https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1db9b42c6ca09dfc6c68f72158f30c5.pdf 390bfe99a6a97c58615e82dbfe42e2c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3997 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3740 Title A name given to the resource Refleksje po wystawach malarstwa, drzeworytu i rzeźby w Krakowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 54-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Warunki bytowe garncarzy. Wydaje się pewne, że garncarze zalascy n i e zajmowali się — poza spo­ radycznymi w y p a d k a m i — uprawą r o l i , a żyli t y l k o ze swego rzemiosła. Świadczy o t y m fakt, że od schył­ k u X V I I I w . w y m i e n i a n i są oni zwykle jako chałup­ nicy wzgl. komornicy, nie opłacający żadnego podat­ k u poza komorniczym podatkiem od domu. W i n ­ wentarzu z 1756/7 r. wpisana jest własnoręcznie d y ­ spozycja komisarza dóbr, który poleca, aby garnca- rzom t y m dostarczano co r o k u „jarzynę", za którą m i e l i płacić 180 zł. Najprawdopodobniej chodzi t u o kapustę, marchew i rzepę, gdyż pod nazwą „ja­ rzyna" te właśnie rośliny wymieniane są w księgach prowentowych hrabstwa. Oczywiście o stopie życiowej tych garncarzy m o ­ glibyśmy powiedzieć coś więcej, gdybyśmy m i e l i chociaż przybliżone dane o wysokości dochodu, j a k i osiągali. O t y m zaś można t y l k o snuć przypuszcze­ nia, choć „Wykaz dóbr" z 1821 r. stwierdza, że garn­ carze z Zalasu, podobnie j a k i z Brodły, „mają się dobrze" (s. 5). W każdym razie można przypuszczać, że garncarze zalascy dysponowali gotówką, na jaką mógł się zdobyć n i e każdy gospodarz, nawet zamoż­ ny . I choć musieli z tych pieniędzy pokrywać koszty całego utrzymania, to posiadanie gotówki miało nie­ wątpliwie pewne znaczenie społeczne. Charaktery­ styczna d l a Zalasu jest m . i n . ilość spożywanego alkoholu, zwłaszcza wódki. T a k np. w 1765/6 r. Z a las miał, w g rachunków prowentowych, zdecydowa­ ną przewagę w spożyciu wódki nad i n n y m i wsiami, wyrażającą się ilością 2178 garnców, gdy druga po n i m Morawica wykazywała 1 784 garnce, a Krzeszo­ wice jako trzecie — 1 240 garncy. Zalas był jedną z największych w s i hrabstwa, ale Krzeszowice i M o ­ rawica, leżące przy ważnych drogach, miały austerie zajezdne, w których zapewne sporo gorzałki w y p i l i przyjezdni. W 1796 r. zajmował Zalas drugie miejsce po Krzeszowicach jeśli chodzi o wysokość zysku z propinacji (inw. z 1796/7 r.). Podobny stan utrzy­ mał się w następnych latach. Np. 13 paźdz. 1826 r. poleca komisarz dóbr ekonomowi generalnemu: „Od garncarzy pod żadnym pretekstem nie brać bezpłatnie naczyń a n i samemu ani dozwalać komu, co pod odpowiedzialnością po­ lecam." (Pot. 1756, s. 186). Sformułowanie to jest niejasne i zdawałoby się przeczyć spotykanemu w inwentarzach, iż garncarze mają „ w miarę po­ trzeb" dostarczać naczyń d l a d w o r u bezpłatnie. Por.: Stan majątkowy garncarzy, „Polska Sztu­ ka L u d o w a " , 1960, n r 2, s. 110—111. mieniają już określonej ilości naczynia, jaką p o w i n n i b y l i dostarczyć garncarze, t y l k o zawierają stwier­ dzenie, że. mają „naczynia glinianego na potrzebę zamkową co