https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1d67f96cff9c08578e201ccd9eb9926.pdf 82dae1f098139df6db0facbc5497806e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1105 Title A name given to the resource Małe miasto w badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.77-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beba, Bożena; Murawska, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 1985, z, 1 BOŻENA BEBA, HALINA MURAWSKA (Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie) MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH Miasto jako przedmiot badań naukowych na gruncie polskim od wielu lat absorbowało uwagę przedstawicieli nauk społecznych. Pierwsze opra­ cowania monograficzne miast, w t y m również miast małych, ukazały się w okresie międzywojennym 4 Okres powojenny obfitował w liczne opra­ cowania zarówno o charakterze monograficznym, jak i prace koncentru­ jące się na wybranych aspektach życia miasta poddając analizie jego funkcje, perspektywy rozwojowe czy też określone zjawiska społeczne. Dotyczyły one głównie lat 60-tych, które w Polsce charakteryzowały się intensywną urbanizacją, powodującą wzrost ludności zatrudnionej w usłu­ gach i innych pozarolniczych działkach gospodarki. Lecz nie miejsce t u ­ taj na prezentowanie całego dorobku. Zainteresowanych odsyłamy do l i ­ teratury przedmiotu . Naszym zaś zamierzeniem jest poinformowanie, że już od początku lat 70-tych problematyka małych miast znajduje się w kręgu zaintere­ sowań i podejmowanych prac badawczych Zakładu Badań nad Współ­ czesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olszty­ nie. Badania te, kierowane przez doc. dr hab. Annę Szyfer, prowadzone są przede wszystkim na podstawie kwestionariusza wywiadu, koncen­ trującego się na zagadnieniach społecznych i kulturalnych. Ponadto sto­ sowana jest ankieta (zwłaszcza w badaniach systemów wartości), obser­ wacja uczestnicząca i wywiad swobodny. Przystępując do prac badawczych sprecyzowano zakres pojęcia „ma­ łe miasto", co pozwoliło na wybranie do badań określonych zbiorowości małomiasteczkowych . Za wyjściowe przyjęto kryterium demograficzne 2 3 'A. Kwilecki, Współczesne przemiany materiały z seminarium Małe miasto jako przedmiot badań społeczno-kulturowe małych miast 29-31 V 1972. O l s z t y n 1973, ś. 13. a Kwilecki, op. cit, s. 12-20; przedmiot badań etnograficznych na przemiany społeczno-kulturowe małych * A . S z y f e r , Społeczność Rynu, O l s z t y n 1982, s. 9-10. socjologicznych, [w:] w woj, olsztyńskim, B. J a n u s z k i e w i c z , przykładzie Wielkopolski, miast..., s. 21-26. i kultura małego miasta. Małe miasto jako [w:] Współczesne Studium na przykładzie �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A i administracyjno-historyczne. Wielkość miasteczka pod względem liczby ludności nie przekraczała 5000, przy jednoczesnym założeniu, że nie peł­ niło ono w uprzednim układzie administracyjnym funkcji powiatowych oraz posiadało w przeszłości lub posiada prawa miejskie. Przeprowadzając dalszą typologię w tym zbiorze małych miast uwzględniono kryterium struktury społeczno-zawodowej, migracji, funkcji ekonomicznej i infrastruktury, co pozwoliło na wyróżnienie sześciu ty­ pów małych miast: 1. Miasta o bardzo starej tradycji (w sensie lokacyjnych praw miej­ skich). Struktura społeczno-zawodowa jest w nich typowo rzemieślniczo-rolnicza. Ze względu na brak bodźców rozwojowych, np. przemysłu czy turystyki, kultura tych miasteczek ma tendencje zachowawcze. Można*, więc liczyć się ze znaczną tradycyjnością takiej społeczności. 