https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35dbf9c9ae2ed0ab3b578d905ad62740.pdf ef6fa78f1f98b9db1d5ee4430dcc0e77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:568 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.447-507 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I AMERYKAN ISTYKA K A RADZIECKA W OSTATNIM Amerykanistyka zdobyła wiązać sobie w jako odrębna naszym z wzrastającym rzeczowe i naukowe kraju DZIESIĘCIOLECIU dziedzina prawo etnografii powszechnej obywatelstwa. J e j rozwój zainteresowaniem opracowania nych i d z i s i e j s z y c h ludów poza działalnością i zapotrzebowaniem od obu A m e r y k . ściśle naukową Realizacją tego p r o g r a m u , na obejmującego także informacyjno-popularyzatorską, a m e r y k a n i s t y c z n y m j e s t śledzenie n a u k o w e j zajął się p r z e z doc. d r M a r i ę Frankowską . 1 J e d n y m z ważkich zadań stojących p r z e d n o w o powstałym p o l s k i m myśli w tejże ośrodkiem d y s c y p l i n i e poza gra­ k r a j u , i to zarówno w państwach k o n t y n e n t u amerykańskiego, j a k i u n a s z y c h sąsiadów. B a d a n i a pozwolą chyba społeczeństwa w i e l u problemów k u l t u r o w y c h , dotyczących d a w ­ poznański ośrodek a m e r y k a n i s t y c z n y k i e r o w a n y n i c a m i naszego niedawna należy zorientować się w t a k i e mogą mieć duże z n a c z e n i e p r a k t y c z n e , panujących aktualnie tendencjach gdyż rozwojowych ame- r y k a n i s t y k i światowej, a t y m s a m y m być może umożliwią określenie zadań i p l a ­ n ó w n a przyszłość a m e r y k a n i s t y k i n a g r u n c i e p o l s k i m . Na terenie krajów Europy Wschodniej a w tym i amerykanistyka, rozwija i Niemieckiej badania w Republice się w Demokratycznej. i Środkowej zasadzie Powinniśmy tychże k r a j a c h , gdyż i c h s p e c y f i k a , wości badań t e r e n o w y c h , etnografia tylko w Związku zatem a mianowicie zbliżona jest do s y t u a c j i e t n o g r a f i i powszechna, Radzieckim zwrócić uwagę ograniczone na możli­ powszechnej w Pol­ sce. W n i n i e j s z y m przeglądzie d o r o b k u a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j skupiliśmy gę n a o k r e s i e o s t a t n i c h dziesięciu lat. T a k i e c h r o n o l o g i c z n e wane zostało przede wszystkim zmianami, jakie zaszły w ograniczenie naukach uwa­ podykto­ społecznych i h i s t o r y c z n y c h po X X Zjeździe K P Z R . W tychże o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h doszło także do radzieckiej, pewnego wykrystalizowania co p o z w o l i problematyki badawczej amerykanistyki n a m n a prześledzenie z a s a d n i c z y c h kierunków zaintereso­ w a ń n a s z y c h w s c h o d n i c h sąsiadów. Umożliwi n a m to także ocenę d o r o b k u kanistyki radzieckiej i jej wkładu w dalsze poznanie przeszłości i teraźniejszości łalności będzie p o s t a w i l i sobie także kontynentu pomocna przy skomplikowanych amerykańskiego. A n a l i z a odpowiedzi na naukowej dzia­ czy zadania, które i j a k i e mogą być dalsze pytania: amerykaniści r a d z i e c c y , zostały w y k o n a n e amery­ zagadnień t e n d e n c j e r o z w o j o w e tej d z i e d z i n y badań. Podstawowym są p u b l i k a c j e źródłem do zamieszczane w poznania kluczowych centralnym periodyku problemów amerykanistyki etnografów r a d z i e c k i c h (,,So- Zakład E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j p r z y K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M , S e k c j a A m e rykanistyczna przy P T L , Pracownia Etnograficzna I H K M P A N . 