https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee6668b97cc34893a7aa70d3101904aa.pdf d4b9b62b2ee8bb525ad477dfb27e6c69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne pieśni wotywne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4163 Title A name given to the resource Pieśni wotywne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek O l ę d z k i PIEŚNI WOTYWNE — Jak powiada Franciszok K o t u l a w drukowanym obok Htykule — różne „ d r u c z k i " odpustowo b y ł y często t r a k t o wano niczym wota. S k ł a d a n o jo w p r z y d r o ż n y c h kaplicz­ kach, a ten, k t ó r y składał, łączył z o d ś p i e w a n i e m piośni przez nieznane osoby takie intencjo, jakie m i a ł b y , gdyby sam śpiewał. Zachęciło t o mnie do przyjrzonia się t y m pieśniom. Wszystkio cytowano niżoj teksty i wiole objaśnień zaczerpnąłem z oryginałów u d o s t ę p n i o n y c h m i życzliwie przez Franciszka K o t u l ę , posiadacza rzadkiej w kraju ko­ lekcji druków odpustowych. Zbiór liczy kilkaset pozycji. Gromadzony b y ł w ciągu kilkudziesięciu lat. Samych piośni odpustowych ma K o t u l a około setki. Większość z nich wiąże się bozpośrednio z k u l t o m m a r y j n y m . P o z o s t a ł e sławią imię Jozusa. Ten w y r a ź n y związek l i t e r a t u r y odpustowej z kultom Matki Boskiej charakterystyczny jest nie t y l k o dla Rzoszowszczyzny. Alo toż, zdaniom wielu, katolicyzm polski wy­ różnia się bogactwom i r o z m a i t o ś c i ą form togo właśnie k u l t u . Uznawany jest on jako charakterystyczny dla roligijności polskiej. I chyba m o ż n a go nawet t r a k t o w a ć jako w a ż n y wskaźnik naszoj kulturowej odrębności. Oto K a r o l Górski w Dziejach życia wewnętrznego w Polsce pisze: „ W ducho­ wości polskiej Matka B o ż a w y s t ę p u j e jako natura ludzka w stopniu d o s k o n a ł y m , przoz k t ó r ą zbliżenie do Chrystusa stajo się łatwiejsze. To cochy polskiej duchowości znajdu­ jemy we wszystkich zakonach i w ś r ó d mas wiernych, k t ó r o oparły się reformie protestanckiej. W kole przyjaciół i ucz­ niów o. Drużbickiogo (jozuita Kasper D r u ż b i c k i , głośny w X V I I w. pisarz „ a s c e t y c z n e - m i s t y c z n } ' " —• JO.) k u l t maryjny p r z y b r a ł cechy „świętego niewolnictwa", właściwy Polsce X V I I i p o c z ą t k u X V I I I w. Wydaje się tedy, pisze Górski, iż m o ż n a mówić o istnieniu polskiej szkoły życia w e w n ę t r z n e g o , opartoj przode wszystkim o k u l t m a r y j n y . " K u l t ton w Ziemi Rzeszowskiej rozwijał się wo wszyst­ kich sławniojszych o ś r o d k a c h odpustowych. Jogo p o d s t a w ą są cudowne obrazy i figury. Na niewielkim stosunkowo obszarzo istnieje ich kilkanaście. Najgłośniojszo to — Cu­ downa Matka Boska Rzeszowska i Leżajska, ale istniejo ponadto Dzikowska (w Tarnobrzegu), Pocieszenia ( w Krze­ mienicy), P ł o m i e n n a (w Brzozowio), Przoworska (w Prze­ worsku), Starowiojska (w Staroj Wsi), Borecka (w Borku Starym), K o ł a c z y c k a (w K o ł a c z y c a c h ) , K o b y l a ń s k a (w K o ­ bylance), P a c ł a w s k a (w K a l w a r i i Pacławskiej) oraz Cudowana Matka Boska w H y ż n o m . Ogromno zasługi w pojawieniu się i rozwoju t y c h miejsc świętych m i a ł y zgromadzenia zakonne, szczogólnio bernar­ d y n ó w . I m też podlegają t r z y najgłośniejsze sanktuaria — rzeszowskio, leżajskie i przoworskie. W Tarnobrzegu i Borku Starym działali zaś clominikanio, a w Tarnowcu, Brzostku, Kobylance i K o ł a c z y c a c h — benedyktyni. K a ż d e z t y c h miejsc opromieniają piękno w swej nie­ zwykłości legendy. Odnoszą się one do pierwszego cudow­ nego zdarzenia, jego rozgłosu, najwcześniejszej historii danogo sanktuarium. Zdarzenia te p r z y p a d a j ą na okres od p o c z ą t k u X V I do 2. poł. X V I I I w. W y b r a ń c a m i cudownych objawień b y l i ludzie określani jako gminnego czy podłego 1 I I . 1,2. K r z y ż y k srebrny—• awers i rewers, 6 , 5 x 4 , 5 cm, w o t u m w kaplicy M a t k i Boskiej w Leżajsku. 225 �urodzenia. W Rzeszowie b y ł t a k i m człowiekiem Jakub A d o , w Leżajsku Tomasz Michałek. N i m jednak „ z urodzenia podły, ale w cnoty znakomity k m i o t e k " — A d o , d o s t ą p i ł wielkiego wyróżnienia, wcześniej przed n i m zostali „ c h r o m i uleczeni, ślepi oświeceni, s m ę t n i pocieszeni, chorzy zdrowie, niemi m o w ę , głuszy słuch o t r z y m a l i " 2. W t y m ż e jeszcze „ R o k u P. 1513 ślepy dziad ze wsi L u c y n imieniem Wojciech Wido, gdy się t u ofiarował łaski d o z n a ł gdy wzrok o t r z y m a ł " . I dopiero w n a s t ę p n e j kolejności pojawia się w zapiskach archiwalnych sam A d o . „ R o k u 1513 klęczy z n a b o ż e ń s t w e m Jakub Ado y z M a ł ż o n k ą swoją y y n n e m i przed gruszką, gruszkę światłość o t a c z a j ą c a y słowa do n i c h " . W t y m ż e roku j u ż nic więcej się nie w y d a r z y ł o . Ale w n a s t ę p n y m : „ J a d ą c nimo Rzeszowa ieszcze stare Miosteczko żołnierz Kazimierz I g n a c k i z konia zapadszy we troie nogę złamał t u ofiarowany zdrów z o s t a ł " . T a k więc Jakub A d o wyróż­ niony został podwójnie, nie t y l k o przez samo objawienie, ale również przez 00. b e r n a r d y n ó w . W e d ł u g cytowanych za­ pisków archiwalnych, A d o ujrzał t y l k o „światłość otaczającą g r u s z k ę " . Jednak z czasem zdarzenie t o pełniej opisano. Oto jedno z późniejszych, dziewiętnastowiecznych opraco­ w a ń , drukowane w Rzeszowie. Nazwisko autora nie jest znane. Tekst j e d n a k ż e zdradza pióro oczytanej, uczonej osoby3. „ N a t e m miejscu, na k t ó r y m jest kościół 0 0 . Ber­ n a r d y n ó w mieszkał n i j a k i J a k ó b Ado z urodzenia ubogi kmiotek, z cnoty znamienity człowiek. Ten gdy się po sadzie swoim wieczór przechodził w dzień Wniebowzięcia M a t k i Boskiej, z n a g ł a obaczy światłość otaczającą gruszkowe drze­ wo, i u w a ż a szum w liściach drzewa owego, bojaźnią z a j ę t y , p r z y s t ą p i bliżej i głos s ł y s z y : N i e b ó j się, chcę j a na t e m miejscu chwałę Syna mego widzieć, i pociechy d o d a ć