyroku na Pugaczowa zatrzeć w s z e l k ą pamięć o nim, zabroniła surowo śpiewania jakichkol­ wiek pieśni z w i ą z a n y c h z buntem i z osobą P u ­ gaczowa. Za przekroczenie tego zakazu groziło zesłanie. Ale lud śpiewał o Razinie i śpiewał również o Pugaczowie, nazywając go „ojcem rodzonym" i „ j a s n y m słoneczkiem". 1 L u d jednak nie zawsze ocenia wydarzenia zgodnie z prawdą faktyczną, często w sądach swych, w y r a ż o n y c h w twórczości artystyczne], daje w ł a s n ą ocenę w y d a r z e ń czy osób. Niez­ miernie ciekawa jest ludowa „prawda" o Kostce-Napierskim. Jak w y k a z a ł w swym cennym studium Julian Krzyżanowski, legenda ludo­ wa poprawiła histerię, ratując Kostkę-Napierskiego spod szubienicy. Nie dopuściła, aby orę­ downik góralskiej krzywdy zginął śmiercią hańbiącą na palu. W ł a ś n i e pod w p ł y w e m l u ­ dowej legendy ukształtował wydarzenia L u ­ cjan S i e m i e ń s k i w balladzie o Napierskim. Idealizowanie postaci bohaterów ludowych połączone jest czasem z wprowadzeniem róż­ nych e l e m e n t ó w dawnych opowieści czy le­ gend; niejednokrotnie następuje jakby na­ kładanie się na siebie obrazu postaci legendar­ nej i rzeczywistej. Tak w i ę c nieraz twórczość ludu nie przekazuje nam autentycznego opisu wydarzeń, ale jego subiektywnie zabarwioną interpretację. Można to określić jako rezultat swoistej oceny faktów historycznych z klaso­ wej, ludowej pozycji. L u d ocenia przy tym i zachowuje w pamięci bynajmniej nie wszystkie wydarzenia, ale j e ­ dynie te, które w p o w a ż n i e j s z y sposób odbiły się na jego życiu. Z pieśni czy legendy nie od­ czytamy w i ę c historii k r ó l ó w polskich ani dat w a ż n i e j s z y c h w y d a r z e ń p a ń s t w o w y c h . L u d po­ został obojętny na różne zmiany m o n a r c h ó w , wojny i wydarzenia, w których nie b y ł zaan­ g a ż o w a n y . Nic w i ę c dziwnego, że wojny tu­ reckie plątały się potem z odsieczą w i e d e ń s k ą , a całość p r z y p o m i n a ł a znane z czasów szkol­ nych wierszyki, np. „Kara Mustafa, wielki w ó d z Krzyżaków..." Znamienny jest fakt, że postać Napoleona znacznie silniej odbiła się w folklo­ rze rosyjskim niż we francuskim. T ł u m a c z y się to tym, ze pochód na M o s k w ę i n i e b e z p i e c z e ń ­ stwo grożące krajowi z m o b i l i z o w a ł o w Rosji masy ludowe przeciw najeźdźcom. W ł a ś n i e ma­ sowy, ogarniający cały kraj ruch partyzancki spowodował, że wojna z Napoleonem stała się sprawą całego narodu, że przeszła do historii pod n a z w ą „ojczyźnianej", że znalazła silne odbicie w pieśniach i opowiadaniach ludowych. Nasz lud, uginający się pod jarzmem p a ń ­ szczyzny, nie i n t e r e s o w a ł się zmianami i wy­ darzeniami, które r o z g r y w a ł y się w politycz­ nych kręgach stolicy, p o z o s t a w a ł o b o j ę t n y wo­ bec poczynań, które nie m i a ł y żadnego z w i ą z ­ ku z jego losem. T y m należy t ł u m a c z y ć nikły oddźwięk p o w s t a ń narodowych w pamięci l u ­ du, przy jednoczesnym przechowywaniu tra­ dycji Bartosza Głowackiego, Kościuszki, Mar­ ka z Jemielnicy, Ś c i e g i e n n e g o , Pantoczka czy Szeli. Tak np. oddźwięk powstania listopado­ wego znajdujemy zaledwie w jednej czy dwóch pieśniach, a i rok 1863 znalazł nie o wiele bogatszy wyraz w ludowej twórczości. Pieśń daje w i ę c charakterystyczne ś w i a d e c t w o oderwania p o w s t a ń od ludu, dokument po­ twierdzający obojętność mas ludowych w sto­ sunku do wydarzeń, po k t ó r y c h nie obiecywa­ ły sobie zmiany swego p o ł o ż e n i a . 24 - ' B y s t r o ń podaje w swej pracy „ H i s t o r i a w p i e ś n i ludu polskiego" dwa zaledwie p r z y k ł a d y dotyczące 1863 r. D o t y c z ą one j e d n a k n i e t y l e p o w s t a n i a , i l e o d d ź w i ę k u b i t w y pod G r o c h o w i s k a m i w ś r ó d okolicz­ nej l u d n o ś c i . J e d e n p r z y k ł a d t o : „Będzie bitwa, będzie Pod G r o c h o w i s k a m i Pojedzie matusia Ze s w y m i s y n a m i . " 1 - W. K . S o k o ł o w a : Russkije istoriczeskije pieśni X V I w i e k a . „ S ł a w i a n s k i j F o l k l o r " ( M a t e r i a ł y issledowanija po istoriczesko.i n a r o d n o j poezji S ł a w i a n ) . I z d . A k a d e m i i N a u k Z S S R , M o s k w a 1951 s. 10. -- N . K o ł p a k o w a : Kniga o russkom folklore. Le­ n i n g r a d 1948 s. 11. Julian Krzyżanowski: Paralele. Warszawa 1935 s. 173 o r a z „ W i e ś " n r 25 z d n i a 24.VI.1951 s. 2. i Drugi, Kasi: wpleciony w wątek balladowy o Jasiu „...Kasia z a p ł a k a ł a Kaz moja rodzina? 15 �Nie miał w i ę c racji Bystroń. w y p o w i a d a j ą c negatywny sąd o wartości historycznej mate­ riału folklorystycznego. Nie miał, ponieważ szukał jedynie zgodności dat i faktów, a po­ mijał to co najistotniejsze — l u d o w y spo­ sób oceny zjawisk, inieraz przejawiający się w ł a ś n i e w przeinaczaniu historycznych wyda­ rzeń, w zabarwianiu ich marzeniami i prag­ nieniami ludu. w s p o m i n a j ą c y c h stoczoną przed dwoma wie­ kami b i t w ę pod Zawichostem. N i e j e d n ą inte­ resującą informację znajdujemy również w starych księgach sądowych, kronikach i in­ nych materiałach archiwalnych. Właśnie z archiwów dworskich pochodzi ciekawa pieśń z 1788 r. o zbiegostwie chłopów do ..lepszego" pana. R z u c i m na zawsze Wartość poznawcza folkloru polega przede wszystkim na tym, że uzupełnia on historię oceną w y d a r z e ń z punktu widzenia ludu, co jest niezmiernie w a ż n e dla wytworzenia praw­ dziwego obrazu przeszłości. Tak rozumiał to M. Gorki twierdząc, że: Brzeg Wisły A na Przejdziemy to Ci Krakowianie przybyli cię zoczyli Łaskawy Z panie. temi przebrnęli Prośbami Bych Pod swą 16 żelazem tu chwalą nie palą. P e ł n a wymowy jest pieśń o pańszczyźnie: Со/, to za Cztery W ojczyzna dni pańszczyzna piecu ogień Na zalij pańszczyznę dalij. -' Echem rugowania chłopów ze wsi jest p i e ś ń podana przez Kolberga: I stodoły I służącym Oj, nas pan, wygnał, 1938 powywracał nie dobrześ Będziesz