https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10120814d761547a29f64bd266969ab9.pdf bacd8f21ec62fd986cba76d738bbae60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4799 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4455 Title A name given to the resource XXI i XXII konkurs szopek w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa XXI Fryś-Pietraszkowa I XXII K O N K U R S S Z O P E K Jakby na p r z e k ó r wypowiedziom s c e p t y k ó w popular­ ność k o n k u r s ó w na n a j p i ę k n i e j s z ą szopkę k r a k o w s k ą wzrasta z r o k u na rok. Podczas gdy w pierwszych 15 konkursach b r a ł o udział do 40 s z o p k a r z y w X X k o n ­ kursie — 64, w X X I — 75, to w ostatnim X X I I , k t ó r y o d b y ł s i ę 12 grudnia 1964 r. — 100 t w ó r c ó w p o k a z a ł o łącznie 113 szopek. P r z e s z ł o p o ł o w ę stanowili w ś r ó d nich debiutanci. I n t e r e s u j ą c o przedstawia się s t r u k t u r a w i e k u i płci szopkarzy: W i e k do 14 1. 15—241. 25—341. 35—441. 45—541. 1963 22 (4) 18 (4) 1964 20 (5) 29 (9) 91(2)" 12 1(2) 9 19 '(3) ponad 55 1. 7 10 7 (1) 13 (2) Z w r ó c i ć n a l e ż y u w a g ę na fakt, że wzrasta ostatnio liczba kobiet w y k o n u j ą c y c h konkursowe szopki. W r o k u 1963 było ich 10, a w 1964 r. już 22, a w ś r ó d nich n a j ­ w i ę c e j dziewcząt, uczennic i studentek, ale b y ł y t a k ż e reprezentowane, choć mniej licznie, starsze osoby. R a z e m 75 (10) 100 (22) K R A K O W I E 3 drugie, 4 trzecie i 4 czwarte o t r z y m a ł a niezbyt liczna grupa szopkarzy w w i e k u 35 do 44 lat, podczas gdy na szopkarzy m ł o d s z y c h , 25 do 34 lat, p r z y p a d ł y kolejno pierwsza, druga, trzecia i czwarta nagrody, a wszyscy starsi — w w i e k u ponad 45 lat, nie zdobyli ani jednej pierwszej, t y l k o 2 drugie, 8 trzecich i 6 czwartych, a w i ę c stosunkowo d u ż o , ale raczej niższych n a g r ó d . Niewiele n a g r ó d , bo t y l k o 2 drugie, 1 trzecia i 5 czwartych przy­ znano m ł o d z i e ż y ; ona natomiast otrzymuje z n a c z n ą w i ę k ­ szość przyznawanych k a ż d o r a z o w o w y r ó ż n i e ń . w y k o n a w c ó w R o k W Jeśli chodzi o skład zawodowy u c z e s t n i k ó w ostatnich k o n k u r s ó w , to najliczniej reprezentowana b y ł a młodzież szkolna i studencka ( X X I konkurs — 45%, X X I I — 37%). D r u g ą co do wielkości g r u p ę ( X X I — 26%, X X I I — 30%) stanowili rzemieślnicy, technicy i pracownicy f i z y c z n i . Około 15% szopkarzy w tych konkursach to pracownicy umysłowi, w tym kilku z wyższym wykształceniem, a o k o ł o 10% renciści. N a j w i ę k s z y m powodzeniem cieszą się konkursy w ś r ó d dzieci i młodzieży do lat 24. Ta kategoria d o s t a r c z y ł a około p o ł o w y u c z e s t n i k ó w ostatnich d w ó c h k o n k u r s ó w . O p i e r a j ą c się na biografiach d o j r z a ł y c h szopkarzy, w i e ­ lokrotnie notowanych w konkursach, m o ż e m y przypusz­ czać, że z grupy m ł o d y c h za lat k i l k a w y r o s n ą zdobywcy n a j w y ż s z y c h n a g r ó d . Nagrody te najczęściej d o s t a j ą się w r ę c e ś r e d n i e g o pokolenia. N a j w i ę c e j wysokich n a g r ó d łącznie w ostatnich d w ó c h konkursach, bo 3 pierwsze, 2 W 1963 r. przyznano 2, a w 1964 r. 3 pierwsze nagro­ dy. W ś r ó d l a u r e a t ó w d w u k r o t n i e p o w t a r z a j ą się nazwi2 Grupa ta została o k r e ś l o n a w oparciu o_ niezbyt precyzyjne dane dotyczące zawodu z p r o t o k o ł ó w k o n ­ kursowych prowadzonych przez Muzeum Historyczne m. K r a k o w a . 