utrapionym. A że blisko tego drzewa b y ł o jego mieszkanie, słyszeli ten głos i i n n i , lecz g d y J a k ó b powiedział, co się t o dzieje, wybiegli wszyscy i obaczyli na gruszce obraz, to jest s t a t u ę z drzewa r z n i ę t ą najświętszej M a r y i piastującej Syna na lewej ręce a w prawej berło królewskie t r z y m a j ą c e j . " T a k więc p i ę k n a rzeźba gotyeka Madonny n i m umiesz­ czona została w s ł y n ą c y m j u ż wcześniej cudami kośoiele, pojawiła się na gruszce w sadzie przyklasztornym. Według autora Historyi zjawienia statuy ... na g r u s z k ę j ą „anielskie przyniosły r ę c e " . Zdaniem tego pisarza podobne legendy, w k t ó r y c h właśnie drzewo gruszy ma symboliczne znaczenie, o p r o m i e n i a j ą historię cudownych w i z e r u n k ó w M a t k i Boskiej w J a r o s ł a w i u , Żyrowicach, L e ś n e j , Gołowskiej Woli, Studziannej. A u t o r Historyi ... faktowi t e m u poświęca w swej pracy sporo miejsca. Dowiadujemy się dzięki niemu, dla­ czego właśnie grusza jest t y m w y b r a n y m drzowom: „ P r z y zjawieniu tego obrazu jawnie B ó g powtórzył n i e g d y ś D a w i d o w i w y ś w i a d c z o n ą łaskę, ten gdy prosi, czy ma na nieprzyjaciela u d e r z y ć , aby go zwyciężył, odbiera t a k ą r a d ę : gdy usłyszysz; wiatr, szum na wierzchołkach gruszkowych, t o zaczniesz wojnę, albowiem wtenczas wyj­ dzie Pan przed t o b ą b y ś zbił wojsko filistyjskie. (2. Reg 5.). Co ten szum z n a c z y ł ? t ł u m a c z y J a k ó b Legers: Szelest ten jest natchnienie Boga poruszającego, gdy usłuchasz, zwy­ ciężywszy F i l i s t y n a u ż y w a ć będziesz wielkiego pokoju, Do zwyciężenie nieprzyjaciela duszy i ciała, słuchać nam trzeba boskiego natchnienia. A l o dalej z w a ż y ć ! czemu ten głos i moc boska daje się słyszeć nie na woniejących cypry­ sach, nie na ś m i e r t e l n y c h cedrach, nie na zwycięzkich laurach i palmach, l u b innem drogiem drzewie, ale na prostej gruszce ? P o m i n ą w s z y o t e m różne uwagi tłumaczów pisma Bożego, s t a j ę na gruntownem zdaniu Korneliusza a Lapide, mówiącego w ł a c i ń s k i m j ę z y k u : gruszka (pirum) jakby od p ł o m i e n i a nazwana, p o d o b i e ń s t w o m a j ą c do dążącego w górę ognia, a zatem t o drzewo służyć m o ż e do oznaczenia p o ż y t k u z łask niebieskich, i jasnej czyli jawnej przytom­ ności Boga a p r z y t e m oczywistym jest dowodem świadczo­ nych d o b r o c z y n n o ś c i uszczęśliwionemu miastu Rzeszo­ wowi ..." T a k więo Jakub A d o usłyszał szum gruszy, tak jak usłyszał go D a w i d r u s z a j ą c do w a l k i z Filistynami. Jedyna I I . 3,4. K r z y ż y k srebrny — awers i rewers, 7,5 X 5,5 cm, 1877 r., inicjały złotnicze 226 A s z > w o t u m w Leżajsku. �wątpliwość, jaka może się z a k r a ś ć , to ta, że D a w i d słyszał szum nie na gruszy, lecz na morwie ... Ale i t a w ą t p l i w o ś ć znika, kiody przyjmiemy, że grusza i morwa to jedno i to samo drzowo owocowe, różnie t y l k o nazywane zależnie od tłumaczenia B i b l i i . Od 1513 roku, w Archivwm convenłus ressoviensis patrum bernardinorum na blisko t r z y s t u kartach tego bezcennego dokumontu, odnotowywana jest powolnie, lecz stale wzra­ stająca popularność cudownego wizerunku M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Jeśli p o c z ą t k o w o w y b r a ń c a m i cudownych objawień byli wyłącznie wierni podłego urodzonia, to już w 1516 r. zaznała łaski pierwsza mieszczka, a w 1520 — kupiec. Grono to poszerza, —• pierwsza szlachcianka w 1541 r., a pierwszy szlachcic dopiero po u p ł y w i e 56 lat od 1513 r. W 1509 r., bo wówczas właśnio t o się w y d a r z y ł o , o w y m szlachcicom nie b y ł jeszcze m ą ż w a ż n y i dostojny, lecz „młodzian dworu J . O . I m c i p. Krakowskiego s t r z a ł ą od Ta­ tarów szkodliwie w piersi r a n i o n y " . Dostojni i powszochnio szanowani, ważni mężowie szlacheckiego urodzenia, pierwsze zeznania o cudownych ł a s k a c h zeznają (odnotowywane w tymże Archiimm ...) dopiero około połowy X V I I wieku. Wcześniej jednak w y d a r z y ł o się przed cudownym wizerunkiom wiele n i e z w y k ł y c h z d a r z e ń , zdolnych przolamać naj bardziej zatwardziałe u m y s ł y i serca: „K.P.I531. Gdy się z g r o m a d z a ł o m n ó s t w o ludzi na nabożoństwo, i kościółok s z c z u p ł y objąć ich niemógł, w y ­ stawiono drewniany obszerniejszy, a gdy w t y m czasie Ta­ tarzy ziemię P r z e m y s k ą , i S a n d o m i e r s k ą pustoszyli ogniem imioczem kościół ten spalić chcieli, lecz cudownym sposobem ani kościołowi, ani obrazowi ogień nieszkodził, i j a k b y krzak Mojżeszów w ogniu cały z o s t a ł . Ogień zaś r z u c a ł się jako na owych palaczów B a b i l o ń s k i e g o pieca dla n i e w i n i ą t e k w k t ó ­ rym tyrańska zapaliła r ę k a . T y m cudem przestraszeni Ta­ tarzy uciekli." Oprócz T a t a r ó w g r o ż ą kościołowi pierwsi złodzieje ... Pokusą stają się wota. Musi ich b y ć sporo i dostatecznie cennych, skoro pojawia się śmiałek ś w i ę t o k r a d z t w a . „ R . P . 1 5 7 5 . Człowiek złodziejstwem się bawiący, po dra­ binie do kościoła wszedłszy ś w i ę t o k r a d z k ą r ę k ą zbierał wota z obrazu, c u d o w n ą m o c ą zrzucony na ziemię w p ó ł u m a r ł y leżał, aż do kościoła ludzie przyszli. Cud łaski pokazała Marya że m o g ą c , niemści się, życia nieodbiera, lecz napom­ niawszy p o p r a w i ć się k a ż e . " A w cztery lata p ó ź n i e j : „ R . P . 1 5 7 9 . I m ć ks. Marcin Olbrski pleban przy mszy rzecz osobliwszą widział, bo świeca nieostrożnie p o m k n i ę t a szatę obrazu zapaliła, ogień do g ó r y w y b u c h n ą ł i sukienkę zapalił, gdy zaś do ugaszenia skoczyli ludzie, bez skazy i naruszenia całą s z a t ę z n a l e ź l i . " Kasztelan sandomierski — Spytek funduje najcen­ niejsze w o t u m : „ R . 