https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e20fe1006c6d575785e9e29e9e8eb957.pdf eb476e45c5a5204da4074daee7b8667c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1070 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:983 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.295-306 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 MONGOLIA 1980 — BADANIA TERENOWE PAN EKSPEDYCJI ETNOLOGICZNEJ Raz jeszcze gościnna ziemia mongolska przyjęła polskich etnologów, umożli­ wiając n a m przeprowadzenie badań, zebranie nowych materiałów, dzięki którym prace nasze będą mogły posunąć się zdecydowanie do przodu. Ekipa nasza skła­ dała się z „etatowych" już niemal członków — dr. S. Szynkiewicza, dr. J . S. Wasi­ lewskiego, m g r I . Kabzińskiej-Stawarz oraz prof. d r . W. Dynowskiego, który od 1963- r. niestrudzenie przyjmuje na siebie obowiązki k i e r o w n i k a Ekspedycji. Prof. D y n o w s k i prowadził także własne badania, szukając odpowiedzi na pytanie, czy Mongolia, podobnie j a k inne w i e l k i e narody A z j i , niezależnie od ustroju i stopnia zaawansowania technicznej modernizacji bytowania (np. Japo­ nia, Chiny, Korea), pozostaje nadal na osi azjatyckiej, czy też przestawiła się na oś inną, i w czym się to szczególnie jaskrawo przejawia. Obszarem tegorocznych poszukiwań Profesora była m . i n . sfera twórczości k u l t u r a l n e j Mongołów — w y ­ dawnictwa, teatr, muzyka, sztuki plastyczne i t p . Dr J . Wasilewski prowadził badania terenowe w północnej, tajgowej części Mongolii (ajmak chubsugulski — somony Bajan Dzurch i Czandmań) wśród tutejszych Darchatów oraz w części zachodniej, w górach Ałtaju. W t e j drugiej fazie badań i n f o r m a t o r a m i b y l i przedstawiciele drobnych grup etnograficznych, zamieszkujących ajmak kobdoski i bajan — fllgijski: Urianchajowie, Miangaci, Eleci. Derbeci, a także reprezentanci nielicznej g r u p k i niemongolskiego pochodze­ nia — Tuwijczyków-Monczog. Badania dotyczyły tradycyjnej k u l t u r y duchowej, zwłaszcza magii pasterskiej oraz tych obrzędów i wierzeń, które dostarczają m a ­ teriału dającego się analizować w przyjętych przez autora wcześniej t e r m i n a c h (wyjściowa para pojęć: opozycja binarna życie—śmierć, ten świat—zaświaty oraz jej niektóre konkretyzacje, uszczegółowienia, świadomość—nieświadomość, w i e ­ dza—niewiedza, jawność—tajemnica itp.). D r Szynkiewicz prowadził w y w i a d y z mieszkańcami Ułan Bator, szukając odpowiedzi na pytania dotyczące obrzędowości rodzinnej Mongołów. A u t o r k a sprawozdania, po przedłużającym się nieco okresie oczekiwania na wyjazd w teren, dotarła do Tereldż. Tereldż, to brygada pasterska zajmująca obszary położone w pobliżu Nałajchy (około 80 k m na północ od Ułan Bator). W pięknej k o t l i n i e górskiej, której zbocza porastają lasy modrzewiowe i którą przecina rzeka o tej samej nazwie, znajduje się ponadto kompleks eleganckich domów wypoczynkowych i zabudowania bazy turystycznej. Doświadczenia człon­ ków ekspedycji wskazywały, że domy wypoczynkowe są z n a k o m i t y m miejscem pracy dla etnografa. Przebywają w nich bowiem starzy pasterze, którzy chętnie poświęcają dużą część swego czasu badaczom. W Tereldż pasterzy nie było, w y ­ poczywała t u głównie młodzież, nie mająca wiele wspólnego z pasterstwem. Badania przeprowadzałam więc wśród mieszkańców brygady, zamieszkujących tereny przylegające do domu wypoczynkowego. Było i c h jednak n i e w i e l u t a k , �296 KRONIKA że po k i l k u dniach podjęłam decyzję o opuszczeniu Tereldż i przeniosłam się do Nałajchy, skąd pojechałam pociągiem do c e n t r u m somonu Dałandżargałan w a j m a k u wschodniogobijskim (ponad 3 0 0 k m na południe od Ułan Bator). Badania prowadziłam w c e n t r u m somonu oraz w p o b l i s k i m domu wypoczynkowym D a ł a n t i i r u u (gdzie, na szczęście, przebywało k i l k u pasterzy — t y l k o k i l k u , późna bowiem pora, koniec września, nie zachęcała już do odpoczynku, od 1 X dom zamykał zresztą swe podwoje) i jego okolicach. W związku z b r a k i e m własnego środka t r a n s p o r t u nie mogłam dotrzeć do pasterzy mieszkających w odległości większej niż 5 - 1 0 k m od c e n t r u m somonowego. B r a k informatorów skłonił mnie do p o w r o t u do Ułan Bator, gdzie prowadziłam badania wśród starych mieszkań­ ców tego miasta, którzy p r z y b y l i t a m niejednokrotnie z różnych stron Mongolii i należeli do różnych g r u p etnicznych (Chałchasi, Dzachczyni, Darchaci). Badania moje dotyczyły zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Relacje informatorów pozwoliły m i uzupełnić rejestr znanych mongolistom gier i zabaw pasterzy, o k i l k a pozycji nie potwierdzonych w literaturze. Uzupełniłam też informacje dotyczące reguł gier i zabaw opisywanych przez podróżników i bada­ czy Mongolii. Jednakże zbieranie opisów gier nie było m o i m zasadniczym celem. Starałam się przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie, w j a k i m kontekście k u l t u r o w y m występowały tradycyjne gry i zabawy, w j a k i sposób były one powiązane z t a k i m i obszarami