potrzeba dawać bez zapłaty" ( i n w . z 1733/4 r. i in.). Mogło to oznaczać zwiększenie l u b zmniejszenie wysokości tej daniny. Takie nieokreślo­ ne j e j sformułowanie powodowało, że z żądaniami dostarczania naczyń zwracali się do garncarzy różni oficjaliści, na co jeszcze w latach dwudziestych X I X w . uskarżali się garncarze komisarzowi dóbr . Obowiązek stawiania pieców z własnych k a f l i utrzy­ mał się przez cały czas, ale wydaje się, że ciężar jego z biegiem czasu znacznie zmalał, gdyż więk­ szość folwarków w hrabstwie została zlikwidowana, a poza t y m obowiązek ten został nałożony także na garncarzy z nowych ośrodków. 19 Poza t y m i obciążeniami, związanymi ściśle z w y ­ k o n y w a n y m rzemiosłem, garncarze zalascy zobowią­ zani b y l i „powabę do żniwa d w a razy odprawić" (inw. z 1712 r.) i obowiązek t e n utrzymany został do końca. 19 (c. 20 20 d . nastąpi) Edward Fot. E. Pietraszek. zsander Rys. Maria Czarnecka rysunku E. Pietraszka. Jackowski PO RE FLEKSJE D I? Z E W O R Y T U W Y S T A W A C H MALARSTWA, I R Z E Ź B Y W K R A K O W I E Jeszcze n a początku naszego stulecia mało k o m u przychodziło n a myśl, aby w muzeach etnograficz­ nych szukać artystycznych wzruszeń. Szukano i c h w salach wystawowych, w muzeach sztuki. Etnogra­ fia dawała określoną wiedzę i tego o d niej oczeki­ wano. Trzeba było zasadniczej zmiany pojęć, zmiany obowiązujących kryteriów estetycznych, a b y w ludo­ wej twórczości odnaleźć podobne przeżycia a r t y - 54 na podstawie Pietraszek styczne, jakie daje zetknięcie się z każdą prawdzi­ wie wielką sztuką — zarówno epok minionych, jak i współczesną. Najwcześniej dostrzeżono ludowe rzemiosło arty­ styczne, precyzyjną snycerkę, celową i piękną sztukę góralskiej ciesiołki, zdobnictwo. Uznanie wartości ludowego rzemiosła wiązało się z postępującą kry­ tyką eklektyzmu X I X - w i e c z n e j sztuki mieszczańskiej, z n o w y m i poglądami w y s u w a n y m i z jednej strony ��nianą tradycją. A l e f o r m i z m nie miał na naszym terenie takich konsekwencji artystycznych, jakie miał kubizm n a zachodzie Europy. Twórczość l a t między­ wojennych potoczyła się w i n n y m kierunku, który wprawdzie nadawał wysoką rangę sztuce ludowej, ale uczulał przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, na jej w a l o r dekoracyjny nawet w odniesieniu do m a ­ larstwa czy rzeźby. ' • p u n i i '*- : 1 ï I I . 3. Fragm. ekspozycji rzeźby na wy­ stawie sztuki ludowej w Muz. Etno­ graf, w Krakowie, 1960 r. przez Morrisa i Ruskina, z drugiej strony — z b u j ­ n y m rozkwitem secesji, która stworzyła k l i m a t sprzy­ jający rozwojowi sztuki dekoracyjnej. Właśnie w t y m okresie rozwija się działalność Tow. „Polska Sztuka Stosowana", programowo postu­ lująca nawiązanie do ludowego rzemiosła, do tra­ dycji ludowego zdobnictwa. Sztuka ludowa staje się niemal synonimem dobrego rzemiosła, wysokich w a ­ lorów dekoracyjnych. T o się w niej dostrzega, tego się od niej oczekuje. Drzeworyt, malarstwo, rzeźba pozostają nieomal że nie zauważone, n i e interesuje się n i m i a n i społe­ czeństwo, ani nawet środowisko plastyczne. Nie do­ strzega ich jeszcze St. Witkiewicz, k