1 Por. R. Reinfuss, X V powojenny konkurs szopek, „Pol. Szt. L u d . " , X V , 1960, n r 2, s. 114 i recenzje z na­ s t ę p n y c h k o n k u r s ó w szopek. «•»-<, f , t .n.i h -fi. \ i k%r JM .1 j$> f 60 : .. i. . ? • ..» 1 ' 'l' ~ V •• . c i Szopki. II. 1. Wys. 170 cm. Wyk. Zbigniew Grzech. Kraków. I nagr. na konkursie 1963 r. II. 2. Wys. 155 cm. Wyk- Z. Grzech. I nagr. na konkursie 1964 r. II. 3. Wys. 49 cm. Wyk. w 1963 r. Feliks Czaj­ kowski. Zelczyna, pow. Kraków. II. 4. Wys. 160 cm. Wyk. Wacław Morys. Kraków. I nagr. na konkursie 1963 r. II. 5. Wys. 130 cm. Wyk. W. Morys. I nagr. na konkursie 1964 r. �szopki, nieco zanadto w y d ł u ż o n a , ustawiona na licznych kolumienkach, zbyt subtelnych w stosunku do opartych na nich ł u k ó w i do całego masywu. Z w ł a s z c z a szopka u b i e g ł o r o c z n a s p r a w i a ł a w r a ż e n i e , że lada chwila k o l u m ­ nada m o ż e się z a ł a m a ć pod jej ciężarem. W a c ł a w Morys już od dawna należy do czołówki k r a ­ kowskich szopkarzy i wielokrotnie z d o b y w a ł wysokie na­ grody, a ostatnie sukcesy p o t w i e r d z a j ą jego d u ż e m o ż ­ liwości. Szopki pokazane przez niego w ostatnich d w u konkursach c e c h u j ą dobrze w y w a ż o n e proporcje oraz u m i e j ę t n e przetwarzanie e l e m e n t ó w zabytkowej archi­ t e k t u r y K r a k o w a t w o r z ą c y c h p r z e w a ż n i e h a r m o n i j n ą ca­ łość. S m u k ł ą f o r m ę swych szopek p o d k r e ś l a Morys do­ datkowo szeregiem pionowych r y t m ó w na fasadach, d r o ­ biazgowo rozpracowanych pod w z g l ę d e m architektonicz­ n y m i kolorystycznym. Do dekoracji, poza b a r w n y m i foliami, u ż y w a t a k ż e drobnych szklanych p a c i o r k ó w . Ostatnie szopki Morysa zdobiły liczne l a l k i , umieszczane na ruchomych k r ę g a c h , na p r z y k ł a d k o r o w ó d L a j k o n i k a czy krakowskie wesele z „ c h o c h o ł e m " . ska Zbigniewa Grzecha (27 1.) i W a c ł a w a Morysa (40 1.). Obaj ci szopkarze wiele już razy startowali w k o n k u r ­ sach, przy czym Grzech, w y s t ę p u j ą c y kolejno jako uczeń liceum, student i wreszcie magister i n ż y n i e r , stopniowo z d o b y w a ł coraz wyższe nagrody, aż wreszcie ostatnio z a k w a l i f i k o w a ł się do n a j w y ż s z e g o grona l a u r e a t ó w . Inż. Grzech w y k o n u j e swe szopki z j u b i l e r s k ą p a s j ą i precy­ zją. W y p r a c o w a ł on styl dekoracji w y r ó ż n i a j ą c y się nie­ zliczoną w p r o s t m a s ą w o l u t , ł a ń c u s z k ó w i innych d r o b ­ nych z d o b i e ń ze staniolu o stonowanych kolorach. Po­ k r y t e n i m i frontony szopekj s p r a w i a j ą w r a ż e n i e prze­ ł a d o w a n y c h , dopiero po w ł ą c z e n i u w e w n ę t r z n e g o o ś w i e t ­ lenia budzi zachwyt ich bajeczne bogactwo. Pewne za­ strzeżenia wywołuje natomiast sama b r y ł a b u d y n k u Trzecia szopka odznaczona w 1964 r. I n a g r o d ą na­ leżała do Witolda G ł u c h a , 35-letniego mechanika. M i a ł a ona z g r a b n ą s y l w e t k ę i kunsztowne zdobiny t e c h n i k ą p r z y p o m i n a j ą c ą f i l i g r a n w kolorze z ł o t y m i srebrnym, k t ó r e j a k p a j ę c z y n k a p o k r y w a ł y wielobarwne tło. Charakterystyczne jest, że za n a j p i ę k n i e j s z e w X X I I konkursie uznano szopki, w k t ó r y c h zdobnictwo d o m i n o ­ w a ł o w zasadzie nad k s z t a ł t e m , podczas gdy n i e k t ó r e szopki, w y r ó ż n i a j ą c e się w ł a ś n i e f o r m ą , z n a l a z ł y m n i e j ­ sze uznanie w oczach j u r y . Do takich n a l e ż a ł a np. szopka Jana N u ć k o w s k i e g o , studenta architektury ( I I nagroda), bardzo krakowska, a