trzeci roczek, c a ł y k r w i ą zalany, cały k r w i ą zalany K t ó r y chłopiec najzdatniejszy, k t ó r y chło­ piec n a j z d a t n i e j s z y do w o j s k a w y b r a n y . i folklor. Leningrad Że W s z y s t k i c h c h ł o p ó w ze w s i w y g n a ł Sześćdziesiąty Gorki zakazem się Oj, wygnał J a k w i d a ć , t r u d n o to n a z w a ć ś l a d a m i powstania, sam z r e s z t ą B y s t r o ń stwierdza, że tradycja o powsta­ n i u ..nie z n a l a z ł a g ł o ś n i e j s z e g o echa w p i e ś n i l u d o ­ w e j " . ( „ H i s t o r i a . . . " s. 101—102). N i e l i c z n e p i e ś n i d o ­ t y c z ą c e w y d a r z e ń 1863 r „ z n a l e z i o n e o b e c n i e w r a m a c h badań terenowych Państwowego Instytutu Sztuki, r ó w n i e ż p r z e d s t a w i a j ą j e w s p o s ó b p o ś r e d n i . T a k np. p i e ś ń z a p i s a n a w 1950 r. przez M . i J. S o b i e s k i c h w p o w . ł a ń c u c k i m od W a l e n t e g o K u n y s z a stanowi nieznacznie zmieniony w a r i a n t znanej pieśni r e k r u c ­ kiej : K. Piksanow: wzięli opiekę. Ludzie Boków M o j a rodzineczka Marnie wyginęła Braciska zabili Siostra utonęła Brata m i zabili Pod G r o c h o w i s k a m i Siostra utonęła W rzece p o d l o d a m i . " 2 5 rzekę cię ich Waszym N s. 34. murawy. Po By ,,...nie można znać prawdziwej historii nie znając ustnej twórczości ludowej... Nie znając tego co było, nie można pojąć prawdziwego sensu teraźniejszości i celów przyszłości." S p r ó b u j m y zilustrować to twierdzenie przy­ kładami pieśni ludowych. Dają one ciekawy materiał do badania przeszłości naszego ludu, jego życia i poglądów, chociaż pochodzą prze­ ważnie z czasów nie w c z e ś n i e j s z y c h niż połowa X V I I I wieku. O czasach w c z e ś n i e j s z y c h do­ wiedzieć się m o ż e m y jedynie z pieśni utrwa­ lonych w druku, a w i ę c poprzez śpiewniki, zbiory pastorałek czy kolęd, w których znaj­ dujemy niekiedy ludowe motywy i pieśni. Cen­ ny bywa także przekaz pośredni. Z kronik Długosza dowiadujemy się np. o cyklu pieśni prawy łaskawsze sam wypłacał. parchu na zrobił, siebie robił. - s Wiele interesujących przykładów ilustrują­ cych związek pieśni pańszczyźnianej z ż y c i e m B - R k p . n r 17186 z B i b l i o t e k i C z a r t o r y s k i c h w K r a ­ kowie. W dalszych strofach p i e ś ń ma charakter pochlebczy, przypuszczalnie została ułożona dla „ n o ­ wego" pana. Ostatnia z w r o t k a jej b r z m i : „Chcecie pam — wiemv l ż y c i e przedłużyć I W a m też będziemy] T y m ż y c i e m s ł u ż y ć " . Z a p e w n e te m o m e n t y w p i e ś n i z a d e c y d o w a ł y o jej spisaniu i zachowaniu. - ' A Z F . Z a p i s a ł J. C h o r o s i ń s k i od 4 5 - l e t n i e j A n n y Michalskiej, wieś Bieliny, pow. kielecki. W y k o n a w c z y ­ n i zna p i e ś ń od s w e j o k . 9 0 - l e t n i e j m a t k i . -• O. K o l b e r g : Seria X I I I n r 341. �podaje St. Czernik, przytaczając pieśni siero­ ce, buntownicze i inne.'"' W pieśniach znajdziemy również ślady bun­ tów chłopskich, p o w s t a ń i rabacji. Wspomina się w nich nazwiska ludowych p r z y w ó d c ó w : Kostki-Napierskiego, Marka z Jemielnicy, Ś c i e g i e n n e g o i Szeli. Warto z a c y t o w a ć pieśń o Jakubie Szeli i wydarzeniach 1846 r. P i e ś ń ta w y r a ż a nie tylko przyczyny rabacji chłop­ skiej — straszny ucisk i bezprawie ze strony panów, ale zawiera r ó w n i e ż wezwanie do bun­ tu, do rewolucji. Jest to jedna z kilku pieśni o rabacji galicyjskiej, zanotowanych w ramach badań terenowych P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki: W roku osiemset c z t e r d z i e s t y m T y ś s t a n ą ł , Szelo, na już miał Ciemnym gromada Przyszli do Wyroki biedy wieczorem Chłopów za w Francyjo, ty rodzina W cudzej Szczęśliwy z Co przyjdzie... - żałować, Umrzesz ze tysiąca Powiadają ludzie Że to w Prusach W Prusach Nie byla Więc Bo robić Aż się skóra podrze. bezprawiem Aż się skóra podrze Koszula ogrodzie popęka Kto pojedzie Ten se do Prus Ach, Boże kochany, Boże mój jedyny m popamięta. dziedzica i prosi Z tej mnie, pruskiej Boże krainy. łzami panie swymi T o naszej z e m s t y nam dobrze trzeba ukryta dziedzicu Ach, grzechami. B y ł e ś ty straszny dla o j c ó w Biłeś landzie bądzie : i nazad wiele. to u p a d l O s w o j e ż y c i e ze Późno płakać Dużo pieśni opowiada o niedoli bandosów w ę d r u j ą c y c h za pracą, o ciężkim losie emi­ granta zmuszonego do pracy na obcej ziemi. odczytać. dziedzic na cię zginie Wyprowadź Pan nieszczęsny na krainie Niejeden szóstym dworskim pana, pana śmierci Francyjo, Niejedna przeważnie czele B y wreszcie s k o ń c z y ć z szlachty Chłop W pieśniach takich w y s t ę p u j e motyw niedoli żołnierza. naszych Boże kochany, Boże, twoja wola Wyprowadź mnie. Na te p o l s k i e , Boże pola. przyczyna dzieci p r o s z ą c e ich wtedy śmiało, chłopi, chleba Ciekawa jest również pieśń malująca roz­ czarowanie chłopa, który za chlebem w y w ę d rował do Ameryki. wina. idziemy droga długa nas Podpálím pałac. Krwawe dalej czeka płomienie Sprzedałem ja rolę : l Niech w i d z ą wszyscy z daleka. " I Na Na wojnę Sierotoma. " 1951 dużej ja Do s i ę dosta) :) fabryki. piszą odpisał tu nie tak sobie dom, Swojej :) pojechał z matką im Jakżem dobrze c h ł o p c y , do roli :) myślał. dom orać (: N i ż w tej A m e r y c e :) sie Z L chłopów A Z F . Z a p i s a l i w 1950 J o d ł o w a , pow. jasielski. : Ameryki tej (: Ż e doma St. C z e r n i k : P o e z j a s. 63 — 111. ja Do I piniondzoma Zastawiajom Jakżem Ojciec som. w się zabieram Ameryki. (: Z a r a z ż e m pobrali B o g o c e som tej Do sieroty wojnie Trzęsom Do sieroty Wszystkie koniki (: A s a m W pieśniach z okresu wojny niemiecko-francuskiej í e T O ^ l przewijają się dwa motywy — ciężkiej doli żołnierza, narażonego w każdej chwili na śmierć, i motyw krzywdy chłopskiej. B y ł y one popularne o c z y w i ś c i e tylko w zabo­ rze austriackim. Oto jedna z nich: Wszystkie białe polskich. Warszawa r. M . i J. S o b i e s c y w e wsi " A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. A d o l f D y g a c z od 6 7 - l e t n i e j Franciszki Geluzda, w i e ś Poliwoda, pow. opolski. :l panną maszerować. 