https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f6c5001cb4b7e766423dec8b15ef595.pdf cf75164eb3f1beb85cd91700dcad066a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource tkanina dwuosnowowa dywany Podlasie - tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3844 Title A name given to the resource Brańskie dywany dwuosnowowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.107-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B R A N S K I E D Y W A N Y D W U O Ś ZOFIA / Dywany dwuosnowowe wystąpują na północnowschodnich obszarach Polski. Biorąc za podstawę ich w y t w ó r c ó w , można wydzielić dwie grupy tereno­ we: jedną leżącą na zachód od Bugu, obejmującą powiaty sokołowski, w ę g r o w s k i oraz wyszkowski, gdzie produkcja tych d y w a n ó w koncentrowała się wyłącznie w pracowniach o charakterze rzemieślni­ czymi, i drugą, leżącą na w s c h ó d i północ od B u ­ gu; tu warsztaty typu rzemieślniczego zdarzały się rzadziej, natomiast umiejętność wykonywania t k a ­ nin dwuosnowowych rozpowszechniona jest dość znacznie wśród kobiet wiejskich. Na terenach wschodnich jednym z najczynniejszych ośrodków tkactwa rzemieślniczego był Brańsk (pow. Bielsk Podlaski), którego produkcja w znacz­ nym stopniu nasycała dywanami dwuosnowowymi bliższą i dalszą okolicę. Dzieje tego, zamarłego już obecnie, ośrodka stanowią interesujący przyczynek do historii d y w a n ó w dwuosnowowych na Podlasiu. Z p r z e s z ł o ś c i o ś r o d k a t k a c k i e g o w B r a ń s k u . Działalność brańskiego ośrodka tkackiego łączy się ściśle z rodziną Namietkiewiczów, która w po­ łowie ubiegłego stulecia mieszkała w odległej o kilka kilometrów od Brańska wsi Rudce. Według zebranych tam informacji najstarszym z tej rodziny był Adam Namietkiewicz, który w miejscowych aktach parafialnych figuruje jako „dworianin", co wskazywałoby, że pochodził on z licznej na Podla­ siu szlachty zagrodowej. Osoba Adama Namletkiewicza słabo już rysuje się w pamięci informatorów. Wiadomo jedynie, że b y ł on tkaczem, który przy­ był do wsi „ze świata" i zamieszkiwał w budynku dworskim, co pozwala przypuszczać, że sprowadzo­ ny został do wsi przez ówczesnych właścicieli Rud­ ki, pragnących mieć na miejscu rzemieślnika na użytek dworu. Czy Adam Namietkiewicz prócz ozdobnych płócien na bieliznę stołową tkał również dywany dwuosnowowe, tego już nikt we wsi po­ wiedzieć nie umiał, Ze znajdujących się w Rudkach ksiąg parafial­ nych dowiadujemy się, że żonaty z Julianną z G ę z m ó w Adam Namietkiewicz miał czterech synów; Ignacego (ur. 2,1.1850), Leopolda (ur. 5.VII.1851), Leonarda (ur. 27.VIII.1854) i Szymona (ur. 22.1.1858). Jakie były losy Ignacego, nie udało się ustalić. B y ć może zmarł on jako dziecko, gdyż nikt w Rudce osoby jego nie pamiętał. Pozostali natomiast syno­ wie wyrośli dziedzicząc zawód po ojcu. Początkowo, jak twierdzą ich dawni sąsiedzi, bracia Namietkiewicze zajmowali się g ł ó w n i e tkaniem ozdobnych lnianych obrusów, ręczników itp. Dopiero w czasach późniejszych przystąpili do wyrobu d y w a n ó w dwu­ osnowowych. Który z braci pierwszy posiadł tę sztu­ kę, nie udało się z całą p e w n o ś c i ą ustalić. Ponie­ waż jednak Leonard b y ł człowiekiem u ł o m n y m (według jednych głuchym, w e d ł u g innych „głupim", czyli umysłowo upośledzonym), zaś Leopold zajmo­ w a ł się wyrobem płócien bieliżnianych i „czyno2 N Ó W Ó W E CIESLA-REINFUSSOWA watych" kap w czerwono-białą kratę, przypuszczać należy, że pierwszym wśród Namietkiewiczów tka­ czem dwuosnowowych d y w a n ó w b y ł Szymon, o k t ó ­ rego zdolnościach i obrotności dziś jeszcze wyrażają się w Rudce z dużym uznaniem. Gdzie zapoznał się Szymon z tą n o w ą dla siebie techniką, nie wiado­ mo. Być może posiadał on jakieś kontakty z pra­ cowniami wyrabiającymi dywany dwuosnowowe podrugiej stronie Bugu w Kosowie, Wyszkowie czy Toczyskach Podbornych . W czasie dwukrotnych badań przeprowadzonych w Rudce przez pracowni­ ków Sekcji Badania Plastyki P I S znaleziono kilka d y w a n ó w tkanych przez Szymona Namietkiewicza, z których najstarszy, dziś już mocno zniszczony i przeszywany nosił datę 1877 (Ryc. 9), wykonawca jego liczył w i ę c zaledwie lat dziewiętnaście. Około r. 1890 bracia prowadzący dotychczas wspólnie s w ó j warsztat rozstają się, gdyż Szymon prawdopodobnie w związku z małżeństwem swym (z Felicją Łazowską) przenosi się na stałe do B r a ń ­ ska, zabierając ze sobą Leonarda, który pomagał mu w pracy 1, jak twierdzą informatorzy. ,.nie wy­ chodził zza warsztatu". Trzeci z Namietkiewiczów, Leopold, pozostał jeszcze parę lat w Rudce, gdzie tkał nadal lniane obrusy i przyjmował' zamówienia na dywany dwuosnowowe dla braci przebywających w Brańsku. W r. 1897 i on porzucił Rudkę udając się do Białegostoku, gdzie przez 25 lat pracował w fabry­ ce w y r o b ó w tekstylnych, później przebywał dłuż­ szy czas w Rosji, zaś po powrocie do kraju nie zaj­ m o w a ł się już tkactwem. W dziejach brańskiego ośrodka produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w nie