2. Miasteczka również o starych tradycjach lokacyjnych. W m i a ­ steczkach tych jednakże w wieku X I X lub w latach międzywojennych, zlokalizowano przemysł, co zmieniło funkcję ekonomiczną miasteczka i w sposób zasadniczy przeobraziło strukturę społeczno-zawodową oraz. kulturę. 3. Małe miasta, które rozwijając się w zasięgu wielkiego przemysłu ^ g ł y specyficznym przemianom, redukując szereg funkcji charaktery­ stycznych dla społeczności lokalnej i stały się dla tych ośrodków miastami-sypialniami. 4. Miasta, które prawa miejskie uzyskały w powojennym 30-leciu,. zwłaszcza dzięki zlokalizowaniu w nich przemysłu. Przemysł ten odegrał rolę czynnika miastotwórczego. Nowe warunki ekonomiczne spowodowa­ ły tworzenie się nowej struktury społeczno-zawodowej. Mamy więc w tych miasteczkach zjawisko tworzenia się neospołeczności. 5. Małe miasta o dawnych, lecz utraconych po wojnie (prawach miej­ skich. Niezależnie od zmienionego statusu prawnego, społeczność ta po­ zostaje w świadomości mieszkańców w dalszym ciągu miasteczkiem., a sama jego kultura nie ulega natychmiastowej ruralizacji, zachowując szereg cech miejskości. 6. Małe miasta na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie zasad­ niczą rolę w ich funkcjonowaniu jako społeczności odgrywają procesy migracyjne. Można tu wyróżinić: a) miasta w całości zasiedlone przez nową ludność; b) miasta, w których ludność napływowa równoważyła się z ludnością zasiedziałą; c) miasta, w których ludność zasiedziała sta­ nowiła większość. Wybierając do badań małe miasta zgodnie z przedstawioną typologią, z góry zrezygnowano z miast trzeciego typu, tzw. miast-sypialni. Nie interesowały nas one po pierwsze dlatego, ¿e z punktu widzenia naszych założeń badawczych nie stanowią społeczności lokalnych sensu stńcto, u e �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 79- a po wtóre odnośnie do tego typu miasteczek istnieje dość obszerna l i ­ teratura socjologiczna . W przyjętej typologii opracowane już zostały w formie książkowej dwa miasteczka. Jedno mieszczące się w pierwszym typie, t j . posiadające starą tradycję historyczną •— jest to Lidzbark Welski , leżący na ziemi pomorskiej oraz należący do szóstego typu miasteczek, Ryn, leżący na etnicznych Mazurach . Ponadto przygotowywane jest do druku opraco­ wanie Rucianego-Nidy — miasteczka należącego do czwartego typu, które otrzymało prawa miejskie w okresie powojennym, a jego głównym czynnikiem miastotwórczym jest zlokalizowany tam przemysł. Przeprowadzono badania i wstępnie opracowano zebrane materiały w czterech miasteczkach. Jest to Nowogród k/Łomży i Dynów, należące do pierwszego typu miast, Bisztynek — zaklasyfikowany do typu szóste­ go, w którym w okresie powojennym nastąpiła prawie całkowita wymia­ na ludności, oraz należące do piątego typu — miasteczko Pasym, które po wojnie utraciło prawa miejskie. Wyjście poza obręb woj. olsztyńskiego (w którego starych granicach rozpoczęto badania) k u skali ogólnopolskiej konieczne było ze względu na poszukiwanie specyfik'i kulturowej małych miast kształtowanej już w X I X w. W tym czasie o odmienności rozwoju małych miast (i nie tylko)' decydowała polityka ekonomiczno-społeczna i kulturalna różna w poszcze­ gólnych zaborach. Poza tym jakże inną kulturę miały i mają miasteczka małopolskie czy poleskie, w której tworzeniu znaczny udział brali Żydzi,,, od miasteczek wielkopolskich czy pomorskich, gdzie ten substrát ludnoś­ ciowy był niewielki, a o profilu kultury decydował udział Niemców w strukturze ludnościowej i tradycja pracy organicznej. Dla uzyskania więc w miarę pełnej reprezentacji typów i zróżnico­ wań regionalnych potrzebne