2 ' A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. A d o l f D y g a c z o d 4 9 - l e t niego P i o t r a B ł a s z c z y k a , wieś Kieszki, pow. l u b l i niecki. A Z F . Z a p i s a ł w 1951 r. T a d e u s z D u t k i e w i c z o d 34-letniej M a r i i Dziuba, w i e ś I r z ą d z e , pow. w ł o s z c z o w ski. ; l 3 17 �Nú negal riału szukc mijał sób < właśi rzeń, nieni Wi wszy ocen; jest ; dziw M. С Do dom, Swojej chłopcy, łączki (: N i ż w do dom Zebrali kosić tej Ameryce Piwko kuflem Bo ta Ameryka To obłuda :) : A t y m reśte (: O n a śmiele :) marnuje chłopcom niewinni :) : A u n i j i m ó w i ą — dej n a m p a n i i n n y c h :) :) lata. 3 - 1 o w o m i n n y c h nie dom : B o m n i e w s z y s t k i c h s z k o d a :) Ś w i a d e c t w e m postępującego procesu rozwar­ stwienia wsi są pieśni m ó w i ą c e o wyzuwaniu m a ł o r o l n y c h chłopów przez bogatych gospo­ darzy. Są one aktualne gdzieniegdzie jeszcze w naszych latach. Oto p r z y ś p i e w k a podana przez S t a n i s ł a w a Dziurdzia: : N i e c h sie z n a m i d z i e j e w o l o P a n a B o g a :) Wtenczas ich Dużymi Aze ubili palkami krew :) płynęła ze ścian s t r u m i e n i a m i :) A k i e d y ci d r u d z y Kule sykowali :) T o sie n a s i c h ł o p c y ze s o b ą ż e g n a l i :) Myśleliście, kmiecie, że m n i e Ja k o n i k i sprzedom, Górowanie A Wase na pieniędzy wyzeniecie w y g n a ć się W a m nie dom. pieniądzach k u p y Dziurdzia się nie boi. Oj żarna, Oj melłybyście, żarna z kamienia żeby co A k i e d y te W stoi twardego godnego... śwaby górę wystrzelili T o sie n a s i 3 5 Krótkie p r z y ś p i e w k i w y r a ż a j ą nieraz w skondensowanej, pięknej formie w i e j s k ą biedę. "У Dłu{ iść kazali tłomacy : Że chłopcy świata tak Młodym :) do d o m nosić. 'łomacka ,,... znajć tego sensi Sp kład; mate jego ważr XVI] wied lonyi zbio: duje dwudziestu : Postawili w tyle A wy nimcy : Będziecie : Pieśń pozwala nam zapoznać się nie tylko z przeszłością ludu, jest ona również ciekawym dokumentem o d z w i e r c i e d l a j ą c y m czasy nie­ dawne i teraźniejszość. Interesujące są liczne pieśni z czasów okupacji hitlerowskiej, nieraz drobiazgowo i wiernie rejestrujące poszczegól­ ne wydarzenia. Pieśń, którą przytaczamy, po­ chodzi z 1944 r. i opisuje akcję zatrzymania przez p a r t y z a n t ó w pod w s i ą Topola pociągu z zarekwirowanym b y d ł e m . Hitlerowcy zasto­ sowali ostre represje, paląc w i e ś Michniów i rozstrzeliwując ludność. Ciekawe są dwie ostatnie zwrotki, zawierające komentarz do wydarzeń. o ż y c i e p r o s i l i :) śwaby : P r z y j d z i e n a w o s k a r a :) lecieli Jak ' t r a w a na 3 6 :) chłopcy Leży ak zabili : Na ćtery sie o d b y w a ł a wziny I d z ,ie p o c i ą g u l i c y :) n i e w o l a :) Com idzie Tyś (: P o c i ą g t o w a r o w y :) S k o r o sie (: Z a r a z krowy :) 3 7 Michniowie się chodził w wioska po tobie t o b i e :) pod lasem żołnierzy (: P r z y p a t r z c i e giestapo wczesnym :) nieszczęśliwy Ojczyzna Ile (: O t y m d o w i e d z i a ł o stał (: A j a (: A t a l e ś n o b a n d a r o z p u ś c i ł a go n a r ę c e :) śwaba środku Katyń Polaków :) Wydarzenia w Michniowie jeszcze dziś ż y w e są w pamięci okolicznej ludności. D z i e w c z ę t a , które ś p i e w a ł y zbieraczowi o masakrze w Mich­ niowie, b y ł y tak wzruszone, że w y k o n u j ą c pieśń nie m o g ł y się p o w s t r z y m a ć od łez. tam pod Skalbmierzym (: T a m stosami : N i m i a ł go k t o p ł a k a ć , p r z y s ł a ś w i n i a , k w i c y (: J e s t w i o s k a T o p o l a :) Jal sam niu woj" tyczg bada lówn pieśr w p niezr kiej: polach :) panny Michniowie, Hej :) żołnierz : N a zielonej ł ą c e : Przysły trawa :) b ę d z i e c i e na U m a r ł polski łące łące pokosami : I w y tak j a k na trupów się tylko l e ż y :) :) rankiem do wsi przyjechało Jadą :) partyzanci Powiedzieć w Michniowie (: Ż e ż a n d a r m i jadą Sprawią t o b i e :) 3 J A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. J a n C h o r o s i ń s k i o d 9 0 - l e t niej Józefy Zelgi, Stara Wieś, pow. iłżecki. 3 5 A Z F . Z a p i s a ł a w 1950 r . Z o f i a Z a c h a r o w a Siedlce, 3 0 pow. klęskę we wsi bocheński. s. 34 A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. W ł a d y s ł a w D y l ą g o d J a n a Kaczmarczyka z Kobylec, pow. bocheński. 16 18 3 7 AZF. Zapisał w 45-letniej S t a n i s ł a w y pow. w ł o s z c z o w s k i . 1951 r. T a d e u s z D u t k i e w i c z od Kostrzejewskiej w Sadowie, �Pod naszym M i c h n i o w e m Dymy (: A W w górę stodołach synem (: K l ę k a Błaga przed żandarmem d z i e c k u :) masz t r z y (: I g i n i e s z Przez matką r ę c e :) żandarmi robicie z n a m i (: C ó ż w i n n y Z z niemieckie Żandarmi, Cóż miesiące wraz małymi Gdy te mówią żandarm matka Piersią matki d z i e c i a r n i :) słowa Bagnet (: A wom Jeśli wbija Przez dziś :) michniowskie (: T o t y l k o Spalone Na przez (: I n u c i Żyli niwy M y kolejno (: T e r a z ci :) Runęły Może Już n ó m nie wszyscy 'Żodnego t u nie patrzycie? robota, będzie! Bije nas trony, marsz! sprawdzali, znikną marsz!. tyrany, m u s i za k r z y w d y A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r . J a n C h o r o s i ń s k i o d 2 0 - l e t niej A n t o n i n y K a r y ś , w i e ś M ą c h o w i c e , p o w . k i e l e c k i . rozprawy Próżna swe... 4 1 godzina już przemoc Nową s i ę era Budzi się miasto d rzeź zaczyna i wieś... 4 2 Wiele takich pieśni jeszcze obecnie pamiętają starzy działacze robotniczy, z a r ó w n o w mia­ stach jak i po wsiach. Nie wszystkie jednak przetrwały do naszych dni, wiele zanikło, u s t ę ­ pując miejsca innym, bardziej aktualnym i ar­ tystycznie d o s k o n a ł y m . Warto poruszyć z kolei zagadnienie, które n i e w ą t p l i w i e m o ż e n a s u n ą ć się przy czytaniu S 9 St. W a l l i s : Ś l ą s k i e p i e ś n i g ó r n i c z e . „ P o l s k a S z t u ­ k a L u d o w a " 1952 n r 3 s. 134 — 145. „ P o l s k i e p i e ś n i r e w o l u c y j n e z l a t 1918— 1939". W a r s z a w a 1950 s. 219. A Z F . Z a p i s a n a w 1950 r . o d 6 4 - l e t n i e g o J a n a Bajdy z Gorzkowic, pow. bocheński. P i e ś ń z 1917 r. u ł o ż o n a p r z e z K P P - o w c a . C y t . w g c z a s o p i s m a „ W i e ś " z d n . 