odegrał on żadnej roli. 8 Inaczej potoczyły się losy Szymona i Leonarda. Po osiedleniu się w Brańsku prowadzili oni pra­ cownię tkacką, w której na ręcznym warsztacie tka­ li dwuosnowowe dywany, rozchodzące się po oko­ licznych wsiach, zamawiane również dla d w o r ó w i kościołów. Około r. 1910 zawarł Szymon Namiet­ kiewicz spółkę z Dyonizym Pomianem, b y ł y m spinerem w tkalni Zyberta i Klugego w Ciechanowcu, który w tym czasie przeniósł się do BrańskaJ^Pomian wniósł do spółki półtora tysiąca rubli, które pozwoliły Namietkiewiczowi na unowocześnienie warsztatu przez kupno krosien żakardowych, co zwiększyło znacznie jego możliwości produkcyjne. Ponieważ Szymon Namietkiewicz zajęty był spra­ wami organizacyjnymi, a Leonard nie nadawał się widać do obsługi żakardu*, zatrudnili spólnicy u siebie Andrzeja Arnolda, robotnika z fabryki tkackiej Freimarka w Ciechanowcu, który wpraw­ dzie początkowo nie umiał obchodzić się z żakar­ dem, ale nauczył się tego szybko pod kierunkiem Namietkiewicza. Spółka z Pomianem została rozwiązana po I woj­ nie ś w i a t o w e j . Szymon Namietkiewicz, który widać w dalszym ciągu myślał o rozbudowie nieźle pro­ sperującego warsztatu, zaczął oglądać się za innymi spólnikami. Jednym z nich został Ignacy Płoński, który po 20 latach pobytu w Ameryce powrócił w r. 1918 do Brańska ze znaczną gotówką, drugim 197 �właściciel młyna w Brańsku, Jan Kierznowski, trzecim zaś szwagier Namietkiewicza, Antoni Ł a ­ zowski. Ten ostatni z racji swych uzdolnień pla­ stycznych i studiów (przebywał dwa lata w k r a ­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych) miał zajmować się artystyczną stroną produkcji. Działalność nowo­ powstałej spółki była dosyć wszechstronna. Naby­ to i uruchomiono drugi żakard do tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, na starym ręcznym warsztacie N a mietkiewiczów zaczęto produkcję wełnianych sa­ modziałów ubraniowych, przy młynie urządzono folusz, a przy tkalni własną gręplarnię i przę­ dzalnię. Kierownictwo całości spoczywało w rękach Płońskiego, który jako człowiek energiczny i zna­ jący się na interesach umiał zabiegać o dobro przedsiębiorstwa. Spółka trwała zaledwie lat kilka. Po śmierci Szymona Namietkiewicza w r. 1921 (zmarł na tyfus plamisty) pozostali spólnicy rozcho­ dzą się. Sprzedają folusz do Ciechanowca, pozby­ wają się przędzalni i gręplarni. Jedne krosna ża­ kardowe zabiera Płoński (wraz z zatrudnionym przy ich obsłudze Andrzejem Arnoldem), drugie zaś Antoni Łazowski, który w międzyczasie nauczył się tkać i zaczął teraz samodzielnie wyrabiać dwuosnowowe dywany przy pomocy kart otrzymanych podczas podziału majątku spółki. W miejsce jedne­ go dużego, powstały w Brańsku dwa konkurencyj­ ne warsztaty tkackie, wyrabiające na krosnach ż a ­ kardowych dywany dwuosnowowe. Większą ż y w o t ­ ność wykazała pracownia Płońskiego, który zrzu­ ciwszy pracę przy krosnach na Arnolda zajmował się organizacją obróbki i barwienia przędzy (co w y k o n y w a ł y dla niego zakłady Freimarka i Klugego czy M^iera w Ciechanowcu!. Pr^cz robót z materiału dostarczonego pr2ez klientów tkał on również dy­ wany z w ł a s n e g o surowca, które sprzedawał na­ stępnie w różnych większych miastach Polski (War­ szawa, Poznań i inne). Jednym z jego odbiorców był również domokrążny handlarz, Rumun, który w Polsce sprzedawał kilimy rumuńskie, a do R u ­ munii w y w o z i ł brańskie dywany dwuosnowowe. Pracnwnia Płońskiego czynna była do r. 1939, kiedy to urządzenia warsztatowe spłonęły wraz z domem w czasie działań wojennych; sam właściciel zginął w r. 1941. Łazowski, który przetrwał szczęśliwie zawieru­ chę wojenną, nie posiadał energii Płońskiego. War­ sztat jego pracował głównie na potrzeby wsi, prze­ rabiając materiał dostarczany przez okolicznych chłopów. Podeszły wiek i osłabiony wzrok nie po­ zwalały już Łazowskiemu na intensywną pracę. Z a m ó ­ wienia ciągnęły się miesiącami, nie wykonywane w oznaczonym terminie. W parę lat po zakończeniu I I wojny światowej przestał w ogóle pracować przy warsztacie. W r. 1955 jako 80-letni starzec przebywał jeszcze Łazowski w Brańsku, posiadając zmontowany, ale już bezczynny warsztat żakar­ dowy oraz komplet kartonów, którymi posługiwał się przez lat kilkanaście. W ten sposób zamarł czynny od r. 1890 brański ośrodek wyrobu dywa­ nów dwuosnowowych. P r o d u k c j a W pierwszej fazie swej działalności wyrabiał Szymon Namietkiewicz dywany dwuosnowowe na krosnach ręcznych. Jak świadczą o tym wszystkie wykonane przez niego dywany, posługiwał się on krosnami o długiej płosze, pozwalającej na pro­ dukcję tkaniny o szerokości dochodzącej do 150 cm. Brak informatorów, którzy potrafiliby przedstawić przabieg procesu technologicznego w pracowni N a ­ mietkiewicza, nie pozwala na szczegółowe o m ó w i e ­ nie sposobów, jakie stosował on tkając dwuosno­ wowe dywany 5. Na podstawie analizy samych wy­ robów ustalono, że ręcznie wykonywane dywany 108 Namietkiewicza tkane były przeważnie nicią pod­ wójnie sprzędzioną, w y j ą t k o w o zaś tylko