są dalsze badania, których zakończenie prze­ widywano w 1984 r. Częściowo, w odniesieniu np. do Wielkopolski, sko­ rzystamy z gotowych już materiałów i opracowań dotyczących Kobyli­ na, Obrzycka i Z a g ó r o w a , oraz dla miasteczek ziemi łódzkiej — z ma­ teriałów zebranych przez Instytut Socjologii UP. W roku bieżącym pro­ wadzone będą badania w małopolskim miasteczku Dobczyce oraz w Wy­ śmierzycach n/Pilicą leżących na terenie Polski centralnej. Przystępując do badań nad m a ł y m miastem poczyniono szereg zało4 5 6 7 4 K. W e j c h e r t , Miasteczka polskie s z a w a 1947. S B . B e b a , Tradycja drobnomieszczańska Lidzbarka Welskiego, O l s z t y n 1982. • S z y f e r, op. cit. 7 jako zagadnienie w społeczności urbanistyczne, małomiasteczkowej War­ '• В . J a n u s z k i e w i c z , R o l a tradycji w życiu społeczno-kulturalnym śro­ dowisk małomiasteczkowych na przykładzie wybranych miejscowości Wielkopolski,,. praca w maszynopisie znajduje się w A r c h i w u m Etnograficznym O B N . �80 EOZENA BEBA, HALINA MURAWSKA żeń metodologicznych. Po pierwsze przyjęto, że małe miasto jest społecz­ nością lokalną. Założenie to w odniesieniu do małego miasta nie jest kwestią dyskusyjną, wymaga jednak sprecyzowania, co będziemy rozu­ mieć pod pojęciem społeczności lokalnej. Wśród różnych koncepcji na ten temat, wypracowanych na gruncie community studies , przyjęliśmy tę, sformułowaną przez R. Redfielda , gdzie społeczność lokalna jest po­ jęciem, z którym wiąże się określony zbiór cech jest przypisywanych: 1) wspólne terytorium; 2) niewielka liczebność wpływająca na bezpośred­ niość kontaktów; 3) całościowy układ ekonomiczny, stanowiący o struk­ turze społecznej; 4) system organizacyjny różnego rodzaju instytucji za­ spokajający podstawowe potrzeby członków społeczności; 5) system war­ tości ukształtowany w wyniku przekazu tradycji, będący normatywnym układem odniesienia, decydującym o zasadzie społecznego współżycia; 6) poczucie przynależności do określonych społeczności, a jednocześnie poczucie odrębności w stosunku do innych . Owo pojęcie społeczności lokalnej nie odbiega w zasadzie od sfor­ mułowanego na gruncie polskim między innymi przez J. Bursztę, od­ nośnie do tradycyjnej społeczności wiejskiej . Społeczność ta pełniła wobec swoich członków określone funkcje: ekonomiczną, administracyj­ ną, zabezpieczającą, kulturalną, wychowawczą oraz kontroli społecznej . Badanie tak pojmowanej społeczności lokalnej wymaga określonej pro­ cedury badawczej. W etnografii polskiej została ona sformułowana mię­ dzy innymi przez Z. Sokolewicz . Korzystając z sugestii autorki uwzględ­ niliśmy w naszych badaniach zarówno genetyczny, jak i funkcjonalno-strukturalny sposób badania i opisywania społeczności. Chcielibyśmy w t y m miejscu zwrócić uwagę, że w zasadzie nie ma różnic metodologicznych w badaniu wiejskich i małomiasteczkowych spo­ łeczności lokalnych. Tradycyjną społeczność wiejską i miejską mogą róż8 9 10 u 12 13 8 Z. T. W i e r z b i c k i , Badanie społeczności lokalnej, [w:] Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Stan i tendencje rozwojowe, Wrocław—Warszawa— K r a k ó w 1970, s. 201-225; B . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych w litera­ turze anglosaskiej, [w:] Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce. Ma­ teriały z II ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Miasta, 30 XI - 1 XII. Warsza­ w a 1974, s. 107-120. e R. R e d f i e l d , The Folk Society, „American Journal of Sociology", v o l . 54: 1947. 1 0 В . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych го literaturze anglosaskiej, [w:] .Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce..., s. 114-115; p a t r z t a k ż e : D . M a r k o w s k a , Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 80-81. 1 1 J . B u r s z t a , Społeczność lokalna, [w:] Etnografia Polski. Przemiany ludowej, t. 1, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1976, s. 439-440. Ibidem s. 440. kultury 3 8 } 1 8 nej, Z. S o k o l e w i c z , Niektóre sposoby opisu i tłumaczenia „ R o c z n i k i S o c j o l o g i i W s i " , n r 4: 1966, s. 52-56. społeczności lokal­ �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 81 nicować treści kulturowe, struktura społeczna czy rodzaj instytucji, lecz sposób ich badania czy opisywania pozostaje ten sam. Z uwagi na niemożność omówienia całokształtu wyników naszych ba­ dań zasygnalizujemy tu tylko dla przykładu niektóre zagadnienia społecz­ ne, które interesują nas najbardziej, a które w małomiasteczkowej spo­ łeczności lokalnej mają_ swoje źródło w bezpośrednich kontaktach mię­ dzyludzkich, opartych głównie na zasadach pokrewieństwa i przestrzen­ nej bliskości. W społecznościach małych miast, stosując podział Cooley'a, stosunki społeczno-kulturowe kształtują się w obrębie grup pierwotnych: rodziny, grupy sąsiedzkiej, grupy rówieśniczej . Stąd też wzory i normy kulturo­ we pozostają w dalszym ciągu pod wpływem nawarstwień tradycji. Rodzina w dalszym ciągu stwarza swoim członkom warunki wspólno­ t y intelektualnej i moralnej, przejawiającej się w kształtowaniu opinii i postaw. Różnorodne treści przekazywane przez środki masowego komu­ nikowania w większości wypadków docierają nie do izolowanej jednostki, lecz grupy rodzinnej, która pełni rolę filtru i regulatora. Przejęcie przez wyspecjalizowane instytucje niektórych funkcji opiekuńczych i wycho­ wawczych nad młodym pokoleniem wpłynęło na obniżenie autorytetu rodziny jako całości i autorytetu głowy rodziny, lecz nadal pozostała ona wspólnotą regulującą życie jednostki. Oprócz rodziny, w ramach której kształtuje się opinia, postawy spo­ łeczne i percepcja kultury, drugą grupą społeczną o charakterze nie­ formalnym jest grupa rówieśnicza. Więzi społeczne w ramach tych grup wyrastają na podłożu wspólnych warunków rozwijania się potrzeb i za­ interesowań. Normy i kryteria ocen przyjęte w danej grupie rówieśniczej decydują często w sposób rozstrzygający o aspiracjach, postawach spo­ łecznych i reakcjach danej grupy. Można więc przyjąć, że grupa ró­ wieśnicza pełni w stosunku do jednostki, podobnie jak rodzina, rolę selekcjonującą zewnętrzne wpływy kulturowe i regulującą reakcje gru­ py na zewnątrz. Bliskość przestrzenna, jaką charakteryzuje się społeczność lokalna małych miast, sprzyja i jest podstawą utrzymywania się więzi sąsiedz­ kich. Kontakty te, z reguły bardzo intensywne, wzmacniane są jeszcze pokrewieństwem rodzin, zamieszkujących w bezpośredniej bliskości. Krewni i znajomi krewnych stanowią kategorie społeczne, zapewniające jednostce poczucie swojskości w miasteczku. Trzeba jednak zwrócić uwa­ gę, że więzi te nie tyle są oparte na świadczeniu wzajemnej pomocy czy usług, co było typowe dla tradycyjnych społeczności wioskowych, lecz raczej mają charakter wizyt towarzyskich i okolicznościowych z oka.zji imienin, urodzin czy świąt. System więzi społecznych osnuty jest wokół lokalnych autorytetów 14 1 4 C . H . С o o 1 e y, Social 6 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 Organization, New York 1909. �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A 62 danej społeczności. W tradycyjnych wiejskich społecznościach kształto­ wanie się miejscowych autorytetów