r y t y k i artysta szczególnie przecież uczulony na wartości ludowej sztuki. Nie dostrzega i c h i n i e wyciąga konsekwencji ani Wyspiański, ani całe środowisko krakowskie, sty­ kające się przecież z l u d o w y m i świątkami, zachodzą­ ce do wiejskich chat, snobizujące się na „ludowo". Po prostu rzeźba, malarstwo i drzeworyt tak jesz­ cze szokują, t a k daleko odbiegają o d panujących i nie podważonych wciąż konwencji estetycznych, że środowisko plastyczne w ogóle nie odbiera i c h w k a ­ tegoriach sztuki, nie rozumie ich. Dopiero Wł. Skoczylas rozmiłuje się w świątkach, zacznie głosić wartość wiejskich drzeworytów, obraz­ ków n a szkle malowanych. Dopiero formiści, już w czasie I w o j n y światowej, odkryją zbieżne p u n k t y między sztuką, którą tworzą, a tą wiejską, nie doce­ 56 Można oczywiście i w t a m t y m okresie znaleźć przykłady innych, głębszych powiązań z malarstwem l u d o w y m i rzeźbą (W. Wąsowicz, T. Makowski, Tytus Czyżewski, Z. Waliszewski, J . Szczepkowski, T. Kulisiewicz czy Z. Stryjeńska). A l e są to przykłady inspiracji, jeśli t a k wolno powiedzieć, bardzo i n d y ­ widualnych, nawiązujących t y l k o do pewnych frag­ mentarycznych wartości ludowej sztuki. D l a Stryjeńskiej będzie to słowiańska jurność, sięgnięcie nie tyle do istoty plastycznej dzieł, ile do obrzędu, oby­ czaju, folklorystycznej mitologii, okraszonej jaskrawą kolorystyką, przypominającą raczej łowickie pasiaki niż ludowe obrazy. D l a Wąsowicza czy Makowskiego inspiracja ludowa jest j a k b y próbą stworzenia innego świata, naiwnego i prostego, stylizacją na jasełka czy pastorałkę. Czyżewski znajdzie w ludowych obra­ zach przejmującą ekspresję wyrażaną niezwykle pro­ stymi środkami, naiwnie i statycznie. Kulisiewicz w c y k l u ze Szlembarka dotrze do ludzkiej nędzy i krzywdy. Sztuka ludowa frapuje odmiennością w i z j i , n a i w ­ nością wyobrażeń, żarliwością, odpowiada t y p o w i emo­ cji artystycznej, który w sposób powściągliwy w y ­ raża sprawy największe, bez patosu, bez zbędnej gestykulacji. A l e nawiązania te są krótkotrwałe, nie stają się doświadczeniem społecznym, są przy t y m — j a k to już podkreślałem — dość wąskie i ograniczone. A n i rzeźba, ani malarstwo ludowe nie zostają t a k roz­ szyfrowane, t a k doskonale pojęte, j a k to się działo np. w e Francji z rzeźbą murzyńską czy sztuką ludów egzotycznych. Dlaczego? Sądzę, że recepcji sztuki ludowej nie można od­ rywać o d aktualnej sytuacji twórczości plastycznej, od problematyki, jaką ona zarysowuje i upowszech­ nia. Sztukę ludową widziano więc tak, j a k ją umiano zobaczyć poprzez pryzmat istniejących poglądów arty­ stycznych, doświadczeń i zainteresowań. T o nie przypadek, że właśnie w 1906 r. Modigliani zachwyca się znalezioną murzyńską statuetką, że P i ­ casso właśnie wtedy stanie zafrapowany przed m u ­ rzyńską maską, że Brancussi, Derain, Matisse, K i r e h ner, Lipsohitz czy Klee świadomie zwracają się ku sztuce ludów Oceanii, Wybrzeża Kości Słoniowej czy A m e r y k i Południowej. W t y m samym przecież czasie doświadczenia awangardy artystycznej Paryża do­ prowadzą do powstania kubizmu, do różnorodnych poszukiwań, których