https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c349c56d0d4edce3a5921af4771ca4ae.pdf bfebf1ab5ab52da4fc014771e4b1ea70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4475 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource grafika ludowa stroje ludowe - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4162 Title A name given to the resource Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.199-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa GRAFIKA POLSKA X I X WIEKU JAKO Z R O D Ł O D O B A D A N N A D STROJEM L U D O W Y M * Według definicji podanej przez Jerzego Topolskiego, potencjalnym źródłem historycznym jest wszystko to, co zawiora informację o faktach historycznych potrzebnych dla sformułowania odpowiedzi na pewien p r o b l e m . A b y źródło ikonograficzno m o ż n a b y ł o t r a k t o w a ć jako dokument histo­ ryczny muszą być spełnione dwa w a r u n k i : źródło musi b y ć pierwotne i musi b y ć wiarygodne, czyli ma opisywać stan zgodny z rzeczywistością . 1 2 W odniesieniu do ikonografii za źródło pierwotne należy uważać takie, k t ó r e jest oparte na autopsji i nie jest ani przerysem, ani kopią. A b y u s t a l i ć w i a r y g o d n o ś ć źródła ikono­ graficznego, nałoży p r z e p r o w a d z i ć t ę s a m ą p r o c e d u r ę wery­ fikacyjną, co w odniesieniu do dokumentu pisanego, czyli przeprowadzić zarówno k r y t y k ę z e w n ę t r z n ą , j a k i w e w n ę ­ trzną . 3 K r y t y k a z e w n ę t r z n a u t o ż s a m i a n a jest z badaniem autentyczności źródła i odpowiada na pytanie, czy przekaz nie został sfałszowany. Sprawdzenie w i a r y g o d n o ś c i rysow­ nika czy malarza n a s t ę p u j e często po ustaleniu danych bio­ graficznych. Stwierdzamy wówczas, czy wykonawca b y ł w miejscowościach, z k t ó r y c h p o c h o d z ą rysunki, gdzie i w jakich warunkach je robił. K r y t y k a w e w n ę t r z n a roz­ patruje relację m i ę d z y informacją a rzeczywistością, czyli bada wiarygodność informacji zawartej w przekazie ikono­ graficznym. Woryfikacja m a t e r i a ł u źródłowego polega na ustaleniu, czy przodstawione r y s u n k i z n a j d u j ą potwierdzenie w innych matoriałach opisowych i ikonograficznych, w e d ł u g zasady przyjętoj przez h i s t o r y k ó w , zestawienia d w ó c h źródeł czy dwóch ś w i a d e c t w n i e z a l e ż n y c h . Zasady to są ogólnie znane, lecz ich stosowanie w sto­ sunku do m a t e r i a ł ó w ikonograficznych zwłaszcza na terenie etnografii nie zawsze było respektowane. W nowszych pod­ ręcznikach historycznych o ikonografii m ó w i się niewiele, pozostawiając t ę dziedzinę historykom sztuki , lecz ci ostatni interesują się t y l k o n i e k t ó r y m i w y b r a n y m i zagadnieniami. Zestawiając dwa t y p y źródeł historycznych d o t y c z ą c y c h ubiorów ludowych: źródła ikonograficzne i przekazy pisane, stwierdzamy przewagę m a t e r i a ł u rysunkowego nad opiso­ wym, zwłaszcza gdy m a t e r i a ł y rysunkowe są uzupełnione kolorem i zawierają k o n i e c z n ą d o k u m e n t a c j ę w postaci pod­ pisów. Skrótowość m a t e r i a ł u wizualnego, możliwość uchwy­ cenia niejako j e d n y m wejrzeniem zestawów kolorystycznych, częściowo nawet k r o j u ubioru, k s z t a ł t u sylwetki, w y g l ą d u poszczególnych e l e m e n t ó w stroju i ich zdobnictwa sprawia, że uzyskuje się m a t e r i a ł syntetyczny o d u ż y m znaczeniu. W jednym układzie przedstawieniowym zawarte są prawie wszystkie relacje p o m i ę d z y poszczególnymi elementami ubioru. Natomiast przy opisie s ł o w n y m , gdzie często spoty­ kamy niezdefiniowane pojęcia i wieloznaczne terminy, u czy­ tającego z reguły n a s t ę p u j e subiektywna interpretacja tek­ stu, a w y o b r a ź n i a p o d ś w i a d o m i e dokonuje rekonstrukcji ele­ mentów opisowych nie zawsze zgodnej z intencjami autora opisu. Równio subiektywna jest interpretacja kolorów, ponioważ piszący z reguły nie odwołują się do jakiejś skali barwnej, w k t ó r e j poszczególne barwy b y ł y b y znormalizo­ wane s. 4 Jeżeli w analizie ikonograficznej p o s ł u ż y m y się elemen­ t a m i teorii informacji według schematu opracowanego przez 6 Shannona , wówczas cały u k ł a d przekazu sprowadzimy do prostych e l e m e n t ó w : 1 — źródła informacji, 2 — nadajnika przekazującego, 3 — k a n a ł u przekazującego zakodowane sygnały, 4 — odbiornika, 5 — przeznaczenia. Jeśli w drodze analogii poszczególne etapy wymienione przez Shannona zastosujemy do przekazu ikonograficznego, otrzymamy w ó w c z a s : 1 — rzeczywistość b ę d ą c ą przedmiotem ujęcia ry­ sunkowego, 2 — nadajnikiem będzie osoba rysownika, prze­ kazującego zgodnie ze swoimi umiejętnościami i wymaga­ niami epoki w y r a ż o n e za p o ś r e d n i c t w e m pewnej techniki znaki o b i e k t ó w , s t a n o w i ą c y c h przedmiot jej zainteresowania, dalej 3 — k a n a ł e m będzie t u zobiektywizowany w postaci pewnego zestawu kresek czy plam barwnych rysunek, akwa­ rela, grafika czy obraz olejny oraz w y t w ó r plastyczny, k t ó r y dla 4 — odbiorców (historyków, muzeologów, publiczności) staje się ź r ó d ł e m do b a d a ń , przedmiotem interpretacji i este­ tycznej kontemplacji, j e d n y m słowem przedmiotem odbioru . 5 — Utrwalona w ten sposób i zobiektywizowana cząstka minionej rzeczywistości znajduje swoje miejsce przeznaczenia w tekach kolekcjonerów, w zbiorach bibliotecznych, archi­ walnych czy muzealnych, k t ó r e z kolei m o g ą b y ć przekaźni­ k a m i w dalszym ł a ń c u c h u przekazywania i przetwarzania informacji. Ten prosty schemat może b y ć p o m o c ą przy ba­ daniu stopnia zniekształcenia przekazu ikonograficznego oraz przy śledzeniu przyczyn, k t ó r e je wywołują. Szczególnie znamienne b ę d ą t u zniekształcenia w y w o ł a n e cechami stylu epoki, zwłaszcza dla 1. poł. X I X w., w k t ó r y m dominował romantyczny model sylwetki ludzkiej o specyficznych teatralnych gestach, lalkowatych twarzach, daleki od reali­ stycznego ujęcia. 7 Na podstawie XIX-wiocznego m a t e r i a ł u ikonograficz­ nego, głównie grafiki i'malarstwa, m o ż n a prześledzić w do­ kumentowaniu realiów c h a r a k t e r y s t y c z n ą ewolucję sposobów widzenia kostiumu chłopskiego. W 1. poł. X I X w. spoty­ k a m y się z p r ó b a m i uogólnienia i w y r a ż e n i a rozmaitości u b i o r ó w w postaciach typowych. Przyjmujemy, że przed­ stawienia graficzne czy malarskie są dokonywane na pod­ stawie świadomego wyboru, lecz jednocześnie stawiamy py­ tanie, czy cechy kostiumologiczne podane przez a r t y s t ę są reprezentatywne dla przedstawianej grupy wiejskiej czy miojskioj. Czy przedstawiany u b i ó r był noszony powszechnie i w j a k i m zasięgu ? Jednym słowem, czy b y ł to u b i ó r typowy ? Na te pytania nie daje już odpowiedzi m a t e r i a ł ikonogra­ ficzny. Musimy sięgnąć do ź r ó d ł o w y c h m a t e r i a ł ó w pisanych i zestawić je z ikonografią. W ó w c z a s m o ż n a ocenić, na ile rysunek b y ł zgodny z ubiorem t y p o w y m . W 2. poł. X I X w. w związku z filozofią p o z y t y w i s t y c z n ą i tendencjami realistycznymi w malarstwie, j a k również dzięki szeroko uprawianemu malarstwu rodzajowomu, za­ częto w sposób bardzioj ś w i a d o m y realizować zasadę repre­ zentatywnego wyboru malowanych modeli. Za istotne za­ częto u z n a w a ć nie t y l k o cechy „malowniczości", ale syntezę cech antropologicznych, psychofizycznych i kostiumologiczn y c h . W podpisach pod otaazami posługiwano się określe­ niem ,,typ l u d o w y " . Określenie to zasługuje na baczną u w a g ę i analizę, ponieważ miało z n a m i o n o w a ć nie tyle indy­ widualnego człowieka, narysowanego na podstawie ogląda­ nego modelu, ale cechy uogólniono, istotne, stanowiące 8 199 �syntezę indywidualnych cech danej grupy regionalnoj. Na to szczegóły zwraca u w a g ę Mieczysław Treter', k t ó r y , poza k r y ­ tycznie ustosunkowanym do m a t e r i a ł ó w ikonograficznych Bronisławem Malewskim , bodaj pierwszy zwrócił u w a g ę etnografów na cenne m a t e r i a ł y ikonograficzne i dokumen­ talne zawarte w malarstwie r o d z a j o w y m . Malarze patrzyli na wieś oczami a r t y s t ó w i dokumento­ wali w zakresie ubiorów te cechy, któro z malarskiego p u n k t u widzenia zasługiwały na u w a g ę . Jeżeli okazy wzorcowe w postaci „ t y p ó w ludowych" i m a t e r i a ł y kostiumologiczno b y ł y istotnie reprezentatywne dla grupy, wówczas wartość dokumentalna malarstwa rodzajowego może stać się cennym źródłem dla etnografa . Jeżeli natomiast w malarstwie ro­ dzajowym d o m i n o w a ł y oceny estetyczno, a realia b y ł y przetwarzane, aby wywołać estetyczne przeżycie, wówczas obraz funkcjonował t y l k o jako dzieło sztuki. Szczególnie interesujące dla otnografa są obrazy dato­ wane, k t ó r e m o ż n a powiązać z k o n k r e t n y m rogionom czy miojscowością. Oprócz szczegółów u b i o r ó w często dokumen­ tują one zajęcia, warunki pracy, s y t u a c j ę życiową. Istniejąco napisy czy t y t u ł y nie zawsze u ł a t w i a j ą zadanie; najczęściej są zbyt ogólnikowe — dopiero na podstawie posiadanego zasobu wiedzy należy je rozszyfrować i odpowiednio zinter­ pretować . W grafice, podobnie jak i w X I X - w i e c z n y m malarstwie rodzajowym, przynależność spoloczna jest określana nie tylko za p o m o c ą ubiorów wiejskich, ale i charakterystycz­ nych a t r y b u t ó w czy r e k w i z y t ó w o r ó ż n y m stopniu konwencjonalności w zależności od panującego stylu. A t r y b u t y określały w sposób jednoznaczny główne lub uboczno zajęcie zawodowe i przynależność s t a n o w ą w obrębie feudalnej hiorarchii. W r ę k a c h mężczyzn odzianych w odświętne sukmany, któro nigdy nie były u ż y w a n e jako ubiór roboczy, 10 11 12 13 1 200 pojawiały się drewniano ł o p a t y okute n,a k o ń c a c h żolazem, widły, kosy, czasem grabie, a bardzo często zwyczajna laska, bat pasterski, ciupaga czy fajka. K o b i e t y natomiast, gdy w ę d r o w a ł y na pole, niosły w r ę k a c h dwojaczki, sierpy lub grabie, a najczęściej koszyki o r ó ż n y m kształcie. W ujęciu romantycznym w r ę k a c h kobiet widzimy k w i a t y (moda na noszenie kwiatka i chusteczki w r ę k u , zwłaszcza gdy do kościoła w ę d r o w a ł y panny, u t r z \ a n a ł a się w n i o k t ó r y c h okolicach Polski do I I wojny światowej). Mężczyźni i kobiety przodstawiani są często z rekwizytami o b r z ę d o w y m i : rózga­ m i weselnymi, ręcznikami. Spotykamy t a k ż e dziewczęta ofiarowujące chłopcu pisanki, j a k na akwaroli Franciszka Ksawerego Prekn, przedstawiającej dwie dziowczyny i mło­ dzieńca z okolic miasteczka Dynowa ( i l . 44), czy na innoj akwareli togo malarza — dziewczynę ofiarowującą chłopcu wstążkę (il. 46) . 14 N i e k t ó r e a t r y b u t y czy r e k w i z y t y są szczególnie inte­ resujące, zwłaszcza jeżeli b ę d z i e m y jo i n t e r p r e t o w a ć w świetlo szerszych m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h historycznych i geo­ graficznych. N a l e ż y do nich c ł i a r a k t e r y s t y c z n a , zwinięta w wałek p ł a c h t a , podobna do zwoju p ł ó t n a , pojawiająca się pod p a c h ą kobiet. Spotykamy j ą w reprodukowanej przez Bystronia akwareli Norblina, przedstawiającej Lublin i a n k ę , a t a k ż e u kobiet z grupy M a z u r ó w w litografiach Jana Lewickiego . W akwarelach Kajetana Wincentego Kiolisińskiego z t a k i m z w i n i ę t y m p ł a t o m p ł ó t n a pod p a c h ą w y s t ę p u j e mieszczka z Liska, z dawniejszego c y r k u ł u sanockiego. Ubrana jest ona we wzorzysty, długi kaftan, pod n i m ma granatowy gorset zapinany na guziczki, w z o r z y s t ą , długą spódnicę i na niej b i a ł ą z a p a s k ę . U b i o r u dopołniała %viązana w zawój wzorzysta t y b e t k a . Szczegóły w s k a z u j ą , iż jest to ubiór o d ś w i ę t n y . 1 5 16 ��Akwarole Bogumiła Gąsiorowskiogo. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Teka: Zbiór ikonograficzny A m b r o ż e g o Grabowskiego. I I . 4. Zmówiny, 14,2x13 c m . I I . 