https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d989432d16b3224b96ac7e018520f12.pdf ed2afb68dcc9594ae46ae7a303b052fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6559 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia wizualna fotografia - aspekt antropologiczny Gierałtowski, Krzysztof Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6131 Title A name given to the resource "Polacy, Polacy" - antropologia wizualna i portrety wielokrotne Krzysztofa Gierałtowskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.129-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW Polacy, Polacy - f i l m o w y p o r t r e t Krzysztofa Gierałtowskiego w reżyserii Borysa Lankosza pokazuje arty­ BENEDYKTOWICZ stę przy pracy. F i l m powstał w 2002 r o k u , kiedy to w udostępnionym m u apartamencie H o t e l u Francu­ skiego w K r a k o w i e Gierałtowski zainstalował na c h w i ­ lę swoją „wędrowną" pracownię fotograficzną. Boha­ Polacy, Polacy antropologia wizualna i portrety wielokrotne Krzysztofa Gierałtowskiego t e r a m i f i l m u są fotografowani (w kolejności pojawia­ nia się): Stanisław L e m (we własnym d o m u , w s w o i m gabinecie, bibliotece), Krzysztof Penderecki, Wisława Szymborska. O t o wprowadzeni jesteśmy za kulisy, m o ­ żemy być świadkami, obserwować niejako o d k u c h n i , jak powstają, jak tworzone są - bo tak nazywa swoje obrazy p o r t r e t o w a n y c h osób Gierałtowski - „portrety subiektywne". Możemy obserwować technikę i t a j n i k i pracy artysty. Być świadkami spotkania, rozmowy, a raczej lakonicznej, powściągliwej, ale jakże pełnej treści, już t o m o c n e j , już to e m o c j o n u j ą c e j w y m i a n y zdań i spojrzeń niepozbawionych niekiedy i zniecier­ pliwienia, zadziwienia działaniami fotografa. Fotografa zmagającego się także i walczącego z o p o r e m m a t e r i i . Jesteśmy świadkami spojrzeń, w których zdumienie, i jakby niemy lęk i lekkie niepozbawione także h u m o ­ L e m : Nie, nie mogę[...j nym powietrzu Gierałtowski: W ogóle? r u przerażenie zdające się mówić: „Do czego jeszcze L e m : Znaczy, mogę się przejść, t e n fotograf może się posunąć?!", miesza się w końcu się na obiekt wysiłków z niezwykłą cierpliwością, z akceptującym sytuację, starającym się zrozumieć i wyrażającym zgodę ale wtedy nie fotograficznych. Girałtowski: Czy wytrzyma jest. Pan jeszcze jeden film, [ze śmiechem] Nigdy tego nie czy mamy już skończyć...? chem. nadaję Ale i tak widzę, Że to jest ciężka robota, wie Pan? Męczące na wszystkie życzenia artysty (jak u Szymborskiej) uśmie­ robię, ale dla Pana zawsze! Stanisław L e m : [do Gierałtowskiego, który zbliża Gierałtowski: [kontynuując pracę] A oczy się doń o b i e k t y w e m aparatu do samej n i e m a l twarzy]: Jeszcze nikt mi nie robił zdjęć z odległości pięciu tutaj. A oczy tu! centyme­ L e m : Wpół do szóstej, proszę trów... Pana. Gierałtowski: Tak jest. Gierałtowski: N o , to jest L e m : Powiedzmy piętnaście. Lem: dziesięć Gierałtowski: Tak. [...] Lem: serdecznie. T e n f i l m to prawdziwa perełka. Jest nie t y l k o zapi­ o tak, tak, dobrze. A oczyma do kamery. Ale głowa gdyby tak troszeczkę Dziękuję. Gierałtowski: Dziękuję Gierałtowski: A gdybym Pana prosił o obrót, właśnie Nie mogę, niestety, na wol­ egzystować. sem i p o d p a t r y w a n i e m sesji zdjęciowych Gierałtow­ jak skiego z trzema w y b i t n y m i twórcami. D o d a j m y zaraz: wzrastała... z trzema z całej plejady w y b i t n y c h twórców, ludzi na­ Dobrze u k i , myślicieli, pisarzy, poetów, muzyków, aktorów, Gierałtowski: Czy poza komentarzami mi pisze Pan jeszcze tygodniowy­ malarzy, reżyserów f i l m u i t e a t r u , o w y c h r z a d k i c h pta­ coś? ków zbieranych w k o l e k c j i swojej Firmy Portretowej, L e m : N i e . Teraz mam wakacje. Nic nie piszę. którą Gierałtowski tworzy o d lat. Dzięki n i e m u może­ Gierałtowski: [...] W moim m y nie tylko podpatrywać i przysłuchiwać się rozmo­ kierunku. L e m : Prosie bardzo wie o polityce, k o n d y c j i społecznej i państwa, jaką t o ­ Gierałtowski: Tak, tak, ale troszeczkę Lem: Aha. Gierałtowski: A sytuacja w Polsce jest taka, że z mo­ Gierałtowski: Tak, właśnie tak. Jeszcze, jeszcze. L e m : Już bardziej nie mogę, proszę Pana. się unieść w jego punktu widzenia musi... sprzyjać mi szczęście, Musiałbym czej pójdę na emeryturę, powietrze. Gierałtowski: A , to byłoby interesujące...[...] zechce poświęcić mi czasu jeszcze Ile Pan łem, że już dawno skończyłiśmy. jeszcze mam my- myśla­ Jest za siedem piąta. łisty do podyktowania ich Pan bardzo. Gierałtowski: To ja dziękuję, Bę­ ną sekreta­ że wykazał Pan ogrom­ cierpliwość. P e n d e r e c k i : Nie, dlatego że jestem zmęczony, działem Gierałtowski: A nie mógłby skończyłiśmy. P e n d e r e c k i : Dziękuję rzowi. w ogrodzie? Wtedy już bez Wie Pan... Teraz oczy mogą chyba tutaj? [...] Profesorze, śłę, że a mam podyktować bo ina­ 620 zł emerytury. 7 L e m : [ze z d u m i e n i e m na twaizy] Prosie? Ja dę musiał... czy fotograf z w y b i t n y m kompozytorem, prostszy. to sie­ spokojnie. Rozmowę, dodajmy, podczas której d o c h o d z i do światła... głosu, ujawnia się potencjalny fałsz (?), złudność (?) 129 �Zbigniew Benedyktowie? • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA GIERALTOWSKIEGO Gierałtowski: O nie, bardzo przepraszam. Szymborska: Kto wie? Gierałtowski: Fotografem meblowym nigdy nie by­ łem. Byłem wziętym fotografem mody kiedyś, sto lat temu. Szymborska: Tak, wiem. Gierałtowski: Troszkę Pani łapała minimalny swoim prawym obrót okiem troszkę tutaj, żeby światła z tej lampy. Szymborska: Gdzie ja mam prawe oko? O tu, do­ brze. Już niedługo nie będę wiedzieć w ogółe, gdzie ja mam głowę. Gierałtowski: Na karku. Głowa na karku, jeszcze się nie toczy. Tego się nie da opowiedzieć. To trzeba zobaczyć. Ten f i l m wprowadza nas w istotę poszukiwań artysty. Ukazuje metodę Gierałtowskiego. T y m bardziej jest ciekawy, że p o r t r e t o w a n y w n i m fotograf sam poddaje się w n i m p r a k t y k o w a n y m przez siebie na i n n y c h pro­ c e d u r o m . (Gierałtowski jest współtwórcą tego bardzo przemyślanie skonstruowanego filmowego portretu, współtwórcą jego scenariusza.) F i l m rozpoczyna się sceną, obrazem, na którym widzimy ogromne zbliżenie oka Gierałtowskiego. Słyszymy jego głos: „No, bo tak to ja pokazuję, o!". Zaś z offu głos reżysera (?) opera­ tora (?) wydającego polecenie może nie tak gromko i zdecydowanie, jak czyni to czasem sam fotograf, kie­ rując swoje życzenia i prośby względem fotografowa­ Wisława Szymborska, Fot. Krzysztof Gierałtowski n y c h przez siebie postaci: O f f : M u s i po prostu Pan popatrzeć trum obiektywu. Gierałtowski: Dobrze? No? O f f : Dobrze jest, niech Pan fotografii. O t o widzimy, że podczas sesji zdjęciowej kompozytor (pokazuje t o obraz f i l m o w y ) u b r a n y jest we wspaniały (ze śnieżnobiałą muszką) strój dyrygenc­ k i tylko do połowy, (w spodniach już „codziennych", „nie z tej p a r a f i i " ) . N a w e t jeśli autor p o r t r e t u nie p o d ­ da go przetworzeniu w komputerze, co czyni ostatnio, nie doda, nie zmieni barw, zachowa go w klasycznej i c h wystawach, wzorem i n n y c h ekspozycji plastycz­ n y c h i instalacji ( c h w y t jakże często nadużywany, bez­ sensowny i niepotrzebny, „żeby tylko coś się ruszało i migało") umieścić telewizora, na którym pokazywany byłby t e n f i l m . Propozycja być może zbyt ryzykowna, bo zabieg t e n mógłby być wodą na młyn t y c h krytyków czy głosów k r y t y c z n y c h podnoszących wobec niektó­ r y c h nowszych dzieł Gierałtowskiego zarzut, że w por­ zdjęcie w albumie, nic o t y m , o tej niekompletności t r e t a c h jego autorstwa czasem zbyt dużo owego prze­ stroju nie będzie wiedział. O t o przyczynek do prawdy tworzenia, fotografii. A co zostanie z prawdy N o b l i s t k i fotografo­ k w e n t n a koncepcja i ile w t y m szamotania się, bicia klatką? głową w mur, by realizować swoją idée fixe, która o d Na początku lat przyświeca a u t o r o w i : tworzenia wielkiej galerii już obok. nie t y l k o w y b i t n y c h Polaków, ale portretów współcze­ z bliska mnie Pan fotografuje. Gierałtowski: Nie, ale jak Pani widzi, klatka pełniła rolę filtra snych Polaków. W t y m filmie b o w i e m odnaleźć może­ będzie my zmiękczającego. swoisty paradoks twórczości Gierałtowskiego. W i e r n o ś ć swojej wizji i ustawiczne poszukiwanie. W y ­ [...] bieganie wprzód, drążenie n o w y c h możliwości este­ S z y m b o r s k a : A nie na tym fotelu? Gierałtowski: M e . Powiem Pani dlaczego. staje się on ważniejszy Gierałtowskiego ma - „ciężka jest to robota", jak przemyślana, konse­ Szymborska: Tak? I gdzie ja będę stała? Przed klat­ Szymborska: Strasznie więcej dająca pojęcie, jak - żeby użyć t u słów Stanisława Le­ poezja, jaka w y n i k a z rozmowy podczas zdjęć? za, a potem troszkę subiektywizmu, aniżeli p o r t r e t o w a n y c h . Jednakże tyleż sensowna, że wanej z klatką z papużkami? Czy zachowa się czysta Gierałtowski: Mysie, że Panią posadzę- trzyma. Zastanawiam się, czy artysta nie p o w i n i e n na swo­ czarno-białej postaci, widz na wystawie, czy oglądając ką, za w obiektyw, w cen­ tycznych, poczucie misji, wagi społecznej fotografii. Ponieważ A także poczucie zagrożeń, jakie niosą współczesne od Pani. przemiany k u l t u r o w e . Także te oferujące nową sytu- Szymborska: Myśli Pan. A może on jest? 130 �Zbigniew Benedyktowie* ' POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O ację, ale i nowe możliwości związane z nową technolo­ gią. „Cala tajemnica polega na t y m , by być o ćwierć k r o k u przed publicznością, współstwarzać k a n o n y es­ tetyczne, do których widzowie będą się dopiero przy­ zwyczajać. Myślę, że próbuję to robić". Przekonanie, które towarzyszy jego twórczości o d lat, że „działalność p o r t r e t o w a pozwala zanotować zmianę wspólnego dla całej społeczności typu osobowości i fotografowie m o ­ gą tworzyć wizualną kronikę n a r o d u " . W t y m filmie odnaleźć możemy echa, skrót licz­ n y c h wypowiedzi, które towarzyszą jego Grom z portre­ tem. Gry z portretem to zbiór tekstów, dokumentacja za­ wierająca także i listy o d p o r t r e t o w a n y c h i n o t a t k i do wykładów, własne wypowiedzi, teksty do katalogów wystaw, teksty w n i k l i w y c h analiz, jakie napisano o tej twórczości, recenzji z lat 1964-2004 zebranych przez Gierałtowskiego. Jeszcze jedna próba, jeszcze jeden dramatyczny gest przedstawienia swojej wizji ad oculos swoim współczesnym, w t y m także decydentom o d k u l /ryl . , > 1 "> " ' •• 1 i i l i tury. v^-Dior zawiera OK. J U U zapisów, pozycji bibliogra­ ficznych - rzecz imponująca!) Filmowy portret, f i l m o ­ wy zapis powstały w 2002 r o k u , a emitowany w T V w 2004, pokazuje, jak dalece nowy, wciąż eksperymen­ tujący Gierałtowski pozostaje w gruncie rzeczy t y m sa­ m y m . Wystarczy zestawić f i l m o w y obraz z zapisami sprzed lat: „Z p o w o d u b r a k u atelier - c h c ą c nie c h c ą c - o d ­ Stanisław Lem, Fot. Krzysztof Gierałtowski kryłem emocjonalne bogactwo rezydualnej przestrzeni człowieka pozwalające kształtować wizualną opowieść o fotografowanym. Kamera odgrywa t u rolę drugorzędną, rejestrując po prostu różnorakie napięcia powstające między ludźmi. W m o i c h zdjęciach staram się relacjonować subiek­ tywne refleksje ze spotkań z d r u g i m człowiekiem. I n a czerpująca jej poszukiwań była u k u t a formuła „zapis t y m p o w i n n a chyba polegać m o j a fotografia, bo prze­ socjologiczny". (Notabene, jak wąska, ukazał to m . i n . cież, kupując moje w y d r u k o w a n e zdjęcie, to wy, oglą­ f i l m A n d r z e j a Różyckiego Nieskończoność dacze obrazków, posyłacie m n i e , żebym zajrzał w oczy dróg), świadomy tego wszystkiego odważyłbym się j e d ­ K o w a l s k i e m u i zapytał: «jakim jesteś człowiekiem?*". n a k zwrócić uwagę na p e w i e n znamienny a n t r o p o l o - [1978 ] g i c z n o - k u l t u r o w y rys twórczości Gierałtowskiego. Z o ­ dalekich Gierałtowski pozostaje nadal w t y m l u d z k i m residu­ fia Rydet wyruszała i zaglądała do w i e j s k i c h chałup, um. N a d a l to bada. Zdaję sobie sprawę, że jest zbyt portretując i c h mieszkańców, by uchwycić i poznać wielką indywidualnością, by zamykać go w jakichś i c h , w t y c h n a t u r a l n y c h dla i c h życia wnętrzach. Gie­ „izmach". Pisali o n i m w n i k l i w e analizy socjologowie, rałtowski, wyruszając do swoich w y b i t n y c h twórców, socjologowie kultury, znawcy p r z e d m i o t u (fotografii), indywidualności, wspomina i o t y m : „Szeroki kąt w y ­ pisarze, dziennikarze, artyści, koledzy po f a c h u . Por­ n i k a u m n i e z widzenia człowieka w jego własnej prze­ t r e t o w a n i i nie, m . i n . tacy autorzy ( p o m i j a m t u auto­ strzeni", i w i n n y m miejscu dodaje: „No, może jeszcze rów zagranicznych) jak Jerzy Stajuda, M a r c i n Giżycki, fakt, że nie fotografuję w atelier, lecz w otoczeniu, Stefan B r a t k o w s k i , Stanisław T y m , O l g i e r d Budre­ w j a k i m żyje na co dzień portretowany. C h o ć z drugiej wicz, Jacek Żakowski, Krzysztof Kłopotowski, Jan strony, tło nie wydaje m i się tak bardzo i s t o t n e " . Jest Szczepański, Stefan M o r a w s k i (to z jego tekstu o d n o ­ coś przy wszystkich różnicach wspólnego w t y c h f o t o ­ szącego twórczość do doświadczeń współczesnej f i l o ­ graficznych podróżnikach. Gierałtowski wyruszający zofii i estetyki bierze się tytuł wspomnianego zbioru za nas w podróż, do t y c h swoich r z a d k i c h egzotycz­ Ryszard Kapuściński, Ryszard Bo­ n y c h ptaków m a w sobie coś z antropologa k u l t u r y . Gry z portretem), browski, Krzysztof Jurecki, Jerzy Lewczyński, żeby do „Co znaczy być fotografem na przełomie w i e k u gdzieś tej m o z a i k i i żywej reakcji na t o , co r o b i Gierałtowski, w Europie Środkowej. Wyrastaliśmy w r e a l n y m socja­ dokładać jakąś sztywną formułę. I tak j a k w odniesie­ lizmie, byliśmy en masse w czerwonym harcerstwie, n i u do wielkiej twórczości Z o f i i Rydet myląca i niewy- uczyliśmy się, studiowaliśmy. 131 Szczeniacki instynkt �Zbigniew Benedyktowicz ' POLACY, POLACY - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O czenia współczesnej a n t r o p o l o g i i wizualnej. Claude Lévi-Strauss w Smutku tropików, opisując zachód słoń­ ca, grę światła, kolorów, zmian zachodzących na nie­ bie, wyznawał, że gdyby umiał opisać te wszystkie za­ chodzące przemiany, z pewnością opanowałby lepiej arkana swojej dziedziny. Pejzażem Gierałtowskiego, do którego wyruszył w swoją podróż, jest twarz ludzka. N a t e n antropologiczny rys, chociaż w kontekście filozo­ ficznym i estetycznym, zwracał uwagę Stefan M o r a w ­ ski: „[Gieraltowski] C h c e być «prowincjuszem», który na własną modłę i odpowiedzialność po raz «enty» sta­ je przed p r o b l e m e m niedającym się d e f i n i t y w n i e roz­ wiązać - m i a n o w i c i e , czy ciekawość Innego i samego siebie jest w stanie dotrzeć d o jakichś prawd stałych, czy też m u s i m y poprzestać na zaczarowanym kręgu m i ­ tologicznych p r o j e k c j i . A u t o r [...] kocha swoją robotę m i m o to, albo też dlatego, że umykają wciąż jej hory­ zonty, że oscyluje się w ustawicznym r u c h u dialektycz­ n y m między camera visionis i camera lucida. Fotografia tego typu t k w i w m a s o w y m obiegu ( b o w i e m portrety elity intelektualno-artystycznej są również elementar­ n y m składnikiem mass culture, choćby poprzez ilustra­ cje gazetowe), ale niekoniecznie musi być sterowana przymusem dostosowania się do r y n k o w y c h m e c h a n i ­ zmów. Ten luz widoczny jest w pracach zebranych na wystawie i właśnie w swobodzie podejmowania gry z p o r t r e t e m , bez pewności, czy w y n i k będzie d o d a t n i i osiągnięcie zyskowne (gry, która skłoniła m n i e do f i ­ lozofowania o dylematach spojrzenia na Innego i sa­ mego siebie), dostrzegam zasadniczą wartość twórczo­ ści Gierałtowskiego. O b y tylko nie zmienił k i e r u n k u strzałki swojego kompasu [ M o r a w s k i 1988]." O to możemy być spokojni. N i e sposób rozwijać t u , Krzysztof Penderecki, Fot. Krzysztof Gieraltowski t o t e m a t na i n n e s t u d i u m i dłuższe opowiadanie, związków tej postawy i dociekań, poszukiwań Gierał­ towskiego, u p r a w i a n i a przezeń swoistej a n t r o p o l o g i i wizualnej współczesności z t y m , co się dzieje w najbar­ dziej żywym współczesnym nurcie a n t r o p o l o g i i k u l t u ­ ry. Zarzucany m u subiektywizm jest doświadczeniem o d k r y w a n y m dziś w dziełach najbardziej klasycznych wolności kierował nas k u kamerze fotograficznej, te­ m u narzędziu podróżników, outsiderów i złodziei dusz antropologów k u l t u r y . A n t r o p o l o g i a k u l t u r y dzisiaj jak [1993]". „Jeśli chodzi o m n i e , t o podobnie jak wielu nigdy jest świadoma swego subiektywnego, autorskie­ i n n y c h u r o d z o n y c h n a d Wisłą, stałem się z konieczno­ go, czytaj też: twórczego, opartego na wyobraźni, k o n ­ ści geopolitycznych czekającym na wynajęcie struowanego obrazu opisywanego przez nią czło­ świata w i e k i e m z walizką», który pójdzie pracować wszędzie, i kultury. Dzieło gdzie może okazać się użyteczny. Może zgłoszą zapo­ książki C l i f f o r d a Geertza, odkrywający w klasycznych i życie. Antropolog jako autor to tytuł trzebowanie Eskimosi albo Patagończycy, wtedy u d a m już dziś dziełach M a l i n o w s k i e g o , R u t h się do n i c h , żeby portretować najlepiej, jak potrafię. Levi-Strausa owe cechy. 1 wittnessing N i e m n i e j j e d n a k najbliżsi pozostaną m i Polacy i Euro­ Ja. Dzieci Malinowskiego pa, bo w y c h o w a n y w jej kulturze, tutaj będę zawsze tej książki z zawartą w niej dwuznacznością i grą słów: - Benedict, Zaświadczające to tytuł jednego z rozdziałów szukał dla mojej fotografii międzyludzkich punktów „I" (na co zwraca uwagę autor polskiego przekładu), odniesienia. P o m i m o m o i c h ograniczonych możliwo­ w swej warstwie fonetycznej znaczy t o tyle samo co: ści chciałbym „Ja" i „oko" („naoczni świadkowie"). nadal mieć możność w pasjonującym współzawodnictwie uczestniczenia o zadziwiający Kompasem Gierałtowskiego w jego podróży do I n ­ obraz współczesnego człowieka [ 1 9 8 4 ] " . Niewątpliwie nego, jak wyznaje na filmie (i w tekstach) jest ciągle to jest coś z antropologa k u l t u r y u Gierałtowskiego. A je­ samo dziecięce marzenie: „Marzyły m i się różne rzeczy. go twórczość w swoisty sposób wpisuje się w doświad­ Między i n n y m i chciałem mieć pierścień, za pokręce- 132 �Zbigniew Benedyktowicz • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O n i e m którego, znałbym cudze myśli, [ i uczciwie niczego w y " i działań („to Pan się t y m interesuje?", „to Pan się nie zatajając a n i nie udając przyznaje się] Myśli i to, co t y m zajmuje?"), jest t u wspólne. P o m i m o tej zdawało­ ludzie myślą o m n i e . Ja jestem egocentrykiem". by się generalnej różnicy polegającej n a t y m , że f o t o ­ Naoczny świadek Gierałtowski, w tej swojej wciąż graf, pracując w obrazie „rozmawia w m i l c z e n i u " , a a n ­ podejmowanej n a n o w o podróży, dzieli też z a n t r o p o ­ tropolog, pracując w słowie „milczy w r o z m o w i e " logami kultury t o samo doświadczenie znikania (a przynajmniej p o w i n i e n , jeśli oczywiście uznamy, że „przedmiotu swoich b a d a ń , " chociaż t o i n n y rodzaj tak byłoby lepiej, d l a lepszego wsłuchania się w D r u ­ plemienia, do którego wyruszył, jest świadom jego zni­ giego), p o t e m już wszystko jest podobnie: a n t r o p o l o g kania p o d n a p o r e m współczesnych, cywilizacyjnych „pisze" w swojej p r a c o w n i , fotograf w swojej „naświe­ „kulturowych" przemian. S t ą d może t o podobne j a k tla", „wywołuje", „montuje", „komponuje" swoje dzie­ u antropologów poczucie misji ocalania, nieustannej ło (chociaż wszystkie te słowa dało by się odnieść d o w a l k i o konieczność u d o k u m e n t o w a n i a znikającego tego, co „pisząc" r o b i także i antropolog) - obaj teraz, świata: już zazwyczaj pracują n a komputerze. „Tak się stało, że napotkałem ludzi u r o d z o n y c h na przełomie wieku, których Subiektywne p o r t r e t y Gieraltowskiego działają siłą n a z y w a m wspaniałymi obrazu. Jego własny i n d y w i d u a l n y fotograficzny styl, szlachcicami. O n i pokazali m i , j a k mądrze można się „sygnatura i f r a g m e n t " operowanie f r a g m e n t e m są o d zachowywać i j a k być d o b r y m i n o r m a l n y m . Dzisiaj razu rozpoznawalne (ktoś napisał, że swoich portretów kiedy patrzę na m o i c h współczesnych, jestem przera­ mógłby n i e podpisywać i t a k w i a d o m o byłoby, k t o jest żony. H i s t o r i a zlikwidowała elity tego n a r o d u " . i c h a u t o r e m ) . Gierałtowski stale jest „w drodze". Siła, przestrzeń jego obrazów w y n i k a z napięcia pomiędzy N a swoich p o r t r e t a c h współczesnych Polaków, ary­ wizją i d o k u m e n t e m (diagnoza Morawskiego o napię­ stokratów ducha, zakłada i m i zrywa maski. Tworzy ciu pomiędzy camera visionis i camera lucida nadal po­ swoje p o r t r e t y zawsze o „ćwierć k r o k u przed n a m i " . zostaje a k t u a l n a ) . Pod t y m względem twórczość Gie­ raltowskiego można nazwać w pełni antropologiczną, W s p o m n i a n e podobieństwa i analogie, jakie rysują jeśli uznać, j a k czynią t o niektórzy, że podstawą a n t r o ­ się pomiędzy pracą Gieraltowskiego, pomiędzy działa­ pologii, antropologicznego podejścia i spojrzenia jest n i e m fotografa a antropologa n i e pozwalają zapomnieć (oparta na f a k t a c h i d o k u m e n t a c h ) w y o b r a ź n i a . o zasadniczej różnicy - i f i l m dobrze t o pokazuje - róż­ Ze a n t r o p o l o g t w o r z y swoje przedmioty a właściwie nicy, zaznaczyć t u trzeba, która chociaż została w f i l ­ p o d m i o t y badań. mie świetnie uchwycona a m i m o t o paradoksalnie n a ­ Jeśli też przyjąć charakterystykę a n t r o p o l o g i i jaką dal wzmaga poczucie wspólnoty tego samego doświad­ daje Redfield (w p u b l i k o w a n y m wyżej w t y m numerze czenia. Fotograf w odróżnieniu o d antropologa (który artykule) zestawiając j ą z filologią klasyczną, że zasad­ na ogół pracuje słowem) teren" niczym jej p y t a n i e m i troską jest n i e t o (jak w f i l o l o ­ uzbrojony w kamerę. Swój „wywiad", swoją rozmowę, g i i ) : „czy t o jest p o p r a w n e " ale t o : „czy t o jest cieka­ „notatki", analizę, syntezę prowadzi przy p o m o c y ka­ w e " , t o z pewnością o fotografiach Gieraltowskiego mery. Towarzyszące t e m u słowa, rozmowa są czymś można powiedzieć, że są antropologiczne. Siła p o r t r e ­ m n i e j i s t o t n y m , ważnym ( t a k , j a k częstokroć fotogra­ tów Gieraltowskiego jest wypadkową w i e l u sił i w i e l u fowanie i fotografie towarzyszące p r a c o m a n t r o p o l o ­ okoliczności: własnej wizji, wyobraźni, przemian k u l ­ wyrusza „w swój gów, sprowadzone zaledwie d o r o l i „dokumentacji", t u r o w y c h , społecznych, technologicznych. N i e zawa­ czy i l u s t r a c j i ) . W y m i a n a słów, rozmowa służą fotogra­ hałbym się użyć też i wobec tej twórczości określenia f o w i bardziej dla odwrócenia uwagi, raz już użytego (w odniesieniu d o innego autorstwa) „rozluźnienia" modela, zajęcia go czymś i n n y m , czasem dania m u w y ­ i t c h n i e n i a . (Trochę t o zresztą siłą rzeczy, m u s i przypo­ obok portertów postaci ginącego plemienia i n t e l i g e n ­ m i n a ć - i f i l m znów pokazuje t o dobrze - rozmowę, j a k cji, w i e l k i c h osobowości, w których zapisywaniu wedle w gabinecie dentysty, b o j a k t u naprawdę rozmawiać, swego autorskiego p r o j e k t u realizowanego o d lat Gie­ kiedy „głowa m u s i być uniesiona do góry", „a oczy rałtowski się wyspecjalizował, pojawiają się także twa­ t u ! " ) . M i m o jednak różnicy narzędzi j a k i m i operują f o ­ rze „ludzi n o w y c h " , czasem przypominających n i e m a l odrzucanego: „zapis socjologiczny". O t o b o w i e m tograf i a n t r o p o l o g doświadczenie nadal jest wspólne. „szczęśliwe twarze z bilboardów" (jak ze znanego p r o ­ (Notabene t e n ostatni, częstokroć skupiony w „rozmo­ j e k t u A n n y Bohdziewicz), p o r t r e t y ludzi „modnych", w i e " n a s w o i m , może czasem, n i e m n i e j niż pierwszy, z pierwszych s t r o n gazet, urzędników, prezesów (czę­ przypominać dentystę-stomatologa). Zasadniczo d o ­ stokroć są to też i „ludzie bez twarzy", już t o o w i a n i świadczenie przenikania d o Innego, Drugiego, d o ­ mgłą, enigmatyczni, już t o u c h w y c e n i w swej radosnej świadczenie rozmowy, dialogu, oswajania wchodzenia pustce, „mundurze"). N i e potrafię głębiej wnikać w świat „informatora", „modela", przenikania d o tego, i analizować estetycznej wartości poszukiwań, ekspe­ co istotne i ważne, p o k o n y w a n i a jego dystansu, oporu, rymentów (kolor, k o m p u t e r o w e przetworzenia), j a k i m czasem niechęci, irytacji, zmęczenia, wątpliwości nie­ autor tworząc je, jednocześnie się i m poświęca (a co j e d n o k r o t n i e żywionych, co d o sensu takiej „rozmo­ dla niego może byłoby ciekawsze d o przeczytania), p o - 133 �Zbigniew Benedyktowicz • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA GIERAŁTOWSKIEGO nieważ dla m n i e nadal ów antropologiczny współczyn­ pamiętam takie zdjęcie Prof. Stanisława Lorentza, sto­ n i k , ów socjologiczny i k u l t u r o w y zapis współczesnych jącego, bodajże u bramy N i e b o r o w a , n i c z y m stróż, dys­ przemian, j a k i c h m y i sam autor doświadczamy, zapis pozytor, który pojawia się i o d n a w i a w k o l e j n y c h edycjach-wy- skarbca i obok tego zdjęcia zapis, n o t a t k ę : „Kiedy za­ stawach portretów Polaków współczesnych jest t u d l a prezentowano Stanisławowi L o r e n t z o w i publikowane „strażnik wrót", depozytariusz chroniący m n i e najistotniejszy. Można się zżymać na styl Gierał- t u zdjęcie, ktoś zaoponował: «Stasiu, j a k t u strasznie towskiego, można m u zarzucać manieryzm, ekspery­ wyszedłeś!* M u z e a l n i k mruknął: « C i c h o , głupia, do­ m e n t o w a n i e , niezrozumiałe (przypadkowe?) udziwnia­ b r e . * . Tak ujawniało się wyczucie czasów, nieodmien­ nie, dodawanie atrybutów, kolorów etc. jak uczyniła nie c e c h u j ą c e osiemdziesięcioletniego d y r e k t o r a M u ­ to jedna z recenzentek ostatniej wystawy. D l a m n i e zeum N a r o d o w e g o . " właśnie ta ostatnia edycja Twarz jako znak w sposób N a wystawie Twarz jako znak przywrócona została istotny wyrównała p e w i e n niedosyt odczuwany przy jakby równowaga pomiędzy Obrazem i słowem. Za­ poprzednich jego wystawach. Po pierwsze o b o k ostat­ spokojony został (chyba nie tylko mój) głód „przypi­ n i c h prac k o l o r o w y c h znalazły się wcześniejsze prace su", „adnotacji", „komentarza", „dalszej wiedzy", cho­ czarno - białe, ukazując większy horyzont czasowy. Po ciaż każdy z t y c h obrazów mógłby się obyć i działać bez drugie, o b o k fotografii, pojawiły się podpisy obszer­ tego. Zaspokojony został głód słowa. niejsze, zapiski pamięci związanej z daną postacią, zdjęciem, „didaskalia" dotyczące sytuacji, okoliczności w j a k i c h p o r t r e t powstawał. To, co było można śledzić jedynie w niektórych katalogach (jak n p . w : Krzysztof Gierałtowski, Portrety, W A i F , Warszawa 1998., skąd D l a t e g o też z wdzięcznością skorzystałem, z myślą też i o przyszłych c z y t e l n i k a c h z możliwości rozmowy z a u t o r e m , który zechciał oprowadzić m n i e po swojej wystawie, której t o r o z m o w y zapis p u b l i k u j e m y p o n i ­ żej. Krzysztof Gierałtowski. Fot. Krzysztof Gierałtowski. 134 