13 m a j a 1951 r . 4 0 4 1 : i H biegiem * wierzycie? kładą zbiórka, odliczali, x s :t!l co marsz! zerwano, przyśni w g r o b i e :) Cennym dokumentem są r ó w n i e ż pieśni żoł­ nierskie, rzemieślnicze, a zwłaszcza robotnicze. W a r t o ś c i o w y materiał p r z y t o c z y ł niedawno na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej" St. W a l lis. Spośród podanych przez niego pieśni na szczególną u w a g ę zasługują te, które związane są z w a l k ą przeciwko kapitalizmowi, przeciw niemieckiemu w ł a ś c i c i e l o w i kopalń. Niektóre z nich układano do melodii niemieckich, narzu­ canych w ś p i e w n i k a c h wraz z tekstami sła­ w i ą c y m i „szczęśliwą" pracę górnika, niemiec­ kich s z t y g a r ó w itp. Do takiej w ł a ś n i e pieśni „Schon wieder t ó n t vom Schachte her..." do­ robiono polski tekst, w y r a ż a j ą c y prawdziwe, rewolucyjne nastroje górników: ...Panie s z t a j g e r nas Lud pomścić tobie się siedzieć: N i e k t ó r e z pieśni wzorowano na znanych już melodiach i tekstach rewolucyjnych, jak пр.: Michniowie dziatwa dowiedzieć, na d r u g i g w i z d e k Komendanci piosenkę ten ż e b r a k wolny Twoja 3 3 Czy n i e u c i e k ł c z a s e m k t ó r y — b i e g i e m płocie dzieci w fedrują! zagwizdano z sienników A zobaczysz Michniowie, się rano Michniów Siedzi ptaszek p o l n y Jak fedrują, chcecie Czwarta k o m i n y :) spalonym boli, fedrują, A n i siedzieć, ani leżeć, biegiem I Przejedź teraz Jak w Berezie było zemdlona go z a k r y w a pany niewoli, bardzo Treść pieśni robotniczych wyrażona jest często w formie nieporadnej, daleko odbiega­ jącej od tradycyjnej formy pieśni wiejskiej; mimo to pieśni robotnicze o d g r y w a ł y ogromną rolę mobilizującą i agitującą. Pieśni te są rów­ nież cennym przyczynkiem do historii naszego ruchu robotniczego. Wiele z nich nadesłano po wojnie do W y d z i a ł u Historii Partii К С P Z P R . Ze ś p i e w n i k a „Polskie pieśni rewolucyjne z lat 1918 — 1939" cytujemy fragment pieśni więźnia Berezy Kartuskiej: ręku Synu m ó j , synu m ó j Dziś od lat Fedrują, matka życia nos Niech s i ę p a l ą :) s w y m na d o ś ć jest naszej Co m a t k i z dzieciarni Jedna m ł o d a Z Już walą 4 2 �Ni nega riału szuk; mija sób właś rzeń nien: W WSZJ ocen jest dziw M. ( )) • • znaj, tego sens podanych w y ż e j przykładów — w jakim stop­ niu przytaczane przez nas pieśni wiejskie czy robotnicze b y ł y powszechne, w jakiej mierze wyrażają one ocenę powszechną, a nie jednost­ kową. Odpowiedź na to pytanie należałoby o c z y w i ś c i e u d o k u m e n t o w a ć szerzej, ale na tym miejscu musimy ograniczyć się jedynie dc k i l . ku uwag i przykładów. A w i ę c sprawa powszechności. Badania pro­ wadzone przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki po­ zwalają na w y c i ą g n i ę c i e ciekawych w n i o s k ó w co do trwałości i powszechności pewnych w ą t ­ ków czy pieśni. Tak np. okazuje się, że na te­ renie niemal całego kraju spotyka się prawie identyczne teksty m ó w i ą c e o nienawiści do e k o n o m ó w , karbowych, pisarzy dworskich itd. Teksty takie, notowane rzadko przez dawnych zbieraczy, p r z e t r w a ł y do naszych dni. U K o l ­ berga (Seria X V I I I nr 12) znajdujemy zwrotki d o ż y n k o w e spod Proszowic: O j , za d w o r e m , za Szubieniczka Któż kład mat< jego ważi XVI wiec lony zbio duje tam Ekonom Oj, Bo A Bo z dziewki za A stoi Za dworym. za to, ludziom zapisuje.'' dniówki 1 Podobnie można zestawić liczne w c a ł y m kraju warianty innych bardzo popularnych pieśni: słoneczko zaszło za g ó r e c z k ę w P u ś ć t y nas do d o m u , e j , t y d z i a d z i e B o j a k nas n i e p u ś c i s z , t o s a m i C i e b i e , ł y s y d z i a d z i e , do k r z a я Żebym ja Orałbym nad miał ja nami nad was, wami. Panem b y m ci oral Ekunumem włóczył. A pisarzem radlił. Robić was bym (Prace i M a t e r i a ł y ...Trzeba w gbura Dowiedzieliby uczył. A n t r . - A r c h . V Etn. o r a ć , w szlachcica się, j a k czeladź s. 170) bronować szanować. ( A Z F . Z a p i s a n a w 1950 r. n a Warmii) jak onych nauczyć rządcą dziedzicem o r a ć , gdzie włóczyć. najcięższa w ł ó c z y ć , gdzie się perz rola, wywala. P r z y k ł a d ó w takich c y t o w a ć można wiele, stwierdzając tym samym szeroką popularność i trwałość pieśni społecznych, buntowniczych, klasowych. Wyrażają w i ę c one nie poglądy jednego, bezimiennego t w ó r c y , ale opinię ca­ łego ludu. W tym też leży wielka wartość po­ znawcza tych pieśni. wisiał? katuje, A pisarczyk Już moc z karbowym. A karbowy winien Ja sam niu wej" tycz: bada rówr piesi w p niezi kiej: panowie Macie to, katuje. A któż tam będzie Licho Panowie, ( A Z F . Z a p i s a n a w 1951 r. w p o w . w ł o s z c z o w s k i m ) szubienica Ż e ludzi bronować łobszanować. ( A Z F . Z a p i s a n a w 1951 r. w p o w . o l s z t y ń s k i m ) A to, d w o r y m , za Pisarczyk wola, rola We ś p e k t o r y lorać, a w pany B y łoni ziedzieli ludzi Panem P o r ó w n a j m y je z zapisanymi w 1952 r. zwrotkami z powiatu w ł o s z c z o w s k i e g o (wieś Siedlce): ny Dłu; śpektory Panem r z ą d c ą orać, a dziedzicem całuje, ekonom ludzi za ziedzieli Pana Boga m y łorać we ...