przędzioną pojedynczo. Gęstość tkaniny wynosiła 5X5, względnie 6 X 6 nitek na 1 cm^. W jednym tylko wypadku zanotowano gęstość mniejszą (4X4 nitki na cm ). * 2 Ręcznie tkane dywany Namietkiewicza s ą pod względem technicznym bardzo starannie wykona­ ne. Deseń na polu środkowym dywanu jest z re­ guły precyzyjnie rozmieszczony, w bordiurach r ó w ­ nież, jedynie w narożnikach zdarzają się czasem pewns nieregularności (Ryc. 4). Poszczególne moty­ wy wykonane są bardzo czysto. Ilość w y s t ę p u j ą ­ cych na dywanach pomyłek jest minimalna i ogra­ nicza się z reguły do nieistotnych drobiazgów. Jak widać z jego prac, Namietkiewicz b y ł doskonałym tkaczem, dbającym o poziom swej pracowni. Ręczne tkanie d y w a n ó w dwuosnowowych jest zajęciem pracochłonnym. W pracowni N a m i e t k i e w i e z ó w wy­ konanie jednego dywanu trwało przy 8—10 godzin­ nym dniu pracy prawie cały tydzień, a do krosien zasiadali najczęściej obaj bracia. Nie posiadając odpowiednich urządzeń Namietkiewicze nie wy­ kańczali tkanych przez siebie d y w a n ó w , ale do wy­ kończenia i prasowania oddawali je do tkalni w Ciechanowcu. Zastosowanie do produkcji d y w a n ó w dwuosno­ wowych krosien żakardowych zmieniło zupełnie styl i tempo pracy w zakładzie. W miejsce dwóch osób pracuje przy warsztacie tylko jedna, która na przy­ gotowanych poprzednio krosnach wykonuje dzien­ nie jeden a nawet dwa dywany. Najżmudniejszą częścią pracy przy tkaniu na żakardzie było przy­ gotowanie osnowy. Zajmowała się tym osoba ob­ sługująca krosna, która jednorazowo snuła osnowę na kilka dywanów. Ignacy Płoński do wyrobu dy­ wanów dwuosnowowych przyjmował najchętniej w e ł n ę niesprzędzioną* którą oddawał do przeróbki w przędzalni mechanicznej w Ciechanowcu. Na je­ den dywan o wymiarach ok. 200X150 cm potrzeba było ok. 3,5 kg w e ł n y sprzędzionej, z czego na sam dywan wychodziło mniej więcej 3 kg, reszta zaś szła na frędzle, ścinki osnowy, odpadki przy snuciu itp. W wypadku jeśli klient oddawał do tkania w e ł n ę niesprzędzioną, w ó w c z a s musiał jej dostarczyć oko­ ło Va kg więcej na ubytki w czasie przędzenia. Dywany żakardowe tkane były z reguły z przędzy pojedynczo przędzionej. Zazwyczaj gęstość tkaniny w dywanach dwuosnowowych wyrabianych na ża­ kardzie wynosiła 5X5 nitek na cm^ względnie 4 nici osnowy na 5 w ą t k u . Gdy Płoński próbował zastosować nitkę cieniej sprzędzioną, tkane nią dy­ wany okazały się zbyt słabe. Wykańczanie i praso­ wanie d y w a n ó w odbywało się w ramach warszta­ tu. W pracowni Płońskiego zatrudniona była spec­ jalna wykańczarka, której zadaniem było wyszuki­ wanie i usuwanie drobnych b ł ę d ó w powstałych na dywanach w czasie tkania (np. wypruwanie poje­ dynczych n i e w ł a ś c i w i e biegnących nitek), wykony­ wanie frędzli itp. Dziennie wykańczała ona w ten sposób 6—7 dywanów. Zastosowanie żakardów usunęło z produkcji dy­ w a n ó w dwuosnowowych w s z e l k ą swobodę wpro­ wadzania zmian we wzorze w czasie tkania. Pod­ czas gdy pracując na krosnach ręcznych posiadał tkacz możność indywidualnego traktowania posz­ czególnych m o t y w ó w , wypełniania dodatkowymi zdobinami niespodziewanych luk (Ryc. 7) czy wkomponowywania dat i inicjałów właścicieli (Ryc. 7, 14), w dywanach żakardowych wzór powsta­ w a ł w sposób mechaniczny, uzależniony od przygo­ towanych wcześniej „kart żakardowych". Namietkiewicz kupując w Łodzi do spółki z Pomianem używany żakard otrzymał równocześnie i karty, które zadecydowały o wzorach jego pierw­ szych dywanów, tkanych na tym warsztacie. �T A U 1.1 C A II Motywy dekoracyjne występujące na du)uosnoiui.]UJHch dywanach żakardowych wyrabianychU' Brańsku n) Motsimt) występujące wyłącznie na polach środkowych: ! {»w niezapominajki^). 2 (»w liście i r ó ż e ) . 3 (»u> róże*), 4 (»białostocki«). 5 i 6 (»grodzieński«i. 7 (»w kwa­ draty). 8 (<>UJ gu)iazdu«), 9 (»lurecki«), 10 ( kllirnoiuy • l. i l (ni' orlu«l h) wyłącznie na bordiurach 12--21 (19 1 21 motywy bordiuri) opracommit) prite/ Antoniego ŁazoiLskiego do wzoru *w urły*.) hysowała Maria Czarnecka �TABLICA I Motywy dekoracyjne z ręcznie tkanych dywanów dwuosnoiuowych uj.ykonanut h przez Szymona Namietkieuiicza a) Motywy występujące uiyłącznie na polarh środkowych: 1. i, 9, i4 - 22 hi wyłącznie na bordiurach' 2, 3, 6, 10, li - 13. 24 40 c i na polarh środkowych i bordiurach: 4, 7. 5. 