5. Potwier­ dzenie zmówin, 13,2x25 cm. W y s t ę p o w a n i e p ł a c h t y zwiniętej w w a ł e k interpretuje Agnieszka Dobrowolska jako rekwizyt ubioru miejskiego genetycznie w y w o d z ą c y się z białej p ł a c h t y . Pozostaje on pod w p ł y w e m mody zachodniej, a w s p ó ł w y s t ę p u j e często z renesansowym c z ó ł k i e m i ' . Uzasadnia ona, iż jest t o dawna, spotykana u Słowian p ł a c h t a naramienna noszona w różnej formie: narzucana na ramiona i w i ą z a n a na piersiach, b ą d ź noszona na głowie, a nazywana r a ń t u c h , łoktusza, p ł a c h t a , n a d k r y w k a . Zasięg w y s t ę p o w a n i a tpgo w a ł k a pokrywa się d o k ł a d n i e z zasięgiem Słowian zachodnich. T a k więc zasięg togo archaicznego olemontu ubioru n a l e ż a ł o b y rozszerzyć o dalsze, wskazane wyżej tereny, zgodnie z wnioskami, jakie nasuwa o m ó w i o n y t u m a t e r i a ł ikonograficzny. Przekazy ikonograficzne d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h ubio­ rów ludowych w y s t ę p u j ą w malarstwie b ą d ź w grafice w po­ staci r y s u n k ó w , akwarel, w kolorowanych l u b nie kolorowa­ nych miedziorytach, w akwafortach, litografiach oraz drze­ worytach, f u n k c j o n u j ą c y c h jako ilustracja k s i ą ż k o w a , ilu­ stracja dla czasopism l u b jako grafika ulotna, a nadto w p o c z t ó w k a c h oraz fotografii. Grafika najczęściej ilustro­ w a ł a j a k i ś tekst, ale b y w a ł a t e ż z ż a d n y m tekstem nie zwią­ zana, j a k : r y c i n y czy litografie t w o r z ą c e cykle ilustracyjne, a wydawane najczęściej w albumach o z w a r t y c h poszytach lub w postaci l u ź n e j . L u ź n e tablice zwłaszcza w starszych albumach są często zdekompletowane, a d o k ł a d n a ich ilość jest obecnie t r u d n a do ustalenia, wobec k i l k u r ó ż n y c h w y d a ń i braku danych w bibliografiach. P o w s t a w a ł y one w związku z działalnością w y b i t n y c h malarzy, j a k N o r b l i n , Gerson czy Matejko, często jako m a t e r i a ł y studyjne na marginesie ich działalności. M a t e r i a ł y do kostiumologii historycznej zbierał również i grafik K a j e t a n W i n c e n t y Kielisiński, lecz zamie­ rzone przez niego wydawnictwo nie doszło do s k u t k u z braku niezbędnego na t e n cel funduszu. Dziewiętnastowieczne ilustracje u b i o r ó w ludowych b y ł y niekiedy wykonane na spocjalne z a m ó w i e n i e osoby piszącej tekst. N p . Łukasz Gołębiowski do tablicy z ubiorami l u d o w y m i dla swojej książki Lud polski, jego zwyczaje, zabobony (Warszawa 1830) w y k o r z y s t a ł m a t o r i a ł y j u ż istniejące, r y c i n y Stachowicza i Norblina, a d l a u z u p e ł n i e n i a b r a k u j ą c y c h p r z y k ł a d ó w pewnych regionów zwrócił się do swoich k r e w n y c h i znajo­ m y c h z p r o ś b ą o n a d e s ł a n i e szkiców z n a t u r y . W jego tablicy zawierającej 44 t y p y u b i o r ó w z n a l a z ł y się również rysunki Wójcickiego, p r z e d s t a w i a j ą c e H u c u ł a , Rusina, R u s i n k ę , Mazura w ś w i ą t e c z n y m stroju i dwa rysunki K u r p i ó w , ry­ sunki szwagra Gołębiowskiego — Rabcewicza, przedstawia­ j ą c e m ę ż a t k ę w P i ń s k i e m , P i ń c z u k a i dziewczynę wiejską z P i ń s k i e g o . Ponadto pięć r y s u n k ó w u b i o r ó w z P o d o ł a wy­ k o n a ł a siostra Gołębiowskiego, Dorota Potro. Gołębiowski jest t u chwalebnym w y j ą t k i e m , p r z e w a ż n i e bowiem piszący książki w o w y m czasie rzadko podawali źródła swoich rycin. 18 W rzadkich przypadkach autor tekstu b y ł ilustratorem zarazem, j a k t o w i d z i m y w książce Walerego Eliasza Radzi­ kowskiego poświęconej kostiumologii: Ubiory w Polsce i u sąsiadów^. Wiele d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h a l b u m ó w zawierają­ cych ciekawy m a t e r i a ł do historii u b i o r ó w ludowych nie zawiera a n i spisu tablic, a n i komentarza, a napisy są bardzo często ogólnikowe i niewiele m ó w i ą c e . Te s k ą d i n ą d powszech­ nie znane sprawy poruszam t u t a j dlatego, aby u w y d a t n i ć funkcję grafiki jako ź r ó d ł a niekiedy samoistnego w 1. poł. X I X w . , k t ó r e w y m a g a ł o b y obecnie u z u p e ł n i e n i a , a więc opisu i komentarza etnografa czy kostiumologa, drugi nato­ miast t y p , t j . ilustracja k s i ą ż k o w a wymaga krytycznego ustosunkowania się z a r ó w n o do ilustracji, j a k i tokstu pisanego w X I X w . Zwłaszcza w przypadku, gdy m a m y do czynionia z drukowaniem r y c i n przez różne wydawnictwa X I X w . , istnieją możliwości powstania b ł ę d ó w w sposobie interpretacji p r z y w y k o r z y s t a n i u ryciny, w b ł ę d n y c h lub 202 �U.6 -12. Akwarele Bogumiła Gąsiorowskiego kopiowane z malatur M . Stachowicza. Zb. Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Teka: Zb. ikonogr. A . Grabowskiego. U . 6. Wiejskie wesele, 20,8x27,7 om. I I . 7. Przygotowanie do wieczerzy,112,9X23,2 cm. 4 ���zbyt ogólnikowych podpisach, k t ó r e później p o w o d o w a ł y błędne interpretacje, czy w zastosowaniu niewłaściwych kolorów przy r ę c z n y m kolorowaniu r y c i n lub l i t o g r a f i i . P r z y k ł a d ó w dostarczy nam późniejsza analiza r ó ż n y c h t y ­ pów grafiki. Istnieje jeszcze m n ó s t w o ciekawych m a t e r i a ł ó w ikono­ graficznych, d o t y c z ą c y c h nie t y l k o zresztą u b i o r ó w ludo­ wych, słabo spenetrowanych przez etnografów, m i m o syg­ nałów w literaturze etnograficznoj i w bibliografiach. Ma­ t e r i a ł y to przechowywane w bibliotekach, archiwach oraz w zbiorach muzealnych czokają jeszcze na swojego o d k r y w c ę , a w k a ż d y m razie na rejestrację w postaci indeksu rzeczo­ wego, umożliwiającego zorientowanio się w zasobach źródeł. Odnośnie zbiorów i zasobów ikonograficznych u t r u d n i a sytuację brak centralnej k a r t o t e k i z a r ó w n o zbiorów, jak i źródeł. Mimo żywiołowego rozwoju muzealnictwa w Polsco po ostatniej wojnie, sprawa ta pozostaje wciąż w sforze bar­ dzo mglistych p r o j e k t ó w . Pierwsze wzmianki o konieczności zbiorania m a t e r i a ł ó w ikonograficznych znajdujemy u ks. Hugo K o ł ł ą t a j a w jego Programie zbierania zabytków kultury ludowej z 1802 r., gdzie pisze on: (należy) ułożyć korespondoncję po wszj^stkich częściach Polski dla zasięgnięcia j a k najdokładniejszej wia­ domości o obyczajach aktualnych wsz\ stkich l u d ó w tego kraju, a gdyby m o ż n a , dostanie dobrych r y s u n k ó w t y c h wszystkich obiektów, k t ó r e nio dość jest opisać, ale jo trzeba widzieć i czytelnikom w kopersztychach p r z e d s t a w i ć " . Gromadzoniem m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych m . i n . również i do ubiorów ludowych z a j m o w a ł się w 1. poł. X I X w . z a s ł u ż o n y księgarz krakowski i wydawca A m b r o ż y G r a b o w s k i . Przogląd matoriałów ilustracyjnych dla X I X w. daje na ł a m a c h , , W i s ł y " w 1904 r. Bronisław Malewski, k t ó r y w sposób arbitralny, a nie zawsze zgodny z rzeczywistością oceniał m a t e r i a ł y ikonograficzne . Mieczysław Treter niewiele póź­ niej, bo w 1910 r., w lwowskim „ L u d z i e " publikuje zwięzły przegląd m a t e r i a ł ó w ikonograficznych, p o c z ą w s z y od X V I I I w., poświęconych t y p o m l u d o w y m . P r z e g l ą d t a k i , alo w odniesieniu do m a t e r i a ł u etnograficznego staropol­ skiego oraz t y p ó w ludowych Norblina, wniosło opracowanio Jana Stanisława Bystronia w 1934 r . W a r t o t u w s p o m n i e ć r 20 21 22 23 2 4 0 zasługach Seweryna Udzieli dla zbiorania m a t o r i a ł ó w do ubiorów ludowych w postaci p r z e r y s ó w , plansz ubiorów, krojów, akwarel, fotografii, p o c z t ó w e k a przede wszystkim oryginalnych e k s p o n a t ó w muzealnych. Jogo t e k i d a ł y pod­ s t a w ę dla utworzenia i n s t y t u c j i powołanej do udzielania porad i krzewienia wiedzy z zakresu u b i o r ó w ludowych. I n s t y t u c j ą t ą b y ł a Poradnia w Sprawach Strojów Ludowych Związku Ziem Górskich, p o w s t a ł a w 1938 r. przy Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Niestety ż y w o t jej b y ł k r ó t ­ k i — istniała t y l k o do w y b u c h u I I wojny ś w i a t o w e j . N a uwagę zasługuje sposób wykorzystania m a t o r i a ł ó w ikono­ graficznych przez Tadeusza Seweryna. Sięgnął on do grafiki staropolskiej i przez e t n o g r a f i c z n ą i n t e r p r e t a c j ę drzewo­ r y t ó w znacznie wzbogacił n a s z ą wiedzę o roaliach wsi, w t y m t.",kże o ubiorach ludowych w okresie od X V I do X I X w . K r y t y c z n y i w y c z e r p u j ą c y p r z e g l ą d m a t o r i a ł ó w ikonogra­ ficznych dla regionu krakowskiego, niestety bez ilustracji daje Anna Kutrzebianka w 1952 r. w „ L u d z i e " . M a t e r i a ł y ikonograficzne w szerszym zakresie w y k o r z y s t y w a ł a również Agnieszka Dobrowolska w swoich pracach nad u b i o r a m i l u d o w y m i , a szczególnie Janina Rosen-Przeworska w re­ konstrukcjach ubiorów z okresu wczesnego średniowiecza 25 2 6 2 7 28 29 30 1 renesansu , Roman Reinfuss , a z nowszych o p r a c o w a ń — Aleksander Błachowski, r e k o n s t r u u j ą c y stroje płockie na 11. 13—30. R y s u n k i piórkiem, kolorowane a k w a r e l ą , 8,5 x X 5,7 cm. W y k . Kajetan Wincenty Kiolisiński. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie: zo zbioru Moszyńskich. Teka nr. 244. 206 ����podstawie dziewiętnastowiecznych źródeł ikonograficz­ nych . Stopień wykorzystania ikonografii dziewiętnastowiecz­ nej odzieży w opracowaniach „ A t l a s u Polskich Strojów L u ­ dowych' ' jest bardzo różny, u z a l e ż n i o n y od terenu o bardziej reprezentacyjnych strojach, częściej malowanych i rysowa­ nych oraz od możliwości badawczych poszczególnych auto­ rów. Najogólniej m o ż n a stwierdzić, iż autorzy „ A t l a s ó w " w w i ę k s z y m stopniu wykorzystywali m a t e r i a ł fotograficzny zebrany w 2. poł. X I X w. i w okresie p ó ź n i e j s z y m , niż m a t e r i a ł ikonograficzny z 1. poł. K o r z y s t a l i również z ma­ teriałów fotograficznych tworzonych przez siebie, t z n . po­ sługiwali się eksponatami muzealnymi, u b i e r a j ą c w nie przygodne osoby dla prezentacji ubioru z określonego regionu. 31 * Zainteresowanie kostiumologią i moda na specyficzne tematy rodzajowe w malarstwie i grafice, j a k : postacie rzemieślników, d o m o k r ą ż c ó w , p r z e k u p n i ó w , chłopów •— da­ t o w a ł a się od X V I I w. jako ogólnoeuropejski p r ą d w sztuce, 0 r ó ż n y m nasielniu i przejawach, aż do p o ł o w y wieku X I X . W X I X w. było w Polsce wielu oryginalnych i utalentowa­ nych a r t y s t ó w , k t ó r z y zajmowali się rysowaniem u b i o r ó w ludowych, a t a k ż e wielu o d t w ó r c ó w , p o p u l a r y z u j ą c y c h czy powielających stworzone przez i n n y c h t y p y strojów. To szczególne zainteresowanie strojem d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y m 1 jego k r a j o w ą e g z o t y k ą , odkrywanie i tropienie w ą t k ó w rodzimych b y ł o w y n i k i e m specyficznej sytuacji Polski, roz­ dartej przez t r z y zabory oraz u ś w i a d o m i o n ą przez ludzi ś w i a t ł y c h koniecznością zbierania p a m i ą t e k krajowych, zwłaszcza t y c h , k t ó r e d o t y c z y ł y p r o b l e m a t y k i zaniedbywa­ nego od strony badawczej l u d u wiejskiego. 210 W y m i e n i ć t u n a l e ż y w pierwszym rzędzie: Michała Stachowicza (1768—1825), B o g u m i ł a Gąsiorowskiego (18191887), Jana Piotra Norblina (1745—1830), Kajetana Win­ centego Kielisińskiego (1808—1849), Jana Lewickiego (1795-1859), Franciszka Ksawerogo Preka (1801—1869), Wojcie­ cha Gersona (1831—1901), Aleksandra Kotsisa (1836—1877), Walorego Eliasza Radzikowskiego (1841 — 1905), Jana Ma­ t e j k ę (1838 — 1893). Sporo m a t o r i a ł ó w w zakresie kostiumo­ logii m o ż n a znaloźć u r y s o w n i k ó w i grafików działających w 2. poł. X I X w . : Franciszka Kostrzewskiogo, Wincentego Bonawontury Biesiokiorskiego, E l v i r o Andriollego, Apo­ loniusza Kędzierskiego, Juliusza Kossaka, Władysława Szornora, by w y m i e n i ć tu t y l k o n i o k t ó r y c h , związanych z wyko­ nywaniom ilustracji dla czasopism. Temat to zresztą obszer­ ny, w y m a g a j ą c y osobnego o m ó w i e n i a . Pod koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w. działał w Kra­ kowie malarz Michał Stachowicz, k t ó r y ma duże zasługi dla dokumentowania r ó ż n y c h t y p ó w zróżnicowanych i bo­ gatych u b i o r ó w krakowskich. A u t o r monografii o Stacho­ wiczu, Jerzy Dobrzycki pisze w s e t n ą rocznicę śmierci tego płodnogo malarza, wielce zasłużonego dla ikonografii dziejów ojczystych, zwłaszcza Powstania Kościuszkowskiego: „Do­ robek jego prac wykazuje w n i m zwłaszcza niezwykły talent do malarstwa rodzajowego, d o s k o n a ł ą obserwację typów z ludu i w i d o c z n ą radość t w ó r c z ą p r z y ich malowaniu. Stąd t e ż w y n i k a jego zainteresowanie ludem wiejskim, barwnym i dziarskim, do k t ó r e g o on pierwszy w malarstwie polskim potrafił się t a k b e z p o ś r e d n i o zbliżyć. I on sam nawzajom był przez szeroką m a s ę l u d u najlepiej zrozumianym, umiejąc doń przemówić n i e s k o m p l i k o w a n ą n a r r a t y w n o ś c i ą swych prac" . Stachowicz m a l o w a ł w r o d z i n n y m Krakowie, nie wciągnięty w w i r w p ł y w ó w malarstwa europejskiego ani w krąg arty­ stycznego środowiska warszawskiego. B y ł malarzem dobrze 32 �rozumiejącym potrzeby epoki, s t ą d wypowiedzi alegoryczno i pewien pierwiastek sentymentalizmu, i siolankowości w jego przedstawieniach wiejskiego ludu. P o p u l a r n o ś ć Stachowicza płynęła z jogo p a t r i o t y z m u wyrażającego się w jego obrazach, w gloryfikacji czynnogo oporu, jak również idei międzystanowego solidaryzmu w przeciwstawieniu się przemocy wroga. Etnografów i n t o r e s o w a ł y b y obrazy o tematyce ob­ rzędowej i historycznej, w k t ó r y c h maluje wieśniaków jako dzielnych kosynierów, w czasio zabaw i t a ń c ó w , przedsta­ wienia mieszczan krakowskich oraz podmiejskie t y p y rzemieślników i handlarzy. N a l e ż y t u krakowski lajkonik, wykonany w 1820 r., k t ó r y s t a n o w i ł o z d o b ę kominka w pa­ łacu biskupów krakowskich, Wesele krakowskie w karczmie, Przysięga Kościuszki na rynku krakoiuskim, Powrót wojska i kosynierów spod Racławic w 1794 r. na tle rynku krakowskie­ go, Powitanie wojska polskiego przez włościan z okolic Krakowa". Spośród prac d o t y c z ą c y c h u b i o r ó w największą popu­ larność osiągnęła soria 12 kolorowanych m i e d z i o r y t ó w (wym. 108x63 mm) w y k o n a n y c h na podstawie rysunku Stacho­ wicza, a sztychowanych przez Sebastiana Langora w Wiodniu. Soria t a z odpowiednimi podpisami p r z e d s t a w i a ł a Krakowiaka w bogato zdobionej, granatowej sukmanio, Krakowiankę (ił. 1), K i j a k a i K i j a c z k ę z P o d g ó r z a , p a r ę Skawiniaków, Proszowiaka w białej sukmanio i Proszowiankę, „ S z k a l m i e r z a k a " w b r ą z o w e j sukmanie przowiązanoj pasem z b r z ę k a d e ł k a m i i kobiotę w r a ń t u c h u „ o d Skalmiorza" ( i l . 