Żebyśmy wiedzieli wisiał? karbowym. karbowy my Daliby dworem stoi. będzie Kiedy ciszy, łysy, pójdziemy, przywiążemy. s. 34 * A Z F . Z a p i s a ł Tadeusz D u t k i e w i c z od 53-letniej Joanny Kucharczyk. Z publikowanych w a r i a n t ó w tych zwrotek, pochodzących z innych regionów, wymienić m o ż n a zawarte u Steffena: ,.Zbiór polskich p i e ś n i lu­ d o w y c h z W a r m i i " , P o z n a ń 1931 t. I . s. 181, o r a z u K o l ­ b e r g a : L u d I , S a n d o m i e r s k i e , n r 203. 16 20 M ó w i ą c o znaczeniu folkloru, należy z w r ó ­ cić u w a g ę również na w a r t o ś ć jego jako źró­ dła wiadomości etnograficznych o życiu i pra­ cy ludu. Szczególnie interesujące są pod tym w z g l ę ­ dem pieśni górnicze, w pewnych przypadkach stanowiące jedyne i nieocenione źródło wia­ domości o dawnych czasach. „...pieśni górnicze m ó w i ą nam nie tylko o tym, co czuł górnik, ale dają również cenny materiał etnograficzny, i n f o r m u j ą c y nas o jego życiu, zwyczajach, pracy, stroju, posiłkach..." — pisze ś w i e t n y znawca folkloru górniczego S t a n i s ł a w Wallis w cytowanym już przez nas artykule. Wallis podaje m. in. pieśń opisującą codzienne życie górnicze, z której przytaczamy pierwsze zwrotki: �Gdy rano Żonka Przy zadzwonią, lampka górnik daje tern go o b ł a p i , m i l e Szczęśliwej Przyjdzie Czeko roboty na i pocałuje, szychty a ż ze opłacił, Sztygar lampką, recytuje, kilofem stracił? robota, gdy t a k u s ł y s z y , lepszo m a Uzbrojony idzie, wyjdzie. albo wcale Kolega odpowie: dobro tam A winszuje. szybu P o t e m go sie p y t o , j e l i sie sie g a l m ó n , cie wzajemnych zależności m i ę d z y literaturą pisaną i l u d o w ą . Ciekawe b y ł y b y n i e w ą t p l i w i e studia z zakresu wzajemnego o d z i a ł y w a n i a np. literatury r y b a ł t o w s k i e j i pieśni ludowej, jak też studia nad popularnością w ś r ó d ludu nie­ których u t w o r ó w k l a s y k ó w naszej literatury itd. Materiał folklorystyczny, k t ó r y m rozporzą­ dzamy, jest pod tym w z g l ę d e m zupełnie niedo­ statecznie wykorzystany. ubiero, otwiéro. k o p a l n i a , do c e c h o w n i na k a m r a t a , Poprawiół sie i dźwierze ochota. i rogiem, powie: idźcie z Bogiem... 44 D u ż o materiału etnograficznego zawierają również pieśni wędrownych rzemieślników, pieśni dziadowskie, owczarskie, pasterskie itp. Czasem w p r z y ś p i e w c e znaleźć można infor­ macje o stroju czy p o ż y w i e n i u , o nędzy wiej­ skiej. Zacytujemy jedną z takich p r z y ś p i e w e k : W c z o r a j b y ł y z i y m n i o k i , a dzisiaj som Cały I tydzień tak k o r p i e l e , a ż do s a m y piyknie wyglondom, chociaż buroki niedziele. miysa nie jodom. 4 5 P i e ś ń ludowa niejednokrotnie była wyko­ rzystana w pracach naukowych, jako jeden z pomocniczych m a t e r i a ł ó w informacyjnych. Tak np. F r . Engels, o m a w i a j ą c stosunki panu­ jące w dawnej rodzinie, p o w o ł u j e się na świa­ dectwo starorosyjskiej pieśni." Pieśni i przy­ śpiewki góralskie wykorzystuje w charakterze pomocniczego materiału dr W ł a d y s ł a w Och­ mański w pracy „Zbójnictwo góralskie". 1 P i e ś ń ludowa przedstawia także istotną war­ tość dla j ę z y k o z n a w c y , pozwala bowiem na uchwycenie niejednej charakterystycznej ce­ chy wymowy czy akcentowania, które w pieś­ ni zachowują się w formie starszej, bardziej skostniałej niż mowa potoczna. Precyzyjna technika w s p ó ł c z e s n y c h nagrań u m o ż l i w i a j ę ­ zykoznawcom korzystanie w szerokim zakresie ze zbiorów ludowych pieśni. Studia nad m a t e r i a ł e m folklorystycznym mogą mieć również niemałą wartość dla histo­ ryka literatury, pozwalają bowiem na w y k r y - Z e z b i o r ó w IQO Łukasza Wallisa. P o w s t a ł a ok. 1820 г., z a w i e r a 40 z w r o t e k . C y t u j ę w g St. W a l l i s a : bląskie pieśni górnicze. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 n r 3 s. 138. 4 " A Z F . Zapisana ląga od 55-letniego myślenicki. 4 6 Kończąc o m ó w i e n i e wartości poznawczych pieśni ludowej należałoby jeszcze zwrócić uwa­ gę na zagadnienie, w jakim stopniu p o m ó c nam może w naszych badaniach analiza strony mu­ zycznej. P o m i j a l i ś m y ją bowiem dotychczas, rozpatrując jedynie teksty pieśni. Melodia jest jednak nierozdzielną, integralną częścią skła­ dową pieśni. Jeżeli w i ę c o g r a n i c z a l i ś m y się do tekstu, to dlatego, że w nim przede wszyst­ kim można znaleźć odbicie konkretnej rzeczy­ wistości, odbicie różnych zjawisk życia co­ dziennego. Jednak m ó w i ą c o poznawczych w a r ­ tościach pieśni nie należy pomijać zupełnie strony muzycznej. Niejednokrotnie bowiem analiza łączna tekstu i melodii m o ż e przyczy­ nić się do ustalenia przypuszczalnego czasu po­ wstania pieśni. R ó w n i e ż zestawienie warian­ tów tekstowych i melodycznych pozwala na in­ teresujące obserwacje dotyczące rozwoju pieś­ ni, w p ł y w ó w z z e w n ą t r z itd. Badając stronę muzyczną można nieraz dotrzeć do e l e m e n t ó w ludowych wtopionych w inne utwory, zaa­ doptowanych przez kościół itd. Pierwiastki l u ­ dowe znajdujemy bowiem m. in. w dawnych kolędach, pastorałkach, mszach ludowych. Tak np. w drukowanym w 1631 r. zbiorze Dachnowskiego „ S y m f o n i e anielskie" znajdujemy kilka kolęd, dziś jeszcze śpiewanych (np. „Przybieżeli do Betlejem"), k t ó r y c h melodie zapożyczone są ze ś w i e c k i c h pieśni ludowych. Z tegoż zbiorku kolęda „Przy onej górze" u ł o ­ żona jest na m e l o d i ę pieśni ludowej „Hej, tam na górze",melodia zaś k o l ę d y „Cztery lata za­ wszeni pasał" jest identyczna z piosenką ..Cztery lata wiermem służył" itd.' K i l k a tych przykładów wskazuje, jak pomocna może być analiza melodii przy badaniu zapożyczeń z kul­ tury ludowej. Dlatego też, o m a w i a j ą c ogólnie wartości poznawcze folkloru, na ten moment należy również zwrócić u w a g ę czytelnika. 7 w 1950 r. p r z e z W ł a d y s ł a w a D y ­ Teofila Ł a c i a k a , G r u s z ó w , pow. F r y d e r y k Engels: Pochodzenie r o d z i n y , w ł a s n o ś ­ c i p r y w a t n e j i p a ń s t w a . W a r s z a w a 1947 s. 67. 4 7 D r Jan J . Dunicz: Pierwiastek narodowy w pol­ skiej k o l ę d z i e . „ M u z y k a P o l s k a " 1937 zeszyt X I I s. 553. 