https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef49f52c1141e6a62053373863685d87.pdf 59195415f678b141c41b2be82f7a6ba0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1200 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1106 Title A name given to the resource Z badań nad społecznymi funkcjami sztuki ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.85-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA 1985, z. I DROZD-PIASECKA ( I H K M PAN, Warszawa) Z B A D A N N A D SPOŁECZNYMI F U N K C J A M I S Z T U K I LUDOWEJ Pierwszą w historii powojennej etnografii zespołową syntezę opraco­ wano w Zakładzie Etnografii I H K M PAN przy współudziale przedsta­ wicieli innych ośrodków naukowo-badawczych w kraju, zarówno PAN, jak i uniwersyteckich, Krakowa, Łodzi, Opola, Poznania, Warszawy, Wro­ cławia. Jest nią 2-tomowa Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, która zamyka i podsumowuje określony kierunek poszukiwań nau­ kowych naszej dyscypliny. Wykazuje ona, że w dziedzinie metodologii środowisko etnograficzne korzysta zarówno z nowych kierunków nauki światowej, jak i sięga do tradycji własnej nauki (nierzadko zapomnia­ nych czy niedocenianych). Szczególnie zaś uwypukla wypracowane w cią­ gu lat 50-tych, 60-tych i 70-tych historyzujące i socjologizujące spoj­ rzenie na kulturę wsi, odtwarzające w sposób indywidualizujący i gene­ ralizujący, a zarazem modelowy obraz zmieniającej się rzeczywistości historycznej wsi polskiej od końca X I X w. do czasów nam współczes­ nych. Opracowanie syntezy nie tylko zamykało i podsumowywało określo­ ny kierunek poszukiwań naukowych, ale jednocześnie pozwalało zauważ żyć i unaocznić istniejące „białe plamy" czy „luki" w podejmowanej przez nas problematyce badawczej, które wymagają uzupełnienia zgodnie z wymogami współczesnej etnografii polskiej stawiającej sobie nowe za­ dania poznawczo-naukowe, weryfikującej dawne koncepcje i poszukują­ cej nowych rozwiązań i metod w sferze dawnej i aktualnej problema­ tyki К Zgodnie z tymi postulatami w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Warszawie zespół zajmujący się etnografią Polski od kilku lat po- 1 P o r . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Przeszłość w teraźniejszości a procesy zmiany (Współczesne problemy etnografii Polski), „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 26: 1982, z. 2, s. 16-17; M . F r a n k o w s k a , Przedmowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 8. �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dejmuje prace w ramach ogólnego tematu; „Kultura społeczności wiej­ skich a kultura ogólnonarodowa" . W zakresie tego problemu badawczego opracowuję zagadnienie sto­ sunku środowisk pozawiejskich (w tym i inteligencji pochodzenia chłop­ skiego) do jednej z najbardziej spektakularnych dziedzin dziedzictwa k u l ­ turowego wsi, a mianowicie sztuki ludowej. Chodziło m i przede wszy­ stkim o możliwie pełne przedstawienie roli i zadań, jakie stawiały przed sztuką ludową te środowiska od Oświecenia do czasów nam współczes­ nych . W związku z takim podejściem do zagadnienia skoncentrowałam się głównie na podstawowym pytaniu: Jakie miejsce zajmowała sztuka ludowa w poglądach formułowanych w ramach różnych prądów umy­ słowych i kierunków społeczno-politycznych, gospodarczych oraz kultu­ ralnych od końca X V I I I w. do lat 80-tych naszego stulecia? Poglądy te były zarówno wyrazem społecznych oczekiwań wobec roli, jaką w i n ­ na odegrać sztuka ludowa w życiu narodu, jak i stanowiły