odbywało się według określonych w z o r ó w . Poszukując autorytetów lokalnych w społecznościach bada­ nych miasteczek starano się przede wszystkim znaleźć odpowiedź na py­ tanie, opierając się na jakich kryteriach dana społeczność zobiektywizo­ wała^ cechy społeczno-moralne jednostek, które z pozycji własnych do­ świadczeń i postawy życiowej stanowią autorytet w rozstrzyganiu (lub w odwoływaniu się do ich opinii) ważnych dla społeczności problemów. Dodać należy, że w takiej wielkości miasteczek, jak przez nas badane,, również obiektywizacja indywidualnych cech poszczególnych jednostek jest możliwa. Osoba ciesząca się autorytetem lokalnym przedstawiała t y p jednostki najbardziej dopasowanej do lokalnego systemu wartości. Oprócz wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, posiadania widocznych dóbr ma­ terialnych oraz pełnienia znaczących funkcji w miejscowych władzach i samorządzie, osoba ta musiała również odznaczać się klarowną sytuacją rodzinną, dobrosąsiedzkimi kontaktami i brakiem kolizji z prawem.. W zasiedziałych społecznościach małomiasteczkowych ruchliwość spo­ łeczna, a szczególnie ruchliwość przestrzenna, jest przyczyną podziału na swoich i obcych. W stosunku do przybyszów (turystów, mieszkańców hoteli robotniczych) społeczność małomiasteczkowa zachowuje dystans. Najdobitniej wyraża się on w dwojakiej kontroli społecznej wobec „swo­ ich" i ,,obcych". Wobec postępowania i sposobu bycia obcych społecz­ ność wykazuje postawę dużej tolerancji. Zgoła odmienne cechy przybiera kontrola społeczna wobec ,,swoich". Wykraczanie przeciwko zwyczajom i normom postępowania przyjętym w społeczności karane jest z całą su­ rowością z zastosowaniem wszystkich tradycyjnych sankcji społecznych* takich jak wyśmianie czy plotka. Wyżej zasygnalizowane zagadnienia oraz szereg innych poddane bę­ dą szczegółowej analizie w pracy traktującej o kulturze małych miast w Polsce. Praca ta, mająca charakter porównawczej i syntetyzującej, jest ostatecznym celem prowadzonych przez nas badań. Na obecnym etapie wstępnie sformułowano zasadnicze problemy, które zostaną w niej omówione. Dotyczą one: 1) więzi społecznej, rozumianej jako identyfi­ kacja z określoną społecznością lokalną; 2) rodziny, sposobu życia, zwy­ czajów rodzinnych, więzi rodzinnej i sąsiedzkiej; 3) działalności lokalnych instytucji; 4 ) małomiasteczkowego systemu wartości; 5) obrzędów d o r o c z ­ nych i innych małomiasteczkowych imprez kulturalnych o charakterze ludycznym. W badaniu i opracowywaniu poszczególnych zagadnień jako etno­ grafowie zwracamy uwagę na te zjawiska kulturowe, które wywodzą się z tradycyjnej kultury wiejskiej, biorąc pod uwagę fakt, że w kulturze 15 . . 1 5 Z. T. W i e r z b i c k i , Zmiąca pól wieku później, Wroclaw Aktywność spoleczno-gospodarcza chłopów, W a r s z a w a 1961. 1963; D. G a ł a j , �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H małomiasteczkowej mają one poważny udział. Przyczyną tego jest choć­ by znaczny procent ludności pochodzenia wiejskiego w małomiasteczko­ wej strukturze ludnościowej, ale także bliskość (w sensie wzajemnych kontaktów) wsi i małego miasta i stąd łatwość wzajemnych wpływów i zapożyczeń kulturowych. Badając społeczności małomiasteczkowe zdajemy sobie sprawę, że ich stopień zurbanizowania, czyli odejścia od tradycyjnego wzoru społecz­ ności lokalnej, jest różny. Ale w badaniach przez nas podjętych właśnie chodzi o ukazanie owego zróżnicowania, ustalenia przyczyn tradycyjności i nowoczesności, o sformułowanie generalnych zasad rozwoju małomia­ steczkowych społeczności lokalnych i określenie ich specyfiki kultu­ rowej. �