21 �Ni nega riału szuk, mija sób właś rzeń nien W j W S Z o c e n jest dziw M. ( j; tego , z n a s e n s To wszystko, co p o w i e d z i e l i ś m y uprzednio, daje odpowiedź na pytanie czy pieśń ludowa zawiera wartości poznawcze, czy m o ż e ona s ł u ż y ć jako źródło wiadomości o dawnych czasach, o historii ludu pracującego. Trzeba w i ę c odrzucić pogląd Bystronia, że „...pieśń ludowa bliższa jest naszemu odczuciu artystycznemu niż mogła nią b y ć kiedykolwiek; jej naiwność i w d z i ę k bezpośredniości, brak wszelkiego alembiku intelektualnego w przygotowaniu, obrazowość i konkretność w przeprowadzeniu, jej ponadspołeczność i jej „sztuka dla sztuki" — to cechy łączące pieśń l u d o w ą z najbardziej w y s u n i ę t y m i awangardałS mi poezji w s p ó ł c z e s n e j " . Twierdzenie o „ponadspołeczności" pieśni, o realizowaniu w niej haseł idei „sztuki dla sztuki" jest bowiem w n a j w y ż s z y m stopniu niesłuszne i k r z y w d z ą c e dla ludu, którego wielka i prawdziwa sztuka polega w ł a ś n i e na g ł ę b o k i m z w i ą z k u z ż y c i e m , ze s p o ł e c z n y m i warunkami bytu. • * kład matť jego ważr XVI wied lony zbio duje У Ułu{ П jal s a m '"j..' tycza ,.¿ n pieśń P -i w W m e Z k i e : W k a ż d y m niemal narodzie znane są opowiadania o szlachetnych i mocarnych bohaterach ludowych. Wystarczy w y m i e n i ć babilońskiego Gilgamesa, ż y d o w s k i e g o Samsona, greckiego Heraklesa, rzymskiego Herkulesa, skandynawskiego Thora czy wreszcie polskiego Toczygroszka czyli Żelazną P a ł k ę . Wszystkie te postacie, niezależnie od istniejących różnic, wyrażają pewne cechy wspólne. Są to: szla­ chetność i moc ogromna, pozwalająca na roz- J. St. B y s t r o ń : A r t y z m W a r s z a w a 1921 s. 62. s. 34. 22 16 * Podania, opowieści i bajki ludowe są dla nas r ó w n i e cennym jak pieśni m a t e r i a ł e m do poznania psychologii ludu, jego marzeń, tęsknot i uczuć. Najbardziej konkretne są o c z y w i ś c i e opowiadania o niedalekiej przeszłości, np. opowiadania o pańszczyźnie. Dają one mocny i prawdziwy obraz życia naszego ludu. Nieco inaczej jednak przedstawia się zagadnienie bajek i legend. Sięgają one p r z e w a ż n i e w głąb dziejów, opowiadają o z a m i e r z c h ł y c h czasach i wydarzeniach. Postacie i fakty niewiele ma­ ją o c z y w i ś c i e w s p ó l n e g o z prawdą historycz­ ną, nie na tym też polega ich wartość. Znacze­ nie bajek, podań czy legend opiera się bowiem na tym, że wyrażają one tęsknoty, dążenia i uczucia ludu, że m ó w i ą cne o psychologii ludu. 4 8 2 5 . pieśni ludowej. prawianie się z dzikimi bestiami, olbrzymami czy g r o ź n y m i tyranami. Bohaterzy ludowych baśni personifikują najpiękniejsze idee mas ludowych, u m i ł o w a n i e wolności i poczucie sprawiedliwości, w i a r ę w nieuniknione zwy­ c i ę s t w o nad ciemięzcami. Są to prawdziwi „bo­ haterzy pozytywni", nie schematyczni, nie konwencjonalni, ale w n a j g ł ę b s z y sposób t yp o w i. Właśnie na przykładzie takich posta­ ci można w y k a z a ć istotę zjawiska t y p i z ac j i: uogólnienie najistotniejszych cech i dą­ żeń, zaostrzenie r y s ó w charakteru, u m i e j ę t ­ ność wyboru nie tych m o m e n t ó w , które prze­ w a ż a ł y statystycznie, ale tych, które b y ł y naj­ bardziej istotne. Postacie takie wyrażają o c z y w i ś c i e nie tyl­ ko siłę ludu, ale i jego typowe dla danego okresu słabości. Toteż śledząc rozwój postaci w ludowej bajce czy legendzie, przekonujemy się o p o s t ę p u j ą c y m procesie uświadamiania sobie przez lud swojej krzywdy, klasowej prawdy. Postacie dawnych b o h a t e r ó w — jak np. wymienionego przez nas Toczygroszka czyli Żelazną P a ł k ę — cechuje w ł a ś c i w i e tylko s i ła fizyczna. Wielkopolska o p o w i e ś ć o Żelaznej Pałce kończy się w ten sposób, że dobry siłacz poznaje wreszcie, iż był dotych­ czas wyzyskiwany i poniewierany przez swego pana. Wymierza w i ę c swemu ciemięzcy za­ służoną karę. Jak słusznie zauważa przy tym Czarnowski, „...sama kara bywa przedstawiana tak, jak gdyby dobry siłacz nie miał zamiaru zabi­ cia, jak gdyby epilog, dla wyzyskiwacza tra­ giczny, w y n i k ł tylko z nadmiernej siły cie­ miężonego. Tak w i ę c wyzyskiwany i oszukany przez szlachcica polskiego parobek Żelazna Pałka wyzywa w k o ń c u pana swego na wza­ jemne w y c h ł o s t a n i e się biczem; zaczyna pan i u m y ś l n i e zadaje siłaczowi razy jak najdo­ tkliwsze, które jednak Żelazna Pałka znosi jak ukąszenie komara; po czym kładzie się pan. a Żelazna Pałka chcąc tylko uderzyć lek­ ko, przecina pana biczem w p ó ł ; nie opłakuje go jednak i wchodzi w posiadanie pańskich dóbr i bogactw, które n i e g d y ś sam w y t w o r z y ł lub zdobył dla swego c i e m i ę ż y c i e l a w ł a s n ą pracą i w y s i ł k i e m " . ш Zupełnie już inne jest podanie o Szewczyku, który zabił wawelskiego smoka. Wyraża ono świadomość innej klasy, innego okresu. Nie siła fizyczna d e c y d o w a ł a w tym czasie, ale Poznań- 4 ! ) s. Stefan 184. Czarnowski: Kultura. Warszawa 1948 �znajomość rzemiosła, zręczność, rozum. Szew­ czyk pokonuje smoka nie dzięki odwadze czy sile, lecz sprytem, „smykałką". Porównując Toczygroszka z Szewczykiem w y r a ź n i e widać różnicę czasu, w k t ó r y m p o w s t a ł y te o p o w i e ś ­ ci. P r z y k ł a d y podobne m o ż n a znaleźć w lite­ raturze każdego narodu. Z p o d o b i e ń s t w a jednak postaci i ich losów nie n a l e ż y w y p r o w a d z a ć wniosku, jakoby to b y ł y tylko różne warianty tego samego w ą t k u . Dostrzegając w s p ó l n e cechy, które są pochod­ ną podobnej sytuacji mas pracujących, trzeba r ó w n o c z e ś n i e w i d z i e ć i różnice, w i d z i e ć w j a ­ kiej mierze specyfika s t o s u n k ó w historycznos p o ł e c z n y c h w p ł y n ę ł a na u k s z t a ł t o w a n i e się cech różnych legendarnych postaci. Inny jest Herakles, inny rosyjski Swiatogor, inny nasz Toczygroszek. C z y m