k u l t u r y , j a k gospodarka, wiedza o świecie, religia, magia, obrzędy kalendarzowe, rodzinne i i n . Interesowały mnie ponadto funkcje zachowań ludycznych, i c h cele (wybiegające daleko poza cele autoteliczne), sym­ bolika i znaczenia,. Wiele pytań dotyczyło tzw. trzech gier mężnych (erijn gurwaan naadam), t j . zawodów konnych, zapasów i strzelania z łuku, i c h s y m b o l i k i i f u n k c j i pozaludycznych. Jak zwykle w trakcie badań pojawiło się wiele pytań i wątpliwości, na które odpowiedź będziemy musieli dać sami, nie mając możliwości skonsultowa­ nia j e j z wypowiedziami starych pasterzy, wśród których znajdują się p r a w d z i w i znawcy k u l t u r y , rozumiejący ją i widzący żelazne prawa, jakie nią rządzą. Był to już bowiem ostatni r o k pracy Polskiej Ekspedycji Etnologicznej. Zakończy­ liśmy szczęśliwie 16 sezonów badawczych, w w y n i k u których powstało około 70 pozycji n a u k o w y c h i kilkanaście artykułów popularnonaukowych, poświęco­ nych temu pięknemu k r a j o w i i jego ciekawej kulturze. W przygotowaniu znaj­ duje się k i l k a dużych monografii, którymi chcemy podziękować Mongolii za ciep­ łe przyjęcie polskich badaczy. Chcemy też podziękować Polskiej A k a d e m i i Nauk, która przez wiele lat była naszym mecenasem. Iwona Kabzińska-Stawarz ZAKOŃCZENIE P O L S K I C H B A D A Ń W K U R D Y S T A N I E IRACKIM We wrześniu 1980 r. dobiegła końca kampania badawcza prowadzona od jesieni r o k u 1977 w K u r d y s t a n i e i r a c k i m przez polski zespół urządzeniowo-rolniczy, działający na zlecenie Irackiego Ministerstwa Nawodnień. W skład ze­ społu, złożonego głównie z pracowników I n s t y t u t u Rolnictwa i Leśnictwa Krajów T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i Rolniczej i m . Hugona Kołłątaja w K r a ­ kowie, wchodzili specjaliści od szczegółowej u p r a w y warzyw, owoców, od mecha­ nizacji, ochrony roślin, problemów zootechnicznych, ekonomiki rolnej i zagadnień społeczno-kulturowych. Te ostatnie znajdowały się w gestii autora niniejszej �KRONIKA 297 n o t a t k i . Zadaniem zespołu było zarejestrowanie potencjału przyrodniczego i l u d z ­ kiego w y b r a n y c h obszarów śródgórskich, na których władze irackie planują w przyszłości intensyfikację r o l n i c t w a poprzez systerhy sztucznych nawodnień. Na podstawie studiów terenowych zespół polski miał obowiązek opracować wstęp­ ne p r o j e k t y szacunkowe nawodnień i przebudowy r o l n i c t w a owych obszarów. W jesieni 1977 r. przedmiotem badań była dolina pod miasteczkiem Zakho, n a pograniczu I r a k u z Turcją i Syrią. Z wiosną r o k u 1978 przeprowadzono badania n a j p i e r w nad górnym biegiem Wielkiego Zabu na wschód od A m a d i j a , potem na północno-wschodnich brzegach Zalewu Dokan, następnie na pograniczu irań­ s k i m w głębi gór Zagros pod miasteczkiem P a n j w i n , b y na koniec przenieść się na nizinne obszary leżące na zachód od A r b i l u . Rok 1979, miesiące letnie, p r z y ­ niósł plony z obserwacji dokonywanych na t e r y t o r i u m zwanym Shahrazoor, p o ­ łożonym na zachód od Zalewu Dérbedikhan. Incydenty zbrojne przerwały jednak kampanię badawczą na t y c h obszarach przed jej ukończeniem. M i m o pogarsza­ jącej się sytuacji politycznej w tej części Bliskiego Wschodu podjęto w lecie 1980 r. studia terenowe nad ostatnim (siódmym) obszarem p r o j e k t o w y m , położo­ n y m wokół miasteczka powiatowego Ranija, na północnych brzegach Z a l e w u Dokan. Badane obszary projektowe znajdują się w trzech północno-wschodnich p r o ­ wincjach I r a k u , tworzących t a k zwany K u r d y j s k i Region Autonomiczny: A r b i l , Sulajmanija i Dohuk. Każdy z obszarów obejmował od k i l k u do kilkudziesięciu wiosek i przynajmniej jedno małe miasteczko. T a k zwany obszar p r o j e k t o w y Ranija pokrywał ponad 20 tys. hektarów, chociaż zaledwie 8 tys. przeznaczono w n i m pod przyszłe nawodnienia rolnicze. Znajdowało się na n i m .przeszło 30 wiosek i dwie osady mające już dziś charakter małych miast. Niektóre z badanych obszarów nie mogły być z przyczyn o b i e k t y w n y c h w pełni zbadane przez ekipę polską. Dotarcie do szeregu w s i było niemożliwe. Nie pozwalały na to ani ograniczony czas badań, a n i względy bezpieczeństwa. Zespół pracował na t e r y t o r i a c h przygranicznych (okolice A m a d i j a oraz P a n j w i n , a także Ranija) pod silną eksortą wojskową. Nie sprzyjały także badaniom długie dojazdy do miejscowości badanych. W w y p a d k u obszaru Ranija wynosiły one- do 80 kilometrów. Specyficzne w y m o g i l o k a l n y c h władz bezpieczeństwa zmuszały do zakwaterowania zespołu w wyznaczonych miejscowościach, które nie zawsze były zlokalizowane najszczęśliwiej względem obiektów badań. Nieustabilizowana już w r o k u 1977 sytuacja w K u r d y s t a n i e i r a c k i m ulegała z biegiem lat dalszemu pogorszeniu, b y w szczególny sposób dać się we znaki w r o k u 1980. Na szczęście t e r y t o r i a wokół Rañija były bardzo podobne zarówno pod względem przyrodniczym j a k i społeczno-kulturowym do sąsiednich, znaj­ dujących się