1 �448 KRONIKA wietskaja Etnografija"), ník Muzeja stanowiących gólnych z wydawnictwach Antropologii i Etnografii), monografie całej zjazdów c z y też w r e s z c i e Ameryki, wybranych zagadnień. Uzupełniających różnorodnych ciągłych ( T r u d y Instituía E t n o g r a f i i , S b o r ­ danych i konferencji w oddzielnych państw, dostarczają ludów pracach, lub poszcze­ sprawozdawcze etnograficznych w ZSRR materiały l u b ze zjazdów 0 c h a r a k t e r z e międzynarodowym, w których b r a l i udział i amerykaniści r a d z i e c c y . Problematyką amerykanistyczną zajmują się w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m n a u k o w c y , głównie etnografowie, skupieni N. N. M i k ł u c h o - M a k ł a j a w AN w Sektorze Ameryki Z S R R , z siedzibą w Instytutu Moskwie. Etnografii z a s a d z i e p u n k t k o o r d y n a c j i w s z e l k i c h badań a m e r y k a n i s t y c z n y c h dziś w ZSRR. specjalnego Tutaj prowadzi się ożywioną naukową, zajmującą prowadzonych wydawniczą, p e r i o d y k u poświęconego wyłącznie p r o b l e m o m tychczas nie m a . Sektor A m e r y k i znajduje instytucją działalność im. Ośrodek t e n s t a n o w i mimo że a m e r y k a n i s t y c z n y m do­ się w dość ścisłym k o n t a k c i e z drugą się również z a g a d n i e n i a m i amerykanistycznymi — z I n s t y t u t e m A m e r y k i Łacińskiej. O b i e te placówki wspólnie wydają s z e r e g a k t u a l ­ nych monografii, Obok tych poświęconych dwóch r y k a n i s t y c z n y m i zajmują Instytutu Etnografii zbiorach znajdują oddzielnym moskiewskich państwom instytutów Ameryki naukowych się także niektórzy p r a c o w n i c y i tamtejszego się k o l e k c j e Muzeum pochodzące Południowej. zagadnieniami leningradzkiego Antropologii i Etnografii, z obu A m e r y k , w a zebrane ame­ oddziału którego przeważnie p r z e z r o s y j s k i c h b a d a c z y , podróżników i żeglarzy. Takie skupienie amerykanistyki w gradzkim — to r z e c z b a r d z o zagadnieniami ręką" z dziedziny podstawowe dwóch ośrodkach — m o s k i e w s k i m i l e n i n - charakterystyczna. Naukowcy etnografii materiały powszechnej źródłowe — zajmujący muszą zbiory mieć muzealne, Podział t e r y t o r i a l n y a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j znalazł s w o j e matyce badawczej. W Moskwie amerykaniści skupiają się archiwa, odbicie się bowiem dosłownie nad „pod biblioteki. i w proble­ zagadnieniami związanymi ze współczesnymi przeobrażeniami zachodzącymi w k r a j a c h amerykań­ skich. W minowała Leningradzie kierunek natomiast najprawdopodobniej badań t a m t e j s z y c h etnografów, muzealna którzy atmosfera poświęcili się zdeter­ głównie s t u d i o m n a d starożytnymi k u l t u r a m i Środkowej A m e r y k i . W e współczesnej a m e r y k a n i s t y c e , t a k j a k i w całej e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j , w o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h zaszedł z d e c y d o w a n y zwrot. O d badań n a d a r c h a i c z ­ n y m i f o r m a m i k u l t u r y i przeżytkami wspólnoty p i e r w o t n e j przeszła e t n o g r a f i a do badań n a d współczesnością, i to n a d współczesnością narodów Z w i ą z k u R a d z i e c ­ kiego, a także narodów i n n y c h kontynentów — A z j i , A u s t r a l i i , O c e a n i i i A m e r y k i . W t y c h b a d a n i a c h stosują e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y p o d s t a w o w e z a s a d y s w e j s z k o ­ ły — k o n