o ż n a więc m ó w i ć o w p ł y ­ wach i zapożyczeniach? Wydaje się n i e w ą t p l i w e , że pewne w p ł y w y istniały, że niejeden wątek rozpowszechniał się, przenoszony przez w ę d r o w n y c h bajów, przez d r u ż y n ę książęcą, przez igrców i szpilmanów. B ł ę d e m b y ł o b y jednak przecenianie tego procesu. B ł ę d e m b y ł o b y ograniczenie się w y ł ą c z n i e do śledzenia w p ł y w ó w i zapoży­ czeń, przydawanie im zbyt wielkiego znacze­ nia. Folklorystyka radziecka u d o w o d n i ł a np. zu­ pełną samorodność postaci bylin staroruskiego, kijowskiego czy nowogrodzkiego okresu. Znając historię Rusi nie trudno dostrzec w lu­ dowych bylinach o Swiatogorze, Mikule i Wołdze odbicie nieustannych walk toczonych z Tatarami, P o ł o w c a m i i Pieczeniegami. S ą to przecież postacie jak najbardziej realnie osa­ dzone w ó w c z e s n e j rzeczywistości społecznej. Swiatogor w y r a ż a w i e l k ą siłę fizyczną, której nie umie jeszcze w ł a ś c i w i e s p o ż y t k o w a ć . Poru­ sza góry, przesuwa ciężary — ale jego siła nie jest kierowana ś w i a d o m ą wolą, nie jest poży­ teczna. Mikuła Sielaninowicz jest symbolem rolników, najbardziej szanowanej warstwy w kraju. Siła jego znajduje zastosowanie w celo­ wej, p o ż y t e c z n e j pracy. Wołga, natomiast re­ prezentuje d r u ż y n ę książęcą, przy czym byli­ ny podkreślają, że Wołga nie umie nawet po­ s ł u g i w a ć się narzędziami pracy, umie tylko bronić kraju. Bohaterem tego czasu jest oczy­ wiście m ą d r y i silny Mikuła. Umie on rzucić pracę na roli, gdy zajdzie tego potrzeba i z ca­ ł y m p o ś w i ę c e n i e m w a l c z y ć o w o l n o ś ć swojej ojczyzny. Jak widać, postacie te personifikują ówczes­ ne siły społeczne, tak jak z kolei bohaterowie bylin kijowskich czy nowogrodzkich są w y r a ­ zicielami s t o s u n k ó w innych o k r e s ó w histo­ rycznych i społecznych. O ile w i ę c byliny okre­ su kijowskiego określić m o ż n a jako bohater­ skie, o tyle nowogrodzkie mają już w y r a ź n i e charakter obyczajowy, co znajduje uzasadnie­ nie w tym, że N o w o g r ó d nie prowadzi w owym czasie ż a d n y c h walk, należy do z w i ą z k u miast hanzeatyckich i nastawiony jest na w y m i a n ę handlową. Bohaterami bylin tego okresu są bogaty kupiec Sadko i Wasyli B u s ł a j e w — j a k b y ś m y to dziś określili — reprezentant zło­ tej młodzieży, lubiący zabawić się i użyć roz­ koszy życia. Byliny opowiadają o dalekich podróżach, kupcach, przygodach, o hulaszczym życiu bogatych mieszczan, ale przy całej fan­ tastyce ukazują one w zasadzie p r a w i d ł o w y obraz handlowego Nowogrodu. Jak w i ę c w i ­ dać z tego krótkiego zestawienia, postacie by­ lin rosyjskich dowodzą istnienia głębokiego związku m i ę d z y twórczością l u d o w ą i życiem. Folklorystyka nasza od czasów Karłowicza interesowała się przede wszystkim filiacją wątków. P r o w a d z i ł o to do zaprzeczania po­ znawczych wartości legend czy bajek, skoro bowiem w y w o d z i ł o się je od w s p ó l n e g o pnia, trudno b y ł o d o s z u k i w a ć się w nich specyfiki danego narodu czy okresu. Jak podkreśliliśmy, zapożyczenia w ą t k ó w są m o ż l i w e i niejednokrotnie mamy p e ł n ą doku­ mentację świadczącą o ich w ę d r ó w c e . Zagad­ nienie jednak nie na tym polega. W ą t e k przyj­ muje się bowiem jedynie w tym przypadku, gdy odpowiada on potrzebom ludu. Istotne więc w naszych badaniach jest nie to, że został on zapożyczony z zewnątrz, ale — d 1 а с z eg o przyjął się w nowym środowisku, dlacze­ go i j a k zrósł się z m i e j s c o w ą tradycją. Zresztą podobne w różnych krajach w ą t k i i motywy wcale nie m u s i a ł y w y w o d z i ć się ze w s p ó l n e g o źródła. N i e w ą t p l i w i e wiele z nich m o g ł o p o w s t a ć niezależnie od siebie, jeśli ist­ niały o c z y w i ś c i e zbliżone warunki życia. C z y nie jest rzeczą naturalną, że wydarzenia znane i często powtarzające się w ś r ó d ludzi, w y d a ­ rzenia typowe, powstać mogą w różnych miejscach, niezależnie od siebie? C z y tragedia starego ojca, w ę d r u j ą c e g o od córki do córki na ł a s k a w y chleb, nie jest aktualna u wszystkich ludów? Toteż niesłuszna wydaje się postawa n i e k t ó ­ rych uczonych (np. K a r ł o w i c z a czy Bystronia), 23 �Ni nega riału szuk. mija sób właś rzeń nien W WSZJ ocen jest dziw M. ( znaj; tego sens kład matt jego ważr XVI wiec lony zbio duje ny Dłuj Jal sam niu wej" tyczć bada równ pieśń w p niezr kiej: którzy w y w o d z ą popularny w ą t e k „Króla Leara" ze zbioru p r z y p o w i e ś c i ś r e d n i o w i e c z ­ nych „Gesta Romanorum". Wątek ten bowiem został tam zapisany. N i e z a l e ż n i e od tego mógł on istnieć w c z e ś n i e j i nawet poza krajami, w których „Gesta Romanorum" b y ł y znane (Indie. Chiny), m ó g ł on także p o w s t a ć później w swej innej odmianie, np. komiczny. P r z y k ł a d e m tego m o ż e b y ć powiastka Hansa Sachsa z X V I I w., w której córki ponoszą ośmieszającą karę za złą opiekę nad ojcem. Przesadne szukanie zapożyczeń, tak popu­ larne do niedawna wśród naszych h i s t o r y k ó w literatury i etnografów, prowadziło w rezulta­ cie na manowce jakiejś pseudowiedzy, w k t ó ­ rej gubiły się zasadnicze problemy twórczości ludu i związki folkloru z życiem. Warto w i ę c z a c y t o w a ć pogląd na te sprawy wybitnego znawcy zagadnień sztuki ludowej, Paula Lafargue'a: „Poezja ludowa ma na ogół charakter lo­ kalny. Czasem tylko w ą t e k t r e ś c i o w y m o ż e b y ć wniesiony z zewnątrz, ale przyjmuje się on jedynie w tym wypadku, jeśli odpowiada l u ­ dowi, jeśli jest bliski zwyczajom tych, którzy go sobie przyswajają. Nie m o ż n a narzucić pieś­ ni, tak jak narzuca się m o d ę na suknię. Po­ dobne pieśni, opowiadania i obyczaje znajdo­ wano w najbardziej oddalonych od siebie k r a ­ jach. Niektórzy uczeni uważają, że pieśni takie przechodziły z narodu do narodu, lub też że s t a n o w i ł y one część tego bogactwa duchowe­ go, które posiadały n i e g d y ś narody przed póź­ niejszym rozdzieleniem. A przecież w Europie człowiek z epoki kamiennej kształtował swe noże, krzesiwa, czy topory w te same formy, co w s p ó ł c z e s n e nam plemiona australijskie. Nie m o ż n a w i ę c sądzić, żeby ta zbieżność po­ chodziła z tradycji czy zapożyczeń. Identycz­ ność surowca prowadziła, zarówno tam i tu, do jednakowej techniki jego obróbki. W ten sam sposób ludzie, odbierając takie same wra­ żenia i znajdując się w podobnych warunkach, odtwarzają te wrażenia w zbliżenych do siebie pieśniach, opowiadaniach i obyczajach... Poezja ludowa powstaje z życia ludu, który tworzy swe pieśni pod w p ł y w e m naturalnych impul­ sów, jakie odczuwa..." 