2), Górala w brązowoj guni oraz Góralkę w białoj spódnicy i zapasce, zielonym gorsecie, na głowie i na ramionach narzuconej ł o k t u s z y ( i l . 3). Czas powstania tej sorii dotychczas b y ł nie ustalony, lecz po prześledzeniu literatury m o ż n a j ą d a t o w a ć na ok. 1810 r. * I l u s t r o w a ł a ona 3 anonimowy a r t y k u ł o Krakowiakach zamioszczony w Ka­ lendarzyka Krakoiuskim w 1811 r. N a s t ę p n y rok przyniósł pięć „ k o p e r s z t y c h ó w " kolorowanych, wykonanych przez t y c h samych a u t o r ó w , p r z e d s t a w i a j ą c y c h mundury wojska polskiego K s i ę s t w a Warszawskiogo. To same ilustracje Kra­ k o w i a k ó w zdobiły dwa pierwszo wydania Historycznego opisu miasta Krakowa i jego okolic (pierwsze wydanie w 1822 r.) napisanego przez Ambrożego Grabowskiego. Impulsom do napisania tego bardzo poczytnego dzieła, k t ó r e miało aż siedem stale u z u p e ł n i a n y c h i udoskonalanych w y d a ń , było ponowne zamówionie u Sebastiana Langera rycin wspom­ nianych K r a k o w i a k ó w przez księgarza Małeckiego w 1820 r. po przojęciu przez niego księgarni G r ó b l o w s k i e j O z d o b i ł y one również m a ł ą książeczkę Józefa Mąezyńskiego Włościanie okolic Krakoica iv zarysie w y d a n ą w 1858 r. oraz Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach Ludu Polskiego, w y d a n ą w 1863 r.5<* Ten sam c y k l kolorowanych miedziorytów, przy pewnych drobnych różnicach, jak widać p o w t ó r n i e rytowanych przoz Langera, z podpisami w j ę z y k u włoskim, został u ż y t y do zilustrowania bliżej m i nieznanego dzieła o Polsco wydanego za g r a n i c ą . T o c h n i k ą litografii wydane zostały również ręcznie kolorowano a l b u m i k i . Stachowiczowskie Krakowiaki spotykamy również w postaci bardzo drobnych miniaturek — naklojek . Cztery t y p y strojów, mianowicie S k a l m i e r z a k ó w i Proszowiaków umieścił Józef Chociszewski w popularnym p o d r ę c z n i k u goograficzno-etnograficznym: Malowniczy opis Polski czyli geografia ojczystego kraju ( I wy­ danie w 1890 r., I I I wydanie 1907 r . ) . K s i ą ż k a ta zawiera d u ż y w y b ó r ilustracji do dziewiętnastowiecznych ubiorów ludowych, a przede wszystkim dziesięć kolorowych tablic wykonanych na podstawio akwarel Eliasza Radzikowskiogo. Niedobitki tej sorii b y ł y prezentowane jeszcze po I I wojnie 37 38 39 211 �I I . 31—34. Akwaforty K . W . Kiolisińskiogo. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Tek.". A . Grabowskiego — zbiór prac K.W. Kielisińskiogo, nr 1004. I i . 31. Wędrowni górale, druciarze, 8,1 X 6,2 cm. I I . 32. „Od Krakowa" — sąsiedzkie pogwarki, 4 , 6 x 4 , 1 cm. 40 ś w i a t o w e j . W miedziorytach t y c h ręcznie kolorowanych w y s t ę p u j ą pewne różnice kolorystyczne, b ę d ą c e wynikiem zastosowania niewłaściwych kolorów. Zmieniają one cza­ sami ubiór i m o g ą wprowadzić w błąd, j a k np. kolorowane na brązowo p o r t k i góralskie zamieszczono w I I wydaniu Ambrożego Grabowskiego: Kraków i jego okolice (1830) lub korale na szyi K r a k o w i a n k i , s t a n o w i ą c e rodzaj czerwonej obroży. Wydaje się, iż r y t o w n i k p r z e t w o r z y ł nioco wzory Stachowicza, zwłaszcza gdy przedstawia t y p y ludowo w pełnej afektacji pozie i w t e a t r a l n y m geście. Na ogół w y ­ stępowała paralelność opisu i przedstawianej ilustracji we wspomianych wydaniach książkowych. Tak np. autor anoni­ mowego opisu w Kalendarzyku Krakowskim na rok 1811 piszo o Krakowiakach: „ U b i ó r ich zwyczayny, k t ó r y się t y l k o kolorem co do powiorzniey sukni różni, iest: koszula pod szyią w ą s k ą t a s i e m k ą z w i ą z a n a , spodnie skórzano sze­ rokie na boty obwisło, zomsy zwane, b o t y iuchtowe z d u ż e m i żelaznymi podkowami n a k a z t a ł t obcasów k t ó r e m i zręcznio w t a ń c u krzesać z w y k l i , pas s k ó r z a n y ćwieczkami nabijany i mosiężnemi kółkami nawłóczony, a u n i e k t ó r y c h świecącemi guzikami w y k ł a d a n y , sukmana poniżej kolan z kołnie­ rzem obdłużnim n a k s z t a ł t worka od sora ściętym, koloru naywięcey b e r n a r d y ń s k i e g o , sznurkiem kolorowym po bo­ kach szeroko wyszywana, czapki ponsowe niskie z w ą s k i m barankiem t y m się różniące, i ' , jedni okrągło, a drudzy czworogranne rogate noszą. K r a k o w i a c y różnią się czasem s u k m a n ą granatowego sukna, suto w y s z y w a n ą , k t ó r ą k a r a z y ą zowią, a w k t ó r ą u b i e r a j ą się najwięcey panowie, biorąc ich za fornali d w o r s k i c h " . 41 Opisy Mączyńskiego rozszerzają te dane, w p r o w a d z a j ą c rozróżnienie na ubiór podmiejski O g r o d n i k ó w i K i j a k ó w . Tam też znajdujemy wzmianki o noszeniu mieszczańskich kapot i k a f t a n ó w przoz K r a k o w i a k ó w . Zmiany w ubiorach krakowskich, dynamiczna ekspansja mody krakowskiej n a s t ę p o w a ł a równolegle z przekształca­ niem się samego ubioru pod w p ł y w e m rosnącej zamożności wsi po uwłaszczeniu i chęci zaznaczenia poprzez u b i ó r swojej 4 2 222 pozycji społecznej. G i n ą kobiece r a ń t u c h y wypierane przez c ł m s t k i pochodzenia fabrycznego, t a k daloce, że nawet w zbiorach muzealnych brak ich z okolic Krakowa. Zmienia się i wzbogaca zdobnictwo g o r s e t ó w , a hafciarki wysilają się, by je urozmaicić cokinami, guziczkami, sutaszom, kropinkami i p a s m a n t e r i ą . B i a ł y haft na chustkach wiązanych na głowie już w połowie X I X w. w y p e ł n i a coraz większą płasz­ c z y z n ę . P o j a w i a j ą się nowo m a t e r i a ł y , j a k kwieciste tybety. Te n a r a s t a j ą c e zmiany spowodowały, że w Kolborgowskim Ludzie strój krakowski w y k o n a n y w e d ł u g akwarel Tadeusza K o n o p k i jest zupełnie i n n y m ubiorem niż ten, k t ó r y doku­ m e n t o w a ł Stachowicz. M a t e r i a ł y te b y ł y b y niepołne, g d y b y ś m y nie uwzględnili również działalności Stachowicza jako malarza zdobiącego w i e l k i m i kompozycjami ściany d o m ó w . W y k o n a ł on wiele t a k i c h malowideł, najbardzioj znane —• to dekoracja malar­ ska p a ł a c u biskupiego, z a m ó w i o n a przez biskupa Pawła Woronicza a zniszczona w czasie p o ż a r u Krakowa w 1850 r. Malowidła ścienne odnotowane skrupulatnie przoz Jerzego Dobrzyckiego z n a j d o w a ł y się w R z ą s c e pod Krakowem, Kościelnikach, Gnojniku, Lusławicach w Brzeskiem, Nawojowoj i T ę g o b o r z u w S ą d o c k i e m . Obok kompozycji alogorycznych wiole z nich p r z e d s t a w i a ł o sceny z życia wiejskiego. Niestety większość t y c h malowideł uległa zniszczeniu. 43 Dzięki przerysom B o g u m i ł a Gąsiorowskiego, malarza krakowskiego, d o c h o w a ł y się cenne dla dokumentacji kra­ kowskich u b i o r ó w ludowych Kopie z Malowania Michała Stachowicza Będącego w Domu Probostwa Św. Szczepana na Piasku w Krakowie. Te kopie zupełnie nieznane etnografom, dotychczas nie publikowane, ocalały dzięki mrówczej pracy zbierackiej A m b r o ż e g o Grabowskiego, wklejone do jego Teki**. Kopio tworząco c y k l o b r z ę d o w y z o s t a ł y uzupełnione kilkoma akwarelami w y k o n a n y m i przez B o g u m i ł a Gąsiorow­ skiego. Poza legendarnym Założeniem Gniezna, wszystkie malowidła posiadają wartości etnograficzne. Cykl obrzędowy �zawiera dwio akwarelki Gąsiorowskiogo: Zmówiny czyli oświadczyny i Potwierdzenie zmówin, a n a s t ę p n e s ą kopiami z malatur Stachowicza, wykonanych f a r b ą klejową, j a k głoszą podpisy, w domu wspomnianogo wyżoj probostwa oraz jodna z malowidła ścionnogo z dworu w R z ą s c o . C y k l Stachowicza składa się z o b r a z k ó w z a t y t u ł o w a n y c h : Pochód na ślub, Powrót od ślubu, Wiejskie wesele, Poranek na wsi, Śniadanie, Odpoczynek południowy i Przygotoicanie do loieczerzy (ił. 0—12). Dwio pierwsze akwarelki Gąsiorowskiogo zawierają cie­ kawo szczogóły stroju krakowskiego, k t ó r y c h nie odnajdujomy już w pomniejszonych kopiach ze Stachowicza. K r a ­ kowiak w Zmówinach ( i l . 4) przedstawiony jest w białej sukmanio o czerwonych l a m ó w k a c h , ozdobionej amarantowymi chwastami, przepasanej w ą s k i m paskiem, s p i ę t y m klamrą, o jodnym z w i s a j ą c y m d ł u g i m k o ń c u . D o pasa — przyczopiony nóż zwany „ c y g a n k i o m " . Koszula, j a k t o było modno w owycłi czasach, spięta s p i n k ą z czerwonym kora­ lom. Na głowie czerwona, niska rogatywka z pawim piórom. Ubiór dziewczyny ma zaznaczono również charakterystyczno szczegóły, jak czorwony haft na przyramkach koszuli, r ę k a ­ wy zakończono p r z y m a r s z c z o n ą f a l b a n k ą . Szyjka przymarszczona, wszyta w w ą s k i w y ł o ż o n y kołnierzyk. Gorset granatowy z a m a r a n t o w ą l a m ó w k ą i z k a l e t k a m i u dołu, sznurowany. Spódnica różowa, b i a ł y fartuch. N a ramionach rańtuch zakończony czerwonym haftom. N a głowie — wiąza­ na chusta czopcowa, a na nioj u p i ę t o k w i a t y . Jest to więc ubiór z około połowj' X I X w . dobrze znany Gąsiorowskiemu z autopsji. Na akwareli Potwierdzenie zmówin (il. 5) chłopiec występuje w granatowoj sukmanie, podbitej czerwonym suknom, ozdobionej czerwonymi chwastami na przodzie i po bokach. Paradna biała koszula s p i ę t a jest s p i n k ą , wypusz­ czona na spodnio, przepasana pasem z b r z ę k a d ł a m i i zdobio­ na u dołu pasom h a f t u . Spodnie koloru jasnożółtego s ą 45 prawdopodobnie wykonano zo skóry. Na nogach b u t y z cho­ lewami, a na głowio — czorwona rogatywka z fantazyjnym pawim piórem. Odpowiednikiem weselnego ubioru męskiego jost ubiór dziowczyny w granatowym gorseciku, sznurowanym na pier­ siach i ozdobionym po obu stronach naszyciem z amarantowych c h w a s t ó w . S p ó d n i c a żółta, na niej zapaska w drobne lcwiatki. N a szyi dwa sznury k o r a l i i n i e z b ę d n y w t y m o b r z ę d o w y m stroju r a ń t u c h , ozdobiony na k o ń c a c h drob­ n y m hafcikiom w kolorze czorwonym. Spuszczony warkocz z a w i ą z a n y jest na k o ń c u w s t ą ż k ą . N a głowie chustka w i ą z a n a w czepiec, ustrojona p r z y p i ę t y m i k w i a t k a m i . Opisany wyżej wosolny u b i ó r miał uzupełniać c y k l Stachowicza, a b y ł wy­ konany zapewne na z a m ó w i e n i e Grabowskiego, k t ó r y do­ pisał o d r ę c z n y m pismom okolicznościowe w i e r s z y k i . 46 Przorysy akwarelowe z malatur ściennych Stachowicza zacz5 nają się od Pochodu na ślub ( i l . 8). Prawdopodobnie jest t o wesele niezamożnego chłopa, k t ó r y nio może sobio pozwolić na konie; w ę d r u j ą więc na p i e c h o t ę p a ń s t w o młodzi, orszak zaproszonych gości i kapela. W pochodzie t y m widać dwie dziewczyny w d o ż y n k o w y c h wiońcach na głowie — być może druhnami są przodownico, a wesele odbywa się po żni­ wach, j a k to w y n i k a z wiorszyków zanotowanych przez A . Grabowskiego. K o b i o t y są ubrane na biało, za w y j ą t k i e m przodownic w granatowych, sznurowanych gorsetach i jednej kobiety na k o ń c u orszaku. Mężczyźni w granatowych suk­ manach — t o zamożniojsi kmiotkowie, „ m u z y k a " i dwaj chłopi odziani s ą — w kapolusze i w p ł ó t n i a n k i . Powrót od ślubu ( i l . 9), t o j u ż inno wosolo, z wesolnikami na dwóch furach, z k a p e l ą na pierwszej furze, zaprzężonej w dwie pary koni. Obok na konikach h a s a j ą drużbowie w granatowych sukmanach i czerwonych rogatywkach. U kobiet spotykamy czerwone i niebieskie gorsoty, białe, w i ą z a n e na głowach chustki oraz r a ń t u c h y . r 213 �I I . 