https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8dffc0a5b8362064d6a86064cfa0022.pdf 0a0c40e195cbfe3c7508a992c29aca80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1108 Title A name given to the resource Z problematyki biesiad wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SZROMBA-RYSÓWA ( I H K M PAN, Kraków) Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH Zakładając, iż podstawą procesu poznawczego etnografii są badania terenowe, zmierzające do ukazania autentycznych faktów we właściwym dla nich kontekście, opowiadam się t y m samym za empirycznym nurtem etnografii polskiej, który skłania do podejmowania problematyki w nie­ dostatecznym stopniu przebadanej i opracowanej. W tym założeniu metologicznym, reprezentowanym przez Pracownię Etnografii I H K M PAN w Krakowie *, nie należy widzieć chęci przeciwstawienia teorii — empirii, których związek jest oczywisty. Podkreślenia jednak wymaga doniosłość podstawy naszych teoretycznych rozważań, jaką stanowią badania tere­ nowe, pozwalające na śledzenie zjawisk tkwiących we współczesne] k u l ­ turze wsi polskiej, a możliwych do rozwiązania tylko w zetknięciu ze społecznością w i e j s k ą . Bezsporny jest — jak sądzę — przedmiot naszych badań, t j . współczesny człowiek i jego kultura, jak i sam walor poznaw­ czy empirycznych badań terenowych. Badacz, który operuje źródłem za­ stanym — jak pisze K. Dobrowolski — zawsze znajduje się w sytuacji upośledzonej w porównaniu z tym, który sam zdobywa podstawy źródło­ we w toku bezpośredniej styczności z badaną rzeczywistością . 2 3 Rzeczywistość ta badana jest przeze mnie od wielu lat w kontekście 1 PAN Zob. К . K w a ś n i e w i c z , D . T y l k ó w a, Pracownia w Krakowie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " (zeszyt b i e ż ą c y ) . Etnograficzna IHKM 8 P o n i ż s z e s ł o w a B . M a l i n o w s k i e g o n i e c h p o s ł u ż ą do r e f l e k s j i p r z y p o d e j m o ­ w a n i u a k t u a l n i e drogi b a d a w c z e j : „ E t n o l o g i a z n a j d u j e s i ę w s m u t n e j i a b s u r d a l ­ nej, ż e b y nie p o w i e d z i e ć tragicznej sytuacji, p o l e g a j ą c e j na tym, że i l e k r o ć zaczy­ na p o r z ą d k o w a ć s w ó j w a r s z t a t n a u k o w y , w y p r a c o w y w a ć w ł a ś c i w e n a r z ę d z i a b a ­ d a w c z e i chce j u ż p r z y s t ą p i ć do o p r a c o w y w a n i a w y z n a c z o n y c h sobie z a d a ń , p r z e d ­ miot j e j b a d a ń z n i k a z p o l a b a d a w c z e g o i to z n i k a z n i e z w y k ł ą szybkością", B . M a l i n o w s k i , Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, W a r s z a w a 1967, s. 13. 8 K . D o b r o w o l s k i , Uwagi o społeczną, ![w:] Robotnicy na wczasach c ł a w 1963, s. 25. badaniach nad współczesną w pierwszych latach Polski rzeczywistością Ludowej, Wro­ �100 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA 4 pożywienia ludowego, podstawowej potrzeby człowieka . Na kanwie tych zainteresowań zrodził się w ostatnich latach zamysł poświęcenia szczegól­ nej uwagi wspóbiesiadnictwu, które jest specyficznym wyrazem kon­ sumpcji żywnościowej, jak również i więzi społecznej mieszkańców wsi. Biesiady uznać można za przykład konsumpcji ostentacyjnej, inaczej określanej jako konsumpcja ,,na pokaz", a więc w sensie egzystencji czło­ wieka zbędnej, przynoszącej za to zadowolenie, uznanie, prestiż mającej innych zadziwić, zjednać czy tym podobne. Zastanawiając się nad istotą współbiesiadnictwa stwierdzić należy, iż uczty spełniają w społeczeństwie wiele funkcji, będąc formą porozumienia międzyludzkiego. Podlegają zasadzie wzajemności leżącej u podstaw życia zbiorowego, a zarazem i to­ warzyskiego. Punktem wyjścia badań jest hipoteza o społecznej potrzebie biesia­ dowania, realizowanej dziś tak spektakularnie na wsi polskiej, nie tylko dzięki możliwościom materialnym, ale na skutek chęci sprostania nowym wzorom zachowań, będących wyrazem ostentacyjnego stylu życia. War­ tości hedonistyczne, a one to przejawiają się we współbiesiadnictwie , szybko przejmowane są ze środowiska miejskiego jako łatwo dostępne i najbardziej wizualne. One to mają być wyrazem „umiastowienia" wsi mogącej sobie pozwolić na luksus przynależny dawniej tylko warstwom bardziej elitarnym, u których skłonność do biesiad i „przebrania miary w użyciu jadła i napoju" od lat była zakorzeniona, uchodząc za narodową cechę Polaków . Pytania o motywy gromadzenia się przy wspólnym stole i postawy wobec jedzenia w sytuacjach, gdy uważa się, iż winno być ono wystaw­ ne, stanowią istotę dociekań badawczych. Współbiesiadnictwo jako „na­ stępstwo postawy gromady wobec manifestacji solidarności" poprze­ dziło — jak piszą W. Thomas i F. Znaniecki — „motyw postawienia się w formie uroczystej biesiady jako oznaki pozycji rodziny w hierarchii 5 e 7 4 W y n i k i b a d a ń b y ł y p o d s t a w ą a r t y k u ł ó w i s a m o d z i e l n e j p u b l i k a c j i (Z. S z r o m b a - R y s o w a , Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w 1978). B y ł y t e ż prezentowane na międzynarodowych konferencjach p o ś w i ę c o n y m etnologicznym b a d a n i o m n a d p o ż y w i e n i e m , k t ó r e od 1970 r. o d b y w a j ą s i ę co t r z y l a t a . O s t a t n i a , p i ą t a k o n f e r e n c j a , m i a ł a m i e j s c e w 1983 r. n a W ę g r z e c h . 6 B . M a l i n o w s k i p i s a ł п р . : „ o l b r z y m i e znaczenie, j a k i e m a u c z t a w s p ó l n a w e w s z y s t k i c h uroczystych o k o l i c z n o ś c i a c h , z a r ó w n o u nas, j a k i w znacznie w y ż s z e j mierze u l u d ó w pierwotnych, wskazuje r ó w n i e ż na w y r a ź n i e h e d o n i s t y c z n ą rolę, jaką przeżycia przy s p o ż y w a n i u p o k a r m ó w odgrywają w całej ludzkości", В. M al i n o w s k i , Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezą religii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu, { w : ] Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1980, s. 149. e go F . S. D m o c h o w s k i , w Polsce k i , Zarysy 7 i w ościennych domowe, W. T h o m a s , Dawne obyczaje prowincjach, i ludu wiejskie­ W a r s z a w a 1860, s. 124; K . W . i zwyczaje szlachty Wójcic­ t. 1, W a r s z a w a 1842, s. 180. F . Z n a n i e c k i , Chłop W a r s z a w a 1976, s. 156. polski w Europie i Ameryce, t. 1, �101 Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH 8 s p o ł e c z n e j " . W ostatnich latach — jak się wydaje — dominuje motyw rywalizacji międzyludzkiej, skłaniającej do działań mogących być rękoj­ mią powodzenia życiowego i prestiżu społecznego . Godna przebadania jest także hipoteza mówiąca o zapraszaniu na ucztę w chęci zjednania sobie albo osobie, w intencji której była urządzana, przychylności bie­ siadników i uchronienia się przed ewentualnym zaszkodzeniem . Mó­ wiąc o tzw. psychologii pokarmu na ogół ma się na myśli szeroko rozbu­ dowane wokół jedzenia oceny i wartości, świadczące o przypisywaniu m u znacznie szerszej roli niż tylko zaspokojenia głodu. Jak pisze B. Mali­ nowski „pokarm dzięki kanonizacji jedzenia wysuwa się na pierwszy plan życia i pojęć religijnych człowieka" . Należy dodać, iż znaczenie biesiad jako formy komunikowania się ludzi ukazuje sposób rozpowszechniania się nowych wzorów zachowań i tworzenia się nowych wartości. W cza­ sie uczt doskonaleniu ulegały także języki, swobodna bowiem i pogodna atmosfera usposabiała do ufności i r o z m o w y . 