dowód peł­ nionych przez nią zadań w różnych okresach historycznych . Towarzy­ szyły i m konkretne działania praktyczne wprowadzające w życie gło­ szone idee. Dlatego też nie interesowały mnie wyłącznie same koncepcje i ich cel, ale równocześnie przykłady i formy ich praktycznej realizacji. Analizowanie postaw i działań ludzkich pod kątem ich celów moty2 3 4 5 2 D o t y c z ą one n a s t ę p u j ą c y c h t e m a t ó w ; O ś w i a t a a s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e p r z e ­ m i a n y w s i (M. B i e r n a c k a ) , R o l a t r a d y c j i l u d o w e j w procesie k r y s t a l i z a c j i tożsa­ m o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j w a r s t w y c h ł o p s k i e j (W. P a p r o c k a ) , S p o ł e c z n e f u n k c j e s z t u k i l u d o w e j (M. D r o z d - P i a s e c k a ) , K u l t u r a l u d o w a w P o l s c e o k r e s u p r z e d u w ł a s z c z e n i o w e g o (A. W o ź n i a k ) , T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( J . K o ­ walska). 8 Zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze samej w a r s t w y c h ł o p ­ s k i e j u w a ż a m za o d r ę b n e , w y m a g a j ą c e doboru innego m a t e r i a ł u i n t e r p r e t a c y j n e ­ go o r a z o d m i e n n y c h m e t o d a n a l i z y . J e s t ono p r z e d m i o t e m mojego n a s t ę p n e g o o p r a c o w a n i a . N a t y m m i e j s c u j e d y n i e dodam, że w i ę k s z o ś ć p r z e d m i o t ó w w y t w a ­ r z a n y c h p r z e z w i e ś obecnie z a l i c z a n y c h do s z t u k i l u d o w e j (np. a r c h i t e k t u r a , t k a c ­ t w o , s p r z ę t y d o m o w e , s t r ó j itd.) p o s i a d a ł o cechy u t y l i t a r n e , s p e ł n i a j ą c e o k r e ś l o n ą f u n k c j ę u ż y t k o w ą , c z ę s t o k r o ć p o ł ą c z o n ą z f u n k c j a m i i n n y m i , j a k np. p r e s t i ż o w ą czy k u l t o w ą . S z t u k a nie b y ł a t r a k t o w a n a przez ś r o d o w i s k o w i e j s k i e j a k o s a m o ­ dzielna, wyizolowana w a r t o ś ć artystyczna, a s a t y s f a k c j ę e s t e t y c z n ą w i ą z a n o z w i e ­ loma r ó ż n y m i w a r t o ś c i a m i uszeregowanymi w s p e c y f i c z n ą ' h i e r a r c h i ę r ó ż n ą od k a n o n ó w sztuki oficjalnej. 4 S z u k a j ą c odpowiedzi na p o s t a w i o n e p y t a n i e k o r z y s t a ł a m m.in. z l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u i p r a s y X I X i X X - w i e c z n e j . A n a l i z o w a ł a m p o g l ą d y elity i n t e l e k t u a l ­ n e j i a r t y s t y c z n e j k r a j u , p r z y w ó d c ó w s t r o n n i c t w p o l i t y c z n y c h o r a z p r o g r a m y i de­ klaracje instytucji formalnych, stronnictw i organizacji społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h etc., a t a k ż e p r z y k ł a d y d z i a ł a l n o ś c i p r a k t y c z n e j , w k t ó r y c h s z t u k a ludowa w y s t ę p o w a ł a . 5 J a k stwierdzamy na podstawie źródeł b e z p o ś r e d n i c h , koncepcje r o d z ą c e się w r ó ż n y c h o k r e s a c h poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m o d d z i a ł y w a ł y silnie n a w i e ś j u ż od k o ń c a X I X w . �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 87 w ó w i skutków w konkretnej rzeczywistości historycznej wymagało łą­ czenia ujęcia historycznego i funkcjonalnego, konstruowania we wstęp­ nym postępowaniu badawczym modeli porządkujących badaną rzeczy­ wistość, które uwzględniałyby kontekst historyczny, w