35—42. Litografie ręcznie kolorowane, rys. Jan L e w i c k i , l i t . E . Simon w Strasbourgu [ w : ] Leon Zionkowicz. Les costumes du peuple polonais Zb. B i b l . Jagiellońskiej w K r a k o w i e . I I . 35. Krakowiacy — ubiór codzienny. I I . 36. Szkalmierzacy. I I . 37. Proszowiacy. I I . 38. Wielkopolanie. I I . 39. Górale Karpaccy na pasterstwie w Przedgórzach. Szczególnie interesujące jest Wiejskie wesele ( i l . 6), przerys z malatury w dworze w R z ą s c e . Niestety malatura nie zachowała się, prawdopodobnie została zniszczona w cza­ sie przeróbki dworu w 2. poł. X I X w . Wesele odbywa się na wolnym powietrzu przed k a r c z m ą . Część gości siedzi przy wyniesionych długich s t o ł a c h , część t a ń c z y krakowiaka, a reszta w malowniczych grupach siedzi na ziemi i stoi. Mimo naiwnej i p r y m i t y w n e j formy tego obrazka uderza nas niewymuszona swoboda i w d z i ę k t a ń c z ą c y c h par i reali­ styczne przedstawienie akcesoriów stroju weselnego. W kwia­ towych wieńcach na głowie w y s t ę p u j ą t r z y dziewczyny; jest wśród nich zapewne i panna m ł o d a . K o b i e t y są od iane w kolorowe spódnice, białe zapaski i wielobarwne gorsety, czerwone, granatowe, a nawet zielone, ugrowe i liliowe. N a głowach — w i ą z a n e chustki. Mężczyźni odziani najczęściej w odświętne białe sukmany z czerwonymi chwastami, u większości koszule są przepasane pasem z b r z ę k a d ł a m i . Widoczne są również i c i e m n o b ł ę k i t n e sukmany z czerwonym podbiciem, ozdobione karmazynowymi chwastami. Koszule prawie wszyscy mężczyźni noszą wypuszczone na spodnie, zgodnie z p a n u j ą c y m ówcześnie zwyczajem. Na głowach — kapelusze o s t o ż k o w a t y c h i o k r ą g ł y c h g ł ó w k a c h . Nie widzi­ m y t u u mężczyzn ani k a f t a n ó w , ani mieszczańskich kapot. 4 7 N a s t ę p n e akwarele z a t y t u ł o w a n e Poranek na wsi (il. 11), Śniadanie ( i l . 10), Odpoczynek południowy ( i l . 12) oraz Przy­ gotowanie do wieczerzy ( i l . 7) p o c h o d z ą z m a l a t u r y domu probostwa św. Szczopana na Piasku w Krakowie. Dwie z nich p r z e d s t a w i a j ą w n ę t r z e dworskiej izby czeladnej, k r z ą t a j ą ­ cych się p a r o b k ó w i dziewki w \ibiorach codziennych; k a ż d a z nich ma białą, w i ą z a n ą c h u s t k ę na głowie, niebieski gorsecik, a n i e k t ó r e z nich przepasane są p ł a c h t a m i złożonymi na dwa rogi: jeden r ó g k r y ł p r z ó d s p ó d n i c y , drugi •— t y l . Odpoczynek południowy to typowa scena sielankowa na tle nadrzecznego krajobrazu: obok grającego na skrzypeczkach chłopca dwie p r z y g l ą d a j ą c e się dziewczyny i t a ń c z ą c a na bosaka para. Chłopiec wzniósł p r a w ą r ę k ę w górę, a dziew­ 214 czyna w tanecznym r u c h u u c h w y c i ł a r ó g fartuszka, gestem p e ł n y m gracji i w d z i ę k u . Z a r ó w n o m a l a t u r y samego Stachowicza, pochodzące z 1. ćwierci X I X w . oraz późniejsze akwarele Gąsiorowskiego rozszerzają n a s z ą wiedzę o ludzie z okolic podkrakowskich. Przerysy Gąsiorowskiego z a s ł u g u j ą na pełne zaufanie, po­ nieważ z a r ó w n o w y g l ą d z a b y t k ó w kopiowanych, jak i wy­ g l ą d malatur b y ł przedmiotem o p r a c o w a ń i weryfikacji '. 4 * Twórczość Norblina jest już dostatecznie znana, spopu­ laryzowana w licznych reprodukcjach książkowych w ciągu dwustu lat, k t ó r e u p ł y w a j ą od d a t y jego przyjazdu do Polaki w 1774 r. » O znaczeniu Norblina dla etnografii napisał ob­ szerną monografię Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń . Szerog analiz Bystronia opiera się na Zygmuncie Batowskims". Norblin w swojej twórczości dokumentuje t y p y ludowe wiojskie, miejskie i podmiejskie, postacie r ó ż n y c h ulicznych sprze­ d a w c ó w , rzemieślników, ż e b r a k ó w , sceny w karczmach, gdzie mioszali się ze sobą przedstawiciele r ó ż n y c h warstw społoczn y c h oraz charakterystyczne sceny uliczne w trzech ostat­ nich dekadach X V I I I w . W pracy Bystronia znajdujemy nie t y l k o m a t e r i a ł opisowy, ale również k r y t y c z n ą ocenę r y s u n k ó w , a zwłaszcza zestawienie zachowanej w zbiorze Gabinetu G r a f i k i Muzeum Czartoryskich t e k i , zawierającej oryginalne r y s u n k i i akwarelo Norblina, ze sztychowanym w y d a n i e m Polskich Ubiorów Ludowych wykonanych przez Debucourta w P a r y ż u . B y s t r o ń w sposób krytyczny ocenia twórczość Norblina, w y ł ą c z a z opisu rzeczy o niepewnej proweniencji z m a t e r i a ł u , k t ó r y p r z y g o t o w a ł Norblin dla Debucourta w postaci 81 r y s u n k ó w i opatruje je stosownym komentarzem. N a l e ż y t y l k o żałować, iż 24 tablice, które B y s t r o ń o p u b l i k o w a ł w swojej pracy w 1934 r., nie są wydane w kołorzo. W y d a n i e Debucourta, wykonane tech­ n i k ą kolorowego sztychu i t e c h n i k ą a k w a t i u t y posiada tak 4 ��I I . 40. Lublinianie iv dzień weselny. I I . 4 1 . Sitarze wielką subtelność i precyzję, że ... „ p a t r z ą c na gotowe od­ bicia, nie myśli się, by to m i a ł y b y ć rzeczy drukowano. R o b o t y jego m a j ą ł u d z ą c y w y g l ą d g w a s z ó w lub akwarol; w mikroskopijnej ziarnistości a k w a t i n t y niknie suchość sztychu, wszystko wychodzi j a k b y spod r z u t u wilgotnego p ę d z l a " ' J . Niezależnie od wysokich walorów technicznych wydawnictwa B y s t r o ń zarzuca Dobucourtowi skonwencjo­ nalizowanie tła i p o s t a c i . „ O s o b y w y g l ą d a j ą t u subtolnioj niż we wzorze, o rysach bardziej poprawnych, alo toż i bardziej banalnych; tło k t ó r e już u Norblina b y ł o dość szablonowo zaznaczone, jost t u szczególniej opracowano, alo już zupełnie schematycznio, po miejsku (i po francusku)". Nadto B y s t r o ń stwierdził b ł ę d y w podpisach: chłopka lubelska oznaczona jest w t ł u m a c z e n i u francuskim jako ,.Paysanne do L i t h u a nie", Podlasianka figuruje jako „ P a y s a n n o de Polosio" i t p . Norblinowskie t y p y ludowo weszły do r ó ż n y c h książek polskich o treści etnograficznej jako ilustracjo już w 1. poł. X I X w. Wykorzystuje je Ł u k a s z Gołębiowski w swojej tablicy ilustrującej Lud Polski, n a s t ę p n i e posługuje się n i m i Jan Lewicki, w y k o n u j ą c rysunki do wydawanogo od 1841 r. dzieła Leona Zienkowicza : Les costumes du peuple polonais. Inspirowanie się t e m a t y k ą rodzajową, malowanie cha­ rakterystycznych t y p ó w ż e b r a k ó w , kalek, n ę d z a r z y , sprze­ dawców oraz t e m a t ó w z a c z e r p n i ę t y c h z życia wsi zaznacza się szczególnie u uczniów Norblina: Michała Płońskiego i Aleksandra Orłowskiego. * Realizm w sposobach ujęcia tematu i styl r y s u n k ó w z natury zw.,,pittoresque" spotykamy w i a t a c h trzydziestych X I X w . u Kajetana Wincentogo Kielisińskiogo, grafika o mniejszej skali talentu, lecz r ó w n i e p ł o d n i e j a k N o r b l i n d o k u m e n t u j ą c e g o l u d o w ą kostiumologię. Twórczość K i e l i ­ sińskiogo jost mnioj spopularyzowana, a w-iele jego prac nio doczekało się wydania ani komentarza. Kiolisiński w y k o n a ł m n ó s t w o r y s u n k ó w z n a t u r y w cza­ sie swoich w ę d r ó w e k po kraju w latach 1832—1840, zrobił t a k ż e o g r o m n ą ilość k o p i i zo znanych dzieł m . i n . z Kodeksu Baltazara Bohema, rysował ubiory historyczne, kopiował stare pieczęoie, miał szkicownik w y p e ł n i o n y przorysami z Norblina i innych malarzy, a to wszystko w celu wydania 216 od Zamościa. 2 albumu u b i o r ó w ' . Niestety, j a k molancholijnio piszo A m b r o ż y Grabowski w Tece poświęconoj twórczości Kieli­ sińskiogo: „ A r s longa, v i t a brevis" — nie danym mu było w y d a ć dzieła, do k t ó r e g o p r z y g o t o w a ł wiele rytowanych b l a c h . Dopiero po jego śmierci w 1849 r. u d a ł o się przed­ siębiorczemu księgarzowi p o z n a ń s k i o m u Janowi Konstan­ temu Ż u p a ń s k i e m u w y d a ć Album K. W. Kielisińskiego w 1853 r. z rozproszonej już s p u ś c i z n y po artyście'" . 53 4 W y d a n y Album s p o t k a ł się z s u r o w ą oceną Kraszew­ skiego. Stwierdza on, że brak s t u d i ó w u Kielisińskiogo (chociaż biografowie Kielisińskiego p o d a j ą , że uczył się r y s u n k u u Piwarskiego), z a s t ą p i o n y d u ż y m talentem i praco­ witością daje w y n i k i miorno, zwłaszcza w pejzażach. Nato­ miast podnosi słusznio cochy tak cenne dla miniaturzysty, jak d o k ł a d n o ś ć , d e l i k a t n o ś ć , sumionność i wielkie zamiło­ wanie w dokumentowaniu szczogółów, w kopiowaniu płaskorzoźb, pioczęci i starych o r n a m e n t ó w . „ P e ł n o matoryałów ciekawych do historyi, stroju, do życia ludu, do obrazów mioyscowości... Kiolisiński niemal codzionnio coś schwycił, n a r y s o w a ł i w y r y ł — r o z m a i t o ś ć ogromna., a wśród toy ilości połno rzoczy ciekawych. A l b u m to pozostanio jako za­ bytek szacowny po artyścio, k t ó r y j a k u nas ludzi wielu, nio dorósł togo czem b y ć m ó g ł i z m a r ł z obiotnicą niedotrzy­ m a n ą na u s t a c h " " . Poza m i n i a t u r o w y m i , ale zawsze precyzyjnie wykona­ n y m i akwafortami, Kiolisiński pozostawił t e k ę akwarel — szkiców z natury, rejestrujących wiernie rozmaitość ubiorów ludowych. M a t e r i a ł ten zasługuje w pełni na osobne opraco­ wanie monograficzne, a szczególnie na staranne wydanio ilu­ stracji barwnych, s t a n o w i ą c y c h bogaty m a t e r i a ł dla badaczy u b i o r ó w ludowych. Toka t a z n a j d o w a ł a się w zbiorze bibliotocznym Jerzogo Moszyńskiogo, a pozyskana zost&łi w 1929 r. dla Gabinetu R y c i n Polskiej Akademii Umiejęt­ ności w KraJcowio . Piorwszą w z m i a n k ę w litoraturzo o ak warelaoh Kielisińskiogo znajdujomy w artykule Zofii Amoiso nowoj, dopioro w 1938 r . " 56 Teka liczy obecnie 93 kolorowe rysunki piórkiem (il. 1329), wiernie o d d a j ą c e k o l o r y t u b i o r ó w ludowych i ich cech; charakterystyczno, j a k zdobnictwo i sposób noszenia róż n y c h części odzioży. Oprócz w i e ś n i a k ó w w ubiorach od �I I . 42. Podlasianie świetnych rysuje Kiolisiński s p r z e d a w c ó w k r ą ż ą c y c h ze swoim towarem w koszykach na plecach, stolarskiego chłopca z Warszawy obwioszonogo drewnianymi wyrobami, w ś r ó d których m o ż e m y dostrzec nie t y l k o stołki, ławeczki dla clzioci, zabawki, ale i n a ł o ż o n ą na głowę i ramiona szafkę na nocno naczynio, dalej koszykarza, sprzedawcę cebuli, furmana z kołomaźnicą, tragarza, w ę d r o w n e g o sprzedawcę soku, Bojkę h a n d l u j ą c o g o orzechami we Lwowie, pasterza w malowniczej o p o ń c z y oraz interesujący c y k l u b i o r ó w obrzędowych z M e d y k i , koło P r z e m y ś l a (ił. 30). Kielisiński różnicuje w swoich akwarelach ubiory na: dziewczęce, pa­ robków, kobiet z a m ę ż n y c h , z a m o ż n y c h gospodarzy oraz na ubiory noszono z i m ą i latem. Z samej M e d y k i , gdzie prze­ bywał dłuższy czas, daje Kiolisiński 17 plansz r ó ż n y c h ubio­ rów. Nioktóro z nich s ą później przorysowywane i wykonano techniką k w a s o r y t u . 58 Na u w a g ę zasługują bardzo staranno, j a k na owe czasy, odręczne podpisy ich autora, s t w i e r d z a j ą c e proweniencję, datę wykonania, a w w y p a d k u przerysu również autora pierwotnego rysunku. T a k i c h p r z e r y s ó w spotykamy w tzw. Toco Moszyńskiego zaledwie p a r ę . I t a k Kielisiński przery­ sował na podstawio r y s u n k u Jerzego Głogowskiego k o b i e t ę ze Szkła spod Lwowa (akw. nr 70) oraz Górala i Góralkę ze Stryjskiego (akw. b. nr). B y ć może w ubiorze kobiety ze Szkła udorzyło go bardzo interesujące nakrycie głowy, stastanewiące rodzaj kapy i średniowiecznego p o d g ę b n i k a , lamowanego u d o ł u czerwonym haftom, z chwastami w na­ rożach . 55 Zasięg penetracji terenowych Kiolisińskiego odzwiercie­ dlony w jogo akwarolaeh i akwafortach obojmuje okolice Krakowa, gdzie p r z e b y w a ł on przed 1834 r., i robił s t ą d wyprawy na całą okolicę. Odwiedził malowniczy Mników, cel wyoioczok mieszczan krakowskich, wo wsiach podkra­ kowskich z a o b s e r w o w a ł wiole scen, k t ó r o n a s t ę p n i e r y s o w a ł z zacięciem k a r y k a t u r z y s t y ( i l . 32). Z K r a k o w a p o c h o d z ą kapitalne postacie sprzodawców chlebów ,,promnickich" (prądnickich), kramarzy h a n d l u j ą c y c h k s i ą ż k a m i , mieszczki w dostatniej jupco, sprzedającej wota pod kościołem Panny Marii, w ę d r u j ą c y c h górali ( i l . 33), druciarzy ( i l . 31), bandosów, dudziarzy, lirników, d z i a d ó w . Na K a l w a r i i Zebrzy­ dowskiej rysuje Kielisiński chłopa sprzedającego dewocjo­ — Mazury. nalia ( i l . 