1 6 1 0 . J.W. Mikołaj Spytek z B o b r k u Ligęza Kasz­ telan Sandomierski i t . d . kościół ten zaczyna m u r o w a ć , na podziękowanio za wiele doznanych dobrodziejstw od M a t k i Boskioj, co sam w fundatorskich przywilejach i w ostatnim w y z n a ł tostamencio. R. 1618. Córka tegoż fundatora Zofia Pudencyanna z K r a s i ń s k i c h Ligęzianka, potem księżna na Ostrogu i Zasławiu, koniuszyna koronna i t . d . dla wielkiej słabości już u m i e r a j ą c a ofiarowana, odbiera zdrowie, na zawdzięczenie oddano znaczne w o t u m srebrne. " W słynącej cudami kaplicy M a t k i Boskioj kościoła b e r n a r d y ń s k i e g o w Rzeszowie s k ł a d a n o wota nie t y l k o srebrne. Ów pierwszy szlachcic-młodzieniec, raniony śmier­ telnie s t r z a ł ą t a t a r s k ą , t ę właśnie strzałę złożył jako wotum. Chromi na nogi, skoro ozdrowieli, pozostawiali kule. I n n i cierpiący na dolegliwości w chodzeniu składali wyobrażenie swych cierpień, nogi woskowe. „Tegoż r o k u (1679—JO.) Tomasz, syn p. Nawrockiego na nogę chory, nogę woskową za w o t u m o d d a ł ..."s. Podobne zwyczaje m u s i a ł y b y ć wówczas bardzo po­ pularne. W innych miejscach s ł y n ą c y c h cudami w Polsco 4 227 �składanie wot woskowych jost w X V I I w. regułą. Wspomi­ nana na p o c z ą t k u Matka Boska P ł o m i e n n a z kościoła w Brzozowie czczona b y ł a jeszcze do niedawna w o t a m i zwanymi babkami. B y ł y t o b r y ł y wosku w formie mis. W a ż y ł y około p ó ł t o r a do d w ó c h kilogramów. Część z t y c h ofiar przetapiano na świece, a resztę do dziś przechowujo się w kruchcio togo kościoła jako wota. W kościolo rzeszowskim żadne w o t u m woskowe do naszych czasów nie p r z o t r w a ł o . Ale też w ś w i ą t y n i toj s k ł a d a n e b y ł y najbardziej w y m y ś l n o wota srobrne. Poza opisom żadnego po nich śladu. „Tegoż roku (1739) ojciec wspomnianego książęcia Toodora, Jerzy hrabia na W i ś n i c z u i J a r o s ł a w i u Lubomirski podpisał t o n cud w ł a s n ą r ę k ą dnia 2-go W r z e ś n i a , jako b ę d ą c przypadkiem postrzelony ś r ó t o m w twarz i prawe oko, ofiarował się Toj Matce najcudowniejszej i w prędco uloczony został a nawet boz ruszonia źrenicy wszystkie s r ó t y wyjęte zostały, osobliwio dwa k t ó r e b y ł y w b i a ł k u oka, a w twarzy 27, na w i e c z n ą zawdzięczenia p a m i ą t k ę o d d a ł w o t u m złoto, i w n i m te ś r ó t y z a m k n i ę t e , przyłączył do tego z n a c z n ą ilość srebra, sześć l i c h t a r z ó w wiolkich, k r u c y f i x , między niemi obszerną l a m p ę uczyniwszy na nio wieczną fundacyję, oprócz tego ołtarz i inne wystawne ozdoby" . Tak więc 226 lat po cudownym objawieniu Jakuba Ado, w gronie wielkich dobrodziejów kościoła rzeszowskiego pojawił się pierwszy książę i hrabia. Ale n i m do togo do­ szło — w „ R . 1625. W . O . Floryan Piastkiewicz świętobliwy Bernardyn, egzorcysta, wielu przy t y m obrazio uwolnił ludzi od r ó ż n y c h c h o r ó b i o p ę t a n i a czartowskiego". A w sa­ mej stolicy świętej apostolskiej odprawiona została przez Benedykta X I V ceremonia koronacji obrazu. Ostatecznie, dzięki staraniom wspomnianych k s i ą ż ą t Lubomirskich (przede wszystkim wdowy po w i e l k i m księciu Teodorze, Joanny z B a r o n ó w Stein), dokonano w 1763 r. oficjalnej koronacji cudownoj figury. B y ł o to możliwe dzięki rozlicz­ nym i niewiarygodnym wprost dobrodziejstwom, jakich 6 przez 250 lat doświadczali wiorni przed oudownym wizerun­ kiem M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Z u r o c z y s t o ś c i ą koronacji w 1763 r. łączy się sporządzonie d w ó c h dokumentalnych malowideł wielkich roz­ m i a r ó w , któro zawieszono przód o ł t a r z o m M a t k i Boskiej Rzoszowskiej na bocznych ś c i a n a c h togo sanktuarium — kaplicy. Malowidła podziolono z o s t a ł y na sto pól jodnakow y c h r o z m i a r ó w . W k a ż d y m z t y c h pól ukazano zostało jodno z najważniojszych cudownych zdarzeń przypisywa nych Matco Boskiej Rzeszowskiej od 1513 do 1770 roku. Ta ostatnia data wskazujo, żo jeden z d w ó c h obrazów nie został w całości u k o ń c z o n y na czas wiolkiej uroczystości — koronacji w 250-lecie pierwszych cudownych wydarzeń. Joszczo przez t r z y n a ś c i e lat od tej ćwierćtysięcznoj rocznicy domalowywano pojedynczo w y o b r a ż e n i a , mające uwiocznić chwałę świętego miejsca w Rzeszowie. Przy wszystkich stu malunkach wymalowana została w y r a ź n i e data zdarzenia i zwięzło jogo objaśnienie. N p . pod d a t ą 1620 — „IMC. P. J A K U B P I R S K I M A I A C S Y N A C Z K A W P O W I C I U KTÓ­ R E G O M A M K A P R Z E Z N I E O S T R O Ż N O Ś Ć UDUSIŁA, G D Y T U W K A Y D A N A C H Y Z D Z I E C K I E M UMARŁYM P R Z Y S Z Ł A N A , K A Y D A N Y Z A R A Z Z M A M K I ZPADŁY, D Z I E C K O Z O S T A Ł O Ż Y W E " . Na malowidło ukazano zo­ stało ubogio mieszkanie, w k t ó r o g o górnej lowoj części uka­ zuj o się wizorunok M a t k i Boskioj z Dziooiątkiom, po prze­ k ą t n e j na dole klęczy kobieta zo złożonymi rękoma, prze­ pasana b i a ł y m fartuchom, a przed nią, u s t ó p loży dziecko w czerwonym powijaku. A l b o : „ I M C P. ALEKSANDER N O W O Y S K I S Ł U G Ę M A I A C S Z A L O N E G O G D Y T U BYŁ PRZYPROWADZONY DO R O Z U M U PIERWSZEGO P R Z Y S Z E D Ł " . Zdarzenie to opatrzono zostało d a t ą 1631 ro­ k u i odpowiednim malunkiom. Ukazano na n i m mężczyznę w zaroście, w długiej czerwonoj sukni, przy szabli, zgrabnie składającego dłonie k u wizerunkowi M a t k i Boskiej Rzeszo^ skiej. Cała scena zlokalizowana została w krajobrazie — I I . 