jakim badane zja­ wiska funkcjonowały warunkując ich rolę i znaczenie społeczne. Zdając sobie sprawę z bardzo szerokiego zakresu przedmiotowego po­ jęcia sztuka ludowa, w którym mieści się m. in. folklor muzyczny i ta­ neczny, cala bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana gałąź ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą), jako temat mo­ jego szczegółowego zainteresowania wybrałam twórczość plastyczną lud­ ności wsi i w tym znaczeniu posługiwałam się terminem sztuka ludowa, którego treść rozumiałam zgodnie z obowiązującymi współcześnie kry­ teriami . Wybór sztuki ludowej jako przedmiotu analizy miał swoje uzasad­ nienie merytoryczne. Nie zajmując się rozważaniami na temat genezy artystycznej twórczości plastycznej ani rozwojem badań jej poszczegól­ nych dziedzin możemy stwierdzić, że na przestrzeni całego omawianego okresu zjawisko to wykazuje trwałość oraz ciągłą żywotność, i to za­ równo w sensie fizycznego bytu, jak i obecności w różnych ideologiach spoleczno-ekonomicznych i kulturalnych. Ludowa twórczość plastyczna byla od początku zainteresowania się nią środowisk pozawiejskich (czyli od schyłku X V I I I stulecia) poddawana ocenom wartościującym z punktu widzenia aktualnych potrzeb narodowych czy społecznych i w zależności od nich w różny sposób rozumiana, przedstawiana i akcentowana, a także 6 7 • O b e j m u j ą one szeroki i r ó ż n o r o d n y w a c h l a r z w y t w o r ó w . O b o k a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j , m e b l a r s t w a , t k a c t w a , s t r o j u w y s t ę p u j ą tu w y r o b y p r z e m y s ł u tzw. do­ mowego i w i e j s k i c h oraz m a ł o m i a s t e c z k o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w . E f e k t y p r a c y g a r n ­ carzy, w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , rzeźbiarzy. Cała d z i a ł a l n o ś ć u p i ę k s z a j ą c a i zdobni­ c z a w o b r ę b i e d o m u i poza n i m (np. g i r l a n d y , k w i a t k i , w y c i n a n k i c z y w z o r y z p i a s k u ) oraz l i c z n e p r z e d m i o t y z w i ą z a n e z d a w n ą o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą i r o ­ d z i n n ą (np. w i e ń c e d o ż y n k o w e , j a b ł o n e c z k i ) . Ponadto r e z u l t a t y p o c z y n a ń jednostek - w y j ą t k o w o u z d o l n i o n y c h , r e p r e z e n t u j ą c y c h w y ż s z y od p r z e c i ę t n e g o poziom a r t y ­ s t y c z n y (np. r z e ź b i a r z y , m a l a r z y , t k a c z e k ) . 7 D o d a j m y t y l k o , i ż „ o d k r y c i e " w s z y s t k i c h d z i e d z i n s z t u k i l u d o w e j nie n a ­ s t ą p i ł o od r a z u i w j e d n y m czasie. Np. a r t y z m s t r o j u ludowego b y ł d l a ś r o d o ­ w i s k a m i e j s k i e g o j u ż w 2 p o ł . X I X w. n i e k w e s t i o n o w a n y m f a k t e m . D o jego sze­ rokiego u z n a n i a p r z y c z y n i ł y s i ę w i e l k i e w y d a r z e n i a n a r o d o w e , t a k i e j a k P o w s t a ­ nie K o ś c i u s z k o w s k i e , d z i ę k i k t ó r e m u e l e m e n t y k r a k o w s k i e g o u b i o r u c h ł o p s k i e g o — s u k m a n a i r o g a t y w k a — u r o s ł y do r a n g i s y m b o l u s t r o j u narodowego. W jego spo­ p u l a r y z o w a n i u znaczny natomiast udział mieli malarze z okresu p r z e ł o m u X V I I I i X I X w . (np. J . N o r b l i n , A . O r ł o w s k i , M . S t a c h o w i c z ) i lat p ó ź n i e j s z y c h (np. W. P r u s z k o w s k i ) m a l u j ą c y tzw. t y p y l