34). K r a m zaimprowizował kramarz z dwóch pio­ nowych tyczek, połączył je sznurkami i zawiesił na nich płócienne i papiorowe obrazy, różańce, szkaplerze, kropielniczki i kropidołka, a na drewnianej ławio ustawił książki, lustorka, krucyfiksy i ulotne d r u k i . Z Krakowa pochodzą również r y s u n k i architektury, a na ich tle drobne postacie mieszczan, ulicznych śmieciarzy i w ę d r o w n y c h górali z du­ dami i n a r z ę d z i a m i pracy. Dalszo w ę d r ó w k i po kraju w okolicy Krosna, Sanoka, Liska, Boska w 1834 r. przyniosły rysunki z natury tamtej­ szego l u d u w ubiorach o d ś w i ę t n y c h i codziennych. Bogaty i barwny jest roportaż rysunkowy Kiełisińskiego ze Lwowa i okolicy. W jogo p i ó r k o w y c h rysunkach spotykamy nie t y l k o pojedyncze postacie, ale i mało scenki. Fascynowało Kiełisińskiego zmieszanie się r ó ż n y c h grup kostiumologicznych, s t ą d rozmaitość rysowanych t y p ó w , j a k na przykład proszalnego dziadka w malowniczej, ł a t a n e j opończy, lwow­ skiego tragarza, wędrownego sprzedawcę plecionych ko­ białek, bednarza z K u l i k o w a , wieśniaka z Żółkiewskiego sprzedającego poziomki, lwowskiego lampiarza czy prze­ kupkę. Ponetracje terenowe Kiełisińskiego obejmują w okoli­ cach Lwowa takio miejscowości, j a k Kurowice, Gródek, Złoczów, Podhorce, dalej — okolice Sambora, Stryja, Buko­ w i n ę , a na Podolu w dawniojszym cyrkule stanisławow­ s k i m — wsie: Niżniów nad Dniostrom, Znibród, miasteczko Jazłowiec i miasto Buczacz nad St-rypą. Szczególnie barwnie w y g l ą d a ok. 1836 r. korowód postaci z małego Jazłowca, gdzie m i e s z k a ń c y nosili zarówno paradny ubiór mieszczań­ ski, j a k i u b i ó r wieśniaczy. W 1840 r. na zaproszenie Tytusa Działyńskiogo K i e l i ­ siński przeniósł się do K ó r n i k a w P o z n a ń s k i e m , tak więc Wielkopolska b y ł a n a s t ę p n y m rojonom penetracji tereno­ wych. Z terenu Wielkopolski zachowało się k i l k a jego akwa­ fort, p r z e d s t a w i a j ą c y c h l u d z okolic K ó r n i k a , Kościana i Poznania. Trz3 r y s u n k i z o s t a ł y zamieszczone w książoczce Jana Józefa L i p i ń s k i e g o : Piosnki Ludu Wielkopolskiego, P o z n a ń 1842, lecz nie podano autora r y s u n k ó w . Słusznie więc włączyły to rysunki autorki Cichowicz i O r a ń s k a do spuścizny po Kiolisińskim (być może zresztą, żo w zbiorach kórnickich zachowały się o r y g i n a ł y z jego s y g n a t u r ą ) . r 60 217 �z weselem z okolic P r z e m y ś l a . Ciekawe t e ż są jego scenki obyczajowe z Krakowskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e sąsiedzkie pogwarki, b a b ę z m i o t ł ą b i j ą c ą chłopa wracającego z flachą w ó d k i , zupełnie niewstydliwe iskanie się m a ł ż e ń s k i c h par i t p. W zostawionju ikonografii dla 1. poł. X I X w. nie można p o m i n ą ć dzieła Leona Zienkowicza; Les costumes du peuple polonais . Bogato ilustrowane r y s u n k a m i Jana Lewickiego dzioło Zienkowicza b y ł o j o d n ą z pierwszych etnograficznych książek o polskim ludzie, d r u k o w a n ą za g r a n i c ą , napisaną przez polskiego autora i i l u s t r o w a n ą przoz polskiego artystę, Jak głosi t y t u ł przedmiotom opisu b y ł y nio t y l k o stroje lu­ dowo, locz t a k ż o zwyczaje, obyczajo, p r z o s ą d y ludu polskiego, litewskiogo i ruskiego. Ponadto k s i ą ż k a zawiora szereg wia­ domości historycznych. N a 39 litografowanych rysunków, 17 jest p o ś w i ę c o n y c h polskim grupom etnograficznym, 13 — grupom litewsko-ruskim, jedna — mieszczanom lwowskim, jedna — szlachcie, a 6 — ubiorom wojska polskiogo z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego. Napisy na poszczególnych plan­ szach są s p o r z ą d z o n e w czterech j ę z y k a c h : polskim, fran­ cuskim, niemieckim i angielskim. Litografie są ręcznio kolo­ rowano a k w a r e l ą i gwaszem, ponadto niezależnie od rysunku n i e k t ó r e szczegóły stroju są u z u p e ł n i a n e kolorom. D l a orien­ tacji czytelnika podam bibliograficzny wykaz litografii w brzmieniu o r y g i n a ł u : K r a k o w i a c y — u b i ó r świąteczny, K r a k o w i a c y — u b i ó r codzienny ( i l . 35), Szkalmierzacy (il. 36), Proszowiacy ( i l . 37), Skawiniacy, K i j a c y z P o d g ó r z a , Górale T a t r a ń s c y (sic!), Górale Karpaccy na Pasterstwie w Przed­ g ó r z a c h ( i l . 39), Mazury, Kujawiacy, K u r p i e , Wielkopolanie (ił. 38), O k r ę ż n e w Sandomierskiem, Lublinianie w dzień weselny (ił. 40), Sitarze od Zamościa (ił 41), Podlasianie — Mazury ( i l . 42), Podlasianie — Rusini, P i ń c z u k i , Mioszkańcy Puszczy Białowieskiej, L i t w i n i (Les Habitans dos onwirons de W i l n o , Mińsk, Grodno, et ceux la Samogitie), Wioczór dziewic w okolicach Mińska, W i e ś n i a c y z okolic Grodna, Ż m u d z i n i , W o ł y n i a n k i , P o d o ł a n i e , U k r a i ń c y , Czumak w dro­ dze, Mieszczanie od Lwowa, Wieśniaczki od Jarosławia, B o j k i , H u c u ł y , Szlachta polska w dawnych ubiorach; 5 lito­ grafii wojska polskiego, jedna: P o w s t a ń c y polscy z 1831 r. 61 I I . 43—47. Akwarele Ksawerego Preka. Zb. Gab. Graf. B i b l . Jagiellońskiej w Krakowie, I 180, 183—186. I I . 43. Parobcy krakowiacy i parobek z okolici miasteczka Pilzna. R e a s u m u j ą c : ubiory ludowe u Kielisińskiego o b e j m u j ą t e r y t o r i u m Wielkopolski, częściowo Mazowsze, a przede wszystkim Małopolskę: Iłżeckie, Sandomierskie, K r a k o w ­ skie, Rzeszowskie, Pogórze i d a w n ą Galicję wschodnią. W akwarelach m o ż n a odnaleźć różne szczegóły ubioru, k t ó r e w 2. poł. X I X w . s t a n o w i ł y coraz t o rzadsze r e l i k t y , wypierane przez f a b r y c z n ą p r o d u k c j ę . Tak więc Kielisiński notuje archaiczne zawicia, zawijki, łoktusze czy r a ń t u c h y noszone na ramionach przez kobiety w lecie, a w zimie"służące do okręcania głowy i zastępujące późniejsze chustki. Kielisiński zaznacza na r a ń t u c h a c h mniej lub bardziej roz­ winięte hafty, wykonane najczęściej c z e r w o n ą n i t k ą . B y ł o to tzw. „szycie czerwcem". Na głowach kobiet widzimy w i ą z a n e krótsze r a ń t u s z k i lub również haftowane bawełnice, służące do przewiązywania czepców po ślubie przez m ę ż a t k i . U dziew­ cząt spotykamy na g ł o w a c h „ ł u b k i " lub „ c z ó ł k a " ozdabiane wieńcami ż y w y c h k w i a t ó w i p ę k a m i w s t ą ż e k . Często w y s t ę ­ powały w kobiecych ubiorach spódnice drukowane, zwane „ w y b i j a n k a m i " . Rysowany na nich ornament jest na tyle wyrazisty, że m o ż n a o d c z y t a ć spionowane m o t y w y roślinne o geometrycznej stylizacji, czasem t y l k o skromny ornament składający się z p a s k ó w i kropek. Wiernie są również oddane kolory spódnic drukowanych: t ł o jest najczęściej białe, a ornament — ciemnoniebieski lub czarny, niekiedy z do­ datkiem koloru karminowego . W y s t ę p u j ą t e ż spódnice w miarowe p r ą ż k i ciemnoniebieskie l u b czerwone, wykonano z podobnego płócienka, z k t ó r e g o szyto m ę s k i e spodnie. Pozostawił Kielisiński bogaty m a t e r i a ł rysunkowy z l a t 1835 i 1836, d o k u m e n t u j ą c y noszone w okolicy Sieniawy, Przeworska i Radymna b ł ę k i t n e ż u p a n y kobiece o czerwo­ n y m p o d b i c i u . R ó w n i e ż i n t e r e s u j ą c y jest p r z e g l ą d m ę s k i c h sukman i charakterystycznego ich zdobnictwa, daleko od­ biegający od stereotypowego w y o b r a ż e n i a , że ubiór chłopa p a ń s z c z y ź n i a n e g o b y ł jednostajny i smutny. 61 62 Kielisiński p o z o s t a w i ł ogromne bogactwo m a t e r i a ł u nie t y l k o do kostiumologii, ale również do ludowych o b r z ę d ó w : rysował o n scenki obrzędowe, j a k chodzenie z turoniem, z gwiazdą, przedstawienie szopkowe oraz zwyczaje z w i ą z a n e 218 N a j b o g a t s z ą d o k u m e n t a c j ę ikonograficzną posiada t u grupa K r a k o w i a k ó w , ilustrowana a ż sześcioma planszami. T u Lewicki powtarza pięć r y s u n k ó w p o d w ó j n y c h par ze Stachowicza, a jeden rysunek K r a k o w i a k a i Krakowianki w codziennym ubiorze — z Norblina. W innych rysunkach w i d a ć sylwetki przetworzone z Norblina, lecz nie we wszyst­ kich. Potrzebne b y ł y b y t u jeszcze inne m a t e r i a ł y porównaw­ cze, zwłaszcza żo nie jest wykluczone, iż część rysunków w y k o n a ł L e w i c k i na podstawie autopsji, oraz b y ć może, k o r z y s t a ł z m a t e r i a ł ó w Zienkowicza oraz d o s t ę p n e j w owym czasie literatury. Lewickiego nazywano sztycharzem — rewo­ lucjonistą. B y ł on człowiekiem bardzo zdolnym i utalento­ w a n y m , lecz p o z o s t a j ą c y m pod s i l n y m w p ł y w e m francuskiej sztuki ilustracyjnej. Jego sylwetki chłopów polskich, jak to już p o d k r e ś l a n o w literaturze, są dalekie od polskiej rzeczy­ wistości. Są one wyrazem romantycznego widzenia ludu wiejskiego zgodnie z upodobaniami odbiorców swojej opoki. J e ż e l i współcześni zarzucali Kielisińskiemu, że „ b y ł wiernym n a ś l a d o w c ą n a t u r y i że za m a ł o s t a r a ł się o uidealizowanio przedstawianego przedmiotu, w t y m przynajmniej stopniu, w j a k i m pojęcie sztuki niezbędnie w y m a g a " , to Lewicki po­ szedł w kierunku przeciwnym, t z n . takiej idealizacji, która b u d z i ł a sprzeciwy nawet u P o l a k ó w w X I X w . 6 4 Mimo, żo szereg litograficznych r y s u n k ó w Lewickiego w książce Zienkowicza nie jest dla nas ź r ó d ł e m pierwotnym, k s i ą ż k a jako całość spełniła bardzo w a ż n ą funkcję populary­ z a t o r s k ą , a poprzez ilustracje polskich u b i o r ó w i zwyczajów rozpowszechniła w Europie znajomość naszej k u l t u r y . L e w i c k i jeszcze raz r y s o w a ł ubiory ludowe, w innym nieco u j ę c i u ; w czasie codziennych wiejskich zajęć i prac, �I I . 44. Dziewczyny i młodzieniec z okolicy miasteczka Dynowa. I I . 45. Dziewczyna i młodzieniec z okolicy miasteczka I I . 46. Dziewczyna i młodzieniec z miasteczka Korczyny. I I . 47. Dziewczyna i młodzieniec z okolicy Krosna. w Kalendarzu Ściennym na Bok 1844, w y d a n y m n a k ł a d e m Józefa Cypoena w Krakowie. Kalendarz t e n wkleił do swojej Teki A m b r o ż y Grabowski. Przedstawia on Podlasian, Rusi­ nów, rodzinę M a z u r ó w przed c h a t ą wraz z dziećmi, g r u p ę Górali, krakowskich c h ł o p ó w w r a c a j ą c y c h z pracy, chłopów wielkopolskich w r a c a j ą c y c h z j a r m a r k u , a wszystko — na tle krajobrazu. * Niewielka ilościowo, lecz ogromnie cenna, jeżeli chodzi o d o k u m e n t a c j ę szczegółów ubioru, jest spuścizna malarska Ksawerego Preka. Akwarele jego p o w s t a ł y ok. 1832—1837 r. Jasła. B y ł on autorem a l b u m u : Wizerunki Znakomitych Ludzi w Polszczę. A l b u m ten, w y d a n y staraniem autora, składał się z k o p i i zachowanych w 1. poł. X I X w . obrazów, n a g r o b k ó w , rzeźb. M a t e r i a ł y etnograficzne tego głuchoniemego człowieka p o w s t a ł y w dążeniu, aby d a ć świadectwo możliwie wierne c a ł e m u środowisku. W spuściźnie, k t ó r e j część zapisał testa­ mentem w 1863 r. Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie — odnajdujemy w n ę t r z e w rodzinnym Nozdrzcu, sceny z polo­ wania, p o r t r e t y najbliższych krewnych, służby, ubiory wiej­ skie, a przede wszystkim wizerunki znakomitych ludzi. R y s u n k i swoje w y k o n y w a ł z podziwu g o d n ą p e d a n t e r i ą , zwłaszcza szczegóły ornamentyki strojów i detali ubioru. 219 �karbownik w ubiorze l u d o w y m w stroje nieludowo. i dwaj służący, odziani I n t e r e s u j ą c y m u z u p e ł n i e n i o m r y s u n k ó w Preka są nie­ k t ó r o u s t ę p y z p a m i ę t n i k ó w , d o t y c z ą c o u b i o r ó w ludowych. Uwagi te świadczą, że Prok nie b y ł bezkrytycznym obserwa­ torem, ale s t a r a ł się w y t r o p i ć charakterystyczno różnice i wy­ t ł u m a c z y ć ich p r z y c z y n ę . „ W K r o ś c i e n k u i okolicy włościanie u b i e r a j ą się na święto w płaszcze biało z k o ł n i e r z a m i wy­ cinanymi, sznurkami kolorowymi obszywane i pod szyją spięto, k t ó r o n a z y w a j ą m a n t ą (manta), koszulę wykładają na spodnie, obciskając j ą szerokim s k ó r z a n y m pasem. Ka­ pelusz czarny z rondem to w i ę k s z y m to mniejszym, opasany t a ś m ą m a n s z e s t r o w ą , z przodu s p r z ą c z k a błyszcząca. Na zimę zaś m a j ą biało, tkano, wysokie czapki, k t ó r e nazywają szlafmycą. Nazwiska n i e k t ó r y c h włościan tej wioski, którą zamieszkujemy w s k a z u j ą t a k ż o , żo ich ojcowie b y l i przy­ chodniami z Niemiec. N i e k t ó r z y nawet nie m a j ą fizjognomii p o l s k i e j " . W malowanych przez siebie planszach Prek zestawia zróżnicowano ubiory, lecz stara się przodstawić u b i ó r t y p o w y dla zwiedzanej okolicy. Jako b y s t r y obser­ wator, d u ż o p o d r ó ż u j ą c y , podziwia bogato zdobnictwo stro­ j ó w sądeckich, ocenia je okiem malarza już w 1841 r . W zapisach p a m i ę t n i k a r s k i c h przodstawia ubiory Mazurów z okolic J a s ł a , dajo opis ubioru wiejskiego z D u k l i na Rusi, komontujo ubiory ze Szczawnicy w 1832 r . 66 67 68 I I . 