j e d n o c z e ś n i e ś w i e ż a i i n t e r e s u j ą c a d z i ę k i u w z g l ę d n i e n i u k i l k u nie w y k o r z y s t y w a n y c h do­ tychczas przez szOpkarzy f r a g m e n t ó w architektonicznych i nowatorskiemu zestawieniu (boczne w i e ż e w l e k k i m skosie, zamiast frontalnie). W ś r ó d czterech I I n a g r ó d znalazła się r ó w n i e ż szopka Franciszka Tarnowskiego, 61 �k t ó r y powoli zaczyna p r z e ł a m y w a ć długi okres złej passy, Macieja Moszewa oraz I r e n y B a r a ń s k i e j . Moszew, student architektury, od k i l k u lat zafascynowany szop­ k ą k r a k o w s k ą , interesuje się zwłaszcza jej w y p o s a ż e ­ niem technicznym. D a ł s z o p k ę w d z i ę c z n ą , p r o s t ą w for­ mie. Po licznych jej balkonikach, korytarzach i pode­ stach s n u ł y się korowody m a l e ń k i c h figurynek w t a k t prostej melodii w y g r y w a n e j przez mechaniczne cym­ b a ł y . Ten sam t w ó r c a w y k o n a ł ponadto n a j m n i e j s z ą „ s z o p k ę " k o n k u r s u o wysokości... 0,5 cm. Szopka Ba­ r a ń s k i e j , barwna, duża, poprawna, nie w y r ó ż n i a ł a się specjalnie na tle innych. R ó w n i e ż w poprzednim, X X I konkursie cztery szop­ k i o t r z y m a ł y d r u g ą l o k a t ę . M i m o iż wszystkie zbudo­ wane b y ł y w g tego samego schematu ( t r z y w i e ż o w a szopka o dość znacznych rozmiarach), b y ł y znacznie z r ó ż n i c o w a n e . W y k o n a w c a m i ich b y l i : Z y g m u n t Grabar­ ski, Z d z i s ł a w Dudzik ( w X X I I konkursie I I I nagroda), S t a n i s ł a w P a c z y ń s k i oraz Jan J ę d r s z c z y k . Nie sposób na t y m miejscu w y m i e n i ć nawet wszystkich t w ó r c ó w nagrodzonych szopek, nie m ó w i ą c o n a j k r ó t s z e j choćby charakterystyce ich. W a r t o jeszcze w s p o m n i e ć o znanym r z e ź b i a r z u l u d o w y m , Feliksie Czajkowskim, k t ó r y p a r ą lat temu zaczął uczestniczyć w konkursach, p o c z ą t k o w o z d r e w n i a n y m i budyneczkami, k t ó r e m a ł o p r z y p o m i n a ł y t r a d y c y j n ą s z o p k ę k r a k o w s k ą . Stopniowo jego prace stają się coraz bardziej i n t e r e s u j ą c e d z i ę k i temu, ż e nie stosuje on mechanicznie ustalonych k a n o n ó w szopki krakowskiej, a przetwarza je po swojemu, u z u p e ł n i a j ą c charakterystycznymi r z e ź b a m i . F i g u r k i Czajkowskiego, zakupione w Cepelii, zostały k u jego rozpaczy w y k o ­ rzystane przez innego szopkarza, Ryszarda K i j a k a , jako k u k i e ł k i . Była to jedna z niewielu szopek ze s c e n k ą i ruchomymi lalkami. Te szopki-teatrzyki, niegdyś lansowane j a k o p r z y ­ szłość szopki krakowskiej i forytowane przez sądy II. 6. Szopka, wys. 115 cm. Wyk. I nagr. na konkursie 1964 r. Witold Głuch. Kraków. 6 konkursowe, w y r a ź n i e się p r z e ż y w a j ą . Nie znalazły n a b y w c ó w , bowiem b y ł y zbyt kruche i delikatne, a r ó w n o c z e ś n i e za kosztowne, b y m o ż n a je o d d a ć np. w r ę c e dzieci w ś w i e t l i c y szkolnej. Z w y k ł e , zwłaszcza mniejsze szopki nadal cieszą się powodzeniem, w y k o ­ rzystywane j a k o podarunki, p a m i ą t k i i t p . Prawdopo­ dobnie dlatego od k i l k u lat wzrasta w ś r ó d u c z e s t n i k ó w k o n k u r s ó w tendencja do miniaturyzacji szopek. W ś r ó d szopek zgromadzonych ostatnio blisko p o ł o w ę s t a n o w i ł y szopki m a ł e , p o n i ż e j 40 cm w y s o k o ś c i , a w ś r ó d nich sporo m i n i a t u r e k od 10 do 0,5 om. M o ż n a b y ł o w ś r ó d nich z a u w a ż y ć niejednokrotnie p r a w d z i w e a r c y d z i e ł k a , j