https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1645ebd7367119edd50782292bb6d2b5.pdf d848fe8b2fa6013f27fa84765ca1ebd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:567 Title A name given to the resource Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu XIX i w XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.433-446 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA MATERIAŁY DO HISTORII ORGANIZACJI PRZEMYSŁU DOMOWEGO I RZEMIOSŁA WIEJSKIEGO W W I E L K I E J B R Y T A N I I W KOÑCU X I X I W X X W. Znaczenie, j a k i e posiada przemysł d o m o w y i rzemiosło w gospodarce w i e j s k i e j , związane jest ściśle z r o z w o j e m życia gospodarczego w s i i j e j układem stosunków społecznych. Zapotrzebowanie na poszczególne f o r m y wyrobów i usług rzemieślniczych na w s i jest zależne w znacznym stopniu od ogólnego poziomu gospodarki r o l n e j , s t r u k t u r y obszarowej gospo­ d a r s t w i i c h p r o f i l u produkcyjnego, właściwej d y s t r y b u c j i artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i , j a k również miejscowej t r a d y c j i n i e ­ których gałęzi wytwórczości w i e j s k i e j . W każdym j e d n a k układzie w a r u n ­ ków zapotrzebowanie t a k i e istnieje i dlatego prawidłowy rozwój usług rzemieślniczych poprzez przystosowanie t r a d y c y j n e g o rzemiosła do p o ­ t r z e b nowoczesnego r o l n i c t w a jest konieczne d l a właściwego zorganizo­ w a n i a gospodarki w i e j s k i e j . Przykładem t a k r o z u m i a n e j r o l i rzemiosła w ogólnej s t r u k t u r z e gospodarczej w s i jest rzemiosło w i e j s k i e w W i e l k i e j B r y t a n i i . W y s o k i stopień uprzemysłowienia k r a j u i duża podaż artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i nie l i k w i d u j e zapotrzebowania na p r a ­ cę rzemieślnika, wpływając j e d ynie na zmianę c h a r a k t e r u w y k o n y w a ­ n y c h przez niego usług. Proces przystosowania się p r o d u k c j i rzemieślni­ czej d o n o w y c h wymagań r y n k u , zarówno przez modernizację w a r s z t a ­ tów, j a k i podniesienie k w a l i f i k a c j i zawodowych, jest w w i e l u w y p a d k a c h k i e r o w a n y i wspomagany przez i n s t y t u c j e państwowe i organizacje spo­ łeczne. Daje t o możliwości bardziej prawidłowego r o z w o j u poszczególnych działów wytwórczości w zależności od a k t u a l n y c h (potrzeb w t y m zakresie. Porównanie t e j s y t u a c j i z procesem p r z e m i a n , j a k i m podlega wytwór­ czość w i e j s k a na terenie Polski, p o z w o l i być może na w y s n u c i e wniosków dotyczących różnic i podobieństw w przeobrażeniach współczesnej k u l t u ­ r y w s i w k r a j a c h o różnej s t r u k t u r z e gospodarczej i systemach p o l i t y c z ­ n y c h . Porównanie t a k i e w y d a j e się t y m bardziej uzasadnione, że zagad­ nienie u t r z y m y w a n i a się n a w s i zajęć związanych z rzemiosłem i p r z e ­ mysłami w i e j s k i m i , wiąże się z n a d a l bardzo a k t u a l n y m w w i e l u k r a j a c h 2« — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �434 WANDA PAPROCKA p r o b l e m e m z a t r u d n i e n i a dodatkowego ludności w i e j s k i e j posiadającej gospodarstwa nie dające podstaw do u t r z y m a n i a i wymagające od i c h właścicieli uzupełniania budżetów dochodami z zajęć pozarolniczych. Przemysł d o m o w y i rzemiosło j a k o źródła dodatkowego dochodu z n a j ­ dują się również w kręgu zainteresowań ekonomistów radzieckich. J e d ­ n y m ze sposobów podniesienia dochodowości państwowych i k o l e k t y w ­ n y c h gospodarstw r o l n y c h jest l i k w i d a c j a sezonowości z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e . Przemysły lokalne i rzemiosła mogą dostarczyć p r a c y w okresach w o l n y c h od robót r o l n y c h , zwiększając ilość d n i roboczych w r o k u , a t y m s a m y m podnosząc i n d y w i d u a l n e z a r o b k i każdego pracow­ n i k a . Rodzaj przedsiębiorstw, j a k pisze C. Kolesniew w a r t y k u l e d o t y ­ czącym podstawowych zagadnień e k o n o m i k i kołchozu, p o w i n i e n odpo­ wiadać p r z y r o d z o n y m w a r u n k o m gospodarstwa i p r z y z w y c z a j e n i o m l u d ­ ności . Zorganizowane na t y c h zasadach w niektórych kołchozach i sowchozach przemysły przyniosły spodziewane efekty, należy więc p r z y ­ puszczać, że w t y m k i e r u n k u pójdzie dalszy i c h r o z w ó j . Jak w y n i k a z t y c h przykładów, zainteresowania przemysłem w i e j s k i m i rzemiosłem mogą mieć różne źródła w zależności od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j i gospodarczej k r a j u i w różny sposób może kształtować się k i e r u n e k ich r o z w o j u . Organizacja przemysłu i rzemiosła w W i e l k i e j B r y t a n i i jest szczegól­ nie wyraźnym dowodem, że t e działy p r o d u k c j i i usług nie pozostają na marginesie życia gospodarczego k r a j u i w dalszym ciągu koncentrują zainteresowania specjalistów różnych dziedzin . W W i e l k i e j B r y t a n i i w r o l n i c t w i e z a t r u d n i o n y c h jest ok. 900 t y s . osób. R o l n i c t w o zajmuje obszar 49 milionów akrów ziemi, w t y m w A n g l i i 1 2 3 1 C. K o l e s n i e w , Koriennoj wapros kołchoznoj ekonomiki, „Ekonomiczeskaja G a z i e t a " , n r 4 8 : 1965, s. 38. W kołchozie „Krasnyj M a j a k " 2 płótna lnianego, wykonywanego w o b w o d z i e g o r k o w s k i m w p ł y w y ze sprzedaży z surowca uprawianego i przerabianego w koł­ chozie, osiągnęły w 1964 p o n a d 60°/o w s z y s t k i c h pieniężnych w p ł y w ó w kołchozu. D o uruchomienia zakładu przerobu l n u dniówka jednego robotnika wynosiła 1 rb. 35 k o p . P o u r u c h o m i e n i u podniosła się do 3 r b . 