48—50. Chromolitografie wg rys. Wojciecha Gersona, l i t . E . Desmaisons z albumu Oostumes Polonais... Zb. B i b l . Jagiellońskiej w Krakowie. I I . 48. Z okolic Krakowa. Współcześni cenili wierność p r z e d s t a w i e ń , a późniejsi k r y ­ tycy, j a k Zofia Ameisenowa podnosili wartości dokumentalne jego akwarel. Prek b y ł również autorom p a m i ę t n i k ó w , w y ­ danych z rękopiśmiennej spuścizny przoz H e n r y k a B a r y c z ą w 1959 r.«s Nie b ę d z i e m y w n i k a ć t u t a j czy ocena artystycz­ nej wartości sformułowana przez B a r y c z ą jest s ł u s z n a : „ P o z b a w i o n y należytego w y k s z t a ł c e n i a nie rozwinął w ma­ larstwie ani większego rozmachu twórczego, ani nie w y k a z a ł inwencji. Obrazy jego cechuje sztywność, konwencjonalizm formy i p r y m i t y w n a naiwność, w kompozycji znać b ł ę d y i operowanie szablonem ... W swych obrazach etnograficz­ nych stosował m a n i e r ę r o k o k o w ą , wymuskanie i c u k i e r k o w ą gładkość d a l e k ą od realistycznego ujęcia . . . " B y ć m o ż e właśnie dzięki tej spocyficznej dla epoki romantycznej idealizacji akwarele Preka m a j ą dla etnografa t a k duże znaczenie. Wykonane są z t a k ą dokładnością, że na ich podstawie m o ż n a bezbłędnie z r e k o n s t r u o w a ć bogato zdobnictwo ubioru, a na­ wet o d t w o r z y ć częściowo krój pewnych jego detali. Chociaż malowano sylwetki Preka m a j ą coś z elegancji u b i o r ó w z żurnala, przedstawia on je na tle d o m k ó w , szachownicy pól, krajobrazu zróżnicowanego na dalekim planie, lecz bez troski o p e r s p e k t y w ę , co nadaje jego obrazkom charakter malarstwa prymitywnego. W swoich akwarelach, malowanych t e c h n i k ą nieskazitel­ nej miniatury, Prek zestawia łącznie 27 postaci na 11 plan­ szach o w y m . 28 X 24 cm. Z okolic Krosna z a c h o w a ł y się dwie planszo, pokazujące 5 postaci w ubiorach (ił. 47), z Sędzi­ szowa Małopolskiego — dwie plansze z pięcioma ubiorami, z Korczyny — jedna plansza z dwiema postaciami, chłopca i dziewczyny, z okolic J a s ł a — dziewczyna i młodzieniec (ił. 45), z Dynowa, k. Brzozowa — dwie dziewczyny i mło­ dzieniec, z Pilzna i Krakowskiego — trzech p a r o b k ó w : d w ó c h K r a k o w i a k ó w , f u r m a n ó w , i jeden furman z Pilzna ( i l . 43), z okolic Szczawnicy — ubiory góralskie dziewczyny i mło­ dzieńca, z Lubienia w okolicach Lwowa — nie kolorowano popiersie m ł y n a r z a i m ł y n a r k i oraz z rodzinnego Nozdrzca — 220 O ubiorach z miasteczka Korczyna piszo: „Korczyna styka się z Odrzykoniom. Rzecz dziwna, żo tamtejsi miesz­ k a ń c y r ó ż n i ą się widocznie od innych z n i m i graniczących. Musiała t a m niogdyś osiąść j a k a ś cudzoziemska kolonia. U b i ó r kobiot podobny jost czeskiemu lub szląskiemu. Noszą spódnice niobieskio i takie same fartuszki. Dziowczęta wszystkie włosy zaczesują na t y ł ; czoło p r z y k r y t o jost dwoma lub trzema kolorami w s t ą ż e k i p r z y p i ę t y do nich wienioc z r u t y osobliwoj formy, bo właśnie j a k kubek zielony. Dziwić się trzeba, j a k on się t a m t r z y m a . Mężczyźni noszą popielato, j a k oni n a z y w a j ą b r u ś l i k i . Jost to gatunek kapoty, a pod spodom kamizelka niebieska i spodnio tego samogo koloru. Na głowie kapelusz m a ł y , czarny. Jest wielu spo­ m i ę d z y nich p i j ą c y c h k a w ę . Mało k t o posiada grunt, naj­ więcej t k a c z ó w " . 6 9 • Wojciooh Gorson rozpoczyna swoją działalność arty­ s t y c z n ą od w ę d r ó w e k plonerowych, s t u d i ó w krajobrazo­ w y c h , szkiców i akwarelek t y p ó w ludowych, s t u d i ó w archit o k t u r y i o b r a z ó w religijnych . Plonom licznych wędrówek pioszych po k r a j u z okresu młodzieńczego jost zebrany m a t e r i a ł etnograficzny, d o k u m e n t u j ą c y różno t y p y ubiorów ludowych z lat 1849—1853, nie na podstawie kompilacji i p r z e r y s ó w z innych a u t o r ó w , lecz na podstawie własnej obsorwacji. Gorson b y ł przede wszystkim malarzem, dlatego też walory estetyczne w wyborze malowanych modoli miały dla niego znaczenie d o m i n u j ą c e . Nie b y ł natomiast ani kostiumologiom,ani etnografem, o czym zapomina Malewski, k o m e n t u j ą c jego m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . Matoriały ikono­ graficzne pozostawione przez Gersona wzbogacają naszą wiedzę o ubiorach ludowych, lecz w y m a g a j ą zarówno uzupeł­ nienia, j a k i komentarza etnografa. W roku 1855 wy dał Gerson album z litografowanymi ubiorami l u d o w y m i p t . Costumes Polonais, dessines d'après nature par Gerson, Lithographies par E. Desmaisons, Publie par Daziaro a Varsovie, Paris, Moscou et St. Petersbourg, I m p . Lemorcier, Paris. A l b u m zawiera 14 plansz barwnych, wykonanych t e c h n i k ą chromolitografii z n a s t ę p u j ą c y c h tere­ n ó w (wykaz w brzmieniu o r y g i n a ł u ) : Z okolic Suwałk. Z okolic Tykocina, Z okolic P ł o c k a , Podlasianie, Mazury. Z okolic Sandomierza, z okolic Augustowa, Galicyanio, Z okolic K u j a w , Z okolic K r a k o w a (il. 48), Lublinianie (il. 49), Lublinianie (napis b ł ę d n y , są to Krakowiacy), Krakowiacy (il. 50) (napis b ł ę d n y , są to Lublinianie). 70 71 r �Gerson najczęścioj zostawiał grupowo osoby na plan­ szach, przedstawiał je w swobodnych gestach, z a t r y b u t a m i w formio narzędzi pracy, j a k sochy, drowniane ł o p a t y , sier­ py, zabawki w r ę k a c h dzioci, i umieszczał je na tle krajobrazu wiejskiego lub miejskiego oraz na tle w n ę t r z a domu. Rysował to, co widział w czasio swoich w ę d r ó w e k letnich, brak tu więc ubiorów zimowych. Oprócz plansz p o c h o d z ą c y c h z wymienionego wyżej albumu, istniała znacznie większa ilość wykonanych przoz Gersona plansz, k t ó r o b y ć m o ż e weszły do innego wydania albumowego niż o g l ą d a n y przeze mnie egzemplarz z Biblio­ teki Jagiellońskiej, względnie nie z o s t a ł y zlitografowane. Wskazywałoby na to stare tableau fotograficzne, wykonane przez J. Lissnora w Poznaniu z tytułom w j ę z y k u polskim i francuskim, wykonane w 2. poł. X I X w . Chociaż przy tytulo brak nazwiska Gersona, zestaw m o ż n a zidentyfikować na podstawie fotografii plansz z wymionionogo albumu i na podstawie coch stylistycznych. W owalne obramowanio wkomponowano 24 plansze, z k t ó r y c h 10 nie b y ł o publiko­ wanych w Coatumes, nie są m i znane one z innych wydaw­ nictw. Napisy pod fotografiami są podane s k r ó t o w o , bez tych błędów, k t ó r o w k r a d ł y się do p o d p i s ó w w albumie. Część jest sygnowana nazwami miast, w okolicach k t ó r y c h rysunki zostały wykonane, np. K r a k ó w , Warszawa, „ A u g u stowo", ,,Sandomirz", W i l r o , Grodno, Tykocin, Płock, Pleszew, K u r n i k . . I n n o napisy — to nazwy grup regional­ nych: Krakowiacy, Mazury (dwio plansze), Podlasianie, Lublinianie (dwie plansze), „Galnyyanio", „Galicyjskie Ma­ zury", a jodon napis dotyczy o b r z ę d u „Wesele krakowskie". Gerson był ilustratorem części kolborgowskiego „ L u d u " . Jego grupowo litografie w „ L u d z i e " nie p o k r y w a j ą się na opól z tym, co daje on w swoim albumie. W jakiej mierze planszo w „ L u d z i e " b y ł y w y n i k i o m jego w s p ó ł p r a c y z K o l borgiem i jaka b y ł a ingoroncja Kolberga, jego dezyderaty odnośnie t y p ó w u b i o r ó w dla r ó ż n y c h grup regionalnych — to wymagałoby joszczo wyjaśnienia i opracowania. Działalność Walerego Eliasza Radzikowskiego, malarza, ilustratora i popularyzatora polskich u b i o r ó w ludowych rozwijała się w k i l k u kierunkach. W zakresie kostiumologii I I . 49. Lublinianie. historycznej p o s z u k i w a ł i p r z e r y s o w y w a ł ze źródeł ikono­ graficznych i z r ó ż n y c h książek o kostiumach m a t e r i a ł y dla u b i o r ó w od I X — X V w., w t y m t a k ż e i dla ubiorów ludowych. I n n y kierunek jego działalności — to rysowanie współ­ czesnych ubiorów ludowych i ilustrowanie wielu swoich w ł a s n y c h prac oraz innych książek. AValory Eliasz jest autorem obszernej kostiumologii opartej na szerokim ma­ teriale ź r ó d ł o w y m . Ubiory w Polsce i u sąsiadów, k t ó r ą wyda­ w a ł w ciągu 26 lat (por. przypis 19). Oprócz r y s u n k ó w u j ę t y c h w tablice, dzieło to jest zaopatrzone w komentarz historyczny i objaśnienia do tabel z powołaniem się na źródła. Po raz pierwszy odnalozione przez niego źródła do ubioru chłopskiego z o s t a ł y później rozszorzone, szczegółowo opisane i zanalizowane przez Tadeusza Soworyna . W dziole t y m Walory Eliasz zestawia dwio planszo ubiorów ludowych oraz j e d n ą planszę u b i o r ó w wschodnich, daje również planszę z rogatymi nakryciami głowy i wyciąga wnioski natury ogólniejszej, odnajdując, związki p o m i ę d z y X I X - w i e c z n y m ubiorem ludowym a ubiorami z wieku X V I . Uprawomocnia je stwierdzeniem: „ U e ż t o bowiem z zamierzchłych wieków guseł i obyczajów pogańskich u ludu naszogo dotrwało do dzisiejszych d n i ? To posłuży za dowód, że da się stosować obecnie ubiory wiejskie nawet do dość odległych s t u l e c i " . 72 73 Z ilustracji p o p u l a r y z u j ą c y c h ubiory ludowo Walory Eliasz Radzikowski zamieszcza 12 litografii w książeczce dla dzioci: Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego, wydanej w Krakowie n a k ł a d e m i drukiem Józefa Bensdorffa w 1863 r. Znajduje się t a m reprezentacyjny ubiór szlachecki, Krakowiacy, Szkalmiorzaki i Proszowianie, Góra­ le, Sandomiorzanio, Podlasianie, Mazury, Wielkopolanie, L i t w i n i , Rusini, U k r a i ń c y , Mieszczanie. N i e k t ó r e sylwetki zamieszczone w Opowiadaniach, jak np. u b i ó r męski i dziew­ częcy zamioszczony na planszy Wielkopolanie przypomina żywo sylwetki, k t ó r e rysował Matejko w swoich Ubiorach. Prawdopodobnie obydwaj malarze wykorzystali t u nie­ znane m i bliżej źródło. Rysunki Eliasza Radzikowskiogo zamieszczone w wymienionej książce nie m a j ą waloru kon­ kretnie historycznego, lecz są uogólnieniem graficznym dla celów popularyzatorskich. Przez niew-łaściwe pokolorowanie litografii, co nie jest b y ć m o ż e winą autora rysunków-, wielo Ił. 50. Krakowiacy. �one straciły. W zasadniczych zestawach kostiumy z o s t a ł y wykonane poprawnie, lecz brak i m wierności w szczegółach. Ciekawsze są natomiast kolorowo tablice u b i o r ó w ludowych zamieszczone u Józefa Chociszewskiego w Malowniczym Opisie Polski. Radzikowski zestawił t u wiele sylwetek tzw. t y p ó w i zgrupował je w e d ł u g regionów geograficznych i kostiumologicznych. Na u w a g ę zasługiwałyby również jego bogate m a t e r i a ł y do ikonografii Górali t a t r z a ń s k i c h . * Omawiając źródła do kostiumologii ludowej nie sposób p o m i n ą ć t u Jana M a t e j k ę , autora a l b u m u : Ubiory w Polsce 1200—1795. W pierwszym w y d a n i u w 1860 r. o p u b l i k o w a ł on jedynie 11 tablic do ubiorów historycznych, a w kolejnym wydaniu było już tablic 92. Matojko w swoich rekonstruk­ cjach uwzględnia ubiory chłopskie od ok. X I V w., poczy­ nając od źródeł znalezionych w Legendzie o św. Jadwidze. U b i o r y chłopskie, zamieszczone najczęściej razem z żydow­ skimi z n a j d u j ą się na dziesięciu tablicach. N i e k t ó r e sylwetki chłopskie posiadają d o k u m e n t a c j ę źródłową, część jednak jest narysowana bez podania źródeł, co znacznie zmniejsza ich w a r t o ś ć . Na nie podpisanej tablicy 91 znajduje się siedem sylwetek. Na trzech z nich m o ż n a rozpoznać przerysy z Jerzego Głogowskiego: k o b i e t ę ze Szkła pod Lwowem oraz Górala i Góralkę ze Stryjskiego, znanych nam już z akwarel przerysowanych przez Kielisińskiogo. • Źródła ikonograficzne s t a n o w i ł y zawsze n i e z a s t ą p i o n ą b a z ę do b a d a ń nad strojem. Nie ma potrzeby u d o w a d n i a ć tezy, że ograniczanie m a t e r i a ł ó w ikonograficznych w jakiej­ kolwiek kostiumologii s t a n o w i ł o b y znaczne zubożenie, jeśli nie wręcz obniżenie w a r t o ś c i pracy. Przesadnie pesymi­ styczne oceny w n i e k t ó r y c h opracowaniach syntetyzujących dotychczasowy nasz dorobek w zakresie kostiumologii lu­ dowej odbiły się niekorzystnie na kierunku poszukiwań i z m n i e j s z y ł y zainteresowanie d o s t ę p n y m m a t e r i a ł e m ilu­ stracyjnym. Wydaje się, że w a r t o nie t y l k o zrewidować n i e k t ó r o oceny, lecz znacznie poszorzyć i uzupełnić bazę ź r ó d ł o w ą w postaci m a t e r i a ł u ikonograficznego zwłaszcza w badaniach nad strojem oraz p o d d a ć ponownej krytycznej ocenie nasz dorobek w t y m zakresie. 74 Od czasów, gdy z a s ł u ż o n y badacz polskiej kultury, Z y g m u n t Gloger, apelował o wydanie w osobnym albumie wszystkich r y s u n k ó w Gersona, p r z e d s t a w i a j ą c y c h ubiory i t y p y ludowe, rozrzucono w dziełach Kolberga lub w tekach nigdy nie w y d a n y c h — niowiele zrobiono dla udostępnił nia t y c h cennych m a t e r i a ł ó w , nie t y l k o Gersona, alo i innych grafików i m a l a r z y . 75 Szczególne znaczenie dla o p r a c o w a ń w zakresie ludowoj kostiumologii posiada m a t e r i a ł graficzny z 1. poł. X I X w., gdy f o r m o w a ł y się o d r ę b n e t y p y u b i o r ó w ludowych i wy­ k s z t a ł c a ł y się odrębności regionalno, szczególnie bogato tam, gdzie b y ł y rozwinięte tradycje zdobienia u b i o r ó w . Dla tego okresu przekazy pisane są rozproszono i nieliczne, a nadto zbyt lapidarnie rejostrujące wiejskie ubiory, s t ą d materiał ikonograficzny w s k a z u j ą c y na szczegóły dotychczas nie znane w sposób k o n k r e t n y i jednoznaczny — ma niezastą­ pione znaczenie Wykorzystanie wszystkich dostępnych źródoł w postaci oryginalnych z a b y t k ó w zachowanych w zbiorach muzealnych, źródeł archiwalnych oraz źródeł ikonograficznych pozwoli na pełniejszą r e k o n s t r u k c j ę form u b i o r ó w ludowych, na udokumentowanie ich powstawania, p r z e k s z t a ł c a n i a się i zaniku. PRZYPISY * Tekstem t y m rozpoczynamy p u b l i k a c j ę opracowa­ nych do d r u k u ważniejszych referatów z Ogólnopolskiego Seminarium Poświęconego Zagadnieniu Stroju Ludowego, zorganizowanego 9 i 10 listopada 1974 r. przez Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze i Muzoum Etnograficzne w K r a ­ kowie. i J . Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1968, s. 274. * J . Topolski, op. cit., s. 270—271. 3 J . Topolski, op. cit., s. 295—296. A . Geysztor, St. Herbst, Zarys nauk pomocniczych historii, Warszawa 1948, w y d . I I I , t . I I , s. 299—308. A . Geysztor, St. Herbst, op. cit. Ch. T . Meadow, Analiza systemów informacyjnych, Warszawa 1972, s. 17 i nast. J. Topolski, op. cit., o odczytywaniu informacji źródłowych, czyli dekodowaniu pisze: „ D l a togo by infor­ macja, o k t ó r ą na podstawie kodu p y t a ń p y t a m y , mogła zostać odczytana, m u s z ą b y ć spełnione n a s t ę p u j ą c e zało­ żenia, tzn. musi istnieć informacja, odbiorca g o t ó w o d e b r a ć te informacje, k a n a ł , za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e g o informacja m o ż e zostać odebrana oraz kod, określający sposób przejścia informacji przez k a n a ł , k t ó r y musi b y ć znany odbiorcy informacji. Dopiero w warunkach, gdy k o d nadawcy oraz kod odbiorcy się p o k r y j ą , m o ż e n a s t ą p i ć odczytanie infor­ macji, czyli zdekodowanie", s. 271 i 272. T. Seweryn, Metoda ikonograficzna w etnografii pol­ skiej, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", 1967, t . I X , s. 53 oraz M . Treter, Typy ludowe Franciszka Tepy, „ L u d " , 1910, t . X V I , s. 273—274. » M . Treter, op. cit., powołuje się na p o g l ą d y Wincen­ tego Pola, nawołującego do odrodzenia sztuki i ugrunto­ wania jej na narodowych i ludowych pierwiastkach, a te z kolei odzwierciedlają się w zwyczajach, obyczajach i zaję­ ciach ludu wiejskiego. Ludowe pierwiastki zróżnicowanych szczepów (grup etnograficznych) ma sztuka o d k r y w a ć i ujawniać, i t w o r z y ć w ten sposób więź o g ó l n o n a r o d o w ą . P o g l ą d y swoje formułuje Treter n a s t ę p u j ą c o : „Malarzo zajmują się w ogólności t y p a m i l u d o w y m i t y l k o w t y c h czasach, kiedy element narodowy, poczucie narodowe, w a ż n ą odgrywa rolę w całokształcie życia politycznego i u m y s ł o ­ wego. Dlatego malarstwo t y p ó w ludowych, w Polsce zwłasz­ cza, u w a ż a ć m o ż n a za w s k a ź n i k życia narodowego", s. 266. 4 5 8 7 8 222 1 0 Por. B . Malewski, Próba charakterystyki ubiorów lu­ dowych, „ W i s ł a " , 1904, t . X V I I I , s. 285—322 oraz 439—469. I k o n o g r a f i ę u b i o r ó w X I X w., poza fotogrufk m i , ocenia nisko, p i s z ą c : „ . . . o ilo atlasy u b i o r ó w ludowych współ­ czesnych niewiele są warte, o t y l e dzieła o ubiorach polskich dawnych, z w y j ą t k i e m lichych z b i o r k ó w Lewickiego i Bonsd o r f f a , s ą bardzo dobre, sumiennie na podstawio wiarogodnych d o k u m e n t ó w opracowane" ( t a m ż e ) . Z przychylną oceną Malewskiego s p o t k a ł się jedynie m a t o r i a ł ikonograficz­ n y d o t y c z ą c y u b i o r ó w historycznych, a więc albumy Ma­ t e j k i , Kossaka i Eliasza Radzikowskiego. Malewski byl zwolennikiem teorii, że ubiory ludowe niewiele się zmieniły w ciągu wieków, pisze w i ę c : „ U d o r z a w nich ogromna roz­ m a i t o ś ć i zmienność u b i o r ó w p a n ó w , szlachty, rycerstwa, mieszczaństwa, przy niezmienności ubiorów duchowioństwa i l u d u . Chłopa z X I I I wieku p o z n a ć m o ż n a doskonale, a z nieco późniejszych czasów, nawet określić, z jakioj miej­ scowości p o c h o d z i ł " , s. 454. P o g l ą d y Malewskiego nie po­ parte rzeczową a n a l i z ą długo ciążyły w badaniach nad ikonografią u b i o r ó w ludowych. 11 M . Treter w wymienionym wyżej artykule dajo słowniczek nazwisk malarzy i r y s o w n i k ó w z końca X V I I I i z X I X w., u k t ó r y c h m o ż n a znaleźć m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne do życia wsi, opracowany na podstawie dostępnej mu literatury, s. 266—279. 12 J . S. B y s t r o ń , Socjologia, Warszawa 1947, wyd. 3, s. 96—103; S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych, Warszawa 1970, i. 92; S. Piekarczyk, Historia, kultura, po­ znanie, Warszawa 1972, s. 57. 13 J . Topolski, op. cit., s. 272 i 273. • N a l e ż a ł o b y p r z e b a d a ć , czy ofiarowanie chłopcu w s t ą ż k i przez dziewczynę nie wiązało się z formą wyznania miłości lub czy nie b y ł o zwyczajowym reliktem mającym swój odpowiednik w zwyczajach l u d ó w sąsiednich. Np. u Szeklerów b u k o w i ń s k i c h ofiarowanie w s t ą ż k i oznaczało ofiarowanie dziewictwa. Por. E . Gyorgyi-Fóldes, Porwanie dziewcząt u Szeklerów bukowińskich, „ Ł ó d z k i e Studia Etno­ graficzne", 1967, t . I X , s. 254. is J . Ś . B y s t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, Kraków 1934, W y d . Muz. Etnogr. w K r a k o w i e N r 6, tabl. IV, Chłopka lubelska. L . Zienkowicz, Les costumes du peuple polonais suivis d'une description exacte de ses moeurs, de ees usages et 4 1 8 �' i A . Błaohowski, Stroje płockie w świetle źródeł z XIX w. „ R o c z n i k Muzeum Mazowieckiego w P ł o c k u " , 1972, z. 3, s. 5—95. 3 2 J. Dobrzycki, Michał Stachowicz w setną rocznicę śmierci, K r a k ó w 1925, s. 21. Por. też A . Banach, Polska książka ilustrowana 1800—1900, K r a k ó w 1959, s. 51—57. J . Dobrzycki, op. cit. D r u g ą część wymienionej ksią­ żeczki stanowi Katalog wystawy prac Michała Stachowicza urządzonej w Pałacu Sztuk Pięknych Staraniem Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa ku uczczeniu setnej rocznicy śmierci artysty w marcu R.P. MOMXXV, skąd p o c h o d z ą interesujące etnografów pozycje: 13, 15, 23, 24, 53. » W pierwszym w y d a n i u Kalendarzyka Krakowskiego w 1810 r. u k a z a ł a się zapowiedź tej t r e ś c i : „ K a l e n d a r z y k pod t y t u ł o m K r a k o w s k i wychodzić będzie corocznie z dru­ k a r n i G r ó b l o w s k i e j : do k t ó r e g o prócz potrzebnych i cieka­ w y c h w i a d o m o ś c i , t u d z i e ż b a w i ą c y c h wierszem i prozą zebranych m y ś l i przydane b ę d ą r ó ż n e y rzadkości kopersztychy. Czego w niniejszym Kalendarzyku z okazyi -wielo­ rakich przeszkód popełnić nie było m o ż n a " . W y n i k a z tego, że miedzioryty z a m ó w i o n o spocjalnie dla zilustrowania a r t y k u ł ó w i dla u ś w i e t n i e n i a Kalendarzyka ok. 1810 r., a W d r u k u u k a z a ł y się w 1811 r. " Por. A . Banach, op. cit., s. 393. Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego, z 12 obrazkami kolorowanymi i z 26 drzewory­ t a m i , w Krakowie n a k ł a d e m i drukiem Józefa Bensdorffa, 1863 r. 12 o b r a z k ó w to ręcznie kolorowano litografio wg ry­ s u n k ó w Walerego Eliasza Radzikowskiego, z nadrukiem j ę z y k u polskim i francuskim, sprzedawane również osobno jako obrazki na ścianę, natomiast Krakoimacy Stachowicza i inne ilustracje wykonane b y ł y t e c h n i k ą drzeworytu. R y c i n y znajdują się w zbiorach Muzeum Historycz­ nego w Krakowie. Za- ł a s k a w e informacje i udostępnienie danych s k ł a d a m podziękowanie mgr J. Klepackiej. Litografowane ilustracje wydane przez księgarza Friedleina z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum Historycznego w Krakowie. 3» M i n i a t u r k i p o c h o d z ą z ok. poł. X I X w. i przedsta­ wiają K r a k o w i a k ó w , Górali i P r o s z o w i a k ó w (zbiory Muzeum Historycznego w Krakowie). _«° Znajdujemy je w popularnej książeczce J . Przeworskiej, Ubiory ludowe, Warszawa 1954, ryc. na s. 51 (Skalmierzanka) oraz u T . Seweryna w „Atlasie Polskich Strojów L u d o w y c h " , Strój Krakowiaków Wschodnich, Wrocław 1960, ryc. 22, 23, 35 (para Skalmierzaków i Proszowianka). Kalendarzyk Krakowski na rok 1811, s. 51 i 52. J. Mączyński, Włościanie z okolic Krakowa, Kraków, N a k ł a d i d r u k Józefa Czecha, 1858, s. 21 i 22. O Ogrodnikach pisze M ą c z y ń s k i : „ O g r o d n i c y odróżniają się od innych K r a ­ 25 Teki Seweryna Udzieli przekazane Muzeum Etno­ k o w i a k ó w ubiorom, k t ó r e n , m o ż n a nawet powiedzieć, nie graficznemu w Krakowie z o s t a ł y częściowo opisane przez jest ubiorem włościan, ale prawie ubiorem u ż y w a n y m przez B. Malewskiego w cytowanej rozprawie na s. 308 oraz mieszczan m a ł y c h naszyci miasteczek. Składa się on ze w artykule B . Ł o p u s z a ń s k i e g o Zbiory archiwalne Muzeum sukni zwierzchniej: granatowej tak zwanej kapoty, różniącej Etnograficznego w Krakowie, „ R o c z n i k M E K " , R . 3. 1968, się n a z w ą i krojem od tak zwanych sukman i karazyj kra­ s. 298 i 299, lecz nie b y ł y nigdy przedmiotem szerszego kowskich, bo kapoto ta, jest dłuższa, z w y ż s z y m kołnierzem, opisu ani analizy. Przechowywane są w A r c h i w u m Muzeum z przodu nie pojedynczo, ale podwójnie się zapinająca i to Etnograficznego w Krakowie jako cenny m a t e r i a ł dla etno­ na guziki lub pętlice, a od stanu nie g ł a d k a , ale w fałdy grafów i dla p o s z u k u j ą c y c h wzorów w y t w ó r c ó w adaptu­ ułożona. Pod k a p o t ą noszą tejże barwy t a k zwany kaftan jących m o t y w y ludowe ze s t r o j ó w do współczesnego zdob­ n i e d o c h o d z ą c y do kolan a p r z y p o m i n a j ą c y swoim krojem nictwa. dawne ż u p a n y polskie . . . " (podkreślenia A . J - T ) . Na u w a g ę zasługuje podana przez Mączyńskiego geneza krakowskiego 2« Bibliografia prac o stroju T. Seweryna, długoletniego kaftana, k t ó r y na starszych źródłach ikonograficznych niż dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, jest bar­ 2. ówieró X I X w. nie jest notowany. dzo bogata: Ikonografia etnograficzna zamieszczana b y ł a w kolejnych rocznikach „ L u d u " — 1946, t . 37, s. 277—308; « J . Dobrzycki, op. cit., s. 8. 1947, t. 38, s. 229—276; 1948—51, t . 39, s. 291—354; Dane o malarzu Bogumile Gąsiorowskim podaje M . 1954, t. 41, cz. I , s. 647—666; Staropolska grafika ludowa, J a r o s ł a w i e c k a - G ą s i o r o w s k a w Słowniku Biograficznym, Kra­ Warszawa 1956; Ubiór chłopski w Polsce (1450—1650), k ó w 1936, t . 7, s. 346—347. Ponadto w z m i a n k ę o Gąsiorow­ „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e " , 1966, t . 1, skim znajdujemy u Eleonory Fejkiel, Nieznane obrazy cecho­ s. 9—74; Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, op. cit. we 2 kościoła św. Idziego w Krakowie w akwarelach Bogumiła w przyp. 24 oraz Historyczne rodowody niektóW^ polskich Gąsiorowskiego ze zbioru Ambrożego Grabowskiego, „Rocznik strojów ludowych, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego Kra­ B i b l i o t e k i Polskiej Akademii N a u k w K r a k o w i e " . R . V T I / kowie", 1974, t . 5, s. 17—30. Ponadto Seweryn wykorzy­ / V I H , 1961/62, s. 109. stywał m a t e r i a ł ikonograficzny w swoich r ó ż n y c h pracach, W artykule t y m E . Fejkiel datuje Tekę A . Grabowskiego jak Parzenice góralskie, K r a k ó w 1930, oraz w „ A t l a s i e i kopie o b r a z ó w cechowych na rok 1868. Wydaje m i się, że Polskich Strojów L u d o w y c h " , zeszyty: Strój dóln°-eW' ' > część Teki, gdzie wklejał A . Grabowski akwarele Krako­ Strój Krakowiaków Wschodnich i Strój kaszubski. w i a k ó w pochodzi z 1864 r., ponieważ szereg wyklejek z gazet nosi właśnie t ę d a t ę . Ponadto jedna z akwarel jest dato­ 2? A . Kutrzobianka, Rozwój badań etnograficznych wana na rok 1852 (lub 1857, bo k o ń c o w a cyfra jest napisana Ziemi Krakowskiej, „ L u d " , 1952 r., t . X X X I X , s. 569—604. bardzo niewyraźnie). Teka jest z a t y t u ł o w a n a : Dawne obrazy A. Dobrowolska, op. cit., przypis 20. w kościołach krakowskich kopiował Bogumił Oąsiorowski. J. Rosen-Przeworska, Ubiór na ziemiach polskich Druga część Teki nosi t y t u ł : Kopie z malowania Michała okresie wczesnego Średniowiecza, „ P o l . Szt. L u d . " , 1954, Stachowicza, będącego w domu probostwa ś-go Szczepana na nr i , s. 14—35 oraz Z zagadnień renesansowego ubioru ludo­ Piaski w Krakowie. K a r t a t y t u ł o w a zawiera dwustrefowe, wego, „Pol. Szt. L u d . " , 1953, nr 4—5, s. 257—280. romantyczne i alegoryczne przedstawienie związane o R. Reinfuss, Przyczynek do ikonografii Janosikowyćh z historią. W ubiorach ludowych spotykamy t a m Krakoobrazków na szkle, „ P o l . Szt. l u d . " , 1949, nr 5, s. 150—155. de ses habitudes — Ouvrage pittoresque, rédigé et p u b l i é par... À Paris, à Strassbourg, à Leipzig 1841. K s i ą ż k a t a jest ilustrowana litografiami J . Lewickiego, litograf o w a n y m i u E. Simona w Strassbourgu. » A. Dobrowolska, Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slowiańskiej, „ P a m i ę t n i k S ł o w i a ń s k i " , K r a k ó w 1951, t. I I , s. 33—60. i« Jednak jak pisze W . B i e ń k o w s k i — Gołębiowski po­ sługiwał się tekstom Wójcickiego p r z e s ł a n y m na konkurs Towarzystwa Warszawskiego bez p o w o ł a n i a się na nazwisko autora. Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludo^ znawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, „Archiwum Etnograficzne", W r o c ł a w 1956, nr 12. i« W. E . Radzikowski, Ubiory w Polsce i u sąsiadów, Kraków 1879, cz. I , od I X — X I w. ; K r a k ó w 1889, cz. I I , wiek X I I i X I I I ; K r a k ó w 1899, cz. I I I , wiek X I V ; K r a k ó w 1905, ez. I V , wiek X V . 20 Cyt. za W . B i e ń k o w s k i m , Poprzednicy Oskara Kol­ berga s. 15. 21 A. Grabowski b y ł autorem rozprawki Początek ikono­ grafii naszej, „ B i b l i o t e k a Warszawska", 1857, t . I , s. 231—• 249, t. I I , s. 609—621. W zakres jego z a i n t e r e s o w a ń wchodzd również strój ludowy jako jeden ze strojów narodowych. Materiały to wklejał do tek. Z n a j d u j ą się one w zbiorach Państwowego A r c h i w u m w Krakowie, w Bibliotece Zakł. Nar. im. Ossolińskich we W r o c ł a w i u oraz nieliczne w zbio­ rach Graficznych B i b l i o t e k i Polskiej Akademii N a u k w K r a ­ kowie. 22 Por. B . Malewski, op. cit., s. 295—299. 23 M. Treter, op. cit. 24 J. S. B y s t r o ń doceniał w a g ę m a t e r i a ł u ikonograficz­ nego dla etnografii historycznej. P i s a ł bowiem, że „ . . . obok opisów ważne znaczenie ma dla nas plastyczne odtworze­ nie", Wstęp do ludoznawstwa polskiego (1939 r . ) . Ponadto w pracy Typy ludowe J.P. Norblina, K r a k ó w 1934, „ N i k t jeszcze nie p r ó b o w a ł w s k a z a ć na t e m e t y etnograficzne w dawnym zasobie ilustracyjnym ... B y ł o b y rzeczą pożą­ daną, gdyby k t o ś bardziej od autora niniejszej rozprawy kompetentny, zechciał poświęcić nieco czasu na systema­ tyczne zestawienie dawnej ikonografii etnograficznej". Podobne poglądy w y r a ż a Tadeusz Seweryn w swej roz­ prawce Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, „Łódz­ kie Studia Etnograficzne", Ł ó d ź 1967, t . I X , s. 53: „ N a ogół stwierdzić należy, że polskie źródła ikonograficzne przy­ datne do poszerzenia naszych d o w o d ó w etnograficznych nie były dotychczas przedmiotem zbieractwa i systematycz­ nego badania, a co więcej same możliwości naukowego zużytkowania dawnego m a t e r i a ł u ikonograficznego o trości etnograficznej oceniano u nas pesymistycznie". 7 3 3 4 36 w 3 7 3 8 4 1 4 2 4 4 w c l 28 2 5 w 3 223 �wiaka w granatowej sukmanie, Górala grającego na dudach, K r a k o w i a n k ę w k a b ł ą c z k o w y m wieńcu ż n i w n y m , z sierpem w r ę k u oraz pastuszka grającego na fujarce. T y p y ludowo są przedstawiono na tlo pieczar, a t y p y narodowe, ja.k rycorz, husarz, m y ś l i w y — na tlo r u i n . Ponadto widzimy t a m r o m a n t y c z n ą p a r ę na tlo cmentarza. Podobny u b i ó r weselny, s u k m a n ę i koszulę ozdobioną pasom haftu na dole, ale zaznaczonym bardzo schrmatycznio, widzimy w rysunku p i ó r k i e m (później litografowanym oraz kolorowanym) p r z e d s t a w i a j ą c y m K r a k o ­ wiaka w wesolnym stroju i K r a k o w i a n k ę . Rysunek sygno­ wany jest monogramom T W . Dokumentacja z t y c h d w ó c h niozalożnych źródeł jest o tyło ciekawa, że u b i ó r t a k i nio był opisany w litoraturze etnograficznej. Wymienione wyżej litografio zachowane są w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej i zbiorach Muzeum Historycznego w Krakowie. Wierszyk u g ó r y : Że cię Kasiu kocham p r z y z n a ć się nie w s t y d z ę Bo w pożyciu z t o b ą szczęście swoje widzę Wierszyk u d o ł u : Że t y będziesz moją, to się już nio zmioni, Ale się zf t r z y m a m z ś l u b e m do josioni, Bo gdy nie mam teraz srebra ani miodzi, To nio mogę księdzu d a ć na zapowiedzi, Bo gdy się omloci jarzyny półkopok To się już ma o czom uweselić chłopok. D w ó r w Rząsce p ó ź n o k l a s y c y s t y c z n y z 1. ćwierci X I X w. został przerobiony w 2. poł. X I X w. Dano z: „ K a t a l o g Z a b y t k ó w Sztuki w Polsce", t . I , Woj. krakowskie, Warszawa 1933, s. 172. Malowidło ścienne Stachowicza nie jost odnotowane w Katalogu- W spisie zawartości t o k i Zbiór ikonograficzny A. Grabowskiego (Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie) znajduje się adnotacja, że malatura t a została „zabielona przez nowogo n a b y w c ę p. Gladysza". Działalność artystyczna Gąsiorowskiogo przypada na lata 1850-te. Z lat 1960-tych i późniejszych zaohowało się mniej jego prac, są też one słabsze. Gąsiorowski w y s t a w i a ł w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Krakowio w 1854—56. „Gąsiorowski nałoży do malarzy z zamiło­ waniem i piotyzmom o d d a j ą c y c h w y g l ą d przedstawianych z a b y t k ó w , t a k że rysunki jego m a j ą znaczenie dokumentarne" pisze o n i m M . J a r o s ł a w i e c k a w Słowniku Biograficznym. J. St. B y s t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, K r a k ó w 1934. 5» Z. Batowski, Norblin, L w ó w — Warszawa 1911. 51 J. S. B y s t r o ń , op. cit., s. 20 i 21. 52 W Tece A . Grabowskiego, poświęconej K . W . K i e l i sińskiemu (Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie nr 1002) znajdujemy ciokawy d r u k ulotny, w y d r u k o w a n y w Po­ znaniu 10 czorwca 1842 r. Autorem jego jost W i k t o r A d a m Kurnatowski, p o z n a ń s k i litograf, działacz niepodległościowy. Przedstawia on t r u d n o ś c i , z j a k i m i walczyli w o w y m czasie wydawcy m a t e r i a ł ó w o charakterze dokumontalnym, a więc rycin historycznych, map, p l a n ó w miast. Autorzy ich b y l i skazani często na wydawanie w ł a s n y m sumptem dzioł posia­ d a j ą c y c h ogromne znaczenio dla narodu. Nio wydawa.no również celniejszych dzioł sztuki, bo b r a k ł o n a k ł a d c ó w . Kurnatowski pisze: ,,W atelioch malarzy nie w i d a ć j a k t y l k o portrety, a czy może a.rtyjta rozwijać pomy.-ły, waż­ niejszych imać się u t w o r ó w , kiody ciągle p a m i ę t a ć musi 0 zaspokojeniu koniocznych potrzeb do życia ? D l a sztycharstwa j e d y n y m żywiołem podobno są u nas pieczęcie i medale, lecz to z przypadku i t y l k o na chwilę. N a większe rzeczy r i e starczy nam bynajmniej. Pan Kielisiński n a p r z y k ł a d po uzbioraniu na swoje a l b u m taniej 5 T a l . za 100 r y c i n wynoszącoj prenumeraty, dołożył 20 T a l . na zapłacenie za blachy 1 koszta druku. Nie będzie to zapewne z a c h ę t ą do wydania album wiolkopolskiogo, do czego ma. już znaczny zapas matoryałów". A . Grabowski p o z o s t a w a ł w ścisłych stosunkach z K . W . Kielisińskim, cenił jego s z t u k ę r y t o w n i c z ą , a zwłasz­ cza cenił Kielisińskiogo jako człowieka i pozostawił w swojej Tece sordeczno i ciepłe wspomnienia o n i m . Służył też artyście p o m o c ą finansową poprzez za.kup jego dzieł i pomagał m u w z a ł a t w i a n i u spraw, gdy Kiolisiński b y ł chory. (Materiały w Tece A. Grabowskiego pośw. K . W . K i e l i s i ń skiomu). Album K.W.Kielisińskiego nakładem J.K. Żupań­ skiego w Poznaniu. L i t . i druk. M . J a r o c z y ń s k i e g o w Poznaniu 1853 oraz: Poszył dodatkowy do Album Kielisińskiego, Poznań 1855. N a k ł a d e m księgarni J . K . Żupańskiego. •- „ G a z e t a Warszawska", 1855, nr 114 (wycinek w Tece A . Grabowskiego, op. cit.). 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 3 54 5 6 Za zwrócenie uwagi na t ę Tekę oraz inne materiały d o t y c z ą c e twórczości Kielisińskiego oraz Stachowicza, jak również za cenne w s k a z ó w k i dziękuję serdecznie p. dr A. Troidorowej, kierowniczce Zbiorów Graficznych B i b l . PAN w Krakowie. s Z. Amoisenowa, Stroje ludoice z przed 100 lat w nie­ znanych rysunkach Preka i Kielisińskiego, „ K a l e n d a r z Ilu­ strowany Kurvora Codziennego na rok 1938", Rocznik X I , s. 225—228. Szereg odcisków k w a s o r y t n i c ż y c h Kielisińskiego wy­ konanych na podstawie akwarel nio jest podpisanych w Al­ bumie wydai-ym przez Ż u p a ń s k i e g o . N i e k t ó r e podpisy na nich wykonane r ę k ą Kielisińskiego zawierają najczęściej miojsco wykonania kwasorytu czyli akwaforty, d a t ę i sygna­ t u r ę autora. S t ą d p o m y ł k i przy korzysta.niu przez etno­ grafów z m a t e r i a ł ó w Kielisińskiego. I t a k A . Glapa w „Atla­ sie Polskich Strojów L u d o w y c h " , Strój szamotulski, Lublin 1951, na ryc. 5 i 7 przedstawia chłopów z Medyki, a nio u b i ó r chłopów z okolic Poznania, j a k to sugeruje autor A t ł a s u . W t y m ż e Atlasie autor k o r z y s t a ł z rycin K.W. Kielisińskiego nie p o d a j ą c ich autora, por. ryc. 37 na s. 34: Ubiory chłopów z okolic Kórnika w e d ł u g J.J. Lipińskiego, Piosnki ludu wielkopolskiego, 1. cz. P o z n a ń 1842. 5» Źródło pierwotne, t j . rysunek J. Głogowskiego, na k t ó r y m opierał się równioż J . Matejko, rysując ten ubiór w swoim Albumie, nie jest m i znane. Nio wiadomo czy jest zachowany w zbiorach polskich. <• ° Por. W . Cichowicz i J . O r a ń s k a , Wielkopolska w gra­ fice K.W. Kielisińskiego, stroje ludowe, krajobrazy, Kórnik 1955. ( W książeczce tej z n a l a z ł a m błędnie zamieszczoną r y c i n ę nr 10 Z gaikiem — jest to chłop z rózgą weselną od M e d y k i , k t ó r e g o równioż A . Glapa umieścił w swoim Atlasie). "i Por. R. Reinfuss, Polskie druki na płótnie, Warszawa 1953, zwłaszcza m o t y w y drukowano z desek. Por. F . K o t u l a , Poszukiioanie metryk dla stroju ludo­ wego, R z e s z ó w 1954. L . Zienkowicz, Les costumes ... (przyp. 16). Por. opinię J. Łopkowskiego w artykule Babia Góra i jej okolice [ w : ] „ K a l e n d a r z u Powszochnym J. Widta na rok 1858", K r a k ó w 1857, s. 15, cyt. za T. Sewerynem: Parzenice góralskie, K r a k ó w 1930, s. 14, przypis 1. Franciszek Ksawery Prek, Czasy i ludzie, przygoto­ w a ł do druku, p r z e d m o w ą , w s t ę p e m i przypisami opatraył H e n r y k Barycz, W r o c ł a w 1959. " F . K . Prok, op. cit.. s. 196. F . K . Prek, op. cit., s. 243. * F . K . Prek, op. cit., s. 163. "> F . K . Prek, op. cit., s. 195. » A . Vetulani, Wojciech Gerson, Warszawa 1972, s. 12 i 13. Atitor podajo szla.k w ę d r ó w e k młodzieńczych Gersona, co ma, szczególno znaczenie dla interpretacji jego materiału rysunkowego, zawartego w w y d a n y m dziole: Costumes Polonais. Gerson, poczynając od 1849 r. b y ł na Kielocczyźnio, gdzie gościł u ówczesnego mecenasa sztuki, naczelnika po­ wiatu, Tomasza Zielińskiego. Po u k o ń c z e n i u studiów wyb r a ł się w 1850 r. z towarzyszami w clwumiesięczną podróż do Ojcowa i okolicy. W 1851 r. w ę d r o w a ł pieszo przez joziora augustowskio do K o w n a i W i l n a . W 1852 r. odbył podróż statkiem w górę W i s ł y do Zawichostu, a daloj zwiedził pioszo Lubelszczyznę, Sandomiorskio, ponownie Kiolecczyznę oraz d o ' i n ę rzeki Szreniawy i P r ą d n i k a . W 1853 r. udał się Wisłą w dół rzeki, przebywaj na. Kuja.wach i Mazowszu. W tymże roku joszczo raz zwiedził Lubelszczyznę. Dane o Gersonie znajdujemy rów-nież u Kazimierza Molondzińskiogo, Wojciech Gerson 1831—1901, Warszawa 1939. B . Mvlewski (op. cit. przypis 10) krytykuje zestawy malowane przez Gersona jako nietypowe, bo zapożyczone, np. u chłopa z Sandomierskiego — furażerkę przywiezioną z wojska. Wydaje się, żo Malewski usiłował rzeczywistą do­ k u m e n t a c j ę p o d c i ą g n ą ć pod wyidealizowany stereotyp stroju ludowego, nie zmieniający się w ciągu wieków. Błędy takie w odniesieniu do ubiorów ludowych popolniali również inni badaczo, t r a k t u j ą c ubiory ludowo w sposób ahistoryczny. T. Seweryn, Ubiór chłopski w Polsce (1450—1650), „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w Krakowie", 1966, s. 9—74. " W . E . Radzikowski, op. cit., cz. I I , s. 7. Por. B . Malewski, op. cit. (przypis 10), oraz Anna Kutrzeba.-Pojnarowa, Stan badań nad strojem i tkaniną, „ P o ! . Szt. l u d . " , 1964, nr 4, s. 217. Z. Gloger. Ubiory ludu [ w : ] Królestiuo Polskie, War­ szawa, 1904, t . I I , s. 253. 7 5 8 6 2 6 3 6 4 6 5 6 7 8 7 7 1 7 2 7 4 7 5 Fot.: Jacek Kubiena �