po wschodniej stronie jeziora, badanych przez nas w r o k u 1978 dość dokładnie. Pobyt zatem pod Ranija miał raczej charakter sprawdzający, przy­ najmniej w zakresie stosunków ludnościowych i t y p u k u l t u r y badanych r o l n i ­ ków kurdyjskich. Z końcem lat 50-tych naszego w i e k u dolinę Małego Zabu zamknięto wielką tamą pod miasteczkiem Dokan i t a k powstał sztuczny zbiornik wśród gór, za­ lewający dziesiątki wiosek. Dwie z nich były tuż przed zalaniem przedmiotem badań etnograficznych duńskiej uczonej Henny H a r o l d Hansen. Ludność t y c h zalanych jeziorem w s i albo wyemigrowała zupełnie albo też przeniosła się do położonych wyżej miejscowości i zmieszała z i c h dawniejszymi mieszkańcami. W 9 zbadanych miejscowościach obszaru projektowego Ranija (Kani Maran,, K a r n i a w a , Seruchawa, K a f r a Doi, Boskin, Chwarkorna, Girdiżan oraz miasteczku Ranija) natrafiliśmy na ludność kurdyjską należącą do k i l k u plemion, t a k i c h j a k Bilbas, Hoszno, A k o , Mangur i Piszdar. Nigdzie natomiast nie zetknęliśmy �298 KRONIKA się z mniejszościami etniczno-religijnymi t y p u O r m i a n , Asyryjczyków czy C h a l ­ dejczyków, t a k charakterystycznymi dla okolic np. Zakho. Ludność miejscowa składa się obecnie głównie z rolników osiadłych, a t y l k o jej stosunkowo nieduża część u p r a w i a półkoczownictwo. Zarówno osiadłym r o l n i c t w e m , j a k i nomadyzmem pasterskim zajmują się przedstawiciele t y c h samych plemion. Wieśniacy tego obszaru żyją głównie z u p r a w sztucznie nawadnianego t y t o n i u i słonecz­ nika. Tytoń uchodzi powszechnie za niemal jedynie opłacalną roślinę. Niewielkie ilości w a r z y w u p r a w i a się wyłącznie na potrzeby domowe. Od szeregu l a t pod­ upadły deszczowe u p r a w y pszenicy i jęczmienia. Głównym przedmiotem zainte­ resowań wieśniaków są nieduże, sztucznie nawadniane poletka roślin przemysło­ w y c h , które dają i m zysk. Na północ od zasadniczego terenu badań, w okolicach osady Sangisar miesz­ kają półkoczownicze plemiona Mangur. I c h t r y b życia wydaje się schyłkową fazą dawnego koczownictwa kurdyjskiego, które na i n n y c h badanych przez ekipę polską obszarach było w zdecydowanym regresie l u b też należało do przeszłości. Obserwacje etnograficzne z obszaru Ranija znajdują swe szczegółowe o d ­ bicie w i n n y c h , obszerniejszych opracowaniach, gdzie prezentowanych jest parę przykładowych faktów świadczących, iż tereny K u r d y s t a n u irackiego w rejonie Zalewu Dokan są c i e k a w y m polem dla ewentualnych dalszych badań nad wsią i miasteczkiem k u r d y j s k i m . I t a k problem wypierania dawnych narzędzi przez nowoczesne maszyny występuje t a m szczególnie jaskrawo, podobnie j a k zjawisko przemian c y w i l i z a ­ cyjnych, które niesie bezpośrednia interwencja władz bogatego k r a j u naftowego w życie wieśniaka. Wszystkie zagrody badanych wiosek zostały zelektryfikowane i każda rodzina otrzymała bezpłatnie telewizor. Zamożniejsi chłopi sprawiają sobie do wnętrz przenośne, elektryczne k l i m a t y z a t o r y . Z drugiej strony takie miejscowości j a k Chwarkorna, która jest ogromną (około 20 tys. mieszkańców) ,,wsią nowoczesną", zbudowaną niedawno przez władzę dla tysięcy chłopów prze­ siedlonych siłą ze z l i k w i d o w a n y c h w s i nadgranicznych, stanowi prawdziwe labo­ r a t o r i u m dla badacza losów t a k i e j nowej, wzorcowej osady. W rzeczywistości w ciągu ostatnich d w u lat wybudowana na planie geometrycznym wieś obrosła setkami przybudówek, stajni, ogródków i śmietnisk, stopniowo upodabniając się do tradycyjnej osady k u r d y j s k i e j , t y l e że nie wzniesionej z g l i n y i kamienia. Jej ludność przyniosła dawne umiejętności chałupnicze, j a k garbowanie skór czy t k a n i e kilimów, które kwitną na n o w y m gruncie, znajdując chętną klientelę wśród wieśniaków okolicznych wiosek. Niemniej ciekawym obiektem badań mogłoby się stać stare, 15-tysięczne m i a ­ steczko powiatowe Ranija, które zawdzięcza swój b y t ogromnemu w y w i e r z y s k u doskonałej wody. Jest ono miejscem h a n d l u i drobnych usług. T u przybywają wiejscy handlarze sprzedający w y r o b y chałupników i i c h żon. T u t a j także do­ cierają t o w a r y przemysłowe, przemycane z sąsiedniego I r a n u , poczynając od syntetycznych koców i t k a n i n , a kończąc na elektrycznych samowarach i elek­ tronicznych zegarkach z Hong-Kongu. Nieustabilizowana sytuacja polityczna, trwająca na t y c h obszarach od w i e l u lat prowadzi do powstawania zdegenerowanych f o r m k u l t u r o w y c h . Przyczynia się do tego nadmiar rąk do pracy i b r a k racjonalnej p o l i t y k i rolnej władz oraz ich praktyczna bezradność wobec rosnącego napięcia militarnego. Stacjonujące t u oddziały bezpieczeństwa wewnętrznego z t r u d e m utrzymują ład i spokój w ciągu dnia, wzdłuż szos i w obrębie większych miejscowości. Istnieją podstawy do przypuszczeń, że odżył na gruncie niepewności i bezprawia pospolity bandy­ t y z m , t a k t y p o w y niegdyś dla tej części Bliskiego Wschodu. Konfrontacja iracko-irańska pogarsza sprawę. Obie