s e k w e n t n y h i s t o r y z m i metodę d i a l e k t y c z n e g o oraz h i s t o r y c z n e g o m a t e r i a ­ l i z m u . P o d s t a w o w e etapy r o z w o j u e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j określone zostały p r z e z k o l e j n e Z j a z d y K P Z R ( X X , X X I , X X I I ) , które kreśląc p l a n b u d o w y k o m u n i z m u sprecyzowały także z a d a n i a stojące p r z e d n a u k a m i społecznymi i h i s t o r y c z n y m i . G ł ó w n e z n i c h , a dotyczące etnografii, to „wnikliwe b a d a n i e p r a w wyznaczają­ c y c h przejście od s o c j a l i z m u do k o m u n i z m u " , „rozpracowywanie n o w y c h p r o b l e ­ m ó w mających z n a c z e n i e praktyczne", „analizowanie procesów zachodzących w świecie k a p i t a l i s t y c z n y m " i „demaskowanie ideologii b u r ż u a z y j n e j " . 2 Kierując się też głównie tymi 1 przyjął w r o k u 1959 s i e d m i o l e t n i także d a l s z y rozwój a m e r y k a n i s t y k i . postulatami plan prac Etnografii opracował naukowo-badawczych, Instytut określając C y t . za O. G a n e k a j " a, Z działalności Instytutu Etnografii im. N.N. kłucho-Makłaja AN ZSRR w r. 1959, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 404. 2 Mi­ �449 KRONIKA Problematyka procesów nowo badawcza formowania powstających radzieckich etnosów posiadają narodów i dróg aktualne a s p e k c i e z wyjaśnieniem żoności ruchów a m e r y k a n i s t y k i skupiła się n a śledzeniu współczesnych się różnych znaczenie, podstawowych społecznych i walki posiadają społeczeństwa. Studia rozkład rodowego, przejście dostarczają grafami argumentów radzieckimi a gdyż związane także b a d a n i a bowiem w jak poświęcone ideologicznej najszerszym i całej toczonej przede zło­ ame­ problematyce problemami, do p a t r i a r c h a t u dyskusji zachodnioeuropejskimi tych etnografów na kontynencie nad takimi od m a t r i a r c h a t u do kultury te w g są narodowowyzwoleńczej przedklasowego nych, badaniu Zagadnienia reguł h i s t o r i i oraz z u k a z a n i e m rykańskim. P o d o b n e z n a c z e n i e ustroju obu A m e r y k , i c h rozwoju. j a k np. i wiele i n ­ między wszystkim etno­ amerykań­ skimi. To przeniesienie współczesny nym — do centrum nie zmniejsza odnoszących okresu również amerykanistyki radzieckiej znaczenia się do s t a r y c h k u l t u r konkwisty zasadniczy zainteresowań bynajmniej i późniejszej postulat nauk prac o charakterze przedkolumbijskiej kolonizacji. Takie Ameryki, bowiem historycznych, a mianowicie Za najważniejszy obejmujących dorobek a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j szeregu publikacji częściowo n a w e t w całości z a r y s e t n o g r a f i i autorom Umożliwiło z punktu na określenie to zwrócenie widzenia stopnia uwagi etnografów w są w zasadzie uznać należy zaawansowania dalszych na zagadnienia ujmowane, poglądów są n a te, Te publika­ uczonych radzieckich amerykanistyczne. Pierwszą z n i c h stanowiła w y d a n a w r o k u 1955 p r a c a Indiejcy Arnieriki . plemion, typowych t y c h , które uważa n y c h rodzajów g o s p o d a r k i publikacji lub znalazły swój wyraz radzieckie koncepcje gospo- które z a s a d n i c z o przejęte zostały z z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i ame­ i przystosowane O b o k z a s a d n i c z y c h rysów g o s p o d a r k i obszaru określo­ o charakterze i strefy antropogeografii historyczno-etnograficznego indiańskich przedstawicieli i k u l t u r y . W t e n sposób w tej p i e r w s z e j