u d o w e i s c e n y r o d z a j o w e z ż y c i a w s i oraz p r z e d e w s z y s t k i m a r t y ś c i M ł o d e j P o l s k i . Z k o l e i obrazy n a szkle m u s i a ł y c z e k a ć a ż do l a t 20-tych X X w . z a n i m o d k r y t o je d l a n a u k i ( K . S t e c k i , L . L e p s z y , a g ł ó w ­ nie w l a t a c h 30-tych T . S e w e r y n ) , a n a s t ę p n i e s p o p u l a r y z o w a n o je w ś r o d o w i s k u miejskim. �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A włączana do szeregu działań praktycznych w społeczno-ekonomicznych i polityczno-kulturalnych dziedzinach życia. Zainteresowanie sztuką l u ­ dową środowisk pozawiejskich osiągało w poszczególnych okresach różne stopnie natężenia i dotyczyło różnych stron tego fenomenu kulturowego. A wartościowanie jej było ściśle związane z dostrzeganiem jej rozlicz­ nych funkcji społecznych i szczególnym eksponowaniem tych najbar­ dziej znaczących w danej chwili. W X I X w. mamy do czynienia zarówno z zainteresowaniem sztuką ludową jako źródłem kultury rodzimej i wyrazem artystycznych możli­ wości ludu szczególnie wyraźnie występującym w okresie Neoromantyzmu, jak i zainteresowaniem jej aspektami ekonomicznymi w dobie pozy­ tywistycznej pracy „u podstaw" i „pracy organicznej". W wieku X X znaczenie sztuki ludowej wzmacnia świadomość jej klasowego charak­ teru, który nadaje jej rangę wyróżnika warstwy chłopskiej w dziedzi­ nie kultury. Zmiany społeczno-polityczne dokonujące się po I I wojnie światowej szczególnie silnie akcentują rolę sztuki ludowej w procesie tworzenia kultury ogólnonarodowej przyczyniając się do rozwoju, a na­ wet reaktywowania niektórych jej dziedzin, choć już z myślą o innym pozawiejskim odbiorcy. Mimo więc zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej i k u l ­ turalnej, kręgu odbiorców, typu wytwórczości i jej przeznaczenia —• artystyczna twórczość wsi jest stale obecna w poglądach dotyczących kultury narodowej, rozważaniach natury czysto artystycznej czy ideolo­ giach społeczno-gospodarczych. W miarę jej odkrywania nie tylko służyła swemu środowisku, ale była przejmowana przez środowiska pozawiejskie, które jej różnorodne formy i warianty przyjmowały i adaptowały opatrując je znakiem pięk­ na, polskości i rodzimości. Począwszy od Neoromantyzmu, najpierw w po­ staci stylizowanej i adaptowanej reprezentowanej przez tzw. sztukę sto­ sowaną czy sztukę Młodej Polski, a z czasem i w formie możliwie „czy­ stej" (autentycznej), twórczość ludowa zdobywała sobie miejsce w mieszczańsko-iriteligenckich domach, aby następnie — szczególnie w Polsce Ludowej — nie tracąc znaczenia zdobytego w poprzednich dziesięciole­ ciach aspirować do rangi synonimu kultury narodowej i jednocześnie wartości autotelicznej. Ludowa twórczość plastyczna jako dziedzina szeroko akceptowana miała największe predyspozycje do przejęcia roli łącznika między k u l ­ turą warstwy chłopskiej a kulturą innych klas społecznych. Stanowiąc ważny element materialnych warunków życia wsi, często źródło dodat­ kowego dochodu, była równocześnie wyrazem uznanych powszechnie ar­ tystycznych uzdolnień ludu, pełniła funkcję wyróżnika warstwy chłop­ skiej, przyczyniając się tym samym do umocnienia pozycji chłopów jako współkreatorów kultury ogólnonarodowej. Dlatego też była szczególnie predestynowana, jak już wspomniano, do szerszego wykorzystania w róż- �89- SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J nych koncepcjach narodowych, społeczno-ekonomicznych i artystycznych i z tego punktu