a k szopeczki wykonane przez B a r b a r ę W o ź n i c z k o , Leo­ na K r u k a czy 12-letniego M a ć k a K ł y s i k a . Szopkarze, w ustawicznym poszukiwaniu nowych, atrakcyjnych p o m y s ł ó w i r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h , z w r a ­ cają b a c z n ą u w a g ę na wszystkie aktualne zdarzenia i obchody. W ostatnich konkursach w y r a ź n i e z a z n a c z y ł się w p ł y w Jubileuszu U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ń s k i e g o , w postaci e l e m e n t ó w a r c h i t e k t u r y Collegium Maius a na­ wet neogotyckiego Collegium N o v u m , w k o m p o n o w a ­ nych w fasady szopek. W w i e l u szopkach w y s t ę p o w a ł y f i g u r k i postaci historycznych z w i ą z a n y c h z U n i w e r s y ­ tetem, m . i n . Kazimierz W i e l k i , Jadwiga i J a g i e ł ł o w oto­ czeniu t r a d y c y j n y c h k r a k o w s k i c h L a j k o n i k ó w , T w a r ­ dowskich, t a ń c z ą c y c h k r a k o w i a k ó w , kwiaciarek z r y n ­ k u . Jako dekoracja szopkowych w n ę t r z w y s t ę p u j ą t a k ­ że m i n i a t u r y n i e k t ó r y c h k r a k o w s k i c h p o m n i k ó w . Trzeba p o d k r e ś l i ć , że coraz rzadziej z d a r z a j ą się w pokazach „ o m y ł k i " , p o l e g a j ą c e na z u p e ł n y m niezrozumieniu za­ sad konkursu. W ostatnim, poza s z o p k ą - a b s t r a k c j ą po­ k a z a n ą przez d w ó c h s t u d e n t ó w A S P oraz modelem „ p r a s ł o w i a ń s k i e g o g r o d u K r a k a " , więcej ich nie zano­ towano. Z w i ą z a n a z d u ż y m i t r u d n o ś c i a m i jest o g ó l n a ocena w a r t o ś c i artystycznych, jakie p r z y n i o s ł y ostatnie dwa konkursy. K o n k u r s ó w b y ł o już wiele, konkurencja z w i ę k s z a się stale, coraz t r u d n i e j s t w o r z y ć coś nowego, rewelacyjnego, co r ó w n o c z e ś n i e nie o d b i e g a ł o b y w spo­ sób zasadniczy od t r a d y c j i krakowskiej szopki. W y d a ­ w a ć b y się m o g ł o , że n a s t ą p i ł okres pewnej stagnacji w jej rozwoju. Jednak p o r ó w n u j ą c szopki w s p ó ł c z e s n e z u s t a w i o n y m i na w y s t a w i e pokonkursowej p a r u n a j ­ lepszymi szopkami sprzed k i l k u czy k i l k u n a s t u lat, w i d a ć w y r a ź n i e o g r o m n ą r ó ż n i c ę . Te starsze, bardzo poprawne, ale j a k b y akademickie w swej s z t y w n o ś c i , nie w y t r z y m u j ą k o n k u r e n c j i z wieloma szopkami no­ w y m i , nawet t y m i , k t ó r e u z y s k a ł y ś r e d n i ą o c e n ę . W i d a ć tedy w y r a ź n i e , że szopka k r a k o w s k a stale zmienia się i rozwija, choć zbyt wolno, by m o ż n a to z a o b s e r w o w a ć z k o n k u r s u na konkurs. O potrzebie k o n k u r s ó w , poza i c h o s i ą g n i ę c i a m i a r t y ­ stycznymi oraz ilością u c z e s t n i k ó w , ś w i a d c z y t a k ż e ich ogromna p o p u l a r n o ś ć w K r a k o w i e . Ostatnie d w a k o n ­ kursy o d b y w a ł y się wprawdzie tradycyjnie na R y n k u G ł ó w n y m , ale nie na stopniach p o m n i k a Mickiewicza, j a k dotychczas b y w a ł o , lecz pod arkadami Sukiennic,, w miejscu tak ciasnym, że dla regulacji r u c h u t ł u m u ciekawych i u m o ż l i w i e n i a pracy j u r y o k a z a ł a się k o ­ nieczna pomoc m i l i c j i . Z r o z u m i a ł e , że i pokonkursowe w y s t a w y cieszą się o g r o m n y m zainteresowaniem t y s i ę c y w i d z ó w . Wszystkie nagrodzone w i ę k s z e szopki zostały oczywiście zakupione przez r ó ż n e instytucje, mniejsze można było nabyć zarówno w Krakowie, jak i War­ szawie w sklepach Cepelii. Fot.: Jan Swiderski. �