amerykanistycznej historyczno-kulturowego darczo-kulturowej, się z a n a j b a r d z i e j Pu­ 3 niektórych w y b r a n y c h rykańskiej które oraz całkowicie z b a d a n e . wykładnikiem Prace pozwo­ amerykanistycznych. n a te p r o b l e m y , b l i k a c j a t a poświęcona była h i s t o r i i i etnografii ogólnym opracowa­ podręcznikowym, powszechnej, badań studiach r a d z i e c k i c h niewłaściwie najważniejszym pra­ społeczeństwa. ludów k o n t y n e n t u amerykańskiego. które d o t y c h c z a s n i e były dostatecznie l u b n a w e t cje spełniają wykrywanie o charakterze te, poza t y m że zapełniły dużą lukę w r a d z i e c k i e j etnografii liły grunt c z y też badania widłowości procesów h i s t o r y c z n y c h n a w s z y s t k i c h s t a d i a c h r o z w o j u nie i w y d a n i e na historycz­ do potrzeb nauki i kultury wybranych marksistowskiej . 4 plemion, takich j a k I r o k e z i , I n d i a n i e P r e r i i c z y I n d i a n i e K e c z u a , b a r d z o dużo m i e j s c a poświęcili auto­ rzy które w n a omówienie sposób Walka okresu dominujący kolonizacyjnego, spowodowały narodowowyzwoleńcza uwypuklając upadek te jego p r z e j a w y , starożytnych indiańskich p l e m i o n przeciwko kultur obu Ameryk.- europejskiemu kolo­ n i z a t o r o w i o r a z s y t u a c j a społeczno-ekonomiczna d z i s i e j s z e j ludności a u t o c h t o n i c z n e j znalazły swój wyraz w szeregu wionego przez amerykanistów metodologiczna etnografii w rozdziałów. W Indiejcach r a d z i e c k i e j , ujmującej w postaci h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e j ujęciu Arnieriki całego materiału zaznacza przedsta­ się wyraźna linia historię k u l t u r y określonego ludu monografii. Indiejcy Arnieriki. Etnograficzeskij sbornik, t. 25: 1955. J . L u t y ń s k i , Ewolucjonizm. w etnologii ka, bódź 1956, s. 271. s „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., 4 anglosaskiej 29 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I a etnografia radziec­ �450 KRONIKA T a p i e r w s z a poświęcona I n d i a n o m p r a c a , m i m o s w y c h l i c z n y c h b r a k ó w i u s t e ­ rek, stanowiła początkowy etap amerykanistycznych badań prowadzonych S e k t o r A m e r y k i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , zmierzający do w s z e c h s t r o n n e g o przez opracowania h i s t o r i i i etnografii d a w n e j i współczesnej ludności N o w e g o Świata. Następnym k r o k i e m w k i e r u n k u r e a l i z a c j i t y c h planów było w y d a n i e 1957 p r a c y pt. Oczerki obszczej w roku, e t n o g r a f i i , w której j e d e n z rozdziałów poświęcony 5 został l u d o m Północnej i Południowej A m e r y k i . W t y m stosunkowo krótkim opra­ c o w a n i u znaleźć można już p e w n e n o w e s p o j r z e n i a , s p o t y k a n e c o r a z częściej w d a l ­ szych pracach Instytutu Etnografii. t y c h k u l t u r Środkowej tubylczej ludności w Obok i Południowej światową omówienia Ameryki starych i wysoko rozwinię­ dużo u w a g i poświęcono wkładowi kulturę, podkreślając ctwa, architektury i sztuki. W t y m przeznaczonym ręczniku etnografii po r a z p i e r w s z y j e j dorobek n a polu zwrócono uwagę n a kształtowanie się g r u p e t n i c z n y c h n a t e r e n i e o b u A m e r y k . N i e d a n o t u co p r a w d a pełnego ficznego obrazu takich lecz p r z e d s t a w i o n o narodowości Te w w jak Amerykanie, 1959 w omówione serii Kanadyjczycy prace d z i s i e j s z y c h państw pozwoliły wydawniczej Narody się