7. K r z y ż y k srebrny, dwustronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 8. K r z y ż y k srobrny, dwu stronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 , 5 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 9. W y o b r a ż e n i e dłoni, srobro, w o t u m z X I X w. W kościele 00. B e r n a r d y n ó w w S k ę p e m . i— • �łąk, rzekł i drzew. A l b o : „ P A N J A N M A L I N K O W S K I KOŁODZIEY OKO NIEOSTROŻNOŚCIĄ UTRACIWSZY 01 SIE N I E M Ó G Ł Ż A D N Y M SPOSOBEM U L E C Z Y Ć , N A TO M I E J S C E O F I A R O W A N Y O K O W C A Ł O Ś C I O D E ­ B R A Ł " . Stało się to w 1674 roku. N a malowidle ukazana została p o s t a ć m ę ż c z y z n y w b r ą z o w y m płaszczu i czerwo­ nych długich butach, k t ó r y klęczy przed wizerunkiem Matki Boskiej Rzeszowskiej wznosząc k u niej złożone dłonio. Dookoła krajobraz wiejski. A l b o : „IMĆ P A N N A W O Y S K I T A K B O L G Ł O W Y C I E R P I A Ł I Ż MO D O S Z A L E Ń S T W A PRZYCHODZIŁO G D Y SIE T U O F I A R O W A Ł , W O T U M ODDAŁ, Z D R Ó W Z O S T A Ł " . Obok — p o s t a ć m ę ż c z y z n y Męczącego w przepysznym stroju — w kontuszu z obszlegami; p o s t a ć unosi złożone dłonie w k i e r u n k u w y o b r a ż e n i a Matki Boskiej Rzeszowskiej. I wreszcie malunek przedsta­ wiający m ę ż c z y z n ę w białej peruce, w mundurze wyszywa­ nym z ł o t y m i sznurami. P o s t a ć ukazana na klęczkach ze zło­ żonymi d ł o ń m i , a ponad n i ą wizerunek M a t k i Boskiej Rze­ szowskiej. Obok w y r a ź n i e wymalowana i obwiodziona elipsą data 1739. Pod n i ą : „IMC. P. J E R Z Y H R A B I A N A W I Ś N I ­ CZU L U B O M I R S K I P O D P I S A Ł T E N C U D W Ł A S N A R E K A I N A 2 GO W R Z E Ś N I A J A K O B E D A C P O S T R Z E ­ LONY SROTEM W T W A R Z I P R A W E OKO OFIARO­ WAŁ SIE MATCE N A J Ś W I Ę T S Z E J I W K R Ó T C E U L E ­ CZONY Z O S T A Ł " . P a m i ę t a m y to zdarzenie. A inne, wspomniane t u wcześniej, k t ó r e odnosiło się do 1625 r. mówiło o: „ W . O . P I A T K I E W I C Z B E R N A R D Y N I E ZAC­ NO Ś W I Ę T O B L I W Y M E G Z O R C Y Ś C I E K T Ó R Y W I E L U U W O L N I Ł P R Z Y T Y M O B R A Z I E L U D Z I OD R O Ż N Y C H C H O R Ó B Y O P Ę T A N I A C Z A R T O W S K I E G O " ... Egzor­ cysta przedstawiony został przed o ł t a r z e m . Ponad kapła­ nem — wizerunek M a t k i Boskiej Rzeszowskiej, a przed n i m — wijące się w szalonym o p ę t a n i u postaci w czerwonych kaftanach. K a p ł a n kieruje w ich s t r o n ę dwa wyprostowane palce prawej dłoni! Trzeba oczywiście „ b a d a w c z e g o " nasta­ wienia, aby wyróżnić t e n obraz spośród i n n y c h . Przede wszystkim odbiera się całość malarskiego przedsięwzięcia. Jest ono s u m i e n n ą rejestracją nieprawdopodobnych w y ­ darzeń, jakio rozegrały się w skromnej kaplicy. Sumienność granicząca z m o n o t o n i ą w ukazaniu rzeczy niezwykłych. Same m a l u n k i nie sugerują przez swój stereotyp powagi sprawy. Ale w c z y t u j ą c się w podpisy, j a k b y uczestniczymy w niebywałej serii c u d ó w . Ogarniając j e d n y m spojrzeniem obydwa p ł ó t n a , jeszcze bardziej aniżeli poznając dokumenty pisane o cudownych zdarzeniach, czujemy ich rozmiar i siłę o d d z i a ł y w a n i a . K i e d y t y c h malowideł jeszcze nie przybrudził kurz, kiedy napisy b y ł y wyraziste, i c h oddziaływanie było nieporównywalnie większe. K a ż d y t e ż , k t o je wówczas oglądał, m u s i a ł p r z e ż y w a ć nieznane dziś stany uniesień i wiary. P i s z ą c y w X I X w . Historyię ... nazywa M a t k ę Boską Rzeszowską „ C u d o t w ó r k ą " , „najpewniejszą i najmożniejszą l e k a r k ą n i e b i e s k ą " . Niezliczona ilość d o w o d ó w potwierdza c u d o t w ó r c z ą rolę sanktuarium — ozdrowienie k o n a j ą c y c h .229 �i cierpiących aa nieuleczalne choroby. Wiolo z nich przestało b y ć dziś g r o ź n y m i , a nawet nio z d a r z a j ą się. Ale jeszcze przed stu l a t y b y ł y nieraz klęską. Osławiony k o ł t u n , kaduk, łuszczka albo zaćmienie czy chociażby „ r o b a k " . Ten ostatni zalęgał się nawet w u c h u : „ K a z i m i e r z a Stachę ze Słociny ciorpiącego strzykanie W uchu, gdy matka do tej Najświętszej M a t k i przyprowa­ dziła, i ofiarowała mszy ś. słuchając, w y p a d ł m u robak z ucha, i ból na zawsze u s t ą p i ł " . P a r a l i ż zwano z a r a z ą . Cechy epidemii m i a ł y ciorpionia z powodu „ k a m i e n i " , wrzodów, febry, „ k r w a w e j afekcji", garbu, gangreny, towarzyszącej nieodłącznie bodaj wszelkim poranioniom. W X V I I I i X I X w. wywołuje zgrozę petocja i pleura. Osobny rozdział t w o r z ą nieszczęścia wynikło z porażenia piorunom, kąpieli i nieuważnego obchodzenia się z zaprzę­ gami. To ostatnio b y ł y niegdyś zagrożeniem, p r z y p o m i n a j ą ­ cym dzisiejszo, motoryzacyjne. Wpada.nie woźniców pod koła w ł a s n y c h wozów, to w y p a d k i nader często. Nie umiano ustrzec się przód n i m i zarówno w X V I , j a k i w X I X w . ; w warunkach stałego, od wieków, stykania się z z a p r z ę g a m i ! Ofiary t y c h w y p a d k ó w nie raz zawdzięczały ozdrowienie po „ o d d a n i u się w o p i e k ę " Cudownej Matce Boskiej: ,,R. 1630. P. Wojcioch Kostora mieszczanin rzeszowski pod sumieniem zeznał, że będąc wyrostkiom t a k i widział przypadek: chłopiec imieniem Szymon wożąc tarcice na- tutejszy kościół przez nieostrożność spadł z wozu pod koło, k t ó r y ciężar wnętrzności z niego wycisnął, ofiarowany do M a t k i Boskiej w t y m obrazie wstał, ozdrowiał i woły z wozem p o g n a ł " . 7 Zależnie od okoliczności w y p a d k u , statusu potrzebu­ jącego, różnie p r z e d s t a w i a ł się akt ofiarowania — p r o ś b y , błagania, dziękczynienia. Bodaj równio często ofiarowanie odbywało się za p o ś r e d n i c t w o m kogoś bliskiego, czy naj­ bliższego, j a k t e ż osobiście. M a t k i prosiły o zdrowie dla dzieci. Ż o n y s k ł a d a ł y podziękowania za zdrowie własne i mężów. Zdarzało się, że szlachcic w s t a w i a ł się w imieniu cierpiącego sługi, a rzemieślnik — czeladnika. Na^jezęścioj j e d n a k ż e przychodziły przed ołtarz m a t k i . Modlitwa b y ł a najprostszą t u formą. Alo nie zawsze. Z d a r z a ł o się, że nie­ szczęśliwi kładli t y l k o na o ł t a r z u powijak i oczekiwali cudu. Może te oczokiwania s t a ł y się powodem współdziałania służby kościelnej, braci, zakrystian. Stało się zwyczajem podawanie przez kogoś z nich wina ... Pewnie t e ż , kiedy i to nie przynosiło natychmiastowego ozdrowienia, podawano wino „ p r z e m y t o z w i z e r u n k u " : ,,P. S o c h y ń s k a , córkę w trzecim miesiącu m a j ą c niebezpiecznie chorą, gdy uprosiła wina z obtarcia obrazu tego, i togoż w usta dziecku wpuściła, ozdrowiało". W y d a r z y ł o się to w r o k u 1747. W t y m ż e joszcze r o k u : „ T e r e