45 kop. W kołchozie i m . Z a c h a r o w a o b w o d u p s k o w s k i e g o w y r a b i a n e z odpadów różne przedmioty, j a k rączki do śrubokrętów i pilników, drewniane drewna k o r k i itp., stanowiły w 1964 r. trzecią część ogólnych dochodów kołchozu. W ł a d z e kołchozowe corocznie zawierają umowy z l e n i n g r a d z k i m i przedsiębiorstwami na dostarczanie t y c h w y r o b ó w . S z y b k a r e a l i z a c j a p r z e z kołchozy zamówień wzbudziła duże z a i n ­ t e r e s o w a n i e l e n i n g r a d z k i c h kooperantów, którzy zaczęli zawierać u m o w y kołchozami pskowskiego, nowogrodzkiego i leningradzkiego d r e w n i a n y c h łopat, opakowań, mioteł itp. K o l e s n i e w , 3 B a d a n i a n a d przemysłem d o m o w y m przeze mnie w Koriennoj z wieloma na dostawę wapros... i rzemiosłem w i e j s k i m p r o w a d z o n e c z a s i e 2 miesięcznego p o b y t u I n s t y t u t e w O x f o r d z i e w 1966 r. obwodu w były Agricultural Economics Research �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ 435 BRYTANII i W a l i i 29,3 m l . akrów, p r z y czym połowa tego obszaru zarejestrowana jest jako tereny wypasowe. W całym k r a j u ziemie orne zajmują 30,7 m i l . akrów. N a ogólną liczbę 450 t y s . f a r m (1966) połowa jest własnością f a r ­ merów, pozostała znajduje się w posiadaniu osób p r y w a t n y c h , trustów, znaczna część jest własnością R o y a l F a m i l y , N a t i o n a l Coal Board, C h u r c h С ommissioner s. Prowadzone współcześnie przez J . Ashtona i R. E. Cracnella badania nad strukturą gospodarczą f a r m w A n g l i i i W a l i i przynoszą szereg n i e ­ zmiernie ważnych d l a omawianego t e m a t u spostrzeżeń dotyczących za­ gadnienia dodatkowego z a t r u d n i e n i a w gospodarstwach r o l n y c h . K o n c e n ­ trując swoją uwagę głównie na badaniu f a r m , których wielkość nie daje podstaw do pełnego u t r z y m a n i a i c h właścicielom, s t w i e r d z i l i oni, że prze­ ciętna wielkość f a r m y dającej pełny dochód w y n o s i 115 akrów, średnia natomiast wielkość f a r m obliczona na podstawie spisów ludności, w y n o s i 70 akrów. Za podstawę k l a s y f i k a c j i dla określenia wielkości f a r m y , d a ­ jącej pełny dochód, przyjęto wielkość zatrudnienia potrzebnego do j e j u p r a w y , którą obliczono na 275 d n i roboczych w r o k u . Dalsza k l a s y f i ­ kacja pozwoliła na określenie małych f a r m j a k o wymagających d l a u p r a ­ w y 275—600 d n i roboczych w r o k u , średnich 600—1200 d n i roboczych i w i e l k i c h ponad 1200 d n i roboczych. T a k przeprowadzona k l a s y f i k a c j a w zestawieniu z materiałami s t a ­ t y s t y c z n y m i pozwoliła obliczyć, i l u właścicieli f a r m posiada dodatkowe z a t r u d n i e n i e poza r o l n i c t w e m . Spis ludności z 1955 r. wykazał, że w A n g l i i i W a l i i było 180 t y s . posiadaczy f a r m o z a t r u d n i e n i u m n i e j s z y m niż 275 d n i roboczych na ogólną liczbę 370 t y s . Dane z 1966 r. podają d l a całej W i e l k i e j B r y t a n i i liczbę 450 t y s . f a r m , z której 220 t y s . stanowią f a r m y o pełnym z a t r u d n i e n i u , natomiast 112 t y s . w y m a g a do i c h u p r a w y m n i e j niż 60 d n i roboczych w r o k u , 66 t y s . 600—1200, 42 t y s . ponad 1200 . 4 W uzupełnieniu materiałów statystycznych dotyczących A n g l i i i W a l i i w s p o m n i e n i a u t o r z y p r z e p r o w a d z i l i badania terenowe. D o badań t y c h w y b r a n o grupę 116 tys. f a r m , w których z a t r u d n i e n i e wynosiło m n i e j niż 275 d n i roboczych. Badania pozwoliły określić, j a k i e są podstawowe rodzaje z a t r u d n i e n i a dodatkowego p r z y f a r m a c h oraz które z n i c h sta­ nowią podstawę u t r z y m a n i a . Jeśli p r z y j m i e m y ogólną liczbę f a r m za 100%, z a t r u d n i e n i e będzie przedstawiało się następująco : 5 Ilość robotnicy „ sprzedawcy 4 Anual rolni „ (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) ( z a t r u d n i e n i częściowo) m l e k a detaliści ( z a t r u d n i e n i częściowo) review and determination of guarantiras, 5540 w 7„ 10,6 5000 9,6 450 0,9 1966. J . A s h t о n, В. E . C r a c n e l l , Agricultural holdings and farm business structure in England and Wales, „Jurnal of A g r i c u l t u r a l E c o n o m i c " , t. 14: 1961, s. 29, t a b l . b. 5 �436 WANDA PAPROCKA p r o d u c e n c i detaliści o g r o d n i c y ( z a t r u d n i e n i częściowo) 780 1,5 r o b o t n i c y leśni ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y m i a r z e godzin) d o s t a w c y produktów r o l n y c h ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y ­ 850 1,6 700 1,3 1260 2,4 1150 2,2 2660 5,1 m i a r z e godzin) robotnicy pracujący w transporcie wodnym (zatrudnieni w pełnym w y m i a r z e godzin i częściowo) h o t e l a r z e l u b posiadający wymiarze rzeźnicy, piekarze, i kamieniarze pełnym godzin) listonosze miarze górnicy