radzieckim dwutomowe dzieło ludności Północnej i Południowej A m e r y k i . P r a c a t a stanowiła w y n i k szeregu obejmujące ryki opracowane Instytutu Etnografii. widzenia meto­ wstęp­ a n a l i z a językowa i h i s t o ­ składały się poszczególne m o n o g r a f i e l u d ó w w r a ­ historyczno-etnograficznych rejonów monografii wydzielonych dotyczących S. A. oparta j e s t n a i d e n t y c z n y m s c h e m a c i e wewnętrznym, obejmującym następnie kultury przez z tych wstęp, tomy Ame­ marksistowsko-leninowskiej Każda graficzno-historyczny Dwa ludów została n a d w i e części, z których p i e r w s z a ogólne, t a k i e j a k etnogeneza, r y c z n a . N a drugą część p r a c y małych Ameryki zagadnień h i s t o r i i i etnografii pod kątem Całość p r a c y podzielona n a obejmowała z a g a d n i e n i a mach Sektora całokształt p o d s t a w o w y c h zostały dologii. pracowników wydać poświęcone wieloletnich 6 studiów nowych amerykańskich. amerykanistom Mira nowych etnogra­ czy B r a z y l i j c z y c y , charakterystykę procesów f o r m o w a n i a politycznych granicach d w i e wyżej roku grup, historyczną rolni­ w z a s a d z i e d l a studentów p o d ­ szeroko ludności omówioną Tokariewa. autochtonicznej najpierw kulturę geo- materialną i w r e s z c i e w o w i e l e m n i e j s z y m s t o p n i u społeczną i duchową. W i e l e u w a g i poświę­ cili a u t o r z y u k a z a n i u k u l t u r y t u b y l c z e j żu ludności r e j o n u A m e r y k i Środkowej i W y ­ Andyjskiego. W przeciwieństwie grafia etnograficzna do w i e l u poświęcona ludności a u t o c h t o n i c z n e j prac o podobnym Ameryce zawiera także o p r a c o w a n i e charakterze obok radziecka charakterystyki historii formowania się n o w y c h dowości, które wytworzyły się n a terenie N o w e g o Świata w w y n i k u i afrykańskiej kolonizacji. charakterystyki" Autorzy współczesnych stawiając wielkich sobie narodów tle społeczno-ekonomicznych kolonialnym, głównie w wieku za c e l d a n i e „etnograficznej kontynentu amerykańskiego narodów i p o l i t y c z n y c h z m i a n , j a k i e zachodziły w X I X i początkach naro­ europejskiej s k i e r o w a l i głównie u w a g ę n a analizę procesów kształtowania się n o w y c h na mono­ kultury XX. W badaniach okresie tych, jak przyznają s a m i autorzy, e t n o g r a f o w i e w y p r z e d z i l i historyków i ekonomistów, którzy dotychczas mach. nie poruszali historii kontynentu T e n brak micznych wianej oparcia spowodował p r a c y zawierają n a ogólniejszych amerykańskiego w t a k s z e r o k i c h r a ­ opracowaniach najprawdopodobniej, historycznych i że n o w a t o r s k i e zbyt dużo uogólnień i d a l e k o rozdziały ekono­ wyżej idących uproszczeń. W oma­ roz­ działach poświęconych współczesnej c h a r a k t e r y s t y c e w i e l k i c h narodów o b u A m e r y k 5 rika, 6 Oczerki obszczej etnografii. Obszcze Afrika, M o s k w a 1957. Narody Amieriki. Etnograficzeskije swiedienija. oczerki, [w:] Awstralia Narody i Okieania, mira, Amie- M o s k w a 1959. �461 KRONIKA a u t o r z y s t a r a l i się przedstawić „etnograficzną charakterystykę" t a k i c h g r u p e t n i c z ­ nych, j a k Kanadyjczycy czy Amerykanie. tłoczona zbyt dużym materiałem w rezultacie tylko jednym W niektórych rozdziałach C h a r a k t e r y s t y k a t a j e d n a k została poświęconym ekonomice i polityce, z elementów społeczno-gospodarczej proporcje między przy­ stając monografii tłem społeczno-gospodarczym t y c z n y m a charakterystyką etnograficzną