23 Kysouału. Maria Czarnecka �W czasach późniejszych -tkacze brańscy (Namietkiewicz, Płoński, ŁazowsKi) zamawiali karty do ż a ­ kardów u niejakiego Webera w Białymstoku, który był pracownikiem jednej z tamtejszych fabryk tek­ stylnych. Weber wybijał karty żakardowe w e d ł u g wzorów rysowanych na papierze kratkowanym, która dostarczali mu zamawiajucy (Ryc. 3). Wyko­ nanie kompletu kart do produkcji kosztowało we­ dług informacji córki Płońskiego, Ireny, około 500 zł, co przy cenie 16 zł za tkanie jednego dywa­ nu było wydatkiem bardzo znacznym. Nic w i ę c dziwnego, że tkacze brańscy rzadko zamawiali kar­ ty do swych żakardów ograniczając do minimum ilość produkowanych w z o r ó w i wykorzystując po­ siadane karty do ostateczności. Dla obniżenia kosz1/w nabycia kart żakardowych korzystali oni praw­ dopodobnie również z różnych okazyjnych możli­ wości zakupu, co mogłoby również tłumaczyć fakt, że wzory d y w a n ó w żakardowych nie nawiązują w zasadzie do starszych wzorów miejscowych, u ż y w a ­ nych w tkactwie ręcznym. Monotonię, jaka wkradła się do ornamentyki dy­ w a n ó w dwuosnowowych po wprowadzeniu żakardu, starali się tkacze zmniejszyć przez odpowiednie operowanie kartami do tkania wzorów brzeżnych (bordiur), kombinując je w różny sposób z kartami do tkania pól środkowych. W wypadku gdy klienci zamawiali dywany z datami i inicjałami, haftowano je na żakardowych dywanach ręcznie. Dywanu ta­ kiego nie udało się jednak odnaleźć w czasie ba­ dań t-renowych. Prócz d y w a n ó w używanych do nakrywania łóżek, wyrabiali też tkacze brańscy na żakardach dwuosnowowe w ą s k i e chodniki oraz „gardyny", czyli portiery. Przy ich wykonywaniu stosowano zazwy­ czaj różne kombinacje m o t y w ó w bordiurowych. Wraz z zastosowaniem techniki żakardowej wzro­ sła bardzo wydatnie ilość produkowanych w pra­ cowni dywanów, obniżyła się natomiast ich cena. Przed I wojną ś w i a t o w ą ręcznie tkany dywan dwuosnowowy „kosztował tyle co dobra krowa", przed I I wojną za żakardowy dywan płacono 60 zł. Według informacji córki Ignacego Płońskiego rocz­ na produkcja jego pracowni wynosiła około 300 sztuk dywanów. Zatrudniony w tej pracowni Andrzej Arnold uważa tę cyfrę za zbyt niską. B a r w y i w z o r y Wykonywane ręcznie dywany Szymona Namietkie­ wicza były przeważnie dwubarwne, przy czym jednym z kolorów, który powtarzał się prawie we wszyst­ kich dywanach, był czerwony, drugim zazwyczaj niebieski (szafirowy). Zamiast tego ostatniego wy­ stępował czasem czarny, rzadziej brązowy, niekiedy zielony lub szary (będący b y ć może spłowiałym zielonym lub niebieskim). Raz tylko zanotowano zestawienie kolorów czerwonego z bordowym. Obok dwubarwnych tkał też Namietkiewicz dywany t r ó j ­ kolorowe, czegD przykładem są dwa okazy pocho­ dzące z ostatniej ćwierci ub. wieku. Starszy z nieb, noszący datę 1878, posiadał pole środkowe w kolorach czerwonym i szafirowym, zaś bordiurę wzdłuż boków dłuższych w kolorach czer­ wonym i 2ielonym. Efekt ten uzyskał Namietkie­ wicz nawijając jedną warstwę osnowy w kolorze czerwonym, drugą zaś w dwu kolorach, z których niebieski stanowił szeroki pas środkowy, zaś zielo­ ny dwa pasy boczne. Wątek tkał on trzema kolora­ mi, z których czerwony przerzucał przez całą sze­ rokość tkaniny, niebieski tylko przez szerokość po­ la środkowego, a zielony wyłącznie w partiach bordiury. Wzdłuż dłuższych boków pola środkowego na krawędzi bordiury zielone i niebieskie nitki wątku zahaczały się wzajemnie, przez co unikał tkacz w tym miejscu osłabienia tkaniny. Przy bo­ kach krótszych w partii równoległej do pola środko­ wego miesza się w bordiurze nitka szafirowa osno­ wy z zieloną nicią wątku. Drugi dywan posiadający datę 1883 wykonany jest w kolorach czerwonym, szafirowym oraz po­ marańczowym. Skomponowany on jest pod w z g l ę ­ dem kolorystycznym w formie kraty, która po­ wstaje przez przenikanie się wzajemne szerokich pa­ sów trójbarwnej osnowy i w ą t k u . Jedynie bordiura wzdłuż boków dłuższych utrzymana jest w ko­ lorze czerwonym i szafirowym. Zestawienia te przeszły i na starsze dywany ż a ­ kardowe, które w swej początkowej fazis były również dwu- lub trójbarwne. Z czasem ilość ko­ lorów powiększyła się, szczególnie zaś w pracowni prowadzonej samodzielnie przez Płońskiego. Lubił on kolory stonowane, niezbyt jaskrawe. Spotykamy tu różne odcienie ugrów, cynobrów, brązów, zieleni oraz naturalny kolor szarej i czarnej w e ł n y . Nie widać w jego dywanach tak często stosowanych przez Namietkiewicza zestawień czerwieni z b ł ę k i ­ tem, czy czerwieni z zielenią. Płoński miał podobno całe godziny trawić nad kolorystyczną kompozycją swoich dywanów. Wielobarwne tkanie zwano w warsztacie P ł o ń ­ skiego , przeróbką". Polegała ona na tym, że snu­ to osnowy w kilku kolorach pasami różnej szero­ kości, a potem również zmieniano kolor wątRu. Powstawała w ten sposób krata, którą w różny sposób wkomponowywano w deseń. Przez umie­ jętne podkreślanie akcentami kolorystycznymi róż­ nych elementów wzoru osiągał Płoński ten skutek, że dwa dywany tkane przy użyciu tych samych kart żakardowych nabierały zupełnie innego w y r a ­ zu plastycznego. Antoni Łazowski, mimo że b y ł pla­ stykiem, mniej zwracał uwagi na zestawienie kolo­ rystyczne. W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza występuje stosunkowo dość znaczna ilość m o t y w ó w zdobniczych. Liczba ich sięga czterdziestu, z czego 9 przypada na g ł ó w n e wzory, wyp3łniające pola środkowe d y w a n ó w (Tabl. 1.14—22), 14 używanych jest do zdobienia najszerszego szlaku bordiury (Tabl. 1.11, 12, 23—34), resztę zaś stanowią drobne prze­ ważnie elementy o drugorzędnym znaczeniu, sto­ sowane głównie jako wąskie obrzeżenia, lub dla dekoracji i lepszego związania ze sobą obu warstw tkaniny w obrębie pola środkowego. Wszystkie wspomniane w y ż e j motywy możemy podzielić na dwie grupy, z których jedną stanowią wzory geometryczne, drugą roślinne. Z wzorów geometrycznych najliczniejsze są różnego rodzaju gwiazdy (Tabl. I I . 