istotą będzie zwrot k u formie, ku nowemu widzeniu świata. Sztuka murzyńska stała się t y l k o katalizatorem, przyśpieszyła pewne procesy, nadała i m może szczególny kształt; ale istota zja- �4 II. 4. „Narodziny N.M.P.", obraz na szkle, wym. 36 x 30 cm. Zamagórze, pow. Nowy Targ. Własność Muz. Etnograf, w Krakowie. II. 5. „Matka Boska", rzeźba w drzewie, polichr., wys. 25 cm. Wł. Muz. Ziemi Bocheńskiej. wiska polegała na t y m , że sztuka ta odpowiedziała na problematykę, jaką podjęli w t y m czasie twórcy ówczesnej awangardy artystycznej. I tak jak nie było przypadkiem, że dopiero w 1906 r. zrozumiano we Francji, czym jest rzeźba murzyńska i maska maoryjska, t a k też nie jest przypadkiem, że w klimacie naszych stosunków plastycznych zrozu­ mienie tej problematyki nastąpiło znacznie później, i w dodatku — w wąskim kręgu oddziaływania formistów. I tak j a k f o r m i z m był epizodem pozba­ wionym przez wiele l a t konsekwencji plastycznych, tak też i widzenie nowej problematyki, która t k w i w rzeźbie czy malarstwie l u d o w y m , stało się właści­ wie dopiero zdobyczą l a t p o w o j e n n y c h . Rewelacją artystyczną w najlepszym tego słowa znaczeniu stała się wystawa 1948 r. w K r a k o w i e , po raz pierwszy pokazująca w szerokim przekroju rzeźbę i malarstwo l u d u . Rewelacją — i n a t y m koniec, bo przez 12 następnych l a t nie dało się za­ uważyć konsekwentnej kontynuacji tego rodzaju po­ kazów. Było wprawdzie wiele wystaw, często nawet doskonale przygotowanych, ale demonstrowały one raczej rzemiosło ludowe czy twórczość współczesną — l Ściślej — już w 1937 r. sztuce tej poświęcono sporo miejsca na wystawie w warszawskim Instytucie Propagandy Sztuki, ale i ten pokaz w zasadzie fawo­ ryzował czynnik zdobniczy, aspekt dekoracyjny, nawet rzeźby i malarstwa. 1 a nie te najwyższe wartości plastyczne, które zawarte były właśnie w dawnej rzeźbie k u l t o w e j , malarstwie i drzeworycie, to jest — dopowiedzmy — w tych działach sztuki ludowej, które dziś są już niemal zupełnie martwe, coraz bardziej obce mentalności i upodobaniom współczesnej w s i , które jednak — j a k sądzę — reprezentują w naszej sztuce ludowej n a j ­ wyższe wartości artystyczne, stając się cennym i t r w a ­ łym wkładem w dorobek naszej k u l t u r y narodowej i zjawiskiem w y b i t n y m nawet w zestawieniu z twór­ czością ludową i n n y c h narodów. Dzisiaj może bardziej niż kiedykolwiek bliska nam jest ta sztuka. Jej wyraz plastyczny, dawniej nie do przyjęcia d l a odbiorcy wychowanego na akade­ mickich normach estetycznych, teraz — stał się wręcz urzekający. Ponad 50 l a t w a l k i z akademicką kon­ wencją w sztuce obaliło te k r y t e r i a naturalistycznej 57 �poprawności, które kazały dawniej oceniać malarstwo i rzeźbę ludową j a k o twórczość nieudolną i zbarbaryzowaną. 