widzenia została wybrana jako przedmiot analizy . W okresie zaborów, gdy świadomość społeczną kształtowały p r ą d y umysłowe Oświecenia, Romantyzmu, Pozytywizmu i Neoromantyzmu, obserwujemy obecność sztuki ludowej przede wszystkim w ramach dwóch podstawowych n u r t ó w intelektualnych. Elementy obu widoczne były już w poglądach doby Oświecenia, a każdy z prądów późniejszych uzu­ pełnia je o nowe idee, pomysły i wartości, które stawały się integralną składową ówczesnej świadomości i ideologii społecznej. Pierwszy z nich to nurt społeczno-polityczny o charakterze narodo­ wościowym, szczególnie czytelny w poglądach romantyków i neoromantyków. Zrodzony został m. in. z prób włączenia warstwy chłopskiej w strukturę nowoczesnego narodu oraz wysiłków w kierunku podkre­ ślenia indywidualności narodu przez uwypuklenie rodzimych pierwia­ stków jego kultury. W specyficznej sytuacji Polski pozbawionej własnej państwowości, gdy' wagi wyjątkowej nabierało pojęcie narodowości, tradycji i więzów łączących całe społeczeństwo poza instytucją państwa, a względy na­ tury politycznej nie pozwalały na jawne propagowanie idei państwa i od­ rodzenia narodowego podstawą myślową masowego działania czołowych humanistów, artystów i badaczy z kręgów czynnie walczących o zacho­ wanie naszego bytu narodowego było dążenie do znalezienia wspólnej zasady inte'grujacej cały naród na drodze uwypuklenia jego indywidual­ ności i rodzimych pierwiastków kultury. W swych poglądach i koncep­ cjach ideologicznych w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości kształtowali oni pojęcie kultury narodowej obejmujące nie tylko kulturę szlachecką, ale także ludową, w której odkrywali wartości uniwersalne, a równocześnie i rodzime. Ambicjom odnalezienia metryki własnego na­ rodu towarzyszyło zainteresowanie ludem jako jego podstawowym skład­ nikiem. W tej sytuacji ludowa twórczość plastyczna nabierała szczegól­ nego wyrazu i znaczenia w procesie wartościowania kultury wsi i szer­ szego rezonansu społecznego. Twórczość ta — różna od sztuki elitarnej uznanej za kosmopolityczną — była świadectwem artystycznych możli­ wości ludu. Znakomicie nadawała się więc do egzemplifikowania twier­ dzeń upatrujących w ludzie źródło, skarbnicę i głównego nosiciela cech polskich, przyczyniając się t y m samym do umocnienia pozycji chłopów w strukturze narodu. Już w Neoromantyzmie zwrócono uwagę na to, że twórczość ta z racji swej odmienności i spektakularności jest także wy­ różnikiem warstwy chłopskiej, najliczniejszej części narodu (co szcze­ gólnie podkreślano następnie w okresie I I Rzeczypospolitej). 8 Sztuka ludowa w t y m nurcie nie była więc wartością autoteliczną, 8 Por. M . D r o z d - P i a s e c k a , ludowej, W. P a p r o c k a , m a s z y n o p i s z ł o ż o n y do d r u k u w L S W w 1983 r . W kręgu tradycji i sztuki �MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ale apoteozą rodzimości, ostoją bytu narodowego czy afirmacją pol­ skości. Właśnie rodzimość wzbogacona walorami estetycznymi stanowiła tu nadrzędną, podstawową jej wartość i była źródłem poglądów i haseł narodowych, społeczno-politycznych i artystycznych. Widzimy to szcze­ gólnie m. in. w romantycznej teorii sztuki С. K. Norwida, idei narodu i stylu narodowego S. Witkiewicza czy pracach artystów profesjonal­ nych zrzeszonych w Towarzystwie Polska Sztuka Stosowana, Warszta­ tach Krakowskich i Młodej Polsce. Drugi paralelný nurt zwracał główną uwagę na społeczno-ekonomiczne funkcje sztuki ludowej. Wywodzący się z fizjokratycznych