11, 19), do których tkacze zali­ czają również kwadratowe lub rombowate kompo­ zycje o bogato rozczłonkowanych brzegach (Tabl. I . 6—9, 14—16). Poza tym występują w grupie wzo­ rów geometrycznych elementy i motywy w postaci rombów (Tabl. I . 1), trójkątów, prostokątów itp. Do tej grupy należy zaliczyć również motyw w po­ staci litery X , z umieszczonymi w narożnikach wydłużonymi sześciobokami (Tabl. I . 17, 18). Motywy roślinne reprezentowane są przez różne­ go rodzaju zgeometryzowane formy liści, rzadziej kwiatów lub gron i w ą s ó w winorośli (Tabl. I, 23—34) oraz bardzo często w dywanach Namietkie­ wicza występujący motyw palmety. Liście posia­ dają najczęściej kształt sercowaty o brzegach gładkich (Tabl. I , 30) lub częściej z głębokimi wy­ cięciami po brzegach (Tabl. I 26, 31, 33). Obok nich zdarzają sic też drobne listki lancetowate (Tabl. I 24), względnie przypominające liście dębu (Tabl. 1 32). Prócz liści i tulipanowatych k w i a t ó w (Tabl. I 12, 13, 28) do m o t y w ó w roślinnych zjawiających się niekiedy na bordiurze lub polu środkowym należy jodelkowats drzewko, osadzone na trójkątnej podsta­ wie (Tabl. I 23; ryc. 4). 1 109 �Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy, TĘCZ riy, w koioracn czerwonym i czar nym, bordiura żóita. Wykonał Sz Namietkiewicz w 1896 roku. �Kompozycja poszczególnych wzorów jest najczęściej ośrodkowa, rzadziej jednoosiowa (Tabl. I 23, 24), względnie asymetryczna (Tabl. I 25—33). Najpospolitszym z m o t y w ó w ośrodkowych, stosowa­ nych przez Namietkiewicza do w y p e ł n i a n i a pól środ­ kowych, jest motyw składający się z rombu (Tabl. I 21, 22) lub gwiazdy (Tabl. I 20) i czterech na krzyż ułożonych palmet (Tabl. I 20—22). Oddzielne odmiany stanowią wzory, w których pomiędzy palmetami umieszczony jest rodzaj dekoracyjnie potraktowanego pączka kwiatowego (Tabl. I 21) lub zdobiny, s k ł a ­ dającej się z ł a m a n e g o łuku, w e w n ą t r z którego znaj­ duje się mała rozetka, a na zewnątrz szereg kropek (Tabl. I 22), W zależności od kształtu palmet bar­ dziej lub mniej w y d ł u ż o n y c h całość opisywanego tu wzoru zamyka się w kwadracie (Tabl, I 20, 22) lub prostokącie (Tabl. I 21). Asymetryczne motywy roślinne zdobiące bordiury (Tabl. I 25—33) mimo swej pozornej różnorodności zbudowane są w e d ł u g jednego schematu w postaci ukośnie biegnącej gałązki załamanej poziomo przy gńrnym końcu, s t a n o w i ą c e j jak gdyby przekątne pro­ stokątnego pola, równomiernie w y p e ł n i o n e g o wyrasta jącymi na boki listkami, kwiatami lub opadającymi w dół winnymi gronami. Jak to już poprzednio wspomniano, z chwilą wpro­ wadzenia krosien żakardowych ilość w z o r ó w stoso­ wanych w produkcji d y w a n ó w dwuosnowowych znacz­ nie zmalała. Zmienił się również ich zestaw. Według informacji Andrzeja Arnolda, który przez blisko trzydzieści lat pracował przy brańskich żakar­ dach, w pracowni P ł o ń s k i e g o tkanych było zaledwie 16 wzorów, z czego 7 stanowiły wzory bordiurowe. Motywy wypełniające pola środkowe d y w a n ó w po­ siadały swoje nazwy, którymi określano je w pracy warsztatowej. Nazwy te bądź wiązały się z charak­ terem wzoru: wzrr , w róże" (Tabl. I I 3), ,,w nieza­ pominajki" (Tabl. I I 1), „w liście i róże" (Tabl. I I 2), „w gwiazdy" (Tabl. I I 8), „w kwadraty" (Tabl. I I 7), „turecki" (Tabl. I I 9), „kilimowy" (Tabl. I I 10), względnie w s k a z y w a ł y na miejsce jego pochodzenia: wzór „białostocki" (Tabl. I I 4) i „grodzieński" (Tabl. I I 5 i 6). Jest rzeczą niezmiernie charakterystyczną, że tym samym w zasadzie zestawem wzorów, łącznie z bordiurami, posługiwał się zarówno Antoni Łazowski jak i Ignacy Płoński. Różnica w zasobie m o t y w ó w obydwu pracowni polegała jedynie na tym, że Ł a z o w ­ ski nie posiadał wzoriA kilimowego (Tabl. I I 9), n a ­ tomiast tkał opracowanjktprzez siebie wraz z bordiurą ' wzór „w orły" (Tabl. I r \ l , 1S). Z wyliczonych w y ż e j w z o r ó w używanych przez oby­ dwie brańskie pracownie w2ory: „w róże", .niezapo­ minajki", „liście i róże", „gwiazdy" oraz wzór „tu­ recki" należały do „starych", tzn., że b y ł y one sto­ sowane już w pierwszych latach działalności spółki Namietkiewicza z P ł o ń s k i m , Kierznowskim i Ł a z o w ­ skim, a nawet i w c z e ś n i e j , kiedy Namietkiewicz współpracował z Fomianem. Wzór , grodzieński" wprowadzić miał do wspólnego jeszcze warsztatu Łazowski, ktćry ponoć zobaczył go u jakiejś kobiety jadącej pociągiem z Grodna (stąd nazwa wzoru) i w y k o n a ł jego kopie. Wzór .kilimowy" został „odrobiony" z kilimu wypożyczonego w tym celu przez pewnego księdza, w czasie kiedy Płoński prowadził swój" warsztat samodzielnie. P o r ó w n u j ą c motywy, w y s t ę p u j ą c e w dawnych ręcz­ nie tkanych dywanach Namietkiewicza. z tymi, które znalazły zastosowanie w tkactwie żakardowym, stwier­ dzamy nie bez wrażenia p?wnego zawodu, że poza wzorem „w kwadraty" (Tabl. I 17), jednej z .gwiazd" (Tabl. I 15) oraz motywu gałązki (Tabl. I 31), która dostała się tu ze znacznym opóźnieniem za pośred­ nictwem wzoru „grodzieńskiego", nic z dawnych mo- Ryc. 2. Wzór „białostocki" u> opraeuwaniu dwubarwnym. Pracownia .1. Płońskiego lr Brańsku. (mTiTmrriTnTr Hyc. 3. Wzór dywanu dwuosnowowego, tzw. „gr<i dzieński'', opracowany prze? A. Łn:otrsJf i<>j/o do u >, 1 k<>nav.