strony usiłują posługiwać się na terytoriach przeciwnika g r u p a m i k u r d y j s k i c h dywersantów. �299 KRONIKA Dlatego też m i m o obiecujących od strony naukowej zjawisk k u l t u r o w y c h , jakie zachodzą na t y m obszarze i pozornej dostępności K u r d y s t a n u irackiego, nie wydaje się, b y jego t e r y t o r i a mogły w najbliższym czasie stać się terenem dalszej penetracji polskich uczonych. Plon badawczy ekipy urządzeniowo-rolniczej z pobytów w ciągu ostatnich czterech l a t jest fragmentarycznym, lecz n i e ­ stety j e d y n y m materiałem n a u k o w y m , j a k i m dysponujemy z k r a j u , który po­ nownie coraz szczelniej się zamyka. Leszek K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA B A D A N I O M K U L T U R Y W KARPATACH I NA BAŁKANACH Dzięgiel LUDOWEJ W dniach 13-14 maja 1980 r. w Błagojewgradzie, w południowo-zachodniej Bułgarii, odbyło się międzynarodowe sympozjum na temat górskiego osadnictwa rozproszonego na obszarze K a r p a t i Bałkanów, zorganizowane przez I n s t y t u t Etnografii i Muzeum Bułgarskiej A k a d e m i i Nauk, Międzynarodową Komisję do Badania K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach ( M K K K i B ) , przy współ­ udziale Rady K u l t u r y Okręgu Błagojewgradzkiego. W i m i e n i u D y r e k c j i I n s t y t u t u otwarcia sympozjum dokonał St. Genczew, podkreślając znaczenie tej narady dla rozwoju badań ziem górskich. Podziękował on także miejscowym władzom za pomoc organizacyjną. Z ramienia M K K K i B wystąpił sekretarz generalny V. Frolec. Przypomniał on podstawowe cele i zada­ nia K o m i s j i , a szczególnie podjęte obecnie syntezy pasterstwa wysokogórskiego, a r c h i t e k t u r y ludowej oraz f o l k l o r u zbójnickiego, podkreślając równocześnie wkład badaczy bułgarskich w gromadzenie materiałów do t y c h tematów (Marinov, P r i movski, Vakarelski). Wygłoszone referaty stanowiły w większości podsumowanie dotychczasowych badań nad osadnictwem rozproszonym w k r a j a c h objętych działalnością M K K K i B . Duży nacisk położono na opracowania historyczne, dotyczące genezy osadnictwa rozproszonego oraz uwarunkowań politycznych, społecznych i gospodarczych, które zaważyły na r o z w o j u tego osadnictwa w określonych rejonach górskich. Najliczniejszą grupę stanowiły referaty dotyczące obszarów bałkańskich, przedstawione w większości przez pracowników I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i Muzeum B A N w Sofii. A r c h i t e k t B. Georgijewa (Sofia) w wystąpieniu pt. Charakterystyka tradycyjnych systemów osadnictwa w Bułgarii przeprowadziła analizę osadnictwa bułgarskiego w rozwoju historycznym podkreślając, iż największe przeobrażenia w dziedzinie b u d o w n i c t w a następowały w okresie od X I V do X V I I w . w związku z ekspansją turecką, kiedy to podupadło wiele miast i w s i l u b powstały nowe osady; rozpoczęła się także niekontrolowana migracja ludności na obszary gór­ skie, czego rezultatem był rozwój osadnictwa rozproszonego. Od 1878 г., t j . od wyzwolenia Bułgarii, następuje — zdaniem r e f e r e n t k i — szczególny rozwój osad rolniczych i rzemieślniczych. W powiązaniu z w y m i e n i o n y m i u w a r u n k o w a n i a m i historycznymi Georgijewa przedstawiła 4 podstawowe f o r m y układów osadni­ czych, występujących na terenie Bułgarii: 1) zagrody jednodworcze, bardzo liczne jeszcze w latach 30-tych X I X w.; 2) małe przysiółki składające się z 3-5 zagród, liczne w X I X w.; 3) większe osady skupione wokół c e n t r u m administracyjnego; 4) osady miejskie. Proces urbanizacji wsi, polegający na uregulowaniu i c h ukła­ du osadniczego, rozpoczął się w Bułgarii w latach 30-tych naszego stulecia, podczas gdy przebudowa miast — w końcu X I X w . A. Sybewa (Sofia), w referacie zatytułowanym Problemy etnograficzne �300 KRONIKA a struktura gospodarcza osad w Bułgarii przeprowadziła analizę nie t y l k o z p u n k ­ t u widzenia s t r u k t u r y gospodarczej, lecz także wpływów warunków geograficz­ nych na kształt osadnictwa. Z kolei I . Nikołow (Sofia), omawiając Osady przysiółkowe w Bułgarii, naświetlił genezę osadnictwa związanego z gospodarką pasterską. W. M a r i n o v (Sofia) zreferował Praktyki hodowlane osad typu roz­ proszonego w rejonie Błagojewgradu, zwracając specjalną uwagę na tradycyjne stosunki produkcyjne. A. M i e l o w (Muzeum w Błagojewgradzie), omówił Właści­ wości górskiej struktury osadniczej w Pirynie od roku 1878 do końca 1 wojny światowej, kładąc szczególny nacisk na zależność r o z w o j u osadnictwa rozproszo­ nego i przysiółkowego od l o k a l n y c h układów politycznych. Na temat osadnictwa rozproszonego Bałkanów wygłosili także referaty przed­ stawiciele ośrodków zagranicznych. V. Frolec (Brno) omówił Dwa typy zagród we wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, przedstawiając w ujęciu historycz­ n y m f o r m y osad jednodworczych i przysiółkowych, na powstaniu których za­ ważyły różnego rodzaju u w a r u n k o w a n i a (m. i n . gospodarcze, społeczne i geogra­ ficzne). L . M a r k o w a (Moskwa), opierając się na w