w y s z y n k (zatrudnieni w (zatrudnieni w pełnym wy­ godzin) (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) inne zatrudnienia w „ „ niepełnym w y m i a r z e godzin w pełnym w y m i a r z e godzin 1900 3,6 24770 47,7 7030 13,5 J a k k o l w i e k n i e zostały w g r u p i e t e j w y m i e n i o n e zajęcia dodatkowe, związane z rzemiosłem, należy spodziewać się, że znaczny procent, a m i a ­ nowicie 47,7 i 13,5, podany j a k o „inne z a t r u d n i e n i a " m u s i obejmować również te rodzaje zajęć. Jak pisze J . A. V e n n w swojej pracy Foundations of Agricultural Economics, w g m i n i e N o r f o l k już o d d a w n a p r a k t y c z n i e każdy f a r m e r , posiadający poniżej 20 akrów, miał dodatkowe zajęcie j a k o szynkarz, kołodziej, szewc, tragarz i t p . Dochód z dodatkowego z a t r u d n i e n i a nie jest d l a małych f a r m j e d ­ nak j e d y n y m źródłem pozwalającym na i c h u t r z y m a n i e . Od 1892 r. R a d y Wiejskie ( C o u n t r y Councils) miały obowiązek pomocy właścicie­ l o m małych f a r m . Obecnie w A n g l i i i W a l i i ok. 16 tys. f a r m jest w s p i e ­ r a n y c h przez miejscowe organa, a o k . 1300 przez M i n i s t e r s t w o R o l n i ­ c t w a . Z l i c z b y tej 1000 jest k i e r o w a n y c h przez L a n d Settlement Asso­ ciation L i m i t e d , które powstało w 1934 r . i miało na celu u t r z y m a n i e i rozwój małych f a r m oraz dostarczenie p r a c y dla ludności b e z r o l n e j . Konieczność u t r z y m a n i a i organizowanie pomocy nawet d l a n a j m n i e j ­ szych gospodarstw r o l n y c h m a niewątpliwie swoje źródło w znaczeniu p r o d u k c j i r o l n e j d l a gospodarki W i e l k i e j B r y t a n i i . J a k k o l w i e k połowa artykułów żywnościowych jest i m p o r t o w a n a do A n g l i i , r o l n i c t w o s t a n o w i jeden z najważniejszych działów gospodarki narodowej. Szczególnie w okresie I i I I w o j n y światowej znaczenie r o l n i c t w a i dążenie d o maksymalnego zwiększenia areału z i e m i pod uprawę i j e j i n t e n s y f i k a c j i zaznaczyło się bardzo wyraźnie. W okresie ostatniej w o j n y 7 m i l . akrów łąk i pastwisk zostało oddane pod uprawę, t a k że zasiew owsa i ziemniaków zwiększył się podwójnie, pszenicy ok. 3 0 % . Obecnie p r o ­ d u k c j a r o l n a w W i e l k i e j B r y t a n i i w stosunku do okresu przedwojennego przedstawia się następująco ( w t y s . t o n ) : 6 7 6 7 Britain Ibidem, an official s. 325. handbook, L o n d o n 1965, s. 322—327. �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J P r z e d wojną średnio Produkcja zbóż pszenica buraki cukrowe 1962 1963 437 1963-1964 1651 2845 3911 2999 10 25 765 2800 7533 17 5773 22 6617 6668 6577 722 755 żyto jęczmień ziemniaki 1956-1957 BRYTANII 4873 415 734 Zwiększenie się p r o d u k c j i r o l n e j , które z p e w n y m i w a h a n i a m i moż­ na zaobserwować w okresie p o w o j e n n y m , w s y t u a c j i znacznego odpły­ w u rąk roboczych ze w s i do miasta i ogólnej tendencji kurczenia się areału terenów u p r a w n y c h świadczy o i n t e n s y f i k a c j i u p r a w y . D o k o n u j e się ono zarówno przez mechanizację r o l n i c t w a (liczba traktorów wzrosła z 117 t y s . w 1942 r . do 480 tys. w 1962 i obecnie 1 t r a k t o r p r z y p a d a na 36 akrów ornej ziemi), szkolenie k a d r y n a u k o w e j , j a k i działalność organizacji f a r m e r s k i c h , n p . N a t i o n a l F a r m e r s Unions. N i e bez wpływu jest również specjalny system pożyczek i działalność organizacji d o r a d ­ czych w zakresie prowadzenia f a r m , j a k u t w o r z o n y w 1963 r . C o m i t t e e of I n q u i r e . Ta ostatnia i n s t y t u c j a została powołana do życia w związku z ustawą rolniczą ogłoszoną przez. P a r l a m e n t w 1947 r . ( A g r i c u l t u r a l A c t ) . Ustawa t a otwierała możliwości pracy osobom z doświadczeniem r o l n i c z y m . Umożliwiała ona również r o b o t n i k o m r o l n y m prowadzenie f a r m n a własny rachunek. Troska o organizowanie właściwej pomocy i zaopatrzenie ludności rolniczej wiąże się z dążeniem do właściwego zorganizowania systemu usług i odpowiedniego rozplanowania rynków zaopatrzenia i z b y t u d l a terenów w i e j s k i c h . T e n ostatni p r o b l e m nabiera szczególnej w a g i w świe­ tle materiałów statystycznych, dotyczących rozmieszczenia ludności w A n g l i i i W a l i i . Według n i c h : 8 Ilość mieszkańców L i c z b a miast lub okręgów p o n a d 1 000 000 500 000—1000000 Ludność w tysiącach 0.' .0 5 16078 36,7 3,1 4,3 2 1348 100 000—250 000 6 24 1866 3417 7,8 50 000—100 000 47 10 0 0 0 — 50 000 340 3261 7587 7,5 17,3 poniżej 10 000 okręgi w i e j s k i e 348 476 1790 8397 4,1 19,2 250 000—500 000 Jak w y n i k a z t y c h danych, 5 0 % ludności A n g l i i i W a l i i żyje t y l k o w 37 miastach z ludnością ponad 100 t y s . D l a Szkocji procent t e n w y ­ nosić będzie 37,6, d l a p n . I r l a n d i i — 32,4%. W s k u t e k znacznej i szybkiej p o p r a w y warunków k o m u n i k a c y j n y c h Census 1951 England and Wales, Preliminary Raport, tabl. III, IV. �438 W A N D A P A P R O C K A nastąpiła m i g r a c j a usług ze w s i do miasta. Stąd zwiększająca się liczba w s i i mniejszych miast, których r y n k i h a n d l o w e uległy większej l u b mniejszej r e d u k c j i i