9 10 11 12 Z powyższych nawet wyrywkowych tylko stwierdzeń wynika, iż po­ szukiwanie źródeł manifestowanej ostatnio z tak dużą siłą idei współbiesiadnictwa na wsi polskiej winno iść w wielu kierunkach, ukazując wywoływane t y m zjawiskiem złożone reakcje kulturowe. W podjętych przeze mnie badaniach nad biesiadami, prowadzonych we wsiach karpackich , staram się m.in. szukać odpowiedzi na pytania, które sformułować można następująco: do jakiego stopnia ucztowanie wywodzi się z zasad 'solidarności rodzinnej i o ile rozszerzone jest na członków innych rodzin i szerszy krąg społeczności lokalnej i pozalokalnej; w jakim zakresie mówić można o łączącej i dzielącej roli stołu bie­ siadnego; na czym polega we współbiesiadnictwie zasada wzajemności; jakie treści kulturowe przekazywane są w trakcie wspólnego ucztowania. Należy podkreślić, iż zainteresowaniem moim obejmuję przejawy kon­ sumpcji ostentacyjnej, określane przeze mnie biesiadami, za które uwa13 8 Ibidem. Zob. t e ż F . Z n a n i e c k i , Socjologia wychowania, 1975, s. 239; A . G u r e w i с z, Kategorie kultury średniowiecznej, s. 156. t. 2, W a r s z a w a W a r s z a w a 1976,. 8 „ P ó ź n i e j s z e b i e s i a d y i z a b a w y k l a s y p r ó ż n i a c z e j {...] s ł u ż ą r ó w n i e ż j a k o j e d ­ n a z f o r m r y w a l i z a c j i , i to s ł u ż ą w c a l e dobrze, p o n i e w a ż u k r y w a j ą istotne m o t y ­ w y za s z y l d e m i n n y c h nie z a b a r w i o n y c h r y w a l i z a c j i , a w i ą c ł a t w i e j s z y c h do u j a w ­ nienia", T . V e b i e n , Teoria klasy próżniaczej, W a r s z a w a 1971, s. 70. Zob. J . G . F r a z e r , Złota gałąź, W a r s z a w a 1965, s. 191. " M a l i n o w s k i , Wierzenia pierwotne..., s. 181. Zob. t e ż A . v a n G e n n e p... Les rittes de passage, P a r i s 1909, s. 39. Zob. A . B r i l l a t - S a v a r i n , Fizjologia smaku albo medytacje o gastro­ nomii doskonałej, W a r s z a w a 1973, s. 134; А . В а с h t i n, Twórczość Franciszka Rabeiais'ego a kultura średniowiecza i renesansu, K r a k ó w 1975, s. 369. 1 0 1 г l ł Dotychczas przeprowadzono d o g ł ę b n e badania we w s i a c h B r e n n a i Istebna w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m oraz Ł ą c k o i O b i d z a w B e s k i d z i e S ą d e c k i m . W s t ę p n y m i po­ s z u k i w a n i a m i terenowymi o b j ę t o dwie wsie p o ł o ż o n e w Beskidzie Żywieckim: Sól i Milówka. �102 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA żarn podejmowanie posiłkiem osób zapraszanych do wspólnego stołu z okazji niezwykłego i niecodziennego wydarzenia. Za istotny element przyjmuję więc fakt zapraszania gości, pozwalający na wyodrębnienie z całokształtu zjawiska, jakim jest wzajemne goszczenie się, tych gościn, które spełniają następujące warunki: 1) są uwieńczeniem znamienitego wydarzenia; 2) poprzedza je zapraszanie gości; 3) są miejscem wzmożo­ nej konsumpcji niecodziennych na ogół potraw i alkoholu; 4) są okazją do wręczania darów; 5) przypadają na określony, najczęściej umownie, dzień. Biesiady uważam więc za wyższą formę goszczenia się, wyróż­ niając je spośród innych, często przypadkowych poczęstunków. Biesiada to przede wszystkim suto zastawiony stół, poprzez który manifestuje się odświętaość sytuacji. Nawiązując do wspomnianej psy­ chologii pokarmu warto zastanowić się nad znaczeniem i rolą jedzenia w sferze przeżyć pozamaterialnych. To bowiem, co godne jest upamięt­ nienia, ma szczególną wagę dla jednostki lub grupy, winno być zado­ kumentowane wspólną ucztą, która gromadząc zaproszonych uczestni­ ków nadaje wydarzeniu charakter społeczny. Biesiadę uznać bowiem należy za ważny i chyba jedyny obok stroju sposób zamanifestowania wagi wydarzenia, które poprzez ostentacyjną konsumpcję nabiera cech sytuacji odświętnej. Na przykładzie wspólnego ucztowania śledzić moż­ na sposób zachowania