s a Kuczmerowa, mieszczka z Rzeszowa, wylicza nie jedno dobrodziejstwo, raz chorując na febrę niedziel dziewięć, u w o l n i o n ą od niej b y ł a , gdy na mszę ś. d a ł a i tejże wysłuchała, drugi raz w wiolkiej b ę d ą c słabości, prosi aby l i t a n i ę o Matce najświętszej przed obrazem zaśpiowali zakonnicy, po n a b o ż e ń s t w i e skończyła się i słabość i córkę M a r y a n n ę z bólu na oczy z a p u c h ł ą ofiarowuje, winem obrazu otartego przemywa i leczy, to wszystko Matce Boskiej Przypisuje". I t u również w t y m ż e t y l k o r o k u : ,,P. M a r y a n i a Augustowa z Rzeszowa, na synu swoim Janie doznała łask, najpierwiej przoz niedziel pięć nio mógł ssać piersi, i t y l k o go zakrapiano, lecz ofiarowany od b a b k i swojej przyjął p o k a r m od m a t k i . Potem na zapalenie oczu chorował, po mszy ś., na jego intencję odprawionej, oczy zbolałe przemyto winem z obrazu, i rzeczywiście zagasł ogień w oczach"*. W Archivum conventus ... z n a j d u j ą się również stwier­ dzone pod przysięgą relacje o otrzymanej pomocy bez ko­ rzystania z przedstawionych przed chwilą sposobów, wię­ cej •—• bez stawania przed cudownym wizerunkiem. Są to relacje o „ c u d o w n y m r a t u n k u na odległość", nieraz z n a c z n ą od samego Rzeszowa. W e d ł u g zeznających, w s p o m a g a ł y ich najprostsze słowa skierowano do M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. 230 I I . 10. W y o b r a ż e n i e M a t k i Boskiej Rzeszowskiej i bliźniąt, srebro, 18 x 14 cm, w o t u m z X I X w. w kolekcji Franciszka K o t u l i . I I . 11. Seroe gorejące, r y t na p ł y t c e srebrnej o wym. 9 X 8,5 om, punca z d a t ą 1833, inicjały złotnika rzeszowskiego D Z , w o t u m w Rzeszowie. �I I . 12. Wyobrażenie twarzy w Oku Opatrzności, płytka srebrna o wyra. 8 , 5 x 8 om, wotum w Rzeszowie. �I I . 13—15. W y o b r a ż e n i e objawienia M a t k i Boskiej w, Leżajsku, obraz na p ł ó t n i e , 250x 170 cm, 2. poł. X V I I I w. Autor nieznany. ��Z d a r z e ń t a k i c h w Archwum... zanotowanych jost kilka­ naście. Jedno wszakże zasługuje t u na osobną u w a g ę . Wiążo się ono z m a ł ż o n k ą sławnego lekarza Strassera. Działał on w połowie X V I I I w. K i e d y lekarz walczył z plourą, potocją i i n n y m i g r o ź n y m i chorobami, żonę jogo s p o t k a ł o nieszczęście daleko od Rzeszowa: p. Eufrozyna Strassorowa, lekarza Rzeszowskiego żona, gdy j e c h a ł a do Warszawy na W iśle pod Kazimierzem j a d ą c y wózek z k o ń m i z a ł a m a ł się, i joden osobliwie k o ń k i l k a godzin pod lodem zostawał, a sama p. Strasserowa p i e c h o t ą i d ą c ze służącymi t a k ż e się zała­ mała, w tak wielkim niebezpieczeństwie wzywa r a t u n k u od M a t k i Rzeszowskiej i doznaje go w p r ę d c e bez szkody ze wszystkiem wyratowana, oddając w o t u m potwierdziła t ę p r a w d ę sumiennie". Przypadek ten zasługuje na wyróżnie­ nie, albowiem dotyczy osoby, k t ó r ą z posiadanego t y t u ł u „ l e k a r z o w e j " mogła mieć powody do jakiejś powściągli­ wości wobec p r a k t y k i p r z e k o n a ń nagminnych. Ale może właśnie dzięki temu t y t u ł o w i mogła t y m bardziej b y ć ufną. No a dzięki Archwum ... ufność t ę poznajemy w rozmiarach i przejawach b u d z ą c y c h na przemian zdumienie i podziw. Oto t y l k o pod d a t ą 1747 r. takie opisane z o s t a ł y zdarzenia: T „ W . I m ć . p. Stanisław P i n i ń s k i , starosta Pilźnioński, w y ­ z n a ł to przy wielu zakonnikach, jako nagle zachorował, a t a k niebezpiecznie, że wszyscy o życiu jego zwątpili, lecz gdy w swej mdłości wyrzekł te słowa: Matko Najświętsza Rze­ szowska B e r n a r d y ń s k a ratuj mnie! w tej c h w i l i , jakoby nigdy nie chorował, t a k z d r ó w s t a n ą ł . W . I m ć . p. Ołtarzewski, Miecznik Bełzki, wraz z żoną swoją przy wielu ludziach ogłosił łaskę o d e b r a n ą , że t a ż p. Miecznikowa w czasie porodzenia w wielkim życia nie­ bezpieczeństwie b y ł a , g d y ż i znające się na t a k i c h u s ł u g a c h białogłowy j ą odstąpiły, n i e m a j ą c sposobu r a t o w a ć , pani zaczem ostatnim tchem wołać poczęła: Najświętsza Matko cudowna w obrazie Rzeszowskim, ratuj mnie! w t y m mo­ mencie w y s ł u c h a n ą b y ł a , bo szczęśliwie porodziła. Służąca tegoż p a ń s t w a Miecznikostwa, panna Magda­ lena Górska, powiedziała pod sumieniem, że przed lat dwoma, chorując na bok prawy, i w znacznej zostając słabości, gdy uczyniła ślub nawiedzenia tego obrazu, zaraz ból u s t ą p i ł . " 9 Przedstawione z o s t a ł y zeznania lekarzowej, starosty, miecznika i służącej. A b y w y c z e r p a ć listę, s p ó j r z m y na jeszcze jeden wypadek. Uczestniczą w n i m książę i ko­ misarz t r y b u n a ł u : „ R . 1 7 6 3 . Dnia 7. Lipca do zapisania między cuda p o d a ł w liście swoim z Opola pisanym A n t o n i Lubomirski rzecz t a k ą : p. M a c h c z y ń s k i z D o b r z y ń s k i e j ziemi, komisarz na t r y b u n a ł skarbowy Radomski, delego­ wany z kolegą ze strony tegoż t r y b u n a ł u przyjochał do I m ć p. Krakowskiego H . W . X . , a przejechawszy do Opola śmiertelnie zachorował na g a n g r e n ę w e w n ę t r z n ą odstąpił go lekarz, zaczem d y s p o n o w a ł się zupełnie i Sakramentami ś. opatrzony, czekał skonania, w tem Wojewoda, jako po­ b o ż n y klient M a r y i przyniósłszy obraz najświętszej M a t k i Rzeszowskiej, rzocze aby się z całem sercem do tej cudownej Pani u d a ł , co gdy uczynił, choroba się przesilać zaczęła, co raz to lepsze znaki życia się p o k a z y w a ł y , aż nakoniec bez wszelkiego niebezpieczeństwa z o s t a ł " . 