https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da906bd7be59adca4ed5d133a4da2cfd.pdf 6fdc675806d8a2676a52927f90d552a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:812 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:746 Title A name given to the resource Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń przeciw normom społecznym / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.57-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosław C. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 M I R O S Ł A W A C. DROZD SYTUACJE KONFLIKTOWE POWSTAŁE N A TLE WYKROCZEŃ PRZECIW NORMOM SPOŁECZNYM Na przykładzie społeczności wiejskiej powiatu otwockiego Współczesne analizy i teoretyczne rozważania etnograficzne niejedno­ krotnie podkreślają istotne znaczenie badań nad postawami i zachowa­ niami społecznymi w układzie konfliktowym. Rzeczywista sytuacja spo­ łeczna zawiera bowiem zawsze elementy konfliktowe. Społeczny system interakcji funkcjonuje w oparciu o wzajemne oddziaływania bodźców i reakcji w stosunkach między jednostkami i grupami. Opozycja, której szczegółowym typem jest właśnie k o n f l i k t , stanowi jeden z głównych procesów społecznych, przeciwstawiający się współdziałaniu — koope­ racji. Normy regulujące zachowanie jednostki w grupie, a w szczególności stopień zgodności zachowań członków grupy z normatywnymi wzorami k u l t u r o w y m i , determinują nasze oczekiwania co do postaw innych l u ­ dzi. Na straży tych zachowań — obok powszechnej aprobaty i nieadmix 2 1 Rozumiany jako zachowanie opozycyjne, k t ó r e nie odpowiada ogólnie przy­ j ę t y m normom, gdzie p r z e c i w s t a w i a j ą c e się strony, osoby lub grupy dążą do w z a ­ jemnego udaremnienia swoich w y s i ł k ó w , w y r z ą d z e n i a szkody, unicestwienia itp., przy czym zazwyczaj m a j ą t a k ż e inny d r u g o r z ę d n y cel. W r o z w a ż a n i a c h teoretycz­ nych na temat k o n f l i k t u spotykamy się z chaosem i p o p l ą t a n i e m 3 jego o d m i a n : a — k o n f l i k t u w znaczeniu psychologicznym (czyli zderzenie się a n t a g o n i z m ó w pozbawione rzeczowej podstawy); b — k o n f l i k t u w znaczeniu niepsychologicznym (czyli zderzenie z w i ą z a n e np. z niepodzielnością pewnych d ó b r czy i c h niedostat­ kiem, niekoniecznie połączone z w r o g o ś c i ą ) ; с — k o n f l i k t u łączącego dwie poprzed­ nie wersje. Por. też M . O s s o w s k a , Normy moralne. Próba systematyzacji, W a r ­ szawa 1970, s. 167. Przy czym s t o p i e ń integracji normatywnej będzie w y n i k i e m w i e l u czynni­ ków, m.in. w e w n ę t r z n e j zgodności z l e ż ą c y m i u podłoża podstawowymi systemami wartości, j e d n o z n a c z n o ś c i n o r m zinstytucjonalizowanych w istniejących społecznych organizacjach, społecznego zdyscyplinowania c z ł o n k ó w grupy i t p . 2 �58 MIROSŁAWA С. DROZD nistracyjnych sankcji — stoją wyspecjalizowane instytucje (m.in. pra­ v/ne), zajmujące się nie tylko ochroną norm (przyjmując w tym wypa­ dku funkcje całej zbiorowości), ale i ich monopolistycznym ustanawianiem. W tych warunkach może zaistnieć sytuacja, że zbiorowość nie akceptuje danej reguły postępowania i w maksymalnym stopniu jej nie przestrze­ ga, choć jest ona poparta sankcją instytucji państwowych. Stopień spo­ łecznego urzeczywistnienia się danej normy zależy bowiem od dwóch podstawowych warunków: sprawnie zorganizowanej sankcji oraz skali akceptacji społecznej (wewnętrznej w przeżyciach i zewnętrznej w za­ chowaniu) . Zadanie prawa zasadza się więc przede wszystkim na nie­ dopuszczaniu do konfliktów lub ich rozstrzyganiu w wypadku zaistnie­ nia. Przy czym przyjmuje ono szeroko stosowaną metodę rozładowywa­ nia antagonizmów na drodze uciekania się do kompromisu proponowanego zwykle przez osobę postronną, w konflikcie nie zaangażowaną . 3 4 Wśród społeczności wiejskiej obserwuje się szereg sprzeczności i kon­ fliktów, przybierających formy wyraźnej wrogości i agresywnych dzia­ łań, jak też i mających łagodniejszy, niedrastyczny przebieg. Jest bowiem zrozumiałe, iż mimo skrajnych uczuć antagonistycznych nie zawsze dochodzi do czynnej reakcji (rękoczynu czy innych szkodliwych dzia­ łań), a tym bardziej do regulowania przedmiotu sporu na drodze praw­ nej w sądownictwie karnym (w wypadku np. naruszenia nietykalności osobistej) czy cywilnym (gdy chodzi o formalne uregulowanie sytuacji niejasnej lub spornej). Zazwyczaj złagodzony charakter przybierają sprzeczności przeja­ wiające się w rodzinie i społeczności wiejskiej, m.in. między postawami różnych pokoleń w stosunku do pracy w gospodarstwie rolnym; war­ tością ziemi i wartością zawodu rolnika a innymi zawodami; dawnymi i nowymi obowiązkami rodzin chłopskich (np. wobec kształcenia dzieci); między całokształtem zjawisk tworzących dotychczasową istotę gospo­ darstwa chłopskiego i istotą nowoczesnego przedsiębiorstwa z wysoką techniką i społecznym podziałem pracy etc. W większości wypadków wrogie działania nie towarzyszą również grupie spraw rozpatrywanych przez sądownictwo cywilne , a mianowicie sprawom o wyjawienie ma5 3 Por. J . K o w a l s k i , Psychospołeczne podstawy norm prawnych, [w:] Z za­ gadnień teorii prawa i teorii nauki Leona Petrażyckiego, Warszawa 1969, s. 50. Por. O s s o w s k a , Normy..., s. 170. Według B. M a l i n o w s k i e g o (Prawo, zwyczaj, zbrodnia w społeczności dzikich, Warszawa—Poznań 19319, s. 44-45) reguły prawa cywilnego dotyczą głównie „usług ekonomicznych, kwestii własności i sposobu w y w i ą z y w a n i a się z osobistych zobowiązań. Siła prawa zasadza się tu na systematycznej współzależności... G ł ó w ­ nym polem etnologicznego prawoznawstwa jest zatem analiza wszelkich stosunków społecznych". 4 5 �59 SYTUACJE KONFLIKTOWE jątku, zezwolenie na zawarcie małżeństwa, wyznaczenie opiekuna, przy­ sposobienie, o niedotrzymanie umowy o pracę czy odszkodowania za wypadki drogowe. Wyjątek stanowią tu długotrwałe procesy spadkowe, podczas których dochodzi do licznych rękoczynów między zainteresowa­ nymi stronami. Drastyczne formy przybierają natomiast konflikty przejawiające się w sporach o granice posiadłości, o ziemię, o dożywocie, czy też wcho­ dzenie zwierząt w szkodę, rozgrywające się zazwyczaj wśród członków najbliższej rodziny lub sąsiadów. W problematyce współczesnych konfliktów na wsi szczególnie inte­ resujące były dla autorki drastyczne przejawy antagonistycznych dzia­ łań i reakcji, w konsekwencji których miało miejsce złamanie jednej z podstawowych norm współżycia społecznego — normy prawnej . Przy czym przedmiotem analizy były przede wszystkim sytuacje konflikto­ we, gdzie przedmiotem sporu jest ziemia. Dlatego też we wstępnej fazie badań zastosowano metodę analizy materiałów s ą d o w y c h Szczegóło­ wymi rozważaniami objęto akta sądowe Archiwum Sądu Powiatowego w Otwocku za lata 1945, 1969-1971 wydziału karnego i cywilnego огаг materiały referatu scaleniowego trzech wsi pow. otwockiego z Prezy­ dium Powiatowego Biura Geodezji. 6 7 8 6 Rolę i znaczenie badania norm prawnych dla zrozumienia zasad i mecha­ n i z m ó w funkcjonowania społeczeństwa podkreślał mocno M a l i n o w s k i , Prawo..., s. 45, 46, 51, 83. Na podstawie badań nad izolatami doszedł on do stwierdzenia, że „konstelacje i konfiguracje reguł zawierających się w jakiejś instytucji" okre­ ślają moc prawa. Dlatego też nie należy się ograniczać do „studiowania sztywnych reguł lecz badania, jak reguły te funkcjonują, jak uchybienie im rodzi różne kon­ sekwencje" i reakcje przeciwko winnemu. Najważniejsza jest w i ę c nie forma pra­ wa, ale jego działanie. Specyfiką reguł prawa jest fakt uważania ich i odczuwania przez społeczność za „zobowiązanie jednej osoby oraz uprawnione roszczenie i n ­ nej". Znajdują one s w o j ą sankcję „nie tylko w motywach natury psychologicznej, ale także w określonym mechanizmie społecznym" siły wiążącej, opartym „na wza­ jemnej zależności", który wyraża s i ę w r ó w n o w a ż ą c y m szeregu wzajemnych usług" oraz w „połączeniu takich roszczeń w sploty wielostronnego stosunku". 7 Metoda ta z metodologicznego punktu widzenia ma charakter obiektywnych badań materiałowych. Opiera s i ę bowiem na materiale, do którego można p o w r ó ­ cić, a zatem na danych, które nie uległy zniekształceniu w trakcie samego procesu badawczego, ale które są wyrazem subiektywnych postaw osób wmieszanych w prze­ słuchania i procesy. Wywody oskarżonego, oskarżyciela, a w niektórych sytuacjach i sędziego, są zdeterminowane przez rozmaite czynniki indywidualno-sytuacyjne. Można w i ę c powiedzieć, ż e badania oparte na aktach s ą d o w y c h mają do czynienia ze zobiektywizowanym materiałem subiektywnym. Por. też A. Podgórecki, Zarys socjologii prawa, Warszawa 1971, s. 217. O wyborze powiatu otwockiego jako terytorium badań zadecydował fakt pro­ wadzenia na tym obszarze od kilku lat monograficznych etnograficznych badań terenowych. 8 �60 M I R O S Ł A W A С. DROZD 9 Znamienne jest, że we wszystkich analizowanych przypadkach , bez względu na obiektywny fakt złamania określonej normy współżycia spo­ łecznego, opatrzonej sankcją administracyjną (w postaci odpowiednie­ go przepisu czy paragrafu), doszło do wykroczenia antagonizmu poza bezpośrednio zainteresowane strony i społeczność wiejską oraz szuka­ nia rozwiązania poprzez werdykt instytucji państwowej •— sądu czy instancji partyjnych. Można by przypuszczać, że nieadministracyjny na­ cisk i sankcje społeczności wiejskiej były w tych wypadkach zbyt sła­ be lub też dana społeczność nie chciała albo nie potrafiła interwenio­ wać w konflikcie. Chociaż w większości wypadków formalną przyczyną agresji były drobne spory i nieporozumienia, rozstrzygnięcie ich, nie zważając na koszty, powierzano instancjom sądowniczym lub też wyż­ szym instancjom partyjnym. Następnie w toku prac terenowych starano się wyjaśnić jakie były obiektywne podstawy konfliktu, czyli warunki, które doprowadziły do wrogich uczuć i zachowań oraz ich widocznych przejawów . Sądzono, że uzyskanie odpowiedzi na to pytanie przyczyni się do zbliżenia i roz­ wiązania generalnego problemu pracy, a mianowicie ukazania mechani­ zmu powstawania i funkcjonowania antagonistycznych postaw społecz­ nych we współczesnej wsi podwarszawskiej. W oparciu o badania terenowe starano się wyjaśnić: 1. Czym różnią się wypadki konfliktowe znajdujące odbicie w ak­ tach sądowych od konfliktów zachodzących na wsi w ogóle, a więc w jakiego typu wypadkach konfliktowych dochodzi do bezpośredniego odwoływania się do instancji sądowniczych i innych, czego się po ich werdykcie oczekuje, jaka jest reakcja na ten wyrok, w jakich okolicz­ nościach wyroki sądowe nie są respektowane, jaka jest tradycja roz­ wiązywania sporu na drodze sądowej? 2. Jaka jest rola instytucji wychowawczych (szkoła, kościół) oraz wynikających z działalności tych placówek norm postępowania (np. mo­ ralnych) w już zaistniałych sytuacjach konfliktowych, czy instytucje te spełniają, i do jakich granic, rolę czynnika wpływającego na wzoro­ wanie norm? 3. Jakie inne czynniki (społeczne, ekonomiczne, kulturowe) zmu­ szają jednostkę do podporządkowania się obowiązującym normom po­ stępowania (poza sankcjami administracyjnymi). W jakich wypadkach mają one moc obowiązującą i czy rzeczywiście reguły postępowania są 10 9 Efektem analizy poszczególnych akt s ą d o w y c h było m.in. wytypowanie do szczegółowych badań terenowych kilkudziesięciu wsi powiatu otwockiego, gdzie konflikty przybrały najbardziej drastyczne formy. Por. też O s s o w s k a , Normy..., s. 161. 1 0 �SYTUACJE 61 KONFLIKTOWE przestrzegane, co grozi za uchybienie im, jakie czynniki wpływają na dokonywane wybory (motywacje)? Niezależnie od przeprowadzenia analizy wybranych sytuacji starano się ustalić rejestr przepisów prawnych o charakterze administracyjnym oraz zwyczajowych nakazów i zakazów regulujących w tradycji normy zachowania jednostki, jak również wzajemne stosunki między jednost­ kami, pomiędzy społecznością lokalną i państwem. Następnie starano się zwrócić uwagę na to, jaką rolę odegrały w interesujących przypad­ kach tradycja i nieaktualne już podziały społeczne (wsie na t y m terenie należały do różnych typów własności — były tu wsie folwarczne, chło­ pskie, mieszane). Z akt sądowych wynika jasno, że określone osoby, nie zawsze zwią­ zane więzami rodzinnymi z procesującymi się stronami, bez względu na konsekwencje, składają zeznania tendencyjnie korzystne dla jednej z nich. Sprawia to wrażenie istnienia ekonomicznych bądź pozaekonomicznych powiązań. Charakter tych powiązań starano się wyjaśnić m.in. uzysku­ jąc odpowiedzi na pytania: jaka jest rola czynników psychologicznych i jednostkowego nieprzystosowania (frustracji) w zaistniałym konfli­ kcie, jak również jaka relacja zachodzi między wykształceniem a czę­ stotliwością działań antagonistycznych, z procesami sądowymi włącznie?. Odpowiedzi na postawione pytania starano się uzyskać na drodze rozpatrywania zespołów czynników egzo- i endogennych wpływających i warunkujących określone zachowanie i zmienność postaw. Najważniej­ sze z nich to: 1 — czynniki ekonomiczne; 2 — czynniki społeczne; 3 — czynniki psychologiczne (emocjonalne); 4 — czynniki kulturowe (np. trwałość wzorów tradycyjnych, wykształcenie); 5 — czynniki interwen­ cyjne (administracji państwowej). Całość rozważań, jak m i się wydaje, pozwoli na wykazanie istnieją­ cych na wsi postaw antagonistycznych na tle interakcji społecznych, określić rodzaje, konfliktów w i e j s k i c h i ich rolę w funkcjonowaniu 1 1 12 1 1 Ostatnio psychologia s p o ł e c z n a k ł a d z i e nacisk na frustrację, nieprzystosowa­ nie (doznanie z w i ą z a n e z udaremnieniem) j a k o j e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn agresji, W nauce polskiej t w ó r c ą p ł o d n e j koncepcji s t w a r z a j ą c e j p r z e s ł a n k i do zro­ zumienia psychologicznego mechanizmu n o r m s p o ł e c z n y c h b y ł Leon P e t r a ż y c k i . Z w r ó c i ł on u w a g ę na dynamiczne stany organizmu w y w o ł y w a n e b e z p o ś r e d n i o d z i a ł a n i e m jakiegoś b o d ź c a (postrzeżema l u b w y o b r a ż e n i a ) , dla k t ó r y c h współcześni psycholodzy u ż y w a j ą nazw: popędy, atrakcje l u b stany dynamiczne. W nauce k o n f l i k t klasyfikowany jest różnie, np. p r ó b o w a n o go p o r z ą d k o w a ć w g tego, co się z czym zderza (V. Aubert) l u b w g stosunku zachodzącego m i ę d z y partnerami (L. Coser). W klasyfikacji V. Auberta k o n f l i k t y dzielą s i ę na: a — k o n ­ f l i k t y w zakresie w a r t o ś c i (wspólnych w a r t o ś c i i r ó ż n y c h w a r t o ś c i ) ; b — k o n f l i k t y i n t e r e s ó w — zazwyczaj p o ł ą c z o n e ze zgodnością i niezgodnością w zakresie w a r ­ tości, ale nie m u s z ą b y ć antagonistyczne; с — k o n f l i k t y p r z e k o n a ń , na ogół ostrzej1 2 �62 MIROSŁAWA С. DROZD tej społeczności, przyczyny oraz warunki w jakich dochodzi do ujaw­ nienia uprzedzeń i wrogości przejawiających się w gwałtownych dzia­ łaniach jednostkowych i między grupowych. Szczególny nacisk starano się położyć na uzyskanie danych pozwalających na wysunięcie wnio­ sków co do nasilenia i tendencji (kierunków), jakie przybierają konfli­ kty wynikające z określonych wzorów postępowania danej społeczno­ ści wiejskiej. sze niż konflikty wartości, ale dające się szybko konania są sprawdzalne. Por. też O s s o w s k a , b e r t , Competition and dissensus: two types of „The Journal of Conflict Resolution", March 1963, usunąć w przypadku, gdy te prze­ Normy..., s. 161-163; oraz V. A uconflict and of conflict resolution, vol. 7, nr 1. �