zostały n a w e t do tego s t o p n i a się kraju. i poli­ zachwiane, że ta o s t a t n i a n i e m a l w ogóle n i e występuje. Mimo jednak wielu zastrzeżeń, o współczesnych n a r o d a c h , które są w y s u w a n e pod a d r e s e m rozdziałów p r a c a t a umożliwiła e t n o g r a f o m r a d z i e c k i m w n o w a t o r s k i sposób n a różnorodne p r o b l e m y patrywać n i e t y l k o k u l t u r y przedkolumbijskie c z y współczesne c j i indiańskich plemion, l e c z także i w i e l k i e n i e d a w n o bez których znajomości n i e może być m o w y amerykanistyki. W została procesy akultura- powstałe l u b dopiero jące się n a r o d y , t y m też k i e r u n k u spojrzenie a m e r y k a n i s t y c z n e . Pozwoliło to r o z ­ skierowana formu­ o uwspółcześnieniu dalsza działalność I n ­ s t y t u t u E t n o g r a f i i , który kontynuując b a d a n i a n a d f o r m o w a n i e m się współczesnych narodów w poświęconych dzielnym przez Ameryce narodom etnografów, przystąpił Ameryki do p u b l i k a c j i Łacińskiej. ale i specjalistów czysto historycznego innych i etnograficznego szczególnym z a g a d n i e n i o m serii monografii Publikacje te o p r a c o w a n e dziedzin, także s z e r e g zawierają artykułów od­ już nie tylko obok materiału poświęconych po­ e k o n o m i k i , p o l i t y k i i k u l t u r y t y c h młodych południowo­ amerykańskich państw. Z p r a c d o t y c h c z a s w y d a n y c h najwięcej materiału etnograficznego na w pozycjach straciły pendium poświęconych całkowicie wiedzy charakter Kubie i Ekwadorowi . 7 etnograficzno-historyczny, o sytuacji ekonomicznej i politycznej Inne znaleźć moż-' natomiast zamieniając z tej s e r i i się w kom­ t a k i c h państw, j a k C h i l e , Brazylii czy Wenezueli . 8 Szczególne Amieriki . 9 miejsce Radzieccy geografowie w tej serii wydawniczej badacze i ekonomiści — — w szeregu swą u w a g ę n a p r o c e s i e f o r m o w a n i a Nacii Latinskoj socjologowie, lingwiści, zajmuje historycy, etnografowie, praca zamieszczonych w się i r o z w o j u niej artykułów narodów, kontynuując m y m s t u d i a rozpoczęte z o k a z j i p r a c n a d Narodami Amieriki. skupili tym sa­ M i m o że książka ta n o s i c h a r a k t e r luźno ze sobą powiązanych rozdziałów, to j e d n a k łatwo można z a ­ uważyć, iż n a c i s k p o s t a w i o n y został n a z a g a d n i e n i a związane z konsolidacją róż­ n y c h elementów e t n i c z n y c h w j e d e n naród. O b o k tej wyżej p r z e d s t a w i o n e j Etnografii w zasadniczej działalności w y d a w n i c z e j Instytutu o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h ukazało się także s p o r o o d d z i e l n y c h n a ogół n i e związanych t e m a t y c z n i e z sobą, l e c z będących także p l o n e m działalności r a d z i e c k i c h amerykanistów. D w i e z t y c h p r a c nograficzny wa zagadnienia ujmują w sposób m o ­ związane z rozkładem wspólnoty r o d o w e j . J . P. A w i e r k i e - n a przykładzie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i L . F a i n b e r g ciu o plemiona nego rodu Eskimosów i A l e u t ó w wykazują ku nowym prac, naukowej formom stosunków proces przejścia społeczno-ekonomicznych, wspólnota sąsiedzka c z y społeczeństwo k l a s o w e 10 w opar­ od m a t r i a r c h a l takich jak . K u b a . Istoriko-etnograficzeskie oczerki, M o s k w a 1961; Ekwador. Istoriko-etno­ graficzeskie oczerki, M o s k w a 1963. Brazilia. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1963; Czili. Politika. Ekono­ mika. Kultura, M o s k w a 1965; W i e n i e s u e l a segodnja. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1966. Nacii latinskoj Amieriki, M o s k w a 1964. L . A. F a i n b e r g , Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow. Ot matierinskogo roda к sosiedskoj obszczine, M o s k w a 1964; J . P . A w i e г к i e w a, R a z i o 7 8 9 10 �452 KRONIKA Z i n n y c h p r a c , które w o s t a t n i m dziesięcioleciu zostały w y d a n e w Z S R R , n a ­ leży p r z e d e w s z y s t k i m omówić s t u d i u m J . W. K n o r o z o w a i R. W. Kinżalowa o sztuce p r z e d k o l u r n b i j s k i e j n uwagę n a t r z y „sborniki" a m e r y k a n i s t y c z n e . P i e r w s z y prac Instytutu Etnografii, zawiera poświęcone p i s m u Ameryki . omówienie z nich, wydany h i s t o r i i społecznego d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i b a s e n u A m a z o n k i dzisiejszej s y t u a c j i ludności indiańskiej w M e k s y k u Indiejcew, i przedstawia eskimoskiej etnografii runków, w ludności sposób w s z e c h s t r o n n y do k u l t u r y amerykańskiej światowej podejmuje ,,szkół" i t e n d e n c j i 13 krytyczną panujących Należy także I2 w ramach ustroju oraz artykuł u In­ poświęcony Kultura . D r u g i , zatytułowany problematykę w k ł a d u . Majów zwrócić Ostatni poświęcony analizę s z e r e g u dziś głównie wśród indiańskiej współczesnej teoretycznych kie­ naukowców Stanów Zjednoczonych i Meksyku 4 Szereg artykułów o r g a n u etnografii kułów n i e odbiega moskiewskim. „Sowietskaja zasadniczo Dlatego zmian kulturowych sytuacją amerykanistycznych radzieckiej też od k i e r u n k u dotyczą można Ameryce czy wreszcie na łamach głównego Problematyka tych nadanego amerykanistyce one najczęściej zachodzących w tego k o n t y n e n t u , znaleźć Etnografija". współczesnej Łacińskiej w w sytuacji związku arty­ ośrodku Indian, z polityczną k r y t y k i metodologii e t n o g r a f i i amerykań­ skiej. O b o k dosyć n i e r e g u l a r n i e conych się różnorakim artykuły publikowanych, zagadnieniom informacyjne, przeważnie s t o s u n k o w o posiadające podsumowujące charakter w artykułów poświę­ periodyku tym ukazują polityczno-reportażowy. Są to krótkie r e l a c j e , czy n a w e t wręcz n o t a t k i p u b l i k o w a n e n p . z o k a z j i u z y s k a n i a niepodległości p r z e z lub ściśle n a u k o w y c h amerykanistycznym, pewien byłe kolonie (Jamajka, T r y n i d a d , Tobago) etap ruchów społecznych, mających wpływ n a układ wydarzeń p o l i t y c z n y c h n a k o n t y n e n c i e amerykańskim ( K u b a ) . I 5 Ważnym naukowa przejawem działalności amerykanistyki w c z a n e n a łamach „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " . radzieckie prace Radzieckim Recenzowane f i c z n a , d o t y c z y problemów i s t o t n y c h dla b a d a c z a recenzje są oczywiście a m e r y k a n i s t y c z n e oraz t a k i e , których t e m a t y k a , choć tego też obok r e c e n z j i poświęconych p r a c o m także Związku k r y t y k a i p o l e m i k a , której r e z u l t a t e m są b a r d z o l i c z n e r e c e n z j e prac socjologicznych, jest zamiesz­ wszystkie nieetnogra- ludów i k u l t u r obu A m e r y k . Dla­ t y p o w o h i s t o r y c z n y m znaleźć można politycznych, ekonomicznych czy wreszcie religioznawczych. Najwięcej glosaskich jednak prac, m i e j s c a w t y m dziale zajmują których tematyka dotyczy słusznie r e c e n z j e s z e r e g u a n ­ h i s t o r i i etnicznego kształtowania się żenię