1 0 Można wreszcie p o s t a w i ć pytanie. Jak dawna społecz­ ność Polski w jednej ze swych w a ż n y c h dzielnic o d c z u w a ł a i formułowała pojęcia o istocie M a t k i Boskiej ? W świetle tego, co dotychczas zostało powiedziane, odpowiedź nio jest ł a t w a . Poza opisami cudownych z d a r z e ń nie m a m y innych relacji. D u ż ą p o m o c ą są t u wspominane na wstępie pieśni. Jak stwierdza w swym artykule Franciszek K o t u l a , wiele spośród pieśni śpiewanych w miejscach odpustowych Rzeszowszczyzny b y ł o drukowanych w Krakowie, Lwowie a nawet na Śląsku. A zatem b y ł y t o pieśni j a k b y ogólno­ polskie. I wreszcie, mimo że drukowano je w X I X i X X w., p o w s t a ł y w X V I I I w., a n i e k t ó r e jeszcze wcześniej. Jedna z t y c h najstarszych pieśni poświęcona jest Matce Boskiej 234 Lożajskiej. Przypomnijmy, sanktuarium leżajskie również n a l e ż y do b e r n a r d y n ó w i t a k j a k rzeszowskio zawdzięcza swój p o c z ą t e k objawieniu się M a t k i Boskiej osobie „nisko urodzonej". W Rzoszowie w y b r a ń c o m b y ł — j a k pamięta­ m y — w 1513 roku J a k u b Ado, natomiast w Leżajsku 239 lat później, Tomasz Michałek. Wymienia go też t y t u ł jednej z piośni: Pieśń nowa o Najśw. P. M. Leżajskiej obja­ wionej na piasku wiernemu słudze Tomaszowi Michałkowi w roku 1752. Ta i wydana w Tarnowie Pieśń o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej opiewają cudowne wydarzenia: W i t a j ż e śliczna Panienko, Marja! Pod Leżajskiem cna jutrzonko, Marja! Marja, Marja, o Marja L e ż a j s k a ! Wielkieś cuda uczyniła, Marja! K i e d y ś się t u objawiła, Marja! Marja — i t d . Rzeszotarski z miasta tego, Marja! Nie wierząc miejsca świętego, Marja! Marja — i t d . J a d ą c y do Sandomierza, Marja! Sześciu k o ń m i , gdy się zbliża, M a r i a ! Marja — i t d . Nie o d d a ł M a r j i c h w a ł y , Marja! Wszystkie konio p o k l ę k a ł y , Marja! Marja — i t d . W i e l k i to cud u c z y n i ł a , Marja! Szymonowi się zjawiła, Marja! Marja — i t d . K i e d y na n o ^ ę chorował, Marja ! N i k t go w biedzie nie r a t o w a ł , Marja! Marja — i t d . A gdy p r z y s z e d ł na t o miejsco, Marja! T y ś m u zdrowie d a ł a jeszcze, Marja! Marja — i t d . Budowa pieśni tej jest t a k a : c y t o w a n ą t u z w r o t k ę •— „ W i t a j żo śliczna Panienko" poprzedza inwokacja, w której ś p i e w a c y ogłaszają „ w i t a j w obrazie" (pierwsze słowa pieśni), „ K r ó l o w o nad K r ó l o w e m i " , „sławo nieba na tej ziemi", „ c n a ozdobo miejsca tego" oraz „ P a n i miasta Leżajskiego". N a s t ę p n i e pieśń głosi, że „ d a w n o ś m y o t e m mówili b y ś m y T w ó j kościół zwiedzili" i o wyruszaniu w d r o g ę z „żegna­ niem swych d o m o w n i k ó w , jako swoich s p o w i e d n i k ó w " ! ! ! I dopiero po t y m w s t ę p i e pojawia się „ w i t a j ż e śliczna Pa­ nienko". A dalej — opowieść o cudownych wydarzeniach. L a p i d a r n y s t y l relacji z poznawanych wcześniej zapisów — archiwalnego i broszurki dewocyjnej wydaje się b y ć w tej i innych pieśniach jeszcze bardziej zwięzły. To zrozumiałe. Zachwyca j e d n a k ż e sam w y b ó r z d a r z e ń : „ N i e o d d a ł Maryji c h w a ł y ... wszystkie konie p o k l ę k a ł y ' ' ... A l b o : A n n a Kowalska z P r z e m y ś l a , Marja! Pokurczona t u t a j p r z y s z ł a , Marja! Marja — i t d . Gdy się do Ciebie u d a ł a , Marja! Zaraz zdrowie o d e b r a ł a , Marja! Marja — itcl. (...) Z dworom j a d ą c Opaliński, Marja! W i e r n y sługa M a t k i Boskiej, Marja! Marja — i t d . Przez Trzebosę się przewozi, Marja! Pan B ó g Jemu śmiercią grozi! Marja, Marja — i t d . Z k a r e t ą wóz w y w a l i ł a , Marja! Woda wszystkich z a t o p i ł a , Marja! Marja — i t d . Do M a r j i zawołali, Marja Zaraz pomocy doznali, Marja Marja — i t d . (...) �Dziecię bez t w a r z y zrodzone, Marja! Na tem miejscu uzdrowione, Marja Marja — i t d . (...) K t ó ż wyliczyć wszystkie może, Marja J a k i e ś czynił cuda Boże, Marja Marja — i t d . Za p r z y c z y n ą tej Panienki, Marja Jasnej pod laskiem Jutrzenki, Marja Marja — i t d . (...) K o ń c z y t ę pieśń j a k b y uogólnienie dobrodziejstw otrzy­ mywanych od M a t k i Boskiej. „ M a t k o w Leżajskim obrazie, ratujżo nas w k a ż d y m razie". Ostatnia z w r o t k a : „ A gdy już konać będziemy, niechaj szczęśliwie pomrzemy!" Pieśń odpustowa u t r w a l a ł a i czyniła z w y k ł y m i zdarzenia najbardziej nieprawdopodobne. W t y m t e ż chyba w y r a ż a się doniosła funkcja toj i innych P i e ś n i . Wydaje się, że dawne społeczeństwo Rzeszowszczyzny podobnie j a k całej Polski i innych części ś w i a t a chrześcijańskiego było — mimo swej „nędzy materialnej" — bogate w n i e d o s t ę p n e nam dziś zupełnie odczucia, pojęcia i w y o b r a ż e n i a . Sprzyjało to harmonijności k u l t u r y , z r ó w n o w a ż e n i u p i e r w i a s t k ó w racjo­ nalnych i irracjonalnych. Mogło to mieć wzbogacające kon­ sekwencje o s o b o t w ó r c z e . Matka Boska w Pieśni o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej przedstawiona jost jako „ P a n i e n k a " , „ J u t r z e n k a " — istota pośrednicząca m i ę d z y Bogiem a człowiekiem. „ K t ó ż w y ­ liczyć wszystkie może, jakieś czynił cuda Bożo, za p r z y c z y n ą tej Panienki". W innej j e d n a k ż e pieśni istota M a r i i ukazywana jost jakby inaczej. Oto wydana przez „ F r a n c i s z k a Orła i Syna we F r y d k u na A u s t r y j a c k i m Ś l ą s k u " — Pieśń do Panny Maryi : D z i ę k u j e m y Tobie (c.d. pierwszej z w r o t k i ) , złota Matko D z i ę k u j e m y Tobie, złota M a t k o D z i ę k u j e m y Ci t y s i ą c k r o ć . 2. N i m t ę ziemię B ó g s t w o r z y ł , Ja j u ż b y ł a p o c z ę t a , Jeszcze nie b y ł o p r z e p a ś c i , A ja b y ł a zrodzona, T y ś o M a t k o nasza, Była już wybrana, Dziękujemy itd. 3. G d y ś u t w i e r d z i ł fundamenta, Na t y m o k r ę g u ziemi. K i e d y ś noc od ś w i a t ł a dzielił, Dał i m porządek piękny, Ja z n i m p r a c o w a ł a W ż d y we wszystkich rzeczach, Dziękujemy i t d . 4. K i e d y ś u t w i e r d z a ł niebiosa, Ja t a m o b e c n ą b y ł a , K i e d y ś u t w i e r d z a ł przepaści, Ja przy tem wszystkiem b y ł a , Zawsze w k a ż d e j dobie, Dziękujemy i t d . 5. Jeszcze wielkich gór ciężary, Nie b y ł y u ł o ż o n e , W p r z ó d ja b y ł a w y w y ż s z o n a , N i m pagórki i skały, Pan upodobanie, Miewał we mnie zawsze, (...) 