poglądów •epoki Oświecenia (wsparty rozwojem wystaw przemysłowo-rolnych), nie kwestionowany przez Romantyków i Neoromantyków, był szczególnie rozbudowany ideologicznie przez inteligencką publicystykę pozytywi­ styczną i wzmocniony w tym czasie szeroką działalnością praktyczną. Sztuka ludowa uważana była przez jego reprezentantów już nie tylko za jądro tożsamości narodowej, ale równocześnie panaceum na nędzę wsi i przeciwniczkę „kosmopolitycznej" sztuki elitarnej, czynnik zabezpiecza­ jący czy opóźniający przekształcenie ludności w s i ' w proletariat miejski. W I I Rzeczypospolitej w nowej sytuacji polityczno-społecznej na polu kulturalnym obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych tradycji myśli społeczno-kulturalnej, a nawet rozwój idei społecznych i artystycz­ nych genezą sięgających okresu zaborów, jak i narodziny nowych idei rozwijających się pod wpływem ideologii agraryzmu, nurtu społeczno-kulturalnego — regionalizmu, czy wreszcie pod wpływem współczes­ nych prądów europejskich w sztuce. Sztuka ludowa została poddana w tym czasie nowym ocenom wartościującym, realizować miała nieco odmienne niż dotąd cele i stąd zwrócenie uwagi na jej inne funkcje ^spo­ łeczne. Wskazują na to poglądy indywidualne,' koncepcje ideologiczne i programy działania instytucji formalnych, stronnictw politycznych etc. Myśli te formułowane są nie tylko przez humanistów i twórców profe­ sjonalnych, ale w większym stopniu niż na początku stulecia i przez inteligencję pochodzenia chłopskiego (w tym działaczy ruchu ludowego i tworzących się związków młodzieży wiejskiej). Znajdują one też od­ bicie w formach realizacji praktycznej. W szerokiej opinii społecznej, wyrażanej szczególnie na łamach pu­ blicystyki społeczno-kulturalnej i artystycznej tego okresu, podnoszona była konieczność stworzenia reprezentatywnej dla całego młodego pań­ stwa sztuki narodowej, która nawiązywałaby do ogólnych trendów i po­ ziomu sztuki światowej, a równocześnie uwypuklała kulturalną indy­ widualność Polaków. Podkreślanie narodowej odrębności kultury polskiej kierowało nadal spojrzenie niektórych artystów profesjonalnych na sztu­ kę ludową jako na źródło inspiracji w tym zakresie. Ich dążenia do na­ dania sztuce polskiej charakteru narodowego polegały m. in. na wpro­ wadzaniu do twórczości akademickiej pierwiastków sztuki ludowej, co �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 widzimy np. w pracach W. Skoczylasa, Z. Stryjeńskiej, T. Kulisiewicza. Sztuka ludowa nie była jednak włączona w takim stopniu, jak w okresach poprzednich, w krąg szerokich koncepcji ideologicznych doty­ czących kultury i sztuki narodowej. Twórcy profesjonalni ograniczali się z reguły do korzystania z rozwiązań warsztatowo-formalnych sztuki l u ­ dowej, podejmowania tematu ludowego i adaptacji motywów ludowych, Z kolei inteligencja miejska i działacze społeczni dążyli do reaktywo­ wania sztuki ludowej, jej ochrony i popularyzacji. Próby formułowania teorii na temat sztuki narodowej i sztuki warstwy chłopskiej podejmo­ wane są w zasadzie głównie w gronie działaczy ludowych i związków młodzieży wiejskiej. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształtowaniu poglą­ dów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezento­ wane widziała w nich już nie tylko zachowane elementy rodzimości, ale' również oparty na tradycji wyraz odrębności kulturowej warstwy chłop­ skiej. Do niego odwoływała się w walce o prawo udziału we współtwo­ rzeniu kultury narodowej, a nawet kreowaniu kultury ludowej jako źró­ dła odradzającej się kultury narodowej. W gronie działaczy ludowych i związków młodzieży wiejskiej usiłowano wykorzystać walory i atuty sztuki ludowej do zapewnienia kulturze warstwy chłopskiej należnego miejsca w kulturze narodu. Propozycje w tym zakresie ograniczały się jednak przede wszystkim do powtórzenia i przypomnienia poglądów znanych już przedtem oraz wprowadzenia sztuki ludowej w ramy prądu regionalistycznego i ideologii agrarystycznej, choć wnosiły do nich też nowy akcent, a mianowicie szeroką działalność praktyczną (o podłożu wychowawczym), w której zaczynała uczestniczyć sama wieś. Widoczna jest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na wsi zarówno w za­ kresie konkretnej twórczości artystycznej, jak spektaklach swoistego m i ­ sterium teatru obrzędowego czy ochrony i kultywowania powszechnie już uznanego dorobku artystycznego warstwy chłopskiej (np. stroju, tań­ ca, pieśni). W okresie tym nie niknie z pola widzenia rola ekonomiczna sztuki ludowej. Dochód z wyrobu i sprzedaży poszczególnych jej wytworów sta­ nowił w dalszym ciągu poważne uzupełnienie budżetów licznych rodzin wiejskich, co dostrzegali w równej mierze działacze ludowi, jak i przed­ stawiciele administracji państwowej podejmując szereg akcji wspiera­ jących tę działalność. Wypadkowa tych zachowań wsparta rozwojem badań naukowych nad poszczególnymi dziedzinami plastycznej twórczości ludności wsi przy­ nosi w konsekwencji także zwrócenie uwagi na wartości artystyczne i estetyczne dotąd „zapomnianych" gałęzi sztuki ludowej, takich jak malarstwo na szkle czy rzeźba w drewnie. Rodzi się tendencja do do­ strzegania wartości autotelicznej sztuki ludowej, która zostanie teore­ tycznie rozwinięta po zakończeniu I I wojny światowej. �<J2 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Po I I wojnie światowej w nowym układzie społeczno-politycznym-obowiązki i funkcje mecenasa kultury przejęło państwo. Realizując ideo­ logię społeczeństwa socjalistycznego odwoływano się jednak do tradycyj­ nych treści i wartości, przede wszystkim do znanych i akceptowanych już w okresach poprzednich walorów tradycji ludowej, folkloru i sze­ roko rozumianej sztuki ludowej. Nierzadko do tych, na które powoływanosię w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inte­ ligencja pochodzenia chłopskiego w czasie I I Rzeczypospolitej. Równole­ gle propagowano i rozwijano nowe treści i koncepcje charakterystyczne dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposoby ich realizacji. Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formal­ nych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludowej. Zależnie od aktualnej rzeczywistości sztuka ludowa pełniła różne funkcje społeczne w całym okresie powojennym. Tuż po wojnie pod­ kreślano przede wszystkim jej znaczenia jako wyróżnika kulturowegowarstwy chłopskiej a zarazem narodu, stymulatora uczuć patriotycznych. W latach następnych, gdy łącznie ze sztuką akademicką, została poddana wielkiemu eksperymentowi tzw. sztuki zaangażowanej programowo mia­ ła pełnić rolę czynnika współdziałającego w przebudowie kraju, spełniać funkcje polityczno-wychowawcze wobec całego społeczeństwa. W okresie ostatnim, który trwa dotychczas, zwrócono uwagę na jej wartość autote­ liczną. Równocześnie należy zaznaczyć, że zatraca ona swoje dotychczasowe funkcje ze względu na postępujący proces umasowienia kultury. Sytuację tę znakomicie ilustrują przykłady z dziedziny działalności Cepelii i społeczno-kulturalnego ruchu regionalnego. �