chylą się k u u p a d k o w i tracąc swoje dotychcza­ sowe znaczenie. Większość i c h pochodziła z okresu przed industrialnego i odpowiadała potrzebom r o l n i c z y c h okręgów tworząc i c h podstawową integralną część. Zmniejszenie się i c h l i c z b y powiększa określone przez G. P. H i r s c h a , „koszty społeczne", c z y l i koszty powstające w s k u t e k dystansu między k o n s u m e n t e m a r y n k i e m , na które składają się koszty t r a n s p o r t u , k o m u n i k a c j i , zużytego czasu i t p . Właściwe więc zorganizowanie i u a k t y w n i e n i e rynków l o k a l n y c h , których f u n k c j e dostosowane byłyby do miejscowych potrzeb, podobnie zresztą j a k w Polsce, i w A n g l i i jest sprawą o dużym znaczeniu ekono­ m i c z n y m i społecznym. Szczególną uwagę zwrócił na to p r o f . Sargant Florence, który przedstawił propozycje zasiedlenia r e g i o n u d o l i n y r z e k i T a y . Według proponowanego przez niego w z o r u na przestrzeni ok. 4 t y s . m i l . k w a d r a t o w y c h p o w i n n y istnieć 1) d w a centra regionalne (posiadające o d 150 do 200 t y s . mieszkańców), które skupiałyby ważniej­ sze ośrodki s z k o l n i c t w a specjalistycznego, służbę z d r o w i a i większy ośrodek przemysłowy, 2) 10 centrów okręgowych od 5 d o 20 t y s . miesz­ kańców, posiadających r y n e k d l a z b y t u artykułów r o l n y c h i ośrodek przemysłowy, 3) 43 zurbanizowane wsie od 1000 d o 5000 mieszkańców posiadające lokalne usługi, w a r s z t a t y rzemiosła wiejskiego, usługi w za­ kresie r o l n i c t w a i 4) ok. 200 małych w s i od 100 do 500 mieszkańców, które koncentrowałyby grupę l u d z i z p o d s t a w o w y m wykształceniem. Według w z o r u Sargant Florence na terenie A n g l i i i W a l i i , których powierzchnia w y n o s i 58 017 m i l , p o w i n n o znajdować się 38 centrów regionalnych. Materiał statystyczny natomiast podaje, że miast o w i e l ­ kości odpowiadającej określonym przez Sargant Florenca c e n t r o m jest t y l k o 24. 9 1 0 2 P r z y t a k i m układzie tworzenia się większych ośrodków m i e j s k i c h oraz związana z t y m m i g r a c j a usług ze w s i do miasta jest, szczególnie w w y p a d k u konieczności obsługi r o l n i c t w a , objawem n i e k o r z y s t n y m , m i m o że w związku z procesem mechanizacji r o l n i c t w a znaczenie n i e ­ których gałęzi rzemiosł d l a w s i ulega dużej zmianie. Spada zapotrzebo­ wanie na w i e l e zawodów, m . i n . n p . na r y m a r s t w o czy kołodziejstwo. Równocześnie wzrasta zapotrzebowanie na usługi n p . t y p u ślusarsko-mechanicznego, wymagające jednak w w i e l u w y p a d k a c h zwiększenia G . P. H i r s h, Country towns: their function in the rural pattern, reprinted Town and Country Planning, L o n d o n 1951, s. 1. Some social aspects of industry in country town, [w:] Country Towns Con­ ference, February 1956 (powielone). 9 from 10 �PRZEMYSŁ DOMOWY I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J 439 BRYTANII zakresu wiadomości zawodowych rzemieślnika oraz ulepszenia i zmecha­ nizowania warsztatów. Na podstawie materiałów statystycznych, pochodzących ze spisu l u d ­ ności z 1911 r . , 1931 i 1951 r . , można dokonać analizy z m i a n w i e l ­ kości z a t r u d n i e n i a w poszczególnych gałęziach rzemiosła w A n g l i i i W a ­ l i i . W ogólnym zestawieniu liczby t e będą w poszczególnych latach przedstawiały się następująco: n 1 2 R o d z a j e rzemiosł rymarze koszykarze s t o l a r z e i cieśle wytwórcy brak cegieł 2 501 6 889 23 785 9 903 3 361 125 536 102 228 45 575 4 763 kołodzieje kowale 1951 1931 1911 24 388 10 862 7 856 209 051 danych 248 623 26 822 244 929 30 247 Dla S z k o c j i spis ludności z 1951 r . podaje na ogólną liczbę l u d ­ ności 5 096 415: k o w a l i 7388, kołodziejów 34, r y m a r z y 391, koszykarzy 447, stolarzy i cieśli 26 435. Na podstawie t y c h materiałów można stwierdzić, że największą grupę zawodową stanowią cieśle i stolarze i w tej pozycji obserwujemy nawet wzrost z a t r u d n i e n i a . Również większą grupą zawodową są kowale, choć wielkość z a t r u d n i e n i a w t y m rzemiośle poważnie maleje na prze­ strzeni omawianego okresu. Należy jednak podkreślić, że dokonywane obecnie spisy ludności dają obraz z a t r u d n i e n i a w oparciu o c h a r a k ­ terystykę głównego źródła zarobku. M a to szczególne znaczenie w p r z y ­ p a d k u rzemiosła i przemysłu domowego, w w i e l u w y p a d k a c h b o w i e m zajęcia rzemieślnicze są w y k o n y w a n e j a k o praca uboczna. Bardzo cie­ k a w e są w y n i k i badań przeprowadzone przez studentów C a m b r i d g e n a d strukturą społeczno-gospodarczą i zawodową w s i B i n h a m (liczącej 378 mieszkańców), leżącej w p n . N o r f o l k , w odległości 10 i 5 m i l . od 2,5 tysięcznych miast. B a d a n i a m i Objęto okres s t u l a t poczynając od spisu 1831 d o 1943 r . J a k stwierdzono, w 1831 r . było 83 r o d z i n y r o l ­ nicze i 35 utrzymujących się z h a n d l u i rzemiosła. W 1943 r . było już t y l k o 2 k o w a l i , p r z y c z y m t y l k o jeden pracował n a potrzeby w s i , będąc równocześnie kierowcą taksówki, d r u g i z a t r u d n i o n y był poza wsią. Dwóch cieśli, z których jeden był również b u d o w n i c z y m , jeden szewc, z a j m u ­ jący się wyłącznie reperacją, jeden rzeźnik, dwóch piekarzy, jeden k r a 1 3 1 4 Census of England L o n d o n 1914, s. 3—6. 