6. K i e d y u t w i o r d z a ł powietrze, Słońce, księżyc i gwiazdy, K i e d y w y w y ż s z a ł planety, D a ł i m moc wielką w s z ę d y , Ja t a m w k a ż d e j dobie W ż d y b y ł a przy Panu. (...) I t d . do k o ń c a strony czwartej. Natomiast już na stronie sąsiedniej: 14. G d y b y nie b y ł o M a r y i , Nie b y ł o b y zbawienia, Całe ludzkie pokolenie, Czekałoby r a t u n k u , W i ę c t e ż Jej serdecznie, Ś p i e w a j m y ochotnie. „ G d y b y nio b y ł o M a r y i . . . " Można sądzić, że w y r a ż a się w tej strofie cała pełnia odczuć i w y o b r a ż e ń związanych z wypowiadanym t u t a k często imieniem. Po pierwsze —zgodnie z tokstem pieśni — istniała Matka Boska n i m ziemia została stworzona. Po drugio, w tworzoniu ziemi przez Boga nie t y l k o , żo uczestniczyła, lecz również Bogu p o m a g a ł a . Po trzecie, w budowaniu k s z t a ł t ó w ziemi, „ p a g ó r k ó w i s k a ł " w s p o m a g a ł a Boga. Po czwarte, b y ł a również obecną przy „ u t w i e r d z a n i u " ziomi wokół słońca, księżyca , gwiazd i planet! „ J a t a m w każdoj dobie w ż d y b y ł a przy Panu". I tak w odpustowej pieśni w y r a ż o n a została bardziej niż p o w a ż n a , a na pewno głęboka refleksja o istnieniu, powsta­ waniu, tworzeniu się ziemi, ś w i a t a . Matce Boskiej w dziele t y m obok Pana Boga przyznano pierwsze miejsce. Pieśni odpustowe u t r w a l a ł y obraz istoty M a t k i Boskiej. U z y s k a ł a ona w a r t o ś ć n a c z e l n ą . Miała w y m i a r y konkretu, jak toż ogólności. W k r ę g u t a k i c h odczuć i p r z e k o n a ń zro­ dziła się w Ziemi Rzeszowskiej — nieznana w innych czę­ ściach k r a j u — forma k u l t u maryjnego. Oto we wsi Borek Stary oraz w K a l w a r i i Pacławskiej obchodzi się uroczystość z w a n ą Pogrzebem M a t k i Boskiej (patrz ił. 3 s. 238). O uro­ czystości tej głosi Pieśń o zaśnięciu, pogrzebie i wniebo­ wzięciu Najświętszej Maryi Panny (Na melodyę: Z dalekiej my krainy): K i e d y Panna Marja Ten świat opuścić m i a ł a , Całą J e r o z o l i m ę Z w i e l k i m żalem żegnała. N a j p r z ó d górę Golgotę, Gdzie b y ł Jej Syn kochany, u m ę c z o n y u b i t y , Potem ukrzyżowany. W sam dzień zaśnięcia swego Wszystko powiedziała, Miejsca m ę k i Jezusa N a b o ż n i e całowała. (...) Ż e g n a ł a i Nazaret, w k t ó r y m się naro­ dziła, I miasteczko Betleem, Gdzie Jezusa powiła. Marja żegnała się z „ c a ł ą P a l e s t y n ą " i w „ k o m n a t c e swojej" zanosiła m o d ł y do Pana. W ó w c z a s pojawił się Anioł Gabryiel i „cieszył P a n n ę M a r y ą " , że w s t ą p i do nie­ bios. Dalej jest opis w n i e b o w s t ą p i e n i a i ż a l u : Do kogóż się sieroty Na t y m świecie udamy, kiedy M a t k i najmilszej J u ż na ziemi nie m a m y . Niewiasty zaś p o b o ż n e , W z i ą w s z y ciało Panienki, U b r a ł y w prześcieradło, Wło­ ż y ł y do t r u m i e n k i . I dalej opiewany jest sam pogrzeb i cudowny powrót duszy M a t k i Boskiej do ciała: Zaraz dusza najświętsza Weszła do swego ciała, Znikła z oczu p a t r z ą c y m , I Marya p o w s t a ł a (...) P o d n i o s ł a r ą c z k ę Swoją, Wszystkich błogosławiła, I o łaskę dla wszystkich Syna Twego prosiła. Po t y m p o ż e g n a n o ostatecznie Maryję. Ale „ w tem prześliczną lilią W trumience zobaczyli": W z i ą w s z y t e d y lilią, W grobie j ą po­ chowali, Gdzie M a r y a b y ć m i a ł a , I Bogu dziękowali. K o ń c z y pieśń p r o ś b a : Ż e b y n a m u Jezusa t ę łaskę uprosiła, A po s k o ń c z o n e m życiu W niebo nas wprowadziła AMEN 235 �P i e ś ń t a s t a ł a się scenariuszem uroczystości obchodzo­ nych w d n i u W n i e b o w s t ą p i e n i a w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j i B o r k u Starym. W ś r ó d najrozmaitszych koncepcji życia i śmierci m a ł o jest na pewno t a k w z r u s z a j ą c y c h w y z n a ń , jakie zawarte z o s t a ł y w tej pieśni i jakie k r y j ą się w owych uroczystościach. Podobnie w y r a ż a n ą t ę s k n o t ę za spełnianiem się ideal­ nych rozstrzygnięć odnajdujemy w n i e k t ó r y c h wotach. Sto­ sunkowo najwięcej zachowało się i c h w L e ż a j s k u i Rzeszo wio. Chociaż t y c h najstarszych i dla nas najciekawszych naj­ mniej. W kościele OO. B e r n a r d y n ó w w Rzoszowio ekspono­ wane s ą ono w d w ó c h gablotach, k t ó r o zawieszono na s k r z y d ł a c h ołtarza w kaplicy Cudownej M a t k i Boskiej. Znajduje się t u około 100 w o t ó w metalowych. P r z e w a ż a j ą c a większość t o współczesno sorca, nogi, ręce produkowane fabrycznie. Trzy zaledwie wota, sporych r o z m i a r ó w , srebrne p ł y t k i , najprawdopodobniej z X V I I I w., umieszczone zo­ s t a ł y u samego szczytu O ł t a r z a . Nie u d a ł o m i się do nich d o s t a ć . W kościele nie ma t a k wysokiej drabiny. Co się stało z setkami w o t ó w dawnych, zabytkowych nie wiadomo. Prawdopodobnie z o s t a ł y przetopione na przedmioty u ż y t ­ kowe, chociażby takie j a k świeczniki. W zbiorze w o t ó w leżajskich również odnajdujemy ś l a d y podobnego działania. Ale Leżajsk to miejsce nawiedzane głównie przez pielgrzymów wiejskich, przede wszystkim starsze kobiety. I t e ż wota leżajskie t o przeważnie naszyj­ n i k i z korali, najcenniejsza i zarazem najbardziej szykowna rzecz, j a k ą mogła mieć dziewczyna wiejska. W ś r ó d t y c h naszyjników znajduje się kilkanaście srebrnych k r z y ż y z X I X w. Noszono je na piersiach nioraz przez wielo l a t . Świadczą o t y m obłości, starcia na k r a w ę d z i a c h ... (ił. 1, 2, 7, 8). D l a p r z e t a p i a j ą c y c h wota na „ z ł o m srebrny" k r z y ż e te nie p r z e d s t a w i a ł y większej wartości. I t e m u zawdzięczać należy istnienie jedynej chyba w kraju tego rodzaju kolekcji. Jest ona cennym dokumentom obyczajów. W ś r ó d t y c h w o t ó w powtarza się charakterystyczna forma k r z y ż a r ó w n o ­ ramiennego. W z b o g a c a j ą je rytowane inicjały i symbole m ę k i p a ń s k i e j : drabina, korona cierniowa, cęgi i pejcz, ćwieki i m ł o t oraz kości ( i l . 