16 „...zbójnictwo góralskie powstałc< w w y ­ niku tworzenia gospodarki folwarcznej na Podhalu i w Beskidzie Zachodnim, wprowa­ dzania p a ń s z c z y z n y oraz zwiększania powin­ ności i danin chłopskich..." " ъ Wszędzie, gdzie warunki b y ł y podobne, gdzie góry i lasy u ł a t w i a ł y zbójnicki proceder — po­ w s t a w a ł y lub p r z y j m o w a ł y się podobne pieśni, legendy i opowiadania. Janosik b y ł zbójnikiem s ł o w a c k i m , ale imię jego stało się symbolem mściciela krzywdy góralskiej, zarówno w Sło­ wacji jak na W ę g r z e c h czy w Polsce. O Janosi­ ku lud tworzy liczne opowieści, ale nie dlatego, że w ą t e k Janosika p r z y w ę d r o w a ł ze Słowacji. Wątek ten zdobył popularność, p o n i e w a ż i na­ sze góry m i a ł y niejednego Janosika, niejedne­ go ludowego bohatera-zbójnika. Analogiczne w ą t k i pojawiają się we wszystkich krajach, w których warunki naturalne i ekonomiczne sprzyjały zbójnictwu (np. na W ę g r z e c h , w S ł o ­ wacji, Bułgarii, Jugosławii, Albanii). Innym p r z y k ł a d e m tego, że legendy i opo­ wieści, mimo iż przyniesione z zewnątrz, mają dla nas dużą wartość poznawczą, jest w ą t e k w ł a d c y zagryzionego przez myszy — znany u nas jako podanie o królu Popielu. Otóż za­ r ó w n o Bielowski, Berwiński, jak Bruckner przytaczają argumenty świadczące o tym, że podanie nie jest zgodne z prawdą historyczną, że w ą t e k ten spotykamy wcześniej u D ł u g o ­ sza, który w i ą ż e go z M i e c z y s ł a w e m K u j a w ­ skim, że w ą t e k ten znany b y ł również w in­ nych krajach Europy Zachodniej, a szczegól­ nie w Niemczech (legendy o okrutnych wład­ cach i biskupach zagryzionych przez myszy w w i e ż y ) . Istnieje nawet w pracy K . Wehrhana „Die Sage" (Lipsk 1908) specjalny roz­ dział („Mauseturm"), w k t ó r y m autor zesta­ wia ze sobą różne odmiany tego w ą t k u . Bruck­ ner przypuszcza więc, że legenda została prze­ niesiona do Polski w X I wieku przez niemiec­ kiego szpilmana (igrea). Bystroń zaś dodaje, że niemieckie pochodzenie motywu rzuca pewne ś w i a t ł e n a 'stosunki kulturalne m i ę d z y nie­ mieckimi sąsiadami a Kruszwicą, po czym kończy: Nie trudno z a u w a ż y ć пр., że wątek zbójni­ ka — obrońcy pokrzywdzonych był popularny tam, gdzie było rozwinięte zbójnictwo. gdzie „...widzimy w y r a ź n i e , że podanie ma charak­ ter w ę d r o w n y i że zostało luźnie przyczepione •'" P a u l L a f a r g u e : „ L e s c h a n s o n s et les p o p u l a i r e s d u m a r i a g e " 1886. ~' Władysław Ochmański: W a r s z a w a 1950 s. 15. 25 , s. 34 specyficzne warunki e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e t w o r z y ł y w i ę ź m i ę d z y z b ó j n i c t w e m a miejsco­ w ą ludnością. W. Ochmański dowodzi na przy­ kład, że: 24 céremionies 1 Zbójnictwo góralskie. �do nielubianego w ł a d c y i że wobec tego nie ma żadnej wartości historycznej". Fakt zastosowania w ą t k u .,mysiej w i e ż y " do Popiela wskazuje jednak na stosunek ludu do Popiela, „nielubianego w ł a d c y " — jak go na­ zywa Bystroń. Nie jest przecież przypadkiem, że lud w swej fantazji każe ponieść taki koniec właśnie Pcpielowi, a nie np. Kazimierzowi Wielkiemu. P r z y k ł a d legendy o Popielu pozwala zrozu­ mieć, o jaką p r a w d ę historyczną nam chodzi i dlaczego w tym wypadku szczególnie intere­ suje nas nie zagadnienie, skąd p r z y w ę d r o w a ł motyw złego w ł a d c y zagryzionego przez my­ szy, ale fakt, że został on powszechnie przyję­ ty i zastosowany do konkretnej postaci. Podobnych p r z y k ł a d ó w m o g l i b y ś m y wymie­ nić znacznie w i ę c e j , np. wystarczy przypoJ . St. B y s t r o ń : W s t ę p do l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . W a r s z a w a 1939, I I w y d . s. 39. P o r . r ó w n i e ż p o d o b n e p o g l ą d y R. B e r w i ń s k i e g o : S t u d i a . . . s. 2 1 , B i e l o w s k i e go: W s t ę p k r y t y c z n y do d z i e j ó w P o l s k i , L w ó w 1850 s. 290 o r a z B r u c k n e r a : D z i e j e k u l t u r y p o l s k i e j , K r a ­ k ó w 1931 t o m I s. 289. mnieć chociażby legendę o Wandzie, która uto­ piła się w Wiśle, aby nie w y j ś ć za Niemca. Legenda, z m y ś l o n a bodaj że przez Janka z Czarnkowa w s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach X I V w i e k u z y s k a ł a ogromną popularność w ś r ó d ludu w ł a ś n i e dlatego, że w y r a ż a ł a w niezmier­ nie sugestywny, obrazowy sposób stosunek do Niemiec. Z drugiej strony, podanie o Lechu. Czechu i Rusie m o ż e ś w i a d c z y ć o w y r a ź n i e i s t n i e j ą c y m wśród ludu przekonaniu co do w s p ó l n o t y pochodzenia n a r o d ó w słowiańskich, ich bliskości i braterstwa. K i l k a tych p r z y k ł a d ó w dowodzi, jak istotny jest związek m i ę d z y ż y c i e m i psychologią l u ­ du a jego twórczością. Dowodzi również, że sprawa oryginalności danego w ą t k u czy też m o ż l i w e g o zapożyczenia jest dla nas drugo­ planowa i w ż a d n y m wypadku nie może prze­ słonić n a j w a ż n i e j s z e g o zagadnienia, którym jest badanie na podstawie materiału folklory­ stycznego psychologii ludu i jego stosunku do świata. r,:l Aleksander Bruckner: Encyklopedia ska. W a r s z a w a 1937 t o m I I s. 845. staropol­ 25 