się biesiadników, którzy w sytuacjach niecodzien­ nych i w gronie osób nieraz dla siebie obcych prezentują zderzające się ze sobą postawy. Postawy te świadczą o żywiołowych i złożonych reak­ cjach biesiadników na zmiany sposobu zachowania się przy stole, któ­ re — jak pisze N . Elias — są „częścią o wiele szerszej zmiany odczuć i zachowań ludzkich" . Tradycyjna kultura ze swą wewnętrzną harmo­ nią dawała człowiekowi poczucie bezpieczeństwa i wzorce postępowania na wszelkie okazje. Każdy wiedział, co go czeka w towarzystwie biesiad­ ników i jak ma się wśród nich zachować. Tradycja stawiała człowieka w „system rytuału wyuczonego na drodze k u l t u r o w e j " . Wkraczanie natomiast innowacji, które we współbiesiadnictwie jako sytuacji od­ świętnej uwidacznia się ze szczególną siłą, prowadzi do niespójności kulturowej. Innowacje w zakresie dekoracji stołu, estetyki, jadłospisu wyprzedzają zmiany w sposobie zachowania się przy stole, gdzie barie­ ra psychiczna jest znaczna. Chęć sprostania bowiem z jednej strony no­ w y m wzorom, a z drugiej podtrzymania tradycyjnego sposobu zachowa­ nia czyni sytuację przy wspólnym stole dobrym polem obserwacji zde­ rzających się postaw i wzorów kulturowych. Obawa przed krytyką w wypadku niewłaściwego zachowania pozwala wzbogacić badania o za­ gadnienie zmian w zakresie świadomości, hierarchii wartości i postaw mieszkańców badanych wsi. 14 15 1 4 N. E l i a s , Przemiany obyczajów w cywilizowanej Europie, W a r s z a w a 1980, •s. 157. 1 4 M. C z e r w i ń s k i , Przemiany obyczaju, W a r s z a w a 1972, s. 158. �Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH 103 Dotychczas zebrane materiały terenowe posłużyły do przeprowadze­ nia wstępnej analizy biesiad . Za układ porządkujący przyjęto takie elementy, jak: 1 •— uczestnicy gościn (ich rodzaj, forma zapraszania, obowiązki i przywileje); 2 — miejsce i czas uczty; 3 — biesiadny stół i rytuał picia (jadłospis, sposób nakrycia stołu i podawania potraw, spo­ sób jedzenia, symbolika potraw, strona werbalna uczty); 4 — dary zwią­ zane z gościną (zarówno przynoszone przez uczestników, jak i przez nich otrzymywane). Innym interesującym mnie zagadnieniem są funkcje spełniane przez biesiady w społeczności wiejskiej (jak np. funkcja l u dyczna, integracyjna, prestiżowo-reprezentacyjna, alimentacyjna), które w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, objętych badaniami, ulegały prze­ mianom tracąc lub zyskując na znaczeniu. 16 Przekonanie o znacznych reperkusjach kulturowych, jakie wywołuje na wsi polskiej wspólne biesiadowanie, jest impulsem do kontynuowa­ nia badań nad tym nie opracowanym dotąd w literaturze etnograficznej zagadnieniem, a możliwym do rozwiązania tylko na drodze empirycznych badań terenowych w bezpośrednim zetknięciu z badaną rzeczywistością. Opracowywane zagadnienie nie jest specyficzne dla badanego obszaru. Zarówno mechanizmy, jak i przyczyny oraz skutki dokonujących się przemian kulturowych obserwowanych na przykładzie współbiesiadnictwa badanych wsi pozwalają — jak sądzę — na ukazanie szerszych prawidłowości niż tylko w skali jednego regionu. Dodać jednak należy, iż w badaniach dąży się do uchwycenia tych cech omawianego zagadnie­ nia, które znamienne są dla kultury ludowej Karpat Polskich, będącej przedmiotem prac badawczych całego zespołu Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie. 3 8 P r z e d s t a w i o n a ona z o s t a ł a w d w ó c h o p r a c o w a n i a c h : Biesiady wiejskie, [w:] Tradycja a współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 1, s. 105-131; Biesiady wiejskie, [w:] Studia i materiały z etnografii Beskidu Sądeckiego (przygotowane do d r u k u w w y d . K o m i s j i E t n o g r a ­ ficznej przy Oddziale P A N w K r a k o w i e ) . �