rodowoj obszcziny i formirowanie rannieklassowych otnoszenij w obszczestwie m d i e j e i e u ; siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Arnieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , N. S., t. 70: 1961. J . W. К n o r o z o w, Pismiennost indiejciew Maija, Leningrad—Moskwa 1963; R . W. К i n ż a 1 o w, Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. Amierikanskij etnograficzeskij sborník I, „Trudy I n s t i i u t a E t n o g r a f i i " , N. S., t. 58: 1960. Kultura indiejciew. W k ł a d koriennogo nasielienija Arnieriki w mirowuju kulturu, M o s k w a 1963. Souiriemiennaja amierikanskaja etnografija. Tieorieticzeskie naprawlenija i tendiencii, M o s k w a 1963. n r 3, L . A . F a i n b e r g , ÍVouJaja stoíiea Brazílii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 s. 188; A . D. D r i d z o, N a s i e l e n i e K u b y , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 n r 2, s. 122—135; t e n ż e , Nasielenie J a m a j k i , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 5, s. 100—110; L . A . F a i n b e r g , Nasielenie Trinidada i Tobago, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1962 n r 6, s. 119—123. 11 12 13 14 �453 KRONIKA d z i s i e j s z y c h w i e l k i c h krajów nady. szej I n n a dosyć z w a r t a Ameryki Północnej — g r u p a r e c e n z j i dotyczy s y t u a c j i ludności a u t o c h t o n i c z n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h publikacji poświęconych a r k t y c z n y c h rejonów Kanady i Ka­ dzisiej­ i Alaski. T e ­ r e n y te znajdują się do dziś w kręgu zainteresowań etnografów r a d z i e c k i c h , g ł ó w ­ n i e ze względu n a dużą ilość źródeł pochodzących z o k r e s u t z w . r o s y j s k i e j ryki. Drugim najprawdopodobniej j a k i e zaszły w powodem jest możliwość Ame­ konfrontacji c z a s a c h współczesnych wśród ludności t u b y l c z e j Alaski zmian, i ludności o zbliżonym t y p i e k u l t u r o w y m zamieszkującej o b s z a r y S y b e r i i . Wśród szeregu recenzji o charakterze częściej i t a k i e , które podejmują nia metodologicznego, amerykańskich jak świadczą, znajomości aktualnych Można zaryzykować by dwóch p r z e j a w a c h i iż sprawozdawczym faktograficznego. amerykaniści prądów spotyka się i tendencji twierdzenie, że Recenzje radzieccy panujących skupiają działalności etnografii najnowszych przywiązują w zagranicznej oni swoje zainteresowanie amerykańskiej. Siedzą rozwój amerykańskich k u p o z y c j o m na wszelkie przejawy h i s t o r y z m u l u b przejścia wagę do etnografii. na teoretycz­ szkół, które znajdują się n a całkowicie p r z e c i w s t a w n y c h p o z y c j a c h m e t o d o l o g i c z n y c h . zaś s t r o n y szczególną u w a g ę zwracają widze­ publikacji dużą n y c h poglądów i p i s a n y c h w o p a r c i u o n i e p r a c t y c h e t n o g r a f i c z n y c h dologii coraz rzeczową krytykę, i to zarówno z p u n k t u nawrotu Z drugiej etnografów i c h n i e m a l n a grunt meto­ marksistowskiej . I 6 Zastanawia jedynie szczupła r y k i Łacińskiej, która z n a j d u j e ilość r e c e n z j i p r a c przedstawicieli się przecież głównie w sferze państw Ame­ zainteresowań a m e - rykanistów r a d z i e c k i c h . Jednym z przejawów jest u c z e s t n i c z e n i e w naukowopopularyzatorskiej pracach prowadzonych działalności amerykanistów przez radzieckie w y d a w n i c t w a ency­ k l o p e d y c z n e . W w i e l u t o m a c h różnorakich e n c y k l o p e d i i i słowników spotkać można hasła dotyