https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6382d6cf1505d7f717c51be5373afe95.pdf 2591f31f9503cb16930bee69d4e8ad93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1101 Title A name given to the resource Badania nad kulturą rodzin europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe wyniki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska* t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ {Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN EUROPEJSKICH. ZAŁOŻENIA, PROBLEMATYKA, DOTYCHCZASOWE W Y N I K I Program badawczy „Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w no­ woczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych" — w skró­ cie „ K u l t u r a " (pod taką bowiem nazwą prowadzone są badania nad k u l ­ t u r ą rodzin europejskich) podjęty został w 1976 r. pod auspicjami Euro­ pejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych w Wiedniu. Ewolucja problematyki od zagadnień wzajem­ nych oddziaływań kultur narodowych do spraw kultury rodzin była w y ­ razem poszukiwań bardziej konkretnego i łatwiej uchwytnego w bada­ niach empirycznych przedmiotu badań. Zmieniał się także skład euro­ pejskiego zespołu badawczego. Spośród kilkunastu krajów, które w róż­ nych okresach uczestniczyły w badaniach, do ostatniego etapu w 1983 r. dotrwało siedem: Francja, Grecja, Polska, Rumunia, Węgry, Włochy i ZSRR. Reprezentowane są one przez specjalistów z różnych dziedzin: etnologów (Francja, Polska), socjologów (Grecja, Rumunia, ZSRR), an­ tropologów kulturowych (Włochy) i kulturoznawców (Węgry). Różno­ rodność doświadczeń i zainteresowań skomplikowała z jednej strony wzajemne porozumienie, ale z drugiej nadała badaniom charakter i n ­ terdyscyplinarny i w ten sposób rozszerzyła ich zakres. Badania pro­ wadzone w Polsce finansowane były przez Wydział I Nauk Społecznych PAN, a realizowane przez zespół z Instytutu Etnologii U A M *. 1 O b a d a n i a c h t y c h i n f o r m o w a l i : Z . J a s i e w i c z , Narada w Moskwie na temat etnograficznych badań nad współczesnością oraz posiedzenie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, „ L u d " , t. 61; 1977, s. 308-310, oraz J . B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Europejskie badania porów­ nawcze w ramach projektu „Kultura". Konferencja w Tallinnie, „ L u d " , t. 63; 1979, s. 366-369. N i e k t ó r e p o l s k i e m a t e r i a ł y z b a d a ń w y k o r z y s t a n o w a r t y k u l e : J. B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Kultura rodziny a środowisko. Z badań rodzin wielkomiejskich, małomiasteczkowych i wiejskich w województwie poznańskim, „ K r o n i k a W i e l k o p o l s k i " , n r 1: 1983, s. 30-49 oraz J . B e d n a r s k i , Osvrt na istra¿ivanja transmisije kulturę u porodici, [w:] Promene u tradicionalnom porodicznom životu u Srbji i Polskoj, B e o g r a d 1982, s. 63-72. �4(> JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ Problematyka i szczegółowe cele badań podlegały przekształceniom i precyzowaniu w trakcie kolejnych spotkań zespołów. Od 1977 r. przed­ miotem studiów byla aktywność kulturalna w ramach rodziny i przekaz: kultury. Rodzinę rozpatrywano jako grupę i instytucję stanowiącą wy­ odrębnioną jednostkę kulturową — zespół ludzi nie tylko przejmujących i użytkujących, ale również tworzących, modyfikujących i przekazują­ cych dobra kulturowe. Badano postawy i zachowania członków rodzin i zespołów rodzinnych wobec wybranych treści kulturowych, przy czym zwrócono uwagę nie tylko na te, które przekazywane są przez nowo­ czesne środki masowe, ale również inne, które związane są albo z prze­ szłością rodziny lub też ze środowiskiem lokalnym i jego instytucjami. W realizacji programu wyodrębnić można kilka faz. Pierwszą z nich było wystąpienie z inicjatywą badań porównawczych i skompletowanie zespołu badawczego (1976), drugą badania pilotażowe, których celem było zweryfikowanie zarówno kwestionariusza, jak i problematyki ba­ dań w zróżnicowanych warunkach poszczególnych krajów (1977-1978), trzecią badania zasadnicze przeprowadzone w formie wywiadów sforma­ lizowanych z kwestionariuszem i wywiadów niesformalizowanych (19791980), czwartą przygotowanie przez zespoły z poszczególnych krajów opracowań z badań, opartych na przyjętej koncepcji tradycji i nowoczes­ ności (1981) . Przygotowano realizację piątej, najbardziej interesującej i skomplikowanej fazy badań — opracowań porównawczych wybranych przez poszczególne zespoły zagadnień. Zespół polski podjął się opraco­ wania dwóch tematów: roli tradycji w kulturze rodzin europejskich oraz charakterystyki kultury rodzin terenów przeobrażanych, również w eu­ ropejskiej perspektywie porównawczej. Etap analizy porównawczej nie dojdzie jednak do skutku w dotych­ czasowym zakresie i ramach organizacyjnych. Wiosną 1983 r. Centrum Wiedeńskie zrezygnowało z prowadzenia prac i kierowania projektem „Kultura". Pozostawiono jednak zespołom możliwość kontynuowania analiz porównawczych; poszczególne zespoły podjęły także współpracę: bilateralną. Zespół polski jeszcze w 1982 г., w ramach współpracy z ze­ społem włoskim z Uniwersytetu w Turynie, przystąpił do porównawcze­ go opracowania wybranych dziedzin kultury rodzin polskich i włoskich. Bez względu na ewolucję projektu badawczego i brak finału badań warto, ze względu choćby na wartość zebranych materiałów i charakter prac, przedstawić ich założenia, warunki oraz dotychczasowe wyniki. Przekrojowe studia m i ę d z y k u l t u r o w e stwarzają bowiem interesujące problemy metodologiczne i organizacyjne. 2 3 8 Opublikowano je w k s i ą ż c e : in Seven East and West European B u d a p e s t 1984. The Family and its Culture, An Investiation Countries, ed. M . B i s k u p , V . F i l i a s , I . V i t á n y i , * Nie w y k o r z y s t u j e m y tu p r o p o z y c j i s t o s o w a n i a t e r m i n u „ p r z e k r o j o w e s t u d i a m i ę d z y n a r o d o w e " (cross — national study) w o d n i e s i e n i u do b a d a ń n a d s p o ł e c z e ń - �B A D A N I A NAD K U L T U R A RODZIN 17 Na kształcie projektu „Kultura" zaważyły trzy podstawowe czynniki: odmienność reprezentowanych przez zespoły badawcze z poszczególnych państw dyscyplin i stanowisk teoretycznych, różne posiadane przez nie' możliwości realizacyjne badań empirycznych oraz zróżnicowany w as­ pekcie porównawczym charakter badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Stąd też, podobnie jak w wielu innych przedsięwzięciach koor­ dynowanych przez Centrum Wiedeńskie, projekt „Kultura" jest wy­ razem swoistego kompromisu osiąganego na kolejnych spotkaniach ro­ boczych. Jego rezultatem i ceną jest obok wypracowania wspólnie przy­ jętych założeń dotyczących przedmiotu badań, procedury badań tere­ nowych i metod opracowania zebranych materiałów, pozostawienie w nie­ których tych zakresach pewnej otwartości, możliwości wyboru i włas­ nej inicjatywy. Podstawowym źródłem zarówno dla syntetycznych opracowań naro­ dowych, jak i porównawczych studiów międzykulturowych są w projek­ cie „ K u l t u r a " wyniki badań empirycznych, przeprowadzonych w swoich krajach przez poszczególne zespoły, przy pomocy wspólnych narzędzi ba­ dawczych. Obiektem badania była w nich rodzina traktowana jako głów­ na jednostka analizy. W projekcie przyjęto cztery zasadnicze kryteria doboru rodzin do badań: 1. K r y t e r i u m typu strukturalnego rodziny. Ze względu na jeden z podstawowych celów badań, jakim było określenie roli i miejsca rodziny w procesie transmisji kultury, w doborze badanych rodzin ograniczono się wyłącznie do ich specyficznego typu — pełnych rodzin podstawowych lub poszerzonych, złożonych z pracującej lub nie­ pracującej matki i czynnego zawodowo ojca oraz co najmniej dwojga dzieci, w tym jednego w wieku 12-17 lat. Zalecono również, aby część objętych badaniami rodzin stanowiły rodziny poszerzone o pokolenie dziadków lub innych krewnych po to, aby móc uchwycić ich znaczenie w procesie enkulturacji. 2. K r y t e r i u m miejsca zamieszkania. Wyodrębniono trzy zasadnicze typy środowisk lokalnych, które umiejscowiły badane rodziny w trzech wewnętrznie względnie homogenicznych, a wzajem­ nie zróżnicowanych środowiskach kulturowych: a) w środowisku zurba­ nizowanym (wielkomiejskim), b) w środowisku urbanizowanym, podle­ gającym intensywnym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym oraz c) w środowisku wiejskim. Środowiska te powiązano z różnymi typami stwami zurbanizowanymi w celu o d r ó ż n i e n i a przedprzemysłowymi, dla których tural H. U d у, study. Por. S. próbuje Cross — ich się cultural „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", vol. 2; 1973, międzynarodowe" wadzenie gubi rozróżnienia badanych społeczności. informację między o dwoma od kulturze studiów zerezerwować analysis: terminami społecznościami methods s. 251. T e r m i n jako nad t e r m i n cross „przekrojowe przedmiocie wymaga and ponadto badań. — cul­ scope, studia Wpro­ kategoryzacji, �•48 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ jednostek osadniczych charakteryzujących się różną ich wielkością, zna­ czeniem w układzie funkcjonalnym, stopniem uprzemysłowienia i zur­ banizowania oraz strukturą zatrudnienia mieszkańców. Miejsce zamiesz­ kania, a poprzez nie typ środowiska lokalnego, wyznaczyło więc trzy podstawowe i wspólne dla wszystkich uczestników projektu próby ba­ dawcze, stanowiące w analizie materiałów główną jej zmienną nieza­ leżną. 3. K r y t e r i u m przynależności społeczno-zawodo­ w e j r o d z i n y . Wobec wyraźnych odrębności i specyfiki struktury społeczno-zawodowej różnych krajów, uczestników projektu, zrezygno­ wani) ze szczegółowego jego ustalenia i ograniczono się wyłącznie do określenia w sposób ogólny sektora zatrudnienia głowy rodziny jako kryterium klasyfikującego i wyznaczenia odpowiednich proporcji w tym zakresie w poszczególnych próbach- środowiskowych. W sposób bardziej szczegółowy zdefiniowano jedynie kategorię inteligencji. 4. K r y t e r i u m w y k s z t a ł c e n i a r o d z i c ó w i w i e l k o ś ­ c i d o c h o d ó w r o d z i n y . Funkcjonowały one w badaniach jako zalecenie do zachowania odpowiednich proporcji w tym względzie w róż­ nych środowiskach i typach rodzin. Badaniami empirycznymi, przy uwzględnieniu wyżej opisanych kryte­ riów doboru próby badawczej, objęto w poszczególnych krajach różną liczbę rodzin, od 300 — Polska do 1100 — Francja, zawsze jednak iden­ tyczną w poszczególnych próbach środowiskowych. W pierwszej fazie badań terenowych posłużono się dwoma sformalizowanymi kwestiona­ riuszami—ankietami, jednym przeznaczonym dla rodziców, drugim dla dzieci. Przy ich pomocy w każdej z rodzin przeprowadzono wywiady z matką oraz dzieckiem w wieku 12-17 lat, a w 25'% rodzin dodatkowo z ojcem, uzyskując w ten sposób ogółem od 675 wypełnionych kwestio­ nariuszy — Polska do 2475 — Francja. Kwestionariusz—ankieta dla ro­ dziców obejmował 66 pytań, w większości zamkniętych i skategoryzo­ wanych, dla dzieci natomiast 46, dając ogółem 586 cech deskryptywnych dla każdej rodziny. Odpowiedzi na pytania charakteryzowały za­ równo wybrane zachowania kulturowe całej rodziny, jak i poszczegól­ nych jej członków. W drugiej fazie badań dokonano wyboru z dotychczasowej próby — próby mniejszej (od 30 rodzin — Włochy, do 80 — Polska) i przepro­ wadzono badania uzupełniające wybranych rodzin przy pomocy wywia­ dów kierowanych jedynie ogólnymi wskazówkami, obejmując nimi większą z reguły niż poprzednio liczbę członków rodziny. Wywiady te miały więc charakter niesformalizowany i ich głównym celem było ułatwienie z jednej strony interpretacji materiałów uzyskanych w pierw­ szej fazie badań, a z drugiej uchwycenie specyficznych cech zróżnico­ wania rodzinnych środowisk kulturowych i wzbogacenie ich charakte­ rystyki. �B A D A N I A NAD KULTURĄ R O D Z I N 49 Badania w ramach projektu „Kultura" dopuszczały już w swoich założeniach wstępnych możliwość oparcia się na próbie niereprezenta­ tywnej dla danego kraju. Zadecydowały o tym względy praktyczne, jak i finansowe. Z tej możliwości, a w wielu wypadkach wręcz konieczności z powodów organizacyjnych lub finansowych, skorzystała większość zes­ połów krajowych. Badania w Polsce przeprowadzono np. w Wielko­ polsce w granicach terytorialnych woj. poznańskiego, a w ZSRR w w y ­ branych jednostkach administracyjnych Estonii. Szeroką próbę teryto­ rialną przedstawiła jedynie Francja. Objęcie badaniami próby repre­ zentatywnej dla danego kraju nie było w projekcie „ K u l t u r a " niezbęd­ ne. Przedmiotu analizy nie stanowiły w nich bowiem różnice wybra­ nych cech środowiska kulturowego rodziny w poszczególnych krajach, ale w aspekcie porównawczym, przy uwzględnieniu podobnych struktur społeczno-zawodowych różnych środowisk zamieszkania, dystans między n i m i . W przyjętych założeniach poszczególne próby środowiskowe mu­ siały bowiem zostać zlokalizowane zawsze na obszarze o relatywnie •zbliżonym stopniu rozwoju społeczno-ekonomicznego. Projekt „ K u l t u r a " może więc dostarczyć odpowiedzi bardziej na pytanie o to, czy proces homogenizacji rodzinnych środowisk kulturowych w dużym mieście i na wsi jest bardziej zaawansowany w Polsce niż we Włoszech, niźli na pytanie, co różni statystyczną rodzinę polską i włoską w zakresie ak­ tywności kulturalnej i przekazu kultury. W opracowaniach materiałów zgromadzonych w badaniach empirycz­ nych przewidziano w projekcie kilka szczegółowych etapów. Pierwszym z nich było zakodowanie odpowiedzi na pytania kwestionariuszy—ankiet i przeniesienie ich na taśmę komputerową. Drugim, wzajemna wymiana wydruku danych zorganizowanych wokół prób środowiskowych. Trze­ cim, przygotowanie opracowań krajowych przeznaczonych do zbiorowej publikacji. Czwarty etap stanowiło przygotowanie wspólnego programu do statystycznej analizy skupień i jej przeprowadzenie w celu uzyska­ nia, przez poszczególne zespoły, typologii rodzin jako środowisk kultu­ rowych. Etap piąty polegał na powieleniu i wzajemnej wymianie taśm komputerowych z zakodowanymi danymi oraz wymianie materiałów z badań pogłębionych, przygotowując tym samym realizację etapu szós­ tego, mającego na celu opracowanie kilkunastu szczegółowych studiów porównawczych odnoszących się do wybranych aspektów kultury ro­ dziny. W opracowaniach krajowych, bazujących na przyjętej koncepcji tra­ dycji i nowoczesności, zrezygnowano z ustalenia szczegółowych, wspól­ nych ram i metod analizy zakładając, iż mają to być opracowania ory­ ginalne, posługujące się różnymi językami teoretycznymi i równocześ­ nie osadzające wyniki badań empirycznych w szerszym, niż uwzględ­ niony w nich, kontekście historyczno-kulturowym. W opracowaniach tych wykorzystano różne typy analiz statystycznych — od posługiwania 4 — Etnografia Polska, t, 2!) 7. 1 �50 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ się prostym rozkładem procentowym zmiennych zależnych po różne me­ tody ich analiz korelacyjnych, m.in. analizę wieloczynnikową, najczęś­ ciej w odniesieniu do takich cech obiektywnych rodziny, jak środowisko zamieszkania lub przynależność społeczno-zawodowa. Wspomniana wcześniej statystyczna metoda analizy skupień, zasto­ sowana przez większość zespołów w celu wyróżnienia typów rodzinnych środowisk kulturowych w sposób niezależny od ich podstawowych cech usytuowania społecznego, okazała się mniej owocna niż początkowo sądzono. Uzyskanych w tym zakresie wyników nie można jednak uznać za całkowicie bezwartościowe. Wskazują one bowiem z jednej strony na zachodzący współcześnie proces wzajemnej homogenizacji wielu cech r o ­ dzinnych środowisk kulturowych w wymiarze międzyśrodowiskowym i społeczno-zawodowym, przy równocześnie rosnącej roli wykształcenia jako czynnika różnicującego, a z drugiej na istnienie w obrębie każdego rodzinnego środowiska kulturowego cech specyficznych i niepowtarzal­ nych. W trakcie badań empirycznych, dążąc do zarejestrowania przejawów aktywności kulturalnej rodziny i ich uwarunkowań, zgromadzono mate­ riały, które dotyczą zarówno obiektywnie rozpatrywanych cech rodzin,, jak i postaw oraz świata wartości prezentowanych przez ich członków. Można przedstawić je jako zespoły informacji mówiące o: podstawowych cechach rodziny (jej strukturze demograficznej, źródłach utrzymania,, przynależności społeczno-zawodowej, wykształceniu itp.), mieszkaniu i jego wyposażeniu, elementach historii rodziny, korzystaniu przez nią ze środków masowego przekazu, udziale rodziny w działalności instytu­ cji i stowarzyszeń kulturalnych, czytelnictwie prasy i książek, a także o innych formach aktywności kulturalnej w rodzinie, takich m i n . jak opowiadanie i śpiewanie oraz uprawianie hobby. W badaniach uwzględ­ niono również stosunek do religii, elementy systemu wartości w rodzi­ nie związane zarówno z nią samą, jak i światem zewnętrznym wobec niej oraz podział ról wewnątrzrodzinnych. Problematyka badań nie ob­ jęła oczywiście całego zakresu kultury rodziny. Związana jest ona tylka z niektórymi, wybranymi potrzebami rodziny, przede wszystkim intelek­ tualnymi, estetycznymi, moralnymi, emocjonalnymi i rekreacyjnymi. Znaczenie zebranych materiałów, przy obecnym stanie ich opracowania, może zostać określone głównie przez wskazanie na możliwości weryfi­ kacji i rozbudowy przy ich pomocy niektórych koncepcji teoretycznych związanych z kulturą i życiem społecznym. Koncepcją taką jest np. koncepcja tradycji i nowoczesności, w jej ujęciu zarówno aksjologicznym — tradycji i nowoczesności jako war­ tości i przedmiotowym — jako określonych kategorii rzeczy i zjawisk wyróżnionych na podstawie ich miejsca w obiektywnie rozpatrywanym procesie historycznym. Została ona zastosowana już do opracowania ma­ teriałów z poszczególnych krajów. Zamierzano posłużyć się, również �B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN 51 w opracowaniach porównawczych, także innymi koncepcjami. Są to m i n . koncepcje opozycji lub przy nieco innych założeniach kontinuum kultury miasta i wsi. Koncepcje te zakładają, iż wartości kulturowe' przyjmowane w mieście i na wsi zajmują albo przeciwstawne pozycje w modelu kultury zbudowanym na zasadach odrębności lub też dadzą się umieścić w określonym miejscu modelu rozwojowego przedstawia­ nego jako linia kontinuum o silnie wyodrębnionych biegunach (od k u l ­ tury tradycyjnej do nowoczesnej, od kultury społeczeństwa produkcyj­ nego do konsumpcyjnego, od typu socjokultury „mieć" do typu „być").. Występująca w naszych materiałach kategoria pośrednia (małe, uprze­ mysłowione miasto) wydaje się wskazywać na interesujące przeniesienia niektórych cech dotąd wiązanych ze wsią na teren małego miasta. Obiecujące w związku z naszymi materiałami są również inne kon­ cepcje: homogenizacji, a zarazem w niektórych dziedzinach dyferencjacji rodzinnych środowisk kulturowych w warunkach współczesnych krajów europejskich, rodziny bowiem poszczególnych środowisk tracą silnie za­ znaczone odrębności, a jednocześnie w ramach zbiorowości (społeczno-zawodowych, osadniczych, etnicznych, wyznaniowych) przestają być ich powtarzalnym segmentem; familializmu, t j . zespołu cech, który pozwala określić z jednej strony stopień wewnątrzrodzinnej integracji i popar­ cia, a z drugiej światopogląd uznający rodzinę za ważny i konkurencyj­ ny element wobec innych wartości i części składowych systemu socjokulturowego; paralelizmu rodziny i kultury, rozumianego jako stcpień podobieństwa między strukturą komunikacyjną wewnątrz rodziny, sys­ temem wartości i układem innych elementów w kulturze rodziny a tym,, co zawiera dany system socjokulturowy, w ramach którego rodzina po­ zostaje; na koniec wreszcie relatywnego autonomizmu kultury rodziny jako możliwego do wydzielenia układu kultury w ramach systemu socjokulturowego przyjętego jako globalny. Ta ostatnia koncepcja nie kon­ centruje się na problemie paralelizmu — odpowiedniości kultury rodzi­ ny i kultury społeczeństwa globalnego, lecz nakazuje wykreślić „rodzin­ ny" zakres kultury — „kulturę własną rodziny", ustalić jej stosunek do innych układów kultury i wskazuje na możliwości podejmowania badań nie tylko nad rodziną jako częścią większych całości, ale również całością samą w sobie po to, aby uzyskać odmienne ramy analizy i inny punkt widzenia całości społeczno-kulturowych. Sprawdzianem użyteczności naszych materiałów i dotychczasowych prac jest ponadto zastosowanie i weryfikacja metod statystycznych, m.in. metody analizy skupień, o której pisaliśmy już wyżej. Ostateczna ocena badań możliwa będzie jednakże po zrealizowaniu, choćby w wąskim za­ kresie, opracowań" porównawczych. Były one bowiem podstawowym ce­ lem programu „Kultura". �