50 l a t doświadczeń sztuki X X w i e k u po­ mogły odkryć w twórczości ludowej jej własne fascy­ nujące wartości artystyczne; nauczyły cenić zarówno jej autentyzm, zaskakujące środki ekspresji, lapidar­ ność i celowość plastycznych sformułowań, j a k — przede wszystkim — bogactwo i n w e n c j i twórczej, śmiałość i celność rozwiązań. Bliskie są te wartości współczesnemu artyście, który niejednokrotnie w malarstwie l u d o w y m czy rzeź­ bie znajduje dziś echo swoich własnych intencji i po­ trzeb artystycznych. Bliskie są one i szerszym kręgom odbiorców. Deformacja — już nie szokuje. N a i w ­ ność — już nie razi, przeciwnie, odczuwamy ją jako szczerość i autentyzm emocji, których jesteśmy sprag­ nieni, t y m bardziej że sztuka oglądana na oficjalnych wystawach jest często zbyt oschła w s w y m intelektualizmie, albo — z drugiej strony — zbyt k o n ­ wencjonalna w swej tradycjonalności. W tej sytuacji wydaje m i się, że sztuka ludowa może dziś zaspokoić dość szerokie potrzeby natury emocjonalnej i artystycznej. Na ile może być ona przydatna d l a współczesnej twórczości — t r u d n o w y ­ rokować. Jedno jest pewne, że aby sztuka ta mogła inspirować, pobudzać inwencję, radować i wzruszać — musi być znana, musi się stać własnością wszystkich. A t a k niestety nie jest, dowodem czego są liczne głosy pełne zdumienia, nawet w y b i t n y c h naszych twórców, znajdujących w ludowej rzeźbie i malar­ stwie wartości, których — j a k t w i e r d z i l i — nawet nie przeczuwali. Dobrze się więc stało, że po długiej przerwie zo­ baczyliśmy w K r a k o w i e w lecie i jesieni ub. r. dwie wystawy malarstwa, grafiki i rzeźby ludowej — w y ­ stawy, powiedzmy to od razu — świetne. P i e r w s z a była eksponowana w k r a k o w s k i m Pa­ łacu Sztuki i już samo miejsce określało jej charak­ ter. Była to wystawa najcelniejszych dzieł ludowego drzeworytnictwa i malarstwa. Organizatorzy, m i m o krótkiego czasu i m i n i m a l n y c h środków (dlaczego?), zdołali zgromadzić doskonały zestaw 259 eksponatów, pochodzących ze zbiorów krakowskich •— głównie z Muzeum Etnograficznego, Muzeum Narodowego, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz p r y w a t ­ nych kolekcji prof. d r a K a r o l a Estreichera i m g r M a r i i Woleńskiej. Wiele z tych dzieł nie było dotąd nigdy wystawianych na w i d o k publiczny, wiele ujrze­ liśmy po raz pierwszy w pełnej i c h krasie — myślę tu zwłaszcza o obrazach na drzewie, płótnie i papie­ rze, działających śmiałymi i jakże charakterystycz­ n y m i dla polskiej sztuki ludowej zestawieniami kolo­ rystycznymi — czystymi, ostrymi błękitami, zielenia­ mi, żółciami, czerwieniami, różami i bielami. Obrazy, 2 „Wystawa malarstwa ludowego". Komitet w y ­ konawczy: K a r o l Estreicher, Tadeusz Seweryn, Teo­ dor Grott, Ignacy Trybowski. A d a m Bochnak. Bożena Daszyńska, Maria Woleńska, Juliusz Zborowski. K a ­ talog ilustr. 2 5H pokazywane wielokrotnie na różnych wystawach w k r a j u i za granicą, pieczołowicie przez p p . Zofię W a l ­ czewską i Halinę Urbanowicz oczyszczone z b r u d u i w e r n i k s u — ujawniły nowe, znakomite wartości. Twórcy wystawy z prof. T. Sewerynem na czele włożyli dużo wysiłku, aby pokazać na dobrych przy­ kładach różne grupy malarstwa, j a k też bogaty prze­ gląd używanych przez l u d technik (łącznie z r z a d k i m i przykładami eglomizowania czy zdobienia drzewory­ tów gufrowaną blaszką-pozłotką). Szkoda tylko, że ograniczono się, ze względu na czas i budżet, jedynie do zbiorów k r a k o w s k i c h , zna­ komicie pokazujących malarstwo krakowskie na pa­ pierze i płótnie, czy podhalańskie na szkle, ale już nierównie słabiej dokumentujące śląskie obrazy na szkle, a jedynie fragmentarycznie —• kaszubskie, łódz­ kie, lubelskie i t p . 3 Wielkość w y s t a w y i niemal pełna reprezentacja w i e l u grup stwarzały doskonały materiał d l a studiów, pozwalając uważnemu w i d z o w i na zapoznanie się niemal z w s z y s t k i m ważniejszymi odmianami czy technikami. T y m bardziej wypada żałować, że układ ekspozycji n i e ułatwiał orientacji, szczególnie w sa­ lach z m a l a r s t w e m n a szkle, gdzie Spisz, Orawa, Rabka i Śląsk występowały nieraz obok siebie, a co gorsza, w większych zespołach np. m a l a t u r podhalań­ skich organizatorzy umieścili jedną śląską, wyraźnie odbiegającą charakterem. Nie zawsze wątpliwości mógł rozwiać katalog — przygotowany wyjątkowo niestarannie, z niepełnymi, a w k i l k u przypadkach fałszywymi atrybucjami. a nawet ilustracjami obiek­ tów, których w ogóle nie było na wystawie (podobno ze względów oszczędnościowych musiano posłużyć się w y k o n a n y m i już dawniej kliszami). Znacznie ciekawiej przedstawiała się ekspozycja malarstwa na płótnie, drzewie i papierze, gdzie układ w g zbieżności cech formalnych pokrywał się na ogół z podziałem na grupy czy typy, a zestawienia w po­ bliżu siebie tych samych tematów ikonograficznych (M. Boska Saletyńska, M . Boska Dzikowska) pozwa­ lały na obserwowanie, j a k w t y m samym układzie zmieniają się szczegóły, a nawet j a k tradycja lokalna czy zainteresowanie osobiste malarza wpływają na odmienne — „realistyczne" czy „dekoracyjne" — trak­ towanie tematu. W oddzielnej salce pokazano obrazy z ostatnich trzydziestu l a t : F. Janeczki, R. Barańskiej, D. Lam­ part oraz k i l k a kartonów R. Zaród, F. Curyło i i n . Widać t u przemiany zachodzące w malarstwie ludo­ w y m , odstępowanie od tradycyjnych ujęć na rzecz zdobnictwa, przełamywanie schematów kompozy­ cyjnych i ikonograficznych, aż po dyletancko-amatorski obrazek tematyczny. L. Kosiniak „Sceny z oku­ pacji". Nie bardzo orientuję się w intencjach orgaJedynie 5 obrazów wypożyczono z Muzeum i m . W. Orkana w Rabce, a 2 z Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 3 �nizatorów. Jeśli chodziło i m o pokazanie degene­ racji malarstwa — przykład w y b r a n o świetnie, jeśli jednak o pokazanie tego, co cenne w sztuce ludowej, to podobny obraz w ogóle n i e powinien był t u się znaleźć. A może chodziło o pokazanie choć jednej pracy o tematyce współczesnej? Za t y m przemawia­ łoby umieszczenie n a okładce katalogu „Wesela" 0. Czajki, obrazu raczej przecież reprezentatywnego dla sztuki „naiwnej" niż tradycyjnej ludowej, stano­ wiącej 99% eksponatów. Nie Chciałbym oczywiście wątpliwościami t y m i pomniejszyć wielkiego osiągnięcia, j a k i m się stała wystawa; jeśli wyrażam t u obiekcje, to t y l k o dla­ tego, że bogactwo w y s t a w y upoważnia do szukania w niej nie t y l k o źródła estetycznych doznań, ale i określonej koncepcji naukowej. Wystawa przynosi zresztą szereg ważkich przy­ czynków do naszej wiedzy o ludowej sztuce. Szcze­ gólnie interesujące są drzeworyty z okolic Jasła ( i l . 7), tworzone przez jeden ośrodek, a przeznaczone zarówno dla ludności prawosławnej, j a k i d l a katolickiej, polskiej. Nie różnią się one cechami f o r m a l n y m i , tylko napisy cyrylicą (i to niekonsekwentną) świadczą o tym, dla kogo były przeznaczone. Sąd t a k i po­ twierdza interesująca informacja umieszczona n a o d ­ wrocie jednego z drzeworytów, pochodzących z k o ­ lekcji prof. Estreichera sporządzona przez nabywcę. Cytuję ją w dosłownym b r z m i e n i u : „Utwory X y l o grafii wieyskiej artystów naszokrajowych. Następne drzeworyty dostarczone m i zostały z Galicyi z c y r ­ kułu Jasielskiego, zatym n i e wątpię, iż są w y r o b e m włościan produkujących te grube u t w o r y , w którego chacie jest pracownia r y t o w n i k a , koloratora i który razem wyroby swoje na plecach roznosi po odpustach, jarmarkach, targach i gdziekolwiek jest liczniejsze zgromadzenie wieyskiego l u d u . Wnoszę, że te x y l o grafy przeznaczone są d l a ludzi wieyskich Obrządku ruskiego". Innym n o v u m wystawy jest zaskakujący w swej ekspresji i dynamice obraz Ukrzyżowania ( i l . 1) utrzymany w gamie brązowo-żółtej, nie znajdujący odpowiednika w znanych n a m zbiorach. Analiza obra­ zu pozwala przypuszczać, że n i e był o n przypadko­ wym wyskokiem; kontur pirowadzony jest t a k pewną ręką i z t a k i m rozmachem, że należy raczej sądzić, iż mamy t u do czynienia z j e d y n y m zabytkiem, po­ chodzącym z ręki twórcy, który podobny schemat kompozycyjny wykonywał wielokrotnie, dochodząc do swoistej wirtuozerii. Bardzo ciekawy jest również „Sąd Ostateczny" Doroty Lampart, m a l a r k i z Zawoi, sprawiający n a pierwszy rzut oka wrażenie gobelinu. Obraz w y k o ­ nany jest farbą klejową i w y k l e j a n y różnokoloro­ wymi papierkami; stanowi o n również u n i k a t w n a ­ szej sztuce ludowej, reprezentując jednak typowe dla niej cechy, j a k strojnoiść, świetne poczucie r y t ­ mu, typizacja postaci. Nieludowy, ale niezmiernie interesujący d l a etno­ grafa jest obraz przedstawiający „Napad zbójników" 11. 6. „Napad zbójników", obraz nie­ ludowy. Fragment. Wym. całości 161,5 x 91,5 cm. Własność Muz. V. J. w Kra­ kowie. II. 7. „Sw. Mikołaj", drzewo­ ryt łemkowski, kolorowany, wym. 31 x 21 cm. Własność Karola Estreichera, Kraków. �(ii, 6), dokumentujący strój, zapewne orawski p r a w ­ dopodobnie z pierwszej połowy X I X w . Sam obraz przypomina w układzie, a nawet we fragmentach (łóżko z dzieckiem) obrazy w o t y w n e ; wykonany jest z wyraźną troską o wierność przedstawienia każdego szczegółu, zwłaszcza interesujących nas strojów. O ile przy wystawie w Pałacu Sztuki można było zarzucać autorom pewną niekonsekwencję, polega­ jącą na t y m , że albo pokazano za mało — jeśli chcia­ no dać pełen obraz ludowego malarstwa, albo za dużo — jeśli zamierzano pokazać jedynie najcelniejsze dzieła, o tyle późniejszy pokaz urządzony w salach Muzeum Etnograficznego z okazji pobytu gości Mię­ dzynarodowego Kongresu Krytyków Sztuki (AICA) — ocenić należy w samych superlatywach. Goście nasi z zagranicy, a także wielotysięczna rzesza zwiedza­ jących zobaczyli wystawę, która byłaby wydarzeniem artystycznym w każdej stolicy i w każdym większym centrum sztuki. Wielką zasługą prof. T. Seweryna była t u ostra i celowa selekcja. Na wystawie nie było rzeczy sła­ bych — niemal że nie było średnich. Pokazano I I . 8. „Więzień Oświęcimia", rzeźba w drzewie, polichr., wys. 44 cm. Wyk. Szczepan Woźniak. Własność Muz. Etnograf, w Krakowie. w jednej salce obrazy na szkle, każdy inny, każdy 0 własnych, odrębnych wartościach. Wszystkie, zda­ wałoby się, już znane, ale dopiero teraz demonstru­ jące całą swą krasę. Obok — współczesne obrazy na papierze i rzeźby, nowa zdobycz badań Instytutu Sztuki — aniołek Kożuchowskiego, oraz najlepsza chyba rzeźba Szczepana Woźniaka „Więzień Oświę­ c i m i a " (11, 8). W innych salach świetnie dobrane obrazy na płótnie i drzewie oraz rzeźby; wśród nich Chrystus Frasobliwy z Rabki, prawdziwe arcydzieło naszej rzeźby ludowej, t r y p t y k ze Św. O n u f r y m z L i ­ manowej oraz n a prawdę najlepsze obiekty zarówno z. K r a k o w a , j a k Rabki, Nowego Sącza i Bochni. Nie można się więc było dziwić, że wystawa wywołała niezwykle żywy oddźwięk u gości, którzy uznali ją Cobok krakowskiego Biennale grafiki) za najciekawsze zjawisko artystyczne, komentując długo, a nawet r y ­ sując poszczególne eksponaty. Do sukcesu wystawy przyczynił się również spo­ sób ekspozycji; inwencja i w y b o r n y smak prof. T. Se­ weryna pozwoliły stworzyć wystawie ramy wręcz nie­ powtarzalne, poczynając o d żywych kształtów drzew, dosłownie puszczających świeże pędy w muzealnych salach (ile t r u d u kosztowało wyławianie po powodzi tych nasiąkłyCh wodą pni), aż po mądrą i skromną ekspozycję mniejszych figurek znakomicie rozmiesz­ czonych na tle parkanowych desek. Ilość eksponatów nie była w i e l k a , ale przejrzystość ekspozycji, dobre rozmieszczenie i zestawienie rzeźb potęgowało i c h wyraz. Przy okazji poddano r e w i z j i i sąsiednie sale, za­ stępując słabsze obiekty (zwłaszcza rzeźby, płasko­ rzeźby) i n n y m i , lepszymi. Wygrał na t y m również 1 J . Wawro, reprezentowany przez k i l k a najlepszych swoich prac. Z okazji w y s t a w y wydano mały voider zawiera­ jący 16 zdjęć z podpisami w językach angielskim i francuskim. Kończąc tę recenzję nie mogę powstrzymać się od wyrażenia głębokiego żalu, że nie udało się w y ­ stawy zamienić n a stałą ekspozycję. Muzeum Etno­ graficzne posiada bowiem wspaniałe zbiory, które jedynie w małej części dostępne są d l a zwiedzających. Zbiory w magazynie nie pełnią r o l i społecznej. Sądzę, że w interesie władz K r a k o w a byłoby powiększenie Muzeum, chociażby przez tymczasowe oddanie do jego dyspozycji k i l k u sal w sąsiedztwie na rozsze­ rzenie ekspozycji. Jest też n a pewno w interesie Muzeum powiększenie stałej kolekcji rzeźb i malar­ stwa — Choćby dlatego, że Muzeum to jest jedną z największych a t r a k c j i d l a turystów zagranicznych i gości, bawiących n a „Dniach K r a k o w a " . Jest to też na pewno w interesie naszej k u l t u r y , a nawet wię­ cej — jest to naszym obowiązkiem wobec przeszłości, wobec społeczeństwa i przyszłych pokoleń. Fot.: Jan Swiderski — U. 1—3, 5, 8, Stefan szewski — U. 4, 6, 7. Deptu- �