\u kiirt żdkardowt.cli. Hi �Ryc. 4. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego, w kolorach czer­ wonym i niebieski n. Wykonał Si. Namietklewicz w 1891 roku. Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy. Wy­ konał Szymon Na nietkiewicz w 1887 roku. Ryc. 6. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny. W kolorach pomarańczowym, niebieskim i czerwonym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1883 roku. �c. 8. Dywan dwuosnowowy, reczW kolorach czerwonym, brązo­ wi i niebieskim. Wykonał Sz. Namtetkiewicz w 1896 roku. �Ryc. 10. Dywan dwuosnowowy. Wykonał L . Namietkiewicz w 1879 roku. Ryc. 11. Dywan dwuosnowowy, ża- ] kardowy, wzór „turecki" w ko.orach żółtym i czerwonym. Wykonał A. Łazowski w 1941 roku. Ryc. 12. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego. Wykonał Sz. J Namietkiewicz w 1896 roku. �Ryc. wzór 13. Dywan dwuosnowowy, „białostocki", wielobarwny, z pracowni J. Płońskiego w Brańsku. - Uiyc. 14. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny, w kolorach czarnym i pomarań­ czowym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1894 roku. J y c . 15. Dywan dwuosnowowy, żaardowy, wzór „w gwiazdy". Wyko­ nał J. Płoński. ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ �t y w ó w nie przeniknęło do ornamentyki d y w a n ó w tkanych mechanicznie. Bordiury występujące w dy­ wanach żakardowych o pasowych układach roślin­ nych (Tabl. I I 12—17) w ogóle nie posiadają żad­ nych powiązań z wzorami znanymi z dawnych ręcz­ nych d y w a n ó w (Tabl. I ) . 1 Z punktu widzenia kompozycji zarówno dywany ręcznie tkane jak i żakardowe oparte s ą na tym sa­ mym schemacie. Posiadają one wyraźnie wyodrębnio­ ne pole środkowe oraz szeroką obrzeżającą je z czte­ rech stron bordiurę, zwaną w brańskich pracowniach „burka". W obu rodzajach d y w a n ó w układ zdobin w polu środkowym posiada charakter tzw. „ w y p e ł ­ nienia rytmicznego", względnie „raportu nieskończo­ nego", polegającego na równomiernym wypełnieniu pola powtarzającymi się motywami zdobniczymi (Ryc. 10). W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza pole środkowe wypełniają najczęściej znacznych rozmia­ rów motywy ośrodkowe (Tabl. I 15—22), bądź jed­ nakowe (najczęściej palmety, Tabl. I . 22) i w ó w c z a s są one rozmieszczone w układzie naprzemianległym (Ryc. 8), bądź dwa różne, powtarzające się" na zmianę w układzie szachownicowym (Ryc. 5, 6) lub na­ przemianległym (Ryc. 15). Rzadko stosunkowo zdarzasię, że obok m o t y w ó w głównych występują w wol­ nych partiach tła regularnie rozmieszczone drobniej­ sze motywy zdobnicze jak np. wzór jodełki (Ryc 4) czy różnego rodzaju zdobiny ośrodkowe (Ryc. 1), sto­ sowane jako elementy dekoracyjne. Do rzadkich wy­ jątków należą tkane przez Namietkiewicza dywany, w których pole środkowe wypełniają w całości drob­ ne zdobiny, np. małe gwiazdki w układzie naprzemian­ l e g ł y m (Ryc. 14) lub gwiazdy i złożone z kropek rom­ by biegnące ukośnymi pasami (Ryc. 4). W lewym dolnym rogu pola zdobniczego, przy w ę ż ­ szym boku umieszczał Namietkiewicz zwykle datę wykonania dywanu i inicjały właściciela (Ryc. 7, 14). Wyjątkowo tylko zdarzało się, że data czy napis, po­ dający nazwiska fundatorów przy dywanach oddawa­ nych do kościoła, znajdowały się na bordiurze (Ryc. 1). Bordiury obrzeżające ręcznie tkane dywany składały się z reguły z kilku (3—6) równolegle obiegających pole środkowe układów pasowych, z których jeden środkowy b y ł najszerszy i wypełniony rytmicznie powtarzającym się motywem roślinnym, nie zawsze wzdłuż wszystkich boków jednakowo usytuowanym (Ryc. 8), lub dwoma powtarzającymi się na zmianę (Ryc. 2, 4). Pozostałe szlaki wchodzące w skład bordiury były węższe, wypełnione powtarzającymi się motywami geometrycznymi, jak gwiazdki, trójkąty itp. (Ryc. 1, 8) i pełniły rolę przerywników, oddzie­ lających wzór pola środkowego od głównego szlaku bordiury, i jego zewnętrzne obramienie. Od zewnątrz zamyka bordiurę przy bokach dłuższych szlak złożony z poziomych żeberek (Tabl. I . 37), które wzdłuż boku krótszego przechodzą w szereg naprzemianległych wy­ dłużonych trapezów (Tabl. I . 36). Zakończenie krót­ szych boków stanowi jak wiemy szeroki na 5—10 cm szlak grubej pojedynczej tkaniny (Ryc. 7, 14). W dywanach żakardowych kompozycja wzoru jest uboższa, Pole środkowe rozwiązane jest najczęściej w postaci kraty, której okna wypełnia ten sam powta­ rzający się motyw np, ,,w niezapominajki" (Tabl. I I . 