3, 4, 7, 8). K t o b y ł t w ó r c ą t y c h w o t ó w ? N a j e d n y m z k r z y ż y znajduje się punca srebrnika z Rzeszowa, korzystającego z inicjałów M R B i w y b i t a data 1832. Najprawdopodobniej krzyże to i i m podobno kute b y ł y nie t y l k o w Rzeszowie, ale również w i n n y c h miastach galicyjskich. Sprzedawano jo na odpustach. Zwraca u w a g ę k i l k a jeszcze w o t ó w . Są to p r o s t o k ą t n e , srebrne p ł y t k i . Wszystko wskazuje na t o , że wykonano zostały t ą s a m ą r ę k ą . Nie znamy nazwiska a r t y s t y . B y ł on niewątpliwie mistrzem r y t u . W y o b r a ż e n i a serca gorejącego, oka opatrzności i dłoni rytowane b y ł y sposobem zwielokrot­ niania cięć ( i l . 5, 6, 12). P o w s t a ł ciekawy efekt formalny. To rytowanie ujawnia s p o r ą dozę zadowolenia z pracy, jaka musiała t o w a r z y s z y ć p o m y s ł o w e m u a r t y ś c i e . W o t a te są p r a w d z i w ą o z d o b ą pośród b e r n a r d y ń s k i c h zbiorów na Rzeszowszczyźnie: w Leżajsku, Przeworsku i samym Rzeszowie. Cudowno zdarzenia opromieniające kilkanaście cudow­ nych wizerunków M a t k i Boskiej, związane z t y m legendy i opowieści, rozwój l i t e r a t u r y i pieśni odpustowych, grafiki dewocyjnej, w s t r z ą s a j ą c y c h widowisk i uroczystości, nie­ z w y k ł y c h p r a k t y k i zabiegów, jedyne w swoim rodzaju galerie malowideł, wreszcie wytwórczość i ekspozycja wo­ t ó w ... Jest to zwarta kompozycja nieraz r ó ż n i ą c y c h się zasadniczo elementów. Scala je idea k u l t u maryjnogo, w y ­ obrażenia i przekonania o boskiej naturze M a r i i . Zaryso­ wane t u t a j t y l k o pobieżnie przojawy togo k u l t u k s z t a ł t o w a ł y przez wiele wieków życie duchowe ludzi zamieszkujących t ę ziemię. Można d o p a t r z y ć się w t y m k o n t y n u a c j i pewnych składników prastarych czy stale o d r a d z a j ą c y c h się. Dziś rozwijający się na Rzeszowszczyźnie k u l t m a r y j n y korespon­ duje z ideami współczesnymi, bo swoista forma gorliwości ideowej (dewocja?) w wymiarach masowych, nieelitarnych zdaje się b y ć t r w a ł ą p o t r z e b ą społeczeństw, niezależnie od miejsca i czasu. S p ó j r z m y jeszcze na pewien obraz, j a k i znajduje się w kościele leżajskim ( i l . 13,14). Obraz t e n ujawnia jedną z postaw, o jakiej dotychczas nie b y ł o m o w y . N a obrazie przedstawiona została M a t k a Boska w obło­ kach i aureoli ponad Leżajskiem. W koronie i z berłem spogląda na postaci zo złożonymi r ę k a m i uwidocznione na pierwszym planie obrazu. Spośród budowli miasta wyodręb­ niony został jasny fronton kościoła OO. Bernardynów. Kościół znajduje się p o ś r ó d o g r o d ó w i zagród wiejskich, na peryferiach miasta. P r z ó d kośoiołem ukazanych zostało pięć postaci r e p r e z e n t u j ą c y c h ówczosne warstwy i stany. S t o j ą — k a p ł a n , mieszczanin, szlachcianka i szlachcic. Na ś r o d k u z a ś klęczy p r z y łóżku obok porzuconej k u l i ozdrowieniec, osoba — j a k wskazuje strój — „ n i s k o urodzona". Obraz z Leżajska w y r ó ż n i a się spośród podobnych mu malowideł szczegółami — w y d a w a ł o b y się — mało istot­ n y m i . Nie ma w n i m , j a k b y nieudolnie m o ż n a powiedzieć, „ a k t y w n e j relacji wzrokowej i gestycznej" m i ę d z y ukaza­ n y m i postaciami ludzi a samym wizerunkiem M a t k i Boskiej. Postaci wiernych nie kierują swych spojrzeń w kierunku Madonny. Przeciwnie — p a t r z ą w nieokreśloną przestrzeń przed sobą i k a ż d a z postaci na swój sposób inaczej! Tylko klęczący — m o ż e dlatego, że ukazany został z profilu — jak­ b y kierował wzrok w s t r o n ę kościoła. Chociaż grymas za­ ciśniętych ust i fałda na skręconej szyi i t u zdradza jakąś osobliwość w zachowaniu. Ale że są t o zamierzono, świado­ mie przez malarza t a k właśnie potraktowane wyrazy twarzy i gesty, ś w i a d c z y technika malarska t a k samo dojrzała na całej powierzchni p ł ó t n a . Wskazuje ona w y r a ź n i e , że arty­ sta radził sobie z n i ą swobodnie. Oto jeszcze sposób ukazania dłoni t r z y m a n y c h w geścio modlitownym. K a ż d a z osób ma ręco złożone blisko przed sobą. Alo t y l k o k a p ł a n starannio złożono dłonie dociska prawio do piorsi, sztywno. I sam t e ż podobnie sztywno jest zespolony z t y m gestom. J u ż p o s t a ć s t o j ą c a obok inaczej w y r a ż a ton sam a k t wiary. Spojrzenie nie koresponduje ze złożonymi d ł o ń m i . M a t k a Boska spogląda z wysokości ku ziemi w s t r o n ę k a p ł a n a . B y ć m o ż e w t y m wyrazistym i jedno­ znacznie skierowanym spojrzeniu Madonny malarz wypo­ wiedział swoje rozumienie sensu zawartego w obrazie ... Malowany b y ł on niewątpliwie na oficjalne zamówienie i za­ pewne, ściśle i szczegółowo określone. Wszystko przemawia za t y m , że zamówienie pochodzi od zgromadzenia OO. Ber­ n a r d y n ó w w Leżajsku. A u t o r z zadania — gloryfikacji bernardynskiogo sanktuarium w Leżajsku — wywiązał się bezbłędnie. J e d n o c z e ś n i e potrafił p r z e k a z a ć sugestywny portret ludzi sobie współczesnych. A d o r u j ą oni oficjalno treści, lecz ani ż y w i e j , a n i głębiej ich nie p r z e ż y w a j ą c ! Jeszcze raz przyjrzyjmy się wyrazom twarzy. Twarz kobiety j a k b y m ó w i ł a — „ w i e m swoje", stojący obok mężczyźni, j a k b y pozostawali z a p r z ą t n i ę c i s o b ą : jeden za żywo, drugi apatycznie, natomiast k a p ł a n całą postacią wypowiada swoje „ t a k n a l e ż y " . I w jego s t r o n ę skiorowano jest spojrzenie M a t k i Boskiej. Lecz czy usta Madonny nie s k r y w a j ą grymasu ? PRZYPISY 1 Księga Tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, L u b l i n 1969, s. 340. 2 Archiwum conventus ressoviensis patrum bernardinorum, s. 57. Historya zjawienia Statuy Najświętszej Maryi Panny która w kościele O.O. Bernardynów Rzeszowskich cudnemi słynie łaskami, d r u k z 1765 r., wznowiony i uzupełniony opisem łask do 1855 r., n a k ł a d księgarni J.A. Pelara w Rze­ szowie; por. O. Czesław Bogdalski, Pamiętnik kościoła i klasztoru OO. Bernardynów w Leżajsku, K r a k ó w 1929. Wszystkie c y t a t y p o c h o d z ą z Historyi .. sio J . w. 3 4 Fot.: Autor 236 ... �