11 and Wales 12 Census 1951 England 13 Census 1951 Scotland, 1911, Occupations and Wales, Occupation Occupation, and and I n d u s t r i e s , t. 10, cz. I , London Industry, 1956, s. 37, t a b l . 3. t. 4, E d e n b u r g 1956, tabl. 1, 2. Binham, a social survey by 1942—1943, C a m b r i d g e 1944, s. 7—8. 14 the Binham, W. E. A. Student group sesión �440 WANDA PAPROCKA wiec. W zakresie więc usług wieś n i e była dostatecznie obsłużona, a k o ­ rzystanie z warsztatów sąsiednich miast zwiększało określone przez H i r sza „koszty społeczne". U t r z y m a n i e , a n a w e t w niektórych miejscowościach r e a k t y w o w a n i e niezbędnych d l a r o l n i c t w a działów usług rzemieślniczych wiązało się z możliwością z a t r u d n i e n i a w t e j dziedzinie gospodarki odpowiedniej g r u p y l u d z i . Miało to szczególne znaczenie zarówno w okresie k r y z y s u gospodarczego, j a k po I i I I w o j n i e światowej, k i e d y w i e l k i przemysł nie mógł wchłonąć w s z y s t k i c h osób z w o l n i o n y c h ze służby w o j s k o w e j . N i e jest więc p r z y p a d k i e m , że podstawowa organizacja powołana z r a ­ m i e n i a M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a do o p i e k i n a d r o z w o j e m rzemiosła na w s i , t z w . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , powstała w 1921 г., w okresie jednej z największych depresji gospodarczej w r o l n i c t w i e . Z r o z u m i e n i e znaczenia rzemiosła d l a gospodarki w i e j s k i e j , a nawet oficjalne stwierdzenie potrzeby jego r o z w o j u , nastąpiło dużo wcześniej. W 1909 r . uchwalone zostały przez P a r l a m e n t u s t a w y o dużym znacze­ n i u , t z w . The Development and Road Improvment Funds Act. J a k k o l ­ w i e k u s t a w y z 1909 r . n i e podają ściśle d e f i n i c j i rzemiosła i n i e w y ­ szczególniają jego rodzajów, które miały być objęte pomocą, pewną wskazówką może być określenie, które stwierdza, że chodzi głównie 0 przemysły bezpośrednio związane i służące r o l n i c t w u i h o d o w l i oraz te, które używają n a t u r a l n y c h surowców znajdujących się na d a n y m terenie, n p . garncarstwo, wyrób cegieł i t d . W o m a w i a n y c h ustawach w części I , mówiącej o i c h r o z w o j u (De­ velopment), określone zostały p o d s t a w y organizacyjne, w oparciu o które można było powołać d o życia i n s t y t u c j e zajmujące się rzemiosłem w i e j ­ s k i m i przemysłem d o m o w y m . Chodziło głównie o możliwość zorganizo­ w a n i a bazy m a t e r i a l n e j d l a r o z w o j u t y c h rzemiosł przez uzyskanie p o ­ życzek i d a r o w i z n , zarówno o d i n s t y t u c j i państwowych i t o w a r z y s t w , j a k 1 osób p r y w a t n y c h . C e l t e j a k c j i w p u n k c i e a części I u s t a w y został określony j a k o niesienie pomocy r o l n i c t w u i w i e j s k i e m u rzemiosłu przez popieranie badań n a u k o w y c h w zakresie r o l n i c t w a , organizacji badają­ c y c h zagadnienie p r o d u k c j i r y n k o w e j , przez rozszerzenie zaopatrzenia małych f a r m i t p . 1 5 Nie terenie mysłu ronek, 1 5 bez znaczenia d l a r o z w o j u przemysłu domowego i rzemiosła na W i e l k i e j B r y t a n i i była wielkość kosztów i m p o r t u wyrobów p r z e ­ domowego sprowadzanych głównie z Niemiec i A u s t r i i , j a k k o ­ wyrobów z drzewa, koszyków, zabawek. K o s z t y te wynosiły The rural industries organization in England and Wales, A joint issued by the national council of social service and Rural Industries L o n d o n 1951, s. 5. statement Bureau, �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ BRYTANII 441 z 1913 r . 10 m i l . funtów, w t y m samych wyrobów k o s z y k a r s k i c h s p r o ­ wadzano za sumę 228 891 funtów . Przed powołaniem do życia R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u działały na p o l u organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego i n s t y t u c j e m n i e j ­ sze, powoływane przez i n s t y t u c j e państwowe l u b stowarzyszenia. Do t y c h ostatnich należała t z w . L i g a w i e j s k a (The R u r a l Leaque) związana z Królewskim T o w a r z y s t w e m E k o n o m i c z n y m (Royal Economic Society). N i e stanowiąc placówki o charakterze k o m e r c y j n y m , miała ona j e d y n i e pośredniczyć m i e d z y produkcją wiejską z jednej s t r o n y a m i e j s k i m odbiorcą z d r u g i e j . Powołanie do życia t e j i n s t y t u c j i poprzedziły w i e l o ­ l e t n i e badania n a d możliwością zorganizowania przemysłu domowego w W i e l k i e j B r y t a n i i prowadzone przez J . L . Green późniejszego sekre­ tarza t e j placówki w A n g l i i , j a k i w Niemczech i A u s t r i i , gdzie p r o ­ d u k c j a przemysłu domowego i chałupnictwa dużo wcześniej posiadała wyższą formę organizacyjną. D l a uzasadnienia potrzeby zorganizowania przemysłu domowego, który stwarzałby d o d a t k o w e źródło dochodu dla ludności w i e j s k i e j , J . L . Green przeprowadzał w i e l e wywiadów z l u d ­ nością wiejską koncentrując głównie swoje badania na bezrolnych i wła­ ścicielach n a j m n i e j s z y c h f a r m . W e w s z y s t k i c h n o t o w a n y c h przez niego w y p o w i e d z i a c h stwierdzono, że praca t a k a dawałaby szanse podniesienia poziomu życia, wykorzystując czas często t r a c o n y b e z p r o d u k t y w n i e , szczególnie w porze z i m o w e j . 16 Wśród organizacji t e r e n o w y c h o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , które zostały powołane w t y m s a m y m okresie, na szczególną uwagę zasługują zorganizowane w 1920 r . w i e j s k i e r a d y g m i n n e ( R u r a l C o m m u n i t y C o u n ­ cils). Mając za zadanie podniesienie warunków życia na w s i , musiały one w swoich p r o g r a m a c h umieścić p u n k t dotyczący rzemiosła i prze­ mysłu domowego, których właściwy rozwój mógł służyć w y t y c z o n y m przez radę celom. W r o k później M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a przystąpiło do organizacji d z i a ­ łającego do c h w i l i obecnej b i u r a przemysłu wiejskiego ( R u r a l Industries Bureau). Jego zadania i m e t o d y i c h realizacji ulegały z m i a n o m w za­ leżności od warunków społeczno-ekonomicznych danego okresu. Zasad­ niczy cel t e j organizacji pozostawał zawsze t e n sam, było n i m popieranie i r o z w i j a n i e warsztatów w i e j s k i c h przez udzielanie pomocy finansowej, technicznej i szkoleniowej. W Okresie k r y z y s u gospodarczego, który miał miejsce w momencie powstania t e j i n s t y t u c j i , działalność j e j z m i e ­ rzała przede w s z y s t k i m do u t r z y m a n i a warsztatów istniejących. W latach p o w o j e n n y c h natomiast dążono d o zorganizowania w rzemiośle w i e j s k i m stanowisk p r a c y d l a ludności z w o l n i o n e j ze służby w o j s k o w e j i p r z e ­ mysłu wojennego. O d czasu powstania tego b i u r a zaczynają ukazywać 16 J . L. G r e e n , Industries a national obligation, London 1915, s. 20. �442 WANDA PAPROCKA się prace będące w y n i k i e m badań p r o w a d z o n y c h na jego zlecenie, nad stanem rzemiosła w poszczególnych okręgach i możliwościami jego r o z ­ w o j u . Między i n n y m i ukazują się prace: A . E. H . E l k i n g t o n , Develop­ ment of Industries in Oxfordshire (1922); H . Е. F r i t z Randolf i D. M . Hay, Rural Industries in England and Vales (1926); К. S. Woods, The Rural Industries round Oxford (1921); W. P. Crartkshaw, Report on a survey of the Wels textile industry (1927); J . C. Peate, Some Welsh wood turners and their trade ( d r u k o w a n e w zbiorze Studies in regional consciousness and enviroment, 1930), i t p . W w i e l u t y c h pracach postulowano w oparciu o konkretną analizę warsztatów rzemieślniczych konieczność pożyczek dla zainstalowania urządzeń technicznych oraz na akcję oświatową w za­ kresie obsługi nowoczesnego sprzętu i właściwego systemu i c h spłat, który dawałby rzemieślnikom możliwość stabilizacji. Zgodnie z ustawą 1909 r . szczególne zainteresowanie budziły r z e m i o ­ sła świadczące usługi na rzecz r o l n i c t w a . D o tej k a t e g o r i i należą przede w s z y s t k i m k o w a l e , kołodzieje, r y m a r z e . I c h znaczny stopień zależności od r o l n i c t w a był powodem, że z m i a n y w gospodarce r o l n e j bezpośrednio odbijały się na wielkości z a t r u d n i e n i a w t y c h gałęziach wytwórczości w i e j s k i e j . T a k n p . obserwowane przed I wojną światową tendencje zmniejszenia areału obszaru uprawnego na rzecz pastwisk zmniejszyły zapotrzebowanie na narzędzia rolnicze i spowodowały spadek liczby k o n i p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. W czasie I w o j n y natomiast zapo­ trzebowanie na produkcję rolną zaktywizowało szereg warsztatów rze­ mieślniczych związanych z obsługą r o l n i c t w a . To samo wystąpiło w cza­ sie I I w o j n y światowej. W okresie międzywojennym szybka mechaniza­ cja r o l n i c t w a zaczęła wymagać od rzemieślników z m i a n y tradycyjnego systemu pracy, unowocześnienia warsztatów i zdobycia k w a l i f i k a c j i technicznych. W t e j s y t u a c j i dużą rolę odegrało R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , którego personel i n s t r u k t o r s k i udzielał pomocy technicznej w i e j s k i m w a r s z t a t o m w zakresie obsługi maszyn p r z y równoczesnym u d z i e l a n i u pożyczek na wyposażenie warsztatów. Szczególnie aktywną działalność r o z w i j a to b i u r o w czasie I I w o j n y światowej i bezpośrednio po n i e j . W 1940 r . zostaje u t w o r z o n y do dyspozycji b i u r a specjalny fundusz p o ­ życzkowy ( R u r a l Industries L o a n F u n d ) , zaczyna ukazywać się w y d a w ­ n i c t w o publikujące szereg broszur na temat organizacji p r o d u k c j i w a r ­ sztatów w i e j s k i c h różnych specjalności oraz d z i e n n i k k w a r t a l n y , w y d a ­ w a n y w L o n d y n i e p t . ,,Rural I n d u s t r i e s " . Z a w i e r a on artykuły dotyczące p o z y c j i i p e r s p e k t y w y r o z w o j u różnych gałęzi rzemiosła, praktyczne porady i wskazówki techniczne oraz handlowe, a k t u a l n e ceny i t p . B i u r o r o z w i j a też bezpośrednio po w o j n i e ożywioną działalność w zakresie za­ t r u d n i e n i a l u d z i osiedlających się na w s i . W w y d a n e j przez b i u r o ksią­ żeczce Earning Your Living in The Country przedstawiony został p r o - �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 443 g r a m szkolenia zawodowego d l a k o w a l i , r y m a r z y , cieśli b u d o w l a n y c h , garncarzy, d e k a r z y ( k r y c i e dachów słomą jest szczególnie rozpowszech­ nione w N o r f o l k Reed), koszykarzy, w zakresie p r o d u k c j i t k a c k i e j (Welsh T e x t i l e s i Seotish T e x t i l e ) . K u r s y prowadzone w myśl tego p r o g r a m u organizowane były p r z y udziale M i n i s t e r s t w a P r a c y i związków zawo­ d o w y c h , a i n f o r m a c j e dotyczące możliwości szkolenia i z a t r u d n i e n i a można było otrzymać w 29 placówkach t e r e n o w y c h na obszarze całego kraju. Zainteresowanie rzemiosłem o d s t r o n y jego wartości a r t y s t y c z n y c h i h a n d l o w y c h znajduje w y r a z w adresowanym do w y d a w c y „Timesa" liście o p u b l i k o w a n y m w d n i u 14 sierpnia 1948 г., podkreślającym w a r ­ tość artystyczną rzemiosła angielskiego i konieczność jego u t r z y m a n i a . A u t o r z y l i s t u postulując u t w o r z e n i e c e n t r u m rzemieślniczego w L o n d y ­ nie, w którym znalazłyby miejsce b i u r a , czytelnie, sale w y s t a w o w e i sale konferencyjne, zwracają się do społeczeństwa o przesyłanie pożyczek i darów na t e n cel. W referacie wygłoszonym 12 maja 1948 r. na posiedzeniu K r ó l e w ­ skiego T o w a r z y s t w a S z t u k i (Royal Society of A r t ) d y r e k t o r R u r a l I n ­ dustries B u r e a u M . C. Cosmo C l a r k wskazał na d w a aspekty działal­ ności tej placówki. Jeden związany z a k t y w i z o w a n i e m wytwórczości l o k a l n e j , która uzupełniałaby produkcję przemysłową nieopłacalną w t a k małych rozmiarach, j a k n p . wyrób cegieł, garncarstwo, p r z e d m i o t y z drewna, oraz organizowałaby niezbędne dla prawidłowej obsługi r o l ­ n i c t w a usługi podnosząc równocześnie i c h poziom techniczny. D r u g i dotyczył stwarzania możliwości z a t r u d n i e n i a d l a ludności miejscowej l u b osób osiedlających się na w s i . B i u r o swoją działalnością obejmuje Anglię i Walię. D l a Szkocji istnieje osobna organizacja o p o d o b n y m charakterze, która powstała w 1935 r. t z w . Scottish C o u n t r y Industries Development Trust. 17 Wszystkie organizacje zajmujące się wytwórczością wiejską po I I w o j ­ nie światowej można podzielić na d w i e kategorie: 1) o charakterze ogólnopaństwowym, 2) o l o k a l n y m zakresie działania. Do pierwszej g r u p y należą a) Development Commissioners j a k o organ w y k o n a w c z y uchwał P a r l a m e n t u , działający w p o r o z u m i e n i u z i n n y m i urzędami państwowy­ m i głównie z M i n i s t e r s t w e m R o l n i c t w a , b) R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u oraz c) R u r a l Industries L o a n F u n d L i m i t e d . Do d r u g i e j g r u p y można z a l i ­ czyć R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u k i e r o w a n e jest przez radę opiekuńczą (Trustees), w skład której wchodzą przedstawiciele i n s t y t u c j i państwo­ w y c h , organizacji zawodowych, organizacji społecznych, przedstawiciele 17 M. С. С o s m o C l a r k , Craftsmenship in the c o u n t r y s i d e , L o n d o n 1948. �WANDA 444 PAPROCKA R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l oraz pewna liczba osób p r y w a t n y c h . Rada opiekuńcza opracowuje p r o g r a m w y k o r z y s t a n i a p r z y z n a n y c h funduszów i w y t y c z a k i e r u n k i działalności w stosunku do rzemiosła i przemysłu domowego. B i u r o z a t r u d n i a techników, instruktorów i konsultantów głównie w zakresie k o w a l s t w a , r y m a r s t w a , p r o d u k c j i wyrobów z d r e w ­ na, którzy k i e r o w a n i do odpowiednich w s i wskazanych przez R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l służą d o r a d c t w e m t e c h n i c z n y m rzemieślnikom. B i u r o posiada również sekcję zajmującą się w y s t a w a m i i p u b l i k a c j a m i . Roczne sprawozdania z działalności ukazują się w , , A n n u a l Reports". Wśród organizacji l o k a l n y c h główną rolę odgrywają R u r a l C o m m u n i t y Councils, w r a m a c h których działają R u r a l I n d u s t r i e s C o m m i t t e e o r g a n i ­ zujące i opiekujące się rzemiosłem w i e j s k i m . Te ostatnie mogą obejmo­ wać s w o i m zasięgiem jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y l u b k i l k a , jeżeli w s k u t e k warunków n a t u r a l n y c h (np. tereny lesiste, glina) występowanie surowca przekracza granice jednej j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e j . Do rzemiosł, które objęte są opieką w y m i e n i o n y c h wyżej organizacji, należy głównie k o w a l s t w o , kołodziejstwo, stolarstwo i ciesielstwo, t o k a r s t w o , szkunerstwo, dekarstwo, koszykarstwo, garncarstwo, k a f l a r s t w o , r y m a r s t w o , w i e j s k i e b u d o w n i c t w o , p r o d u k c j a przedmiotów z d r e w n a . Działalność b i u r a daje p o d s t a w y d l a właściwego w y k o r z y s t a n i a t r a ­ dycyjnego rzemiosła wiejskiego w w a r u n k a c h nowoczesnego r o l n i c t w a . Pomaga ono z jednej s t r o n y przestawieniu się części warsztatów dotąd p r o d u k c y j n y c h na działalność usługową, z d r u g i e j u t r z y m u j e c h a r a k t e r p r o d u k c y j n y niektórych z nich, co pozwala n a zaspokojenie zapotrzebo­ w a n i a lokalnego często zgodnie z tradycją miejscową, n p . w zakresie b u d o w n i c t w a czy wyposażenia wnętrza. O i l e działalność R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u związana jest zwłaszcza z rzemiosłem w i e j s k i m , o t y l e działalność dużo wcześniej powstałej społecznej organizacji kobiecej Women's I n s t i t u t e wiąże się z r o z w o j e m przemysłu domowego w W. B r y t a n i i . J a k k o l w i e k I n s t y t u t , Obejmujący s w o i m zasięgiem Anglię i Walię, powstał dopiero w 1915 г., początki jego działalności sięgają 1897 r . W a r u n k i do powstania tego t y p u orga­ nizacji były w t y m okresie szczególnie sprzyjające. Trwający o d ostat­ niego 25-lecia X I X w . k r y z y s r o l n y , pogłębiony szczególnie n i e s p r z y ­ jającymi w a r u n k a m i atmosferycznymi, zmuszał do i m p o r t u w i e l u a r t y ­ kułów r o l n y c h i hodowlanych. Równocześnie zmniejszył się areał gruntów u p r a w n y c h . W latach 1871—1900 d w a m i l i o n y ornej z i e m i zo­ stało zabrane n a p o t r z e b y rozbudowującego się przemysłu. W t y c h w a ­ r u n k a c h konieczność podniesienia wydajności poszczególnych f a r m stała 18 1 9 18 P o r . The rural 1 9 J . J e n k i n s , The organization history in England... of the Women's Institute movement of England �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 445 się sprawą palącą. Powstaje szereg i n s t y t u c j i i organizacji zajmujących się r o l n i c t w e m . W 1889 r . powstało M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a , w 1901 r . B r i t i s h A g r i c u l t u r a l O r g a n i z a t i o n Society. W t y m też r o k u rozpoczyna również działalność Women's I n s t i t u t e wzorowane n a organizacji tego t y p u istniejącej już w t y m czasie na terenie K a n a d y , którego głównym celem było kształcenie k o b i e t w zakresie h o d o w l i , u p r a w y i przemysłu domowego. P i o n i e r e m tego r u c h u był N u g e n t P r a t t , który w w y d a n e j w 1904 r . swojej pracy Agriculture in England and Other Lands p r z e d ­ stawił w oparciu o w z o r y i doświadczenia instytutów k a n a d y j s k i c h z na ­ czenie tego t y p u organizacji w zakresie kształcenia kobiet w i e j s k i c h i podniesienia poziomu życia na w s i . 2 0 W 1917 r . zorganizowano pierwszą wystawę wytwórczości w i e j s k i e j w H y d e P a r k . W swojej działalności starano się rozwijać t e przemysły domowe, które posiadały d a w n e tradycje, n p . w y r o b y zabawkarskie w Sussex, koszykarskie w Davon, W a r w i c k h i r e , rzeźbione p r z e d m i o t y i z a b a w k i w N o r t h Wales, pończochy, rękawiczki w O x f o r d s h i r e . W 1918 r. w r a m a c h I n s t y t u t u powstał Industries Sub-Committee, której pierwszą przewodniczącą była H e r o n M a x w e l l . W 1919 r. powstała G u i l d of Learners of Homecrafts. Celem t e j organizacji była poprawa warunków życia wiejskiego przez r o z w i j a n i e d o m o w y c h i l o k a l n y c h przemysłów. O d 1921 r. zaczęto otrzymywać pierwsze pożyczki państwowe. Liczba człon­ ków stale wzrastała. W 1943 r . było 228 t y s . członków, w 1951 r . około pół m i l i o n a . O d początku swej działalności I n s t y t u t organizował w y s t a w y świadczące o pożyteczności p r o w a d z o n y c h a k c j i . W 1922 r . odbyła się w M u z e u m A l b e r t a i W i k t o r i i pierwsza w y s t a w a „National H a n d i c r a f t s E x h i b i t i o n " , w 1932, 1935 i 1938 r. w y s t a w y odbywały się w N e w H o r t i ­ c u l t u r a l H a l l w Westminster. Szczególnie w okresie w o j n y , k i e d y hasłem d n i a było reperowanie i p r o d u k o w a n i e w e własnym zakresie, działal­ ność I n s t y t u t u i j e j akcje szkoleniowe odegrały znaczną rolę w życiu gospodarczym w s i . Po w o j n i e pierwsza w y s t a w a odbyła się w 1946 r . w L a m i n g t o n pod nazwą ,,Craftsmen at W o r k " . 21 T e n krótki przegląd działalności i n s t y t u c j i organizujących i w s p i e r a ­ jących rzemiosło w i e j s k i e i przemysł d o m o w y w A n g l i i i W a l i i w s k a ­ zuje, że n a w e t w k r a j u t a k wysoko uprzemysłowionym ciągle jeszcze jest miejsce d l a działalności wiejskiego rzemieślnika. Spadek z a t r u d n i e ­ nia w rzemiośle, j a k wykazują materiały statystyczne, nie jest z j a w i s 211 Ibidem, s. 2. 2 1 Ibidem, s. 91. �446 WANDA PAPROCKA k i e m w t y c h w a r u n k a c h niepokojącym. System b o w i e m k o n t r o l i ze s t r o ­ n y R u r a l Industries B u r e a u i C o u n t r y Councils daje p o d s t a w y do są­ dzenia, że t y l k o p o p y t na produkcję i usługi rzemieślnicze regulował sprawę ilości warsztatów. W t a k i e j s y t u a c j i pozostałe w a r s z t a t y mogą mieć w a r u n k i d l a trwalszej egzystencji. G d y r o z p a t r u j e m y organizację i działalność i n s t y t u c j i popierających przemysł d o m o w y w A n g l i i n i e możemy n i e zauważyć szeregu analogii w działalności placówek o t y m charakterze n a terenie Polski. Zwrócenie u w a g i na znaczenie przemysłów domowych jako źródła zatrudnienia dodatkowego d l a ludności w i e j s k i e j w obu w y p a d k a c h było w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i , w j a k i e j w końcu X I X w . znajdowało się r o l n i c t w o , a szczególnie d r o b n y posiadacz ziemi, j a k k o l w i e k p r z y c z y n y tego stanu rzeczy t a k w A n g l i i , j a k i w Polsce były zupełnie różne. �