1), „w gwiazdy" (Tabl. I I . 8), „róże" (Tabl. I I . 3), i „kwadraty" (Tabl. I I . 7). Rzadziej zdarza się układ szachownicowy (wzór „grodzieński") (Ryc, 3), „liście i róże" (Tabl. I I . 2) a do wyjątków należy naprzemianległy reprezentowany jedynie przez wzór „tu­ recki" (Ryc. 11) i „białostocki" (Ryc. 13). Bordiurę stanowi ź reguły pojedynczy szlak o motywach ro­ ślinnych (Tabl. I I , 12—17), oddzielony czasem od po­ la w e w n ę t r z n e g o w ą s k i m prążkiem. 116 Geneza i przemiany brańskich wzorów Z dwóch okresów, na które dzieli się produkcja d y w a n ó w dwuosnowowych brańskiego ośrodka tkac­ kiego, niewątpliwie bardziej- interesujący jest okres pierwszy, kiedy tkane były one ręcznie w pracowni Szymona Namietkiewicza. Motywy, które na tych dy­ wanach występują, posiadają na terenie północnowschodniej Polski liczne analogie. Motyw winorośli, zdobiący niektóre bordiury dywa­ n ó w Namietkiewicza, spotykamy na dywanach w k o ń ­ cu ub. wieku w okolicach Siemiatycz, Milejczyc (1875), Kleszczel (1863), W a s i l k ó w k i (pow. Sokółka). Należy on do tradycyjnych w z o r ó w pracowni Składanowskich z Wyszkowa a spotykamy go również na dywanach mazurskich z I poł. ub. stulecia . Do dziś utrzymuje się on na całym obszarze północnowschodniego Podlasia i w B i a ł o s t o c c z y ż n i e , gdzie kwitnie tkactwo dwuosnowowe. Nieco węższy, ale też spory zasięg posiada ośrod­ kowy motyw złożony z czterech palmet, przy czym najbardziej rozpowszechniona jest odmiana z ł u k o w a ­ tymi zdobinami w narożnikach (Tabl. I . 22). Spotyka­ my go jako w y p e ł n i e n i e pól środkowych zarówno na niektórych dywanach na lewym pobr2eżu Bugu w po­ wiecie sokołowskim i siedleckim, jak i w okolicach Siemiatycz, Białegostoku, Sokółki czy Grajewa. R z a ­ dziej zdarza się wzór palmetowy bez dodatkowych ozdób w narożnikach (Tabl. I . 20), występujący tu i ówdzie we wschodniej części pow. sokołowskiego, a także koło Siemiatycz, Bielska Podlaskiego i So­ kółki, Najrzadziej i w największym zasięgu (powiat Bielsk Podlaski) notowano motyw palmetowy z pącz­ kami kwiatowymi w narożnikach (Tabl. I . 21). Wąski zasięg terytorialny tej zdobiny, występującej w po­ bliżu Brańska, pozwala przypuszczać, że stanowi ona lokalną odmianę, b y ć może związaną w y ł ą c z n i e z pra­ cownią Namietkiewicza. Motyw w kształcie litery X z wydłużonymi sześciobokami w narożnikach (Tabl. I , 17, 18) w y s t ę p u j e na starszym dywanie z Kleszcz"] (1891), widuje się go też w okolicach Siemiatycz. Większość drobnych zdo­ bin znanych z d y w a n ó w Namietkiewicza (Tabl. I . 2, 6—11, i in.) posiada swe analogie na innych, szczegól­ nie zaś starszych dywanach z różnych stron B i a ł o ­ stocczyzny i północnego Podlasia, a niektóre z nich (Tabl. I , 2, 11) mają swe odpowiedniki w dawnych dywanach mazurskich *. Dziś przedwczesnym byłoby jeszcze dociekać szcze­ gółowo pochodzenia każdego z m o t y w ó w zdobiących dywany Namietkiewicza i szukać dróg, którymi przenikły one do ludowego tkactwa. Na razie wystarczy stwierdzić, że na terenach północno-wschodniej Pol­ ski, gdzie wyrabiane są dwuosnowowe dywany, istnie­ je pewien zasób m o t y w ó w , których stosunkowo sze­ rokie zasięgi świadczą, że jest to zasób dosyć stary. Z niego to czerpał wzory dla swych d y w a n ó w Szymon Namietkiewicz w pierwszej fazie swej tkackiej dzia­ łalności, przypadającej na schyłek ub. wieku. Z dawnego tradycyjnego zasobu w z o r ó w tkackich, używanych w zdobnictwie d y w a n ó w dwuosnowowych, przedostały się do tkactwa żakardowego jak wiemy jedynie nikłe szczątki, reszta musiała ustąpić pod naporem wzorów nowych, najzupełniej obcych. Jaka była tego przyczyna? N i e w ą t p l i w i e nie była nią zmiana gustu wśród od­ biorców. W okolicach Bielska Podlaskiego, Siemiatycz, Ciechanowca do dnia dzisiejszego wzory ze starych d y w a n ó w Namietkiewicza cieszą sie p e ł n y m powo­ dzeniem. Tkaczki w Siemiatyczach, Żalach, Zarębach, Twarogach, Dziatkowicach do dziś odrabiają z nich dla swych klientek wzory d y w a n ó w z palmetami, w i n n ą latoroślą, w gwiazdy i in. Jeżeli wzory te przed laty czterdziestu nie prze­ dostały się na karty żakardu, przyczyna tkwiła naj6 7 8 �prawdopodobniej w wysokości kosztów, które się z tym wiązały. Gdy z początkiem obecnego stulecia w związku z mechanizacją większych przemysłowych ośrodków tekstylnych wycofywane z nich krosna ża­ kardowa zaczęły przenikać do małych rzemieślni­ czych pracowni tkackich, przedostawały się wraz z nimi i gotowe zestawy kart żakardowych, które przypuszczalnie wykonywane były przez odpowied­ nich specjalistów od razu w kilku egzemplarzach, skoro identyczne wzory spotykamy w różnych pra­ cowniach tkackich. Przykładem tego są pracownie Płońskiego i Łazowskiego, które tkają z takich sa­ mych kart żakardowych, pracownia Wiktora Pacelta w Toczyskach Podbornych, posługująca się kartami do tkania wzoru „w róże", czy pracownia Bronisława Kowalskiego w Kosowie (obydwie miejscowości leżą w powiecie sokołowskim), gdzie używano kart do tkania d y w a n ó w „w gwiazdy" . Trudno jest udowodnić, że stosowane w Brańsku wzory żakardowe były bezpośrednio przeniesione z tkactwa przemysłowego, gdyż produkcja przemysło­ wa zmieniała się i rozchodziła bez jakiejkolwiek do­ kumentacji. Niemniej wyraźne w niektórych moty­ wach w p ł y w y secesji (Tabl. I I . 1, 17), czy tendencja do naturalistycznego traktowania niektórych wzorów (Tabl. I I . 2, 3) wyraźnie wskazują, że mamy tu do czynienia z działalnością zawodowych projektantów, którzy z początkiem bieżącego stulecia zasilali swymi pracami fabryczny przemysł tekstylny. Nie wiadomo, jak wiejscy odbiorcy przyjęli ową bądź co bądź rewolucyjną zmianę we wzornictwie dywa­ nów, którą przyniosła ze sobą technika żakardowa. Są pewne dane wskazujące na to, że w pierwszych latach po zainstalowaniu żakardu wyrabiano w Brań­ sku nadal dywany ręczne o starych wzorach. Wskazy­ wałoby to, że spółka musiała liczyć się z wymaga­ niami bardziej konserwatywnych klientów, którzy nie godzili się na wzory tkane techniką żakardową. Niższa cena za wykonanie dywanu sposobem mechanicznym i urok nowości płynącej z „szerokiego świata" zrobiły jednak z czasem swoje. Dywany żakardowe nie tylko przyjęły się po wsiach w szerokim promieniu od Brańska (głównie na terenie powiatu bielskiego i siemiatyckiego), ale są obecnie przez wiejskie tkaczki odrabiane na ręcz­ nych warsztatach. Mamy wiele przykładów tego ro­ dzaju kopii wykonanych w ostatnim dziesięcioleciu. Najczęściej wśród kopiowanych wzorów występują dywany „w róże", „kwadraty", czasem „liście i róże". 1( Fotografował: 7, DOŚWIADCZEŃ NAD S T O S O W A N I E M W DOKUMENTACJI ETNOGRAFICZNEJ Poztom techniczny i artystyczny owych kopii bywa różny i zależny od biegłości tkaczki. Jedne potrafią „odrobić" żakardowy dywan z niewolniczą dokład­ nością, inne wprowadzają pewne zmiany idące w kie­ runku uproszczeń. Losy brańskiego ośrodka tkackiego stanowią inte­ resujący przykład ilustrujący proces wzajemnego przenikania e l e m e n t ó w dawniej już w kulturę l u ­ dową wrośniętych z nowymi, które przedostają się na wieś w wyniku oddziaływania przemysłu fabrycz­ nego. Na naszym odcinku proces ten w i ą ż e się ściśle z ogólnymi przemianami, zachodzącymi w systemie produkcji kapitalistycznej na przełomie X I X i X X w. Ułatwiły one unowocześnienie techniki tkackiej w drobnych rzemieślniczych warsztatach, ale r ó w n o ­ cześnie uczyniły z nich ośrodki transmitujące na w i e ś nowe wzory czerpane z wzornictwa przemysłowego, które z kolei wnikają do wytwórczości ludowego r ę ­ kodzieła i przyjmują się w kulturze ludowej obok form bardziej tradycyjnych. 1 R. Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachodnie­ go, Polska Sztuka Ludowa 1952, s. 279, 280. 2 Praca niniejsza oparta jest w całości na mate­ riałach zgromadzonych w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S w Krakowie. 3 R. Reinfuss j . w . 4 Leonard Namietkiewicz zmarł w r. 1920 w B r a ń ­ sku. Od dłuższego czasu nie zajmował się on tkac­ twem, skoro w księdze zgonów określono go jako rolnika. 5 Wiadomości o sposobie wyrobu d y w a n ó w dwuosnowowych podaje Z . Staronkowa w pracy pt.: Technika tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, Pol. Szt. Lud. 1955, s. 206—216. 6 Z. Cieśla-Reinfussowa: Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa, Pol. Szt. L u d . 1954, s. 44, ryc. 15. 7 Konrad Hahm: Ostpreusische Bauernteppiche, Jena — Berlin 1937. 8 R. Reinfuss: Pokonkursowa wystawa sztuki l u ­ dowej w Augustowie i Kolnie, Pol. Szt. L u d . 1951, s. 187, ryc. 3. 9 K . Hahm: Ostpreusische.., s. 78, tabl. X X X I V . 10 R, Reinfuss: Sztuka lud. Podlasia zachodniego, s. 281, ryc. 15, Jan Swiderski. FILMU Roman Reinfuss Precyzyjna dokumentacja badanego zjawiska jest w każdej pracy naukowej czynnością podstawową. Szczególnie jednak ważna staje się ona w dziedzinie etnografia której przedmiot badań — kultura ludo­ wa, ulega tak silnym przemianom w czasie, a ostat­ nio g w a ł t o w n i e zanika pod w p ł y w e m wzmagającej się z roku na rok fali urbanizacji. Etnograf pracujący w terenie zdaje sobie z tego sprawę, że przeprowa­ dzona przez niego dokumentacja jest często jedynym, niepowtarzalnym już utrwaleniem dla c e l ó w nauko­ wych ginącego zjawiska. W tej sytuacji każda nowa metoda, która może przyczynić się do usprawnienia prac dokumentacyjnych, musiała spotkać się ze stro- ny etnografów z należytym zainteresowaniem. Dotyczy to i oczywiście filmu, który jest jedyną i najdosko­ nalszą formą utrwalania wszystkiego, czego istotą jest ruch. Opis słowny, rysunek czy fotografia nigdy nie da pełnego obrazu zjawisk takich, jak taniec, oL rzędy i zwyczaje, zabawy i gry młodzieży, wyko­ nywanie pewnych czynności etc. We wszystkich tych wypadkach niezastąpioną formą dokumentacji jest oczywiście taśma filmowa, rejestrująca w sposób ścisły przebieg obserwowanego zjawiska. W Polsce z pierwszymi próbami zastosowania fil­ mu dla celów etnograficznych spotykamy się już w okresie międzywojennym, kiedy znany fotografik 127 