https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ea57fd305c9168d7e390200b33fcde2.pdf d4e6082ed37b7afbec7c0c3a691204db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1068 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:981 Title A name given to the resource Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.277-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr-Lenda, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 PL URSZULA I S S N 0071-1881 LEHR-LENDA WIERZENIA I ZABIEGI MAGICZNE ZABEZPIECZAJĄCE ZAGRODĘ K O M U N I K A T W Y G Ł O S Z O N Y PODCZAS J U B I L E U S Z O W E J KONFERENCJI MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO B A D A N I A K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH I NA BAŁKANACH Przedstawione t u wątki wierzeniowe związane z budową i zabezpie­ czeniem zagrody w i e j s k i e j obejmują również z n a k i i zabiegi magiczne, które są jeszcze t u i ówdzie stosowane, celem ochrony domostwa przed ogólnie pojętym „złem". Chciałabym zasygnalizować je t y l k o , jako że zjawiska te występują dziś w postaci nikłych śladów, czego dowodzą np. badania przeprowadzone przeze m n i e w k i l k u wsiach k a r p a c k i c h (Obidzy, Łącku, B r e n n e j i Istebnej). Nadto, w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u (obejmującej okres od połowy X I X w . do czasów współczesnych) za­ gadnienia związane n p . z występowaniem opiekuńczych duchów na t y c h terenach omawiane są bardzo powierzchownie, w przeciwieństwie do i n n y c h obszarów P o l s k i *. Zagroda, a zwłaszcza d o m , z r a c j i pełnienia t a k i s t o t n y c h dla miesz­ kańców gór f u n k c j i , podlegały wzmożonej chęci zabezpieczenia przed działaniem różnych istot demonicznych oraz częstokroć p e r s o n i f i k o w a n y c h żywiołów. Przestrzegano więc określonych zakazów i sposobów postępowania. Stosowano też liczne zabiegi magiczne, do których w y ­ k o r z y s t y w a n o apotropeje w rodzaju ziół święconych n a Boże Ciało i w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j , p a l m w i e l k a n o c n y c h , święconych h u b , g r o m n i c poświęcanych w d n i u M a t k i Boskiej Gromnicznej, świec świę­ conych w d n i u św. Jana, a także dzwonków, znaków krzyża, monet i w końcu w o d y święconej w d n i u św. A g a t y , j a k i chleba oraz soli święconych w t y m d n i u . 1 Piszą na t e n temat m . i n . S. D w o r a k o w s k i , wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok Kultura społeczna ludu 1964, s. 18; O. K o l b e r g , Po­ morze, t . 39, Wrocław 1965, s. 377-3.78; R. К u к i e r, Kaszubi bytowscy, Gdynia 1968, s. 290-291; W. Ł ę g a, Ziemio chełmińska, Wrocław 1961, s. 238-239; T. W r ó ­ blewski, polski, Demony i wyobrażenia t . 3, Poznań 1967, s. 438-439. demonologiczne, [w:] Kultura ludowa Wielko­ �278 URSZULA LEHR-LENDA B u d o w a d o m u . Zabiegi magiczne i towarzyszące i m wierzenia wiązały się w pierwszej kolejności ze s t a w i a n i e m d o m u . Starano się np. unikać z obawy przed pożarem drzewa o dwóch rdzeniach, zwanego „świecą", l u b też takiego, w które uderzył p i o r u n ( O b i d z a ) . P r z y za­ kładaniu przyciesi czyniono znak krzyża, a także kropiono j e święconą wodą czy też posypywano solą (Obidza) . Czasami kładziono zioła świę­ cone w d n i u M a t k i Boskiej Zielnej, a nadto monety, aby diabeł n i e miał dostępu, a ludzie b y l i z d r o w i i pieniądze trzymały się d o m u . Zasiedlenie d o m u . Znane są również z terenów k a r p a c k i c h szczególne rodzaje zachowań związane z nowo w y b u d o w a n y m domem, do którego to wpuszczało się w pierwszej kolejności zwierzęta. Wierzo­ no bowiem, że jeśli w t a k i m d o m u znajduje się nieszczęście, d o t k n i e ono t e j istoty, która pierwsza doń wejdzie (Obidza) . Z a b e z p i e c z e n i e d o m u . Do najpowszechniejszych znaków m a ­ gicznych mających chronić d o m przed j a k i m k o l w i e k nieszczęściem n a ­ leżały często spotykane w t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m s y m ­ bole krzyża. Kreślono je na d r z w i a c h d o m u w a p n e m l u b kredę święconą w ilości jednego l u b trzech w r a z z d o p i s y w a n y m i l i t e r a m i K + M + B. Czyniono to w d n i u Trzech Króli (6 I ) . Z n a k i krzyża l u b częściej roze­ t y wielopłatkowe spotkać można również obok wypisanej d a t y posta­ w i e n i a d o m u na t z w . sosrębie l u b t r a g a r z u . Zarówno znak krzyża, j a k też ozdobne g w i a z d y (6- l u b 8-płatkowe) posiadać miały — w co wierzą mieszkańcy w s i k a r p a c k i c h po dziś dzień — wymowę magiczną i same w sobie stanowiły siłę mogącą powstrzymać „zło". I n n y m i z n a k a m i 0 w y m o w i e r e l i g i j n e j i magicznej zarazem są pierwsze l i t e r y i m i o n Jezusa i M a r i i w y c i n a n e n a d d r z w i a m i , o k n a m i , również na t r a g a r z u czy s k r z y n i a c h na zboże . Do najskuteczniejszych sposobów mających zabezpieczyć przede w s z y s t k i m d o m przed s i l n y m deszczem, p i o r u n a m i należało w y s t a w i a ­ nie na zewnątrz łopaty chlebowej. Czyniono to w t a k i sposób, b y strona, na której kładzie się chleb, u s y t u o w a n a była w k i e r u n k u zbliżającej się c h m u r y b u r z o w e j czy gradowej. Uważano b o w i e m , że g r a d czy p i o ­ r u n nie śmie w nią uderzyć. Wiązało się t o z przekonaniem, p r a w d o ­ podobnie już nie uświadamianym sobie, że poprzez obcowanie z ogniem 1 chlebem — uważanym d a w n i e j za ofiarę — nabierała cech apotro2 3 4 5 6 A r c h i w u m prywatne, Obidza 1976. A r c h i w u m Pracowni Etnograficznej w K r a k o w i e (APEK), n r i n w . 1555/77. Wyjątkowo informacja ta pochodzi nie z K a r p a t , a z pogórza: S. Ś w i ą t e k , Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem. Obraz etnograficzny (zbiór z lat 1897-1906). Teczka, 2 maszynopisy, A P E K , s. 926. O zwyczajach zakładzinowych patrz m . i n . praca B. K u n i c k i e j , Organizacja przestrzeni domowej, „Etno­ grafia Polska", t. 23: 1979, s. 185. A r c h i w u m prywatne, Obidza 1976. M . G l a d y s z, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. 30. 2 8 4 5 6 �WIERZENIA I MAGIA ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ 279 paićznych (Obidza). Z j a w i s k o znane powszechnie, nawiązujące do k u l t u ognia i jego mocy oczyszczającej . Czasami na t a k i e j łopacie palono — w celu wzmocnienia zabiegu — święcone zioła. D y m pochodzący ze spalających się ziół (a właściwie tlących) miał — j a k wierzono — o d ­ pędzać gradowe c h m u r y . Święcone zioła spalano także na p o k r y w c e , okadzając n i m i d o m i całe obejście celem uchronienia zagrody od znisz­ czenia (Brenna). Podobną rolę pełniła spalana w g a r n k u p a l m a w i e l k a ­ nocna czy też huba święcona w Wielką Sobotę. H u b a w y s t a w i a n a do okna w czasie b u r z y chroniła skutecznie d o m od uderzenia p i o r u n a ( Ł ą c k o ) . Poświęcone p a l m y wielkanocne można jeszcze obecnie spot­ kać w każdym d o m u w i e j s k i m . Zatknięte za obraz święty miały za­ bezpieczyć nie t y l k o d o m , ale i całą zagrodę od deszczów i burz. Do podobnych w s w y m m a g i c z n y m charakterze zabiegów zaliczyć należy 3-krotne obchodzenie d o m u mieszkalnego j a k i zabudowań gos­ podarskich podczas b u r z y i k r o p i e n i e i c h święconą wodą (Brenna, Łąc­ ko) . Była to najczęściej woda poświęcona w d n i u św. A g a t y , która również miała zapobiegać powodziom. Chleb i sól święcone w t y m d n i u przechowywano pieczołowicie, gdyż sądzono powszechnie, że chro­ niły d o m od pożarów. Tenże chleb, z w a n y chlebem św. A g a t y , noszony p r z y sobie miał zapewnić w ogóle szczęście, a szczególnie w podróży. Magiczną moc zabezpieczenia d o m u przed s k u t k a m i b u r z y posiadają także gromnice święcone w d n i u M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j — z w y ­ czaj znany i p r a k t y k o w a n y po dziś dzień w badanych wsiach karpac­ k i c h — j a k też świece świętojańskie poświęcane w d n i u św. Jana ( I s t e b n a ) . Z zapaloną gromnicą obchodzi się cały d o m , a także zabu­ dowania gospodarskie, nie t y l k o podczas trwającej b u r z y . C z y n i się t o także zaraz po i c h poświęceniu w kościele ( B r e n n a ) . Bardziej j e d n a k powszechnym i p r a k t y k o w a n y m do dzisiaj zwyczajem jest w y s t a w i a n i e świec l u b g r o m n i c do okien (Istebna, Łącko). Z n a n y był zwyczaj, który nie przetrwał do czasów współczesnych, iż w d n i u M a t k i Boskiej G r o m ­ nicznej obchodzono z poświęconą gromnicą dom, następnie wchodzono do środka i klękano na każdym progu, aby — j a k wierzono — złe d u c h y nie miały doń wstępu ( Ł ą c k o ) . Zabezpieczenie budynków gospodarskich. Podobnie j a k d o m również i zabudowania gospodarskie podlegały ochronie ze 7 8 9 10 11 12 A P E K , n r i n w . 1512/76. Na temat ognia i jego k u l t u obszernie pisze S. С i s z e w s k i , Ognisko, Kraków 1903, s. 238. A P E K , n r i n w . 1578/78. A P E K , n r i n w . 1597/79 i 1578/78. Zwyczaj święcenia świec w d n i u św. Jana (24 V I ) został wprowadzony w Istebnej przed 8 l a t y . Według relacji niektórych informatorów, świece te po­ siadają taką samą moc magiczną j a k poświęcone gromnice i z powodzeniem mogą je zastępować. A P E K , n r i n w . 1566/77. A P E K , n r i n w . 1589/78. K o l b e r g , Góry i Pogórze, t. 44, Wrocław 1968, s. 79. 7 8 9 10 11 12 �280 URSZULA LEHR-LENDA względu n a przebywający t a m i n w e n t a r z żywy. W znak krzyża zaopa­ t r y w a n o zatem obory, co miało — j a k uważano — skutecznie zabez­ pieczyć znajdujące się t a m bydło przede w s z y s t k i m przed szkodliwą działalnością czarownicy odbierającej k r o w o m m l e k o . Kreślono go n a d r z w i a c h obory poświęconą kredą (Obidza) bądź też w y k o n y w a n o go z gałązek poświęconej p a l m y w i e l k a n o c n e j i p r z y b i j a n o n a d d r z w i a m i . Czasami, celem podwójnego zabezpieczenia bydła, zatykano za żłób ga­ łązki z p a l m y w r a z z poświęconymi w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j ziołami ( Ł ą c k o ) . Znane też były p r z y p a d k i okadzania bydła poświęconymi ziołami w celu u c h r o n i e n i a go od u r o k u czy czarów r z u c a n y c h przez czarownicę. Dzisiaj tego rodzaju zabiegów n i e p r a k t y k u j e się, choć niektórzy sto­ sują t e n zabieg przed p i e r w s z y m w i o s e n n y m wypędzeniem bydła na paszę ( I s t e b n a ) . Są t o j e d n a k w y p a d k i sporadyczne. Święcone w Boże Ciało czy w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j zioła miały również zabezpie­ czyć d o m przed nieszczęściem, j a k i zapewnić dobre p l o n y na r o k p r z y ­ szły. W i t o z n i c h w t y m celu małe w i a n u s z k i , które następnie umiesz­ czano w sąsieku. Zabezpieczenie zagrody i w s i . W y k o n y w a n e z poświę­ conych p a l m w i e l k a n o c n y c h krzyżyki służyły także do ochrony zagrody. W W i e l k i Piątek przed wschodem słońca w b i j a n o je do z i e m i koło za­ g r o d y . Natomiast gałązki bazi pochodzące z rozebranej p a l m y w i e l k a ­ nocnej zatykano na polach, co — j a k wierzono — skutecznie miało chronić pola od g r a d u ( Ł ą c k o ) . Jeszcze współcześnie w B r e n n e j w i e r z y się, że gałązki brzozy, którymi u b i e r a się n a Boże Ciało ołtarze, zatknię­ te w chlewie czy n a p o l u zabezpieczają je skutecznie przed burzą i gradem. Mieszkańcy t e j w s i praktykują t e n zwyczaj, a właściwie za­ bieg magiczny po dzień d z i s i e j s z y . Chleb św. A g a t y chroniący od pożaru d o m , z a k o p y w a n y w p o l u , miał ponoć skutecznie odstraszać wszelkie s z k o d n i k i . Jest to jeden z przykładów, j a k p i e r w o t n e za­ biegi ochrony zagrody i j e j mieszkańców w chrześcijańskim systemie r e l i g i j n y m przejęte zostały przez świętych. Ochrona od g r a d u czy b u r z y n i e t y l k o zagrody, lecz n a w e t i całej w s i , należała n i e k i e d y do k o m p e t e n c j i osób szczególnie p r e d y s t y n o w a n y c h do w y k o n y w a n i a tego rodzaju zabiegów, znających t a j n i k i m a g i i . Z w a n o i c h ogólnie czarnoksiężnikami ( I s t e b n a ) l u b płanetnikami 1S 14 u ie 17 1 S 19 « A P E K , n r i n w . 1575/78. A P E K , n r i n w . 1566/77. M. Brelewska-Polowa, Zwyczaje i obrzędy grafia powiatu myślenickiego, t. 2, Kraków 1970, s. 276. A P E K , n r i n w . 1578/78. A P E K , n r i n w . 1589/78. A P E K , n r i n w . 1597/79. » A P E K , n r i n w . 1563/77. 11 1 S 1S 17 18 doroczne, [w:] Mono­ �WIERZENIA I MAGIA 281 ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ ( O b i d z a ) . I c h rolę przejęły powszechnie występujące po wsiach k a r ­ p a c k i c h d z w o n k i służące do odpędzania c h m u r g r a d o w y c h . Obecnie zabiegi stosowane w e wsiach k a r p a c k i c h mają c h a r a k t e r r e l i g i j n y . Należą do n i c h : w y s t a w i a n i e do okien obrazów świętych, świę­ conych świec świętojańskich (Istebna), g r o m n i c bądź odmawianie m o ­ d l i t w . N i e m n i e j j e d n a k zdarza się, iż w p r z y p a d k u silnego zagrożenia i obawy o życie domowników i całego d o b y t k u uciekają się niektórzy z mieszkańców do zabiegów magicznych (Brenna). Do t a k i e j s y t u a c j i dochodzi podczas niespotykanie gwałtownych b u r z z bardzo s i l n y m i wyładowaniami a t m o s f e r y c z n y m i czy też u l e w n y c h deszczów grożących powodzią. D u c h y o p i e k u ń c z e . W e wsiach k a r p a c k i c h zachowały się też nieliczne ślady d a w n y c h wierzeń przekazywane w opowiadaniach 0 opiekuńczych duchach d o m o w y c h . Przekonanie o i c h i s t n i e n i u , bo 1 z t a k i m jeszcze można gdzieniegdzie się spotkać, p r z e j a w i a się w spo­ sób pośredni, a to poprzez różnego rodzaju zakazy czy nakazy związane z określonymi miejscami i c h p o b y t u w d o m u . Miały to być: ognisko, próg oraz t z w . „święty" czy h o n o r o w y kąt, w których to najchętniej przebywały. Jak w y n i k a z przekazów t r a d y c y j n y c h , i s t o t y te miały chronić za­ równo dom, j a k i jego mieszkańców, przed ewentualną ingerencją złośliwych istot, j a k również zapewniać szczęście i dostatek. P r z e b y w a ­ nie i c h w d o m u zabezpieczało również od klęsk żywiołowych. Jednakże ludność K a r p a t n i e mówi obecnie o k o n k r e t n y c h demonach opiekuń­ czych. Znane są j e d y n i e z l i t e r a t u r y dotyczącej i n n y c h terenów P o l ­ s k i . C h a r a k t e r y z u j e się j e j a k o i s t o t y człekokształtne, n i e w i e l k i e g o wzrostu, czerwono u b r a n e P r z y c h y l n e i c h nastawienie do gospodarzy i opieka n a d domem, w którym zamieszkiwały, wskazywałyby — j a k niektórzy autorzy podkreślają — na powiązanie t y c h istot nadprzyrodzo­ n y c h z d a w n y m k u l t e m zmarłych p r z o d k ó w . Natomiast związanie miejsca i c h p o b y t u z ogniskiem d o m o w y m bądź piecem wskazywałoby na ślady dawnego k u l t u ognia, który t o ogień o d g r y w a po dzień d z i ­ siejszy istotną rolę w l u d o w y c h wierzeniach. Przemawiają za t y m n p . zakazy p l u c i a na ogień ( I s t e b n a ) l u b kładzenia na blachę pieca ostrych narzędzi, szczególnie siekiery ( O b i d z a ) , j a k też p r a k t y k o w a n y kiedyś 20 2 1 2 2 : 23 24 25 A P E K , n r i n w . 1512/76. Patrz m . i n . Ł ę g a, op. cit., s. 239; A. S z y f e r, Zwyczaje, obrzędy i wie­ rzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn 1975, s. 133; K u k i e r , op. cit., s. 290-291; G. M o r c i n e k , Śląska mitologia, „Literatura L u d o w a " , R. 1: 1957, n r 4, s. 21-22. Zob. n p . K o l b e r g , op. cit., s. 377, czy M o r c i n e k , op. c i i . , s. 21-22. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 2, cz. 1, Warszawa 1967, s. 608, a także E. К a r w o t, Katalog magii Rudolfa, Źródło entograficzne XIII w., Wrocław 1955, s. 161. A r c h i w u m prywatne, Istebna 1977. A r c h i w u m prywatne, Obisza 1976. 80 8 1 M M 8 4 й �282 URSZULA LEHR-LENDA zwyczaj wrzucania do pieca kuchennego po łyżce p o k a r m u w i g i l i j n e ­ g o . Chociaż w przekazach t r a d y c j i l u d o w e j nie zachowały się ślady wskazujące wyraźnie, iż p o k a r m t e n był przeznaczony dla t y c h właś­ nie demonów, to przecież przetrwałe w Istebnej wierzenia związane z ofiarą składaną ogniowi, jednoznacznie podkreślają, iż był on prze­ znaczony t y l k o dla niego: ,,co b y dać o g n i o w i pojeść, co b y nie było pożaru" . W s p o m n i a n y zabieg magiczny, w y k o n y w a n y w t e j w s i , jesz­ cze k i l k a l a t t e m u należy niewątpliwie do zespołu wierzeń związanych z k u l t e m domowego ogniska. I n n y m i miejscami p o b y t u opiekuńczych demonów miał być próg d o m u , będący równocześnie granicą pomiędzy d o m e m a światem ze­ wnętrznym . Do obecnych czasów próg zachował j e d y n i e c h a r a k t e r apotropaiczny, którego siłę ochronną wzmacniano n i e j e d n o k r o t n i e k a ­ wałkiem żelaza, a n p . w b i t y w niego rozżarzony gwóźdź powodował —• j a k wierzono — p r z y b y c i e czarownicy i zmuszenie j e j do cofnięcia zadanych przez nią czarów ( I s t e b n a ) . Również p r z y b i j a n a do p r o g u podkowa broniła wejścia — o c z y m także p r z e k o n a n i b y l i mieszkańcy w s i —• złym mocom i u p i o r o m , a także zapewnić miała d o m o w i i jego mieszkańcom szczęście . W związku z t y m , że podproże uważano za miejsce zamieszkania demonów d o m o w y c h , znany był w e wsiach k a r ­ packich zakaz w y k o n y w a n i a p e w n y c h prac na p r o g u d o m u , j a k n p . rąbanie d r e w n a i t p . Obawiano się b o w i e m — j a k sądzą badacze — zranić przebywające t a m duchy, a t y m s a m y m narazić się n a i c h gniew . K u l t zmarłych przodków wiążący się z d u c h a m i d o m o w y m i poprzez pełnienie t e j samej f u n k c j i t j . opiekuńczej nawiązuje do t z w . „świętego kąta" l u b występującego pod bardziej rozpowszechnioną nazwą „kąta honorowego". T y m bardziej jest to godne u w a g i , iż niektórzy autorzy wręcz podkreślają, że jeden z kątów i z b y miał być zamieszkiwany przez demony domowe i stąd jego nazwa sugerująca ważność tego miejsca . Co p r a w d a wątek t e n nie przetrwał w przekazach t r a d y c y j n y c h bada­ n y c h w s i k a r p a c k i c h , n i e m n i e j j e d n a k można przypuszczać, że wiszące 2 6 21 28 29 30 31 32 Czyniono to celem pozyskania mieszkających w pobliżu pieca l u b w n i m demonów opiekuńczych. Por. także M o s z y ń s k i , op. cit., s. 562-563, gdzie mowa o ofiarach i pokarmach składanych opiekunom domu. ' A r c h i w u m prywatne, Istebna 1977. O magicznej f u n k c j i progu pisze m . i n . K u n i c k a , op. cit., s. 191-192, a także К a r w o t, op. cit., s. 124. A P E K , n r i n w . 1556/77. К a r w o t, op. cit., s. 127. Należy t u zwrócić uwagę na d a w n y zwyczaj grzebania zmarłych pod p r o ­ giem domu. Stąd też zapewne wywodzą się owe zakazy. L. P e ł k a , Siadami pierwotnych wierzeń, Warszawa 1963, s. 130. Taką h i p o ­ tezę sugeruje M o s z y ń s k i , op. cit., s. 661. Zobacz też: D w o r a k o w s k i , op. cit, s. 18. 26 2 28 20 30 31 32 �WIERZENIA I MAGIA ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ 283 po dziś dzień p r z y o w y m kącie na ścianie obrazy świętych, j a k też umieszczanie t a m stołu, są śladem tego wierzenia. Przedstawione t u — aczkolwiek szkicowo — niektóre wierzenia i zabiegi magiczne związane z zabezpieczeniem zagrody i d o m u miały na celu zwrócenie baczniejszej u w a g i na tego rodzaju zagadnienie, którego badanie zdaje się obecnie napotykać znaczne trudności. M a to oczywiście związek z ogólnym postępem i daleko posuniętą urbanizację w s i k a r p a c k i c h , coraz powszechniejszą modernizacją b u d o w n i c t w a w i e j ­ skiego i z a n i k a n i e m f o r m t r a d y c y j n y c h . Następuje w y m i e r a n i e przede w s z y s t k i m wierzeń związanych z zakładaniem d o m u , co jest naturalną i oczywistą konsekwencją przeobrażeń k u l t u r o w y c h współczesnej w s i . Między i n n y m i z t y c h to powodów postuluje się j a k najszybsze podjęcie badań paralelných, a więc n a d b u d o w n i c t w e m l u d o w y m i związanymi z n i m wierzeniami. Уршуля Лехр-Ленда ПОВЕРЬЯ И МАГИЧЕСКИЕ ПРИЕМЫ ПО ПРЕДОХРАНЕНИЮ ДВОРА Резюме Крестьянский двор, а особенно изба в силу того, что они играют столь важную роль ужителейгор,подвергался усиленному стремлению предохранить его от общепонимаемого „зла". Следует тут подразумевать разного рода демонических существ, а часто и олице­ творенные стихии. Магические приемы и выступающие вместе с нимиповерья сочетались впервую очередь со строительством дома, а заселению его сопутствовали определенные виды поведения. Особую группу составляли магические приемы и знаки, а также многочисленные апотропеи,цель которых состояла в охранедома и его жителей,хозяйственных построек и всего двора от демонов и атмосферных бедствий. Особую роль играли вповерьях духи —покровители домашнего очага. Их присутствие составляло — как верили — надежную охрану людей и имущества. Следы этих поверий просуществовали в народной традиции в виде многочисленных запретов и наказов, связан­ ных с местом пребывания духов: печью, поротом и так называемым „святым углом". �