y n i k a c h badań etnografów bułgarskich, w referacie pt. Górskie osadnictwo wiejskie a układ gruntów •— na podstawie materiałów z obszaru Rodopów — do okresu socjalizmu, zwróciła uwagę na tendencje rozwojowe tego osadnictwa w poszczególnych okresach historycznych. Uzupełnieniem powyższej g r u p y referatów było wystąpienie P. K o ledarowa (Sofia) oraz A. Robka (Praga). W pierwszym z nich, zatytułowanym Formowanie się pojęcia Półwyspu Bałkańskiego, na podstawie materiału archeo­ logicznego i historycznego, a także właściwości topograficznych, zostało przed­ stawione kształtowanie się nazwy Półwysep Bałkański, która — j a k twierdził referent — nie była znana do l a t 80-tych X I X w . D r u g i referat dotyczył wkładu etnografów czeskich w badanie k u l t u r y ludowej mieszkańców Rodopów. W następnej grupie referatów ukazano rezultaty badań prowadzonych na obszarach karpackich. J . B o t i k (Bratysława) przedstawił Stan badań nad roz­ proszonymi osadami górskimi na obszarze Karpat w Czechosłowacji. Omawiając rozwój badań, z uwzględnieniem i c h podstaw teoretycznych i metodologicznych, przeprowadził on analizę osadnictwa rozproszonego w okresie od XV; w. do czasów współczesnych. Ponadto wyodrębnił osadnictwo f i l i a l n e oraz czysto p a ­ sterskie, a także osady grup etnicznych (np. Cyganów, Żydów i in.), izolowane na ogół od społeczności lokalnych. W k o l e j n y m referacie M . Gładyszowa ( K r a ­ ków) omówiła różne f o r m y i funkcje osadnictwa rozproszonego oraz kształtowa­ nie się tych f o r m w zależności od l o k a l n y c h stosunków ekologicznych, j a k rów­ nież p r a w n o - u s t r o j o w y c h , administracyjnych i społeczno-gospodarczych na p r z y ­ kładzie w s i Beskidu Śląskiego. Tytuł referatu Problematyka osadnictwa sezono­ wego w Karpatach Polskich. D. T y l k o w a (Kraków), omawiając Typy osad roz­ proszonych w Beskidzie Sądeckim stwierdziła, iż stopień rozproszenia zagród sta­ łych w t y m regionie jest dość duży i scharakteryzowała miejscowości z d o m i ­ nującym osadnictwem z w a r t y m , gdzie osady rozproszone posiadają wyraźne cen­ t r u m , z którym są związane szeregiem układów oraz inne nie mające wyraź­ nego centrum. Zwróciła ona ponadto uwagę na różnorodne c z y n n i k i w a r u n k u ­ jące powstanie określonych f o r m osadniczych. N. Gracjanskaja (Moskwa), w r e ­ feracie p t . Typowe osiedla górskie na obszarze Ukrainy, przedstawiła dotychcza­ sowe w y n i k i badań, zwracając uwagę na działalność szkoły antropogeograficznej, uwzględniającej rolę czynników ekologicznych w procesie osadniczym oraz n o w ­ sze u k i e r u n k o w a n i a t y c h badań, przyznające właściwą rangę uwarunkowaniom, społeczno-ekonomicznym. Omawiając f o r m y osadnicze, występujące w ukraiń­ skiej części K a r p a t , wyodrębniła ona osadnictwo jednodworcze i przysiółkowe. Bogaty przegląd wyników badań z różnych regionów Karpat i Bałkanów �301 K R O N I K A pozwolił na stwierdzenie w i e l u analogii, j a k też l o k a l n y c h odrębności w f o r ­ mach osadnictwa rozproszonego. Umożliwił on także zapoznanie się z i n t e r p r e ­ tacją t y c h zjawisk reprezentowaną przez poszczególnych badaczy. Dyskusja po referatach ujawniła konieczność uściślenia pojęć związanych z różnymi układa­ m i osadniczymi. Sekretarz generalny M K K K i B , V. Frolec, zamykając sympozjum wyraził n a ­ dzieję, że w czasie przyszłej konferencji (projektowanej w 1982 r. na Węgrzech) będzie już można przystąpić dó przedyskutowania i ustalenia założeń syntetycz­ nego opracowania dotyczącego osadnictwa rozproszonego na terenie K a r p a t i Bał­ kanów. W czasie sympozjum, pod przewodnictwem V. Froleca, odbyło się posiedze­ nie k o l e k t y w u autorskiego jednego z podjętych przez M K K K i B opracowań s y n ­ tetycznych pt. Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach, na którym omawiano dalsze etapy prac związanych z realizacją I t o m u w/w syntezy, t r a k ­ tującego o b u d o w n i c t w i e mieszkalnym. W związku z t y m omówiono sposób przygotowania do d r u k u b i b l i o g r a f i i dotyczącej budownictwa. Będzie to praca zbiorowa, złożona z opracowań poszczególnych zespołów k r a j o w y c h , t j . Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Węgier i ZSRR. Bibliografia ta w najbliższym czasie ma być opublikowana w Czechosłowacji. Ustalono również zakres prac k a r t o ­ graficznych, niezbędnych do w y k o n a n i a przez poszczególne zespoły krajowe, określając i c h formę i wspólną tematykę. Omówiono ponadto udział k o l e k t y w u autorskiego w konferencji, która odbędzie się w X 1981 r. w Smolenicach (Cze­ chosłowacja), na temat: Teoretyczne i metodologiczne problemy studiów nad kulturą ludową na obszarze Karpat i Bałkanów. Na konferencji tej zostaną prze­ dyskutowane założenia wszystkich syntez, przygotowywanych obecnie przez M K K K i B oraz projektowanych opracowań zbiorowych dotyczących osadnictwa rozproszonego i f o l k l o r u muzycznego. Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa K U L T U R A I SPOSÓB Ż Y C I A P R O L E T A R I A T U PRZEMYSŁOWEGO I R O L N E G O OD JEGO P O C Z Ą T K Ó W DO S C H Y Ł K U X I X W. K O L O K W I U M N A U K O W E W K A R L - M A R X - S T A D T , 3-5 X I 1980 R. W nauce Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej od k i l k u n a s t u l a t narasta zainteresowanie w a r u n k a m i życia i kulturą miejskiego i wiejskiego p r o l e t a r i a t u Niemiec w okresie od schyłku feudalizmu po czasy rozwiniętego k a p i t a l i z m u i socjalizm, od X V I I I -w. do współczesności. Poprzedzone ono zostało edycją g r u n ­ townego opracowania dotyczącego położenia klasy robotniczej w Niemczech К U k a ­ zały się także prace odnośnie do klasy robotniczej i n n y c h krajów Europy. W związku z rosnącym zainteresowaniem kulturą klasy robotniczej w latach 60-tych w C e n t r a l n y m Instytucie Historycznym A k a d e m i i Nauk NRD, przy współ­ pracy etnografów i historyków i przy uwzględnieniu źródeł publikowanych, a r c h i ­ w a l n y c h i terenowych, podjęto przygotowanie programów badań nad w y b r a ­ n y m i zagadnieniami i obszarami NRD. Najbardziej zaawansowane są obecnie zapoczątkowane w 1965 r. badania nad stosunkami społecznymi oraz w a r u n k a m i życia i kulturą ludności pracującej na obszarze Magdeburger Borde, słynnej z u p r a w b u r a k a cukrowego. Gospodarstwa obszarnicze oraz w i e l k i e gospodar1 J. K u c z y ń s k i , Die Loge der 1951 i następne wydania poszerzone. arbeitenden Klasse in Deutschland, Berlin �302 KRONIKA stwa chłopskie zatrudniały t a m wiele tysięcy pracowników najemnych, w t y m również sezonowych robotników polskich. Dotychczas ukazała się pierwsza część (w 2 tomach) zbiorowego opracowania, dwie następne części są na ukończeniu . Jeszcze w 1972 r. ukazał się pierwszy, syntetyczny zarys h i s t o r i i k u l t u r y i spo­ sobu życia klas i w a r s t w pracujących w Niemczech od X I w. do połowy X X w . Zarys ten, mający jeszcze sporo w a d i l u k , stał się obiektem k r y t y c z n y c h dys­ k u s j i . W r o k u 1979 ukazała się historia niemieckiej poezji ludowej, eksponująca jej treści klasowe, w 1980 r. zaś — publikacja poświęcona niemieckiej pieśni ludowej. Na 1981 r. zapowiedziany został kolejny, zbiorowy, t o m studiów . Całość prac prowadzona jest przez berlińską pracownię Działu H i s t o r i i K u l ­ t u r y i Etnografii Centralnego I n s t y t u t u H i s t o r i i A N N R D (Wissenschaftsbereich Kulturgeschichte/Volkskunde, Z e n t r a l i n s t i t u t f i i r Geschichte der A d W der DDR). Drezdeńska pracownia tegoż działu zapoczątkowała przed k i l k u l a t y badania nad w a r u n k a m i życia i kulturą ludności robotniczej południowej części Niemiec, a zwłaszcza Saksonii, na przełomie epoki feudalnej i kapitalistycznej. Badaniami objęto sposób życia p r o l e t a r i a t u miejskiego i robotników m a n u f a k t u r , r o b o t n i ­ ków górnictwa, czeladników oraz wyrobników na w s i i w mieście. Szczególną uwagę zwrócono na mało zbadane zagadnienie zmian świadomości i postaw róż­ n y c h kategorii p r o l e t a r i a t u pod wpływem m . i n . Rewolucji Francuskiej. W związ­ k u z t y m badano pieśni oraz inne elementy f o l k l o r u , pochodzące ze schyłku epoki feudalnej. Osobny dział obejmują badania nad kulturą ludności górniczej Saksonii w tymże czasie, ze szczególnym uwzględnieniem j e j klasowej swoistości. Ważny problem badawczy wiąże się t u z pytaniem, w j a k i e j mierze rozwijająca się k u l t u r a p r o l e t a r i a t u k o n t y n u u j e pewne treści k u l t u r y ludowej, w j a k i e j mierze zaś jest to k u l t u r a nowa, określona przez zmiany w stosunkach społecznych, w a r u n k a c h pracy, sposobie życia i t p . Następnie zaś: jakie m a to konsekwencje dla rozwoju i treści r u c h u robotniczego. Zorganizowane przez wspomniany Dział H i s t o r i i K u l t u r y i E t n o g r a f i i A N NRD, przy współpracy z sekcją etnograficzną Towarzystwa Historycznego NRD, k o l o k w i u m naukowe (które odbyło się w dniach 3-5 X I 1980 r. w K a r l - M a r x Stadt) miało na celu przedstawienie niektórych -wyników badań, dyskusję nad różnymi problemami badawczymi i porównanie osiągnięć i doświadczeń z badań prowadzonych w i n n y c h k r a j a c h socjalistycznych. K o l o k w i u m zgromadziło ponad 60 uczestników, w t y m 8 z zagranicy (z Czechosłowacji, Polski, ZSRR i Węgier). Na program złożyło się 10 referatów oraz blisko 20 komunikatów i przygotowa­ nych wypowiedzi w dyskusji. Referat wprowadzający wygłosił dr R. Weinhold, k i e r o w n i k pracowni drez­ deńskiej. Przedstawił on stan badań nad sposobami życia i kulturą klas i w a r s t w pracujących w okresie przejścia od feudalizmu do k a p i t a l i z m u , wraz z u w a g a m i o zadaniach i problemach badawczych. Następnie przedstawiony został referat dr. Benziena o robotnikach r o l n y c h M e k l e m b u r g i i na t l e postępu w r o l n i c t w i e w 1 połowie X I X w. Kolejny referat — o sposobie życia i k u l t u r z e p r o l e t a r i a t u wiejskiego i półproletariatu w Czechach w X I X w. — wygłosił doc. A. Robek z Pragi. D r B. Schóne mówił o k u l t u r z e i sposobie życia wytwórców t e k s t y l i i 2 3 4 Seria Untersuchungen zur Lebensweise und K u l t u r der werkťátigen Dorfbevblkerung in der Magdeburger Borde. Por. recenzję w „Ludzie", t. 64: 1980 s. 285-288. Z u r Geschichte der Kultur und Lebensweise der werktatigen Klassen und Schíchten des deutschen Volkes vom 11. Jahrhundert bis 1945. Ein Abriss. Red. B. W e i s s e 1, H . S t r o b a c h , W. J a c o b e i t , B e r l i n 1972; por. także Kultur und Lebensweise des Proletariats, Kulturhistorisch — volkskundliche Studies und Materialien, W. J a c o b e i t i U . M o h r m a n n , [red.] B e r l i n 1973. Volksleben zwischen Zunjt und Fabrik. Studien zur Kultur und Lebens­ weise werktdtiger Klassen und Schichten wahrend des iibergangs vom Feudalis­ mus zum Kapitalismus, R. W e i n h o l d [red.], Dresden 1981. 2 8 4 �303 KRONIKA w rejonach Erzgebirge i Vogtland w X V I I I i X I X w.; dypl. etnograf B. E m m r i c h — o aktywności w zakresie k u l t u r y duchowej kształtującego się p r o l e t a r i a t u w Saksonii; dr S. K u b e — o biedocie rzemieślniczej Drezna w pierwszych dzie­ sięcioleciach X V I I I w. oraz d r Kadeřábkowa z Pragi — o zróżnicowaniu społecz­ n y m w s i środkowoczeskich oraz o w a r u n k a c h i możliwościach mieszkania. W d r u g i m dniu k o l o k w i u m przedstawiono referaty 3 zagranicznych uczest­ ników spotkania. Doc. A. Żarnowska z Warszawy omówiła stan i problematykę polskich badań nad kulturą robotniczą w X I X i X X w., dr Moravcová z Pragi scharakteryzowała kształtowanie się specyficznych cech sposobu życia proleta­ r i a t u praskiego, dr L. Pogany z Budapesztu przedstawił zaś stosunki płacy, p r a ­ cy i życia robotników ziemnych zatrudnionych przy budowie kolei na Węgrzech w latach 60-tych X I X w. Przyczynki l u b rozwinięte głosy w dyskusji przedsta­ w i l i : prof, dr Z w a h r (wzajemne stosunki burżuazji i p r o l e t a r i a t u w procesie i c h rozwoju), d y p l . h i s t o r y k Scheiderheinze (burzenie maszyn i jego przezwyciężenie przez r u c h robotniczy), dr P l a u l (regionalne badania nad sposobami życia r o b o t ­ ników w i e j s k i c h w X I X w.) i d y p l . etnograf H e i n r i c h (sposoby życia robotników sezonowych w Magduburger Bórde w X I X w.). W k o l e j n y m dniu obrad doc. E. Pietraszek z Wrocławia przedstawił uwagi o etosie p r o l e t a r i a t u na przełomie X I X i X X w., dr N. S. Poliszczuk z M o s k w y mówiła o rozwoju życia społecznego robotników przemysłowych Rosji w okresie między uwłaszczeniem (1861) a Rewolucją 1905 г., prof, dr Mühlberg zaś z a n a l i ­ zował przyczyny narastającego zainteresowania naukowców historią k u l t u r y k l a ­ sy robotniczej. K o m u n i k a t y i głosy w dyskusji dotyczyły: stosunku do pracy niemieckich robotników przemysłowych w 2 połowie X I X w . (dr Dietrich), miesz­ kań w i e l k o m i e j s k i c h robotników przemysłowych (dr Rohls), organizacji klasy r o ­ botniczej i proletariackiej pracy k u l t u r a l n e j (dr Groschopp) i początków foto­ g r a f i i wśród robotników (dr Bohm). Przedpołudniowe obrady 2 dnia k o l o k w i u m poświęcono sposobom życia i k u l ­ turze p r o l e t a r i a t u pozaeuropejskiego. W referatach ukazano m. i n . sytuację r o ­ botników pochodzenia indiańskiego w krajach A m e r y k i Łacińskiej (referat d r . H a r t w i g a ) , omówiono też różne aspekty życia robotników tubylczych w Afryce, na B l i s k i m Wschodzie i w M e k s y k u (6 obszernych wypowiedzi w dyskusji l u b komunikatów). T e m u ze wszech m i a r pożytecznemu k o l o k w i u m towarzyszyły ożywione dys­ kusje, nie pozbawione elementów polemicznych. Należałoby też podkreślić, że z wyraźnym zainteresowaniem przyjęto oba polskie referaty. Badania nad w a ­ r u n k a m i i sposobami życia ludności robotniczej w X I X w. (a nawet wcześniej) okazują się nader pożyteczne dla etnografów. Pozwalają one bowiem na w y ­ kroczenie poza zwykły warsztat badań historycznych, na zebranie dodatkowych materiałów w terenie, a także na poddanie nowej i n t e r p r e t a c j i materiałów a r c h i ­ w a l n y c h , statystyk oraz dawniejszych p u b l i k a c j i . W Polsce rozwijają się obecnie etnograficzno-historyczne badania nad kulturą robotniczą Łodzi i Żyrardowa, a także Górnego Śląska i Zagłębia. Zaangażowanie polskich etnografów i histo­ ryków w badania tego rodzaju jest jednak znacznie mniejsze niż w N R D i Cze­ chosłowacji . 6 Edward Pietraszek Por. informacje w „Etnografii Polskiej", t. 21: 1977, z. 1, s. 217-219; t. 24: 1980, z. 2, s. 175. W 1981 r. ukazała się obszerna synteza etnografii Pragi pod redakcją A. Robka, obejmująca głównie sposób życia i kulturę robotniczej l u d ­ ności stolicy Czech do początku X X w . Poprzednio wydano k i l k a powielonych tomów prac w serii Etnografie Delnictva. O stanie badań nad kulturą robot­ niczą w Polsce patrz artykuł A. Stawarza — doktoranta doc. Zarnowskiej — w bieżącym zeszycie naszego pisma. 6 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �304 KRONIKA W Y S T A W A „ R Y T U A Ł Y ŚMIERCI" W MUSÉE D E L ' H O M M E W 1980 R. W PARYŻU Znakomita ta wystawa ukazuje ścisłe powiązania pomiędzy kulturą mate­ rialną, duchową i społeczną na przykładzie rytuału śmierci, czyli obrządków po­ grzebowych i cmentarnych, w etnografii egzotycznej. Wystawa ta przygotowana została przez L a b o r a t o r i u m Etnologiczne Muzeum H i s t o r i i N a t u r a l n e j , k i e r o w a ­ ne przez Jean G u i a r t , na podstawie zabytków i przy współpracy całego zespołu naukowego Musée de 1'Homme. W związku z wystawą opracowano także zestaw przezroczy ukazujących obrządki pogrzebowe w różnych k u l t u r a c h l u d o w y c h świata. Ekspozycję otworzyła kolekcja talizmanów i amuletów chroniących przed złem, chorobą i śmiercią, pochodzących z krajów islamu, z Syberii i różnych części Europy. Pozostałe eksponaty ukazywały f o r m y pochówku w różnych r e l i ­ giach i stosunek do zmarłych, począwszy od Europy. Przedstawiono interesujące sposoby oznaczania grobów zmarłych symbolami poszczególnych r e l i g i i i ideo­ logii, opłakiwania zmarłych (Macedonia), dekoracji t r u m i e n (Bałkany), w s p o m i ­ nania zmarłych w określone dnie wraz z przynoszeniem jedzenia na groby (kraje prawosławne, Hiszpania, Włochy), śpiewów żałobnych i lamentacji (Rumunia). Przedstawiono też różne t y p y cmentarzy. Zilustrowano rytuały pogrzebowe u k a ­ zując też np. szczególny stosunek islamu do zjawiska śmierci jako przejścia do lepszego świata (Północna A f r y k a ) . Ceremoniał pochówkowy inaczej wygląda u sunnitów i szyitów. W części A f r y k i zamieszkanej przez ludność murzyńską, obrządki pogrzebowe są mocno uteatralizowane. Część umarłych przechodzi do g r u p y czcigodnych przodków plemienia przedstawianych za pomocą rzeźb i masek. Szczególnie t r u d n y wybór obiektów m i e l i amerykaniści. Niektór.e k u l t u r y ludowe (Meksyk, Gwatemala) są po prostu przesycone wyobrażeniami śmierci. Wybrano więc obiekty najbardziej charakterystyczne, takie j a k np. wyposażenie grobu peruwiańskiej kobiety ze wszystkimi przedmiotami z j e j życia codzien­ nego. Najwięcej obiektów pochodziło z M e k s y k u i A m e r y k i Południowej, j a k ­ k o l w i e k starano się także ukazać t y p y pochówków indiańskich. Najbardziej bo­ gata i różnorodna była ekspozycja dawnych k u l t u r i r e l i g i i A z j i . Na uwagę za­ sługiwał np. pochód pogrzebowy z Wietnamu, papierowe ofiary w o t y w n e z k r a ­ jów Dalekiego Wschodu, ołtarz pogrzebowy z T a j w a n u , sposoby ukazywania zmar­ łych i różnorodne t y p y kremacji. Wyróżniono poza t y m ceremoniał z Mada­ gaskaru, podczas którego używa się prowizorycznych grobów i rzeźb cmentar­ nych oraz różnorodne t y p y pochówków z Oceanii, Nowej G w i n e i i Indonezji. Organizatorzy w y s t a w y starali się wybrać wiele obrządków i zabytków szcze­ gólnie efektownych. Starannie opracowany katalog i rzeczowe objaśnienia połą­ czone z eksponatami przynoszą ponadto coś więcej niż zwykłą popularyzację rytuałów śmierci i pochówków różnych k u l t u r i r e l i g i i świata. Sugestywne ze­ stawienie bogatego materiału etnograficznego przynosi wiele korzyści nawet spe­ cjalistom — naukowcom. Należałoby sobie życzyć, aby wystawę mogło obejrzeć j a k najwięcej osób z różnych części świata. Irena Turnau W Y S T A W A F I Ń S K I C H KOBIERCÓW „ R Y I J Y " W R E N W I C K G A L L E R Y W W A S Z Y N G T O N I E W 1980 R. Renwick Gallery w Waszyngtonie należy do zespołu muzealnego Smithsonian I n s t i t u t i mieści się w okazałym pałacu z ubiegłego stulecia. W części Galerii mieści się muzeum sztuki zdobniczej. Najwięcej miejsca zajmują t a m t k a n i n y . �305 KRONIKA Spośród w i e l u wystaw czasowych do najciekawszych należałoby zaliczyć dosko­ nałą wystawę dawnych i współczesnych kobierców fińskich, znanych pod nazwą „Ryijy"- Podobnie j a k inne wełniane kobierce skandynawskie, tkane już od średniowiecza, „ryijy" różnią się swą techniką od kobierców wschodnich. W po­ równaniu z n i m i , „ryijy" były tkane luźniej, z małą ilością węzłów. W katalogu wystawy R i i t t a Pylkanen ukazała historię t y c h kobierców, począwszy od p i e r w ­ szych wzmianek z X I - X I I w. W niektórych częściach F i n l a n d i i tkano kobierce wzorzyste z b a r w n e j wełny, w i n n y c h gładkie l u b o nieskomplikowanych o r n a ­ mentach technicznych. Najstarsze kobierce t k a n o z grubej wełny na lnianej osnowie. Część w y s t a w y ukazała dawne kobierce fińskie, część zaś nowsze w y r o b y tkactwa artystycznego, nawiązujące do starych t r a d y c j i . W drugiej części k a t a ­ logu Anna-Lisa A m b e r g omówiła rozwój współczesnego kobiernictwa fińskiego. Pierwsze przykłady tego t k a c t w a artystycznego sięgają końca X I X w. Kobierce fińskie wzbudziły np. zachwyt na Wystawie Paryskiej w 1900 r. Przykłady u n i ­ k a l n y c h kobierców, jakie ukazano w Waszyngtonie, mają duże znaczenie a r t y ­ styczne. Stanowią one najlepszy przykład t k a n i n y użytkowej, służącej ozdobie nowoczesnego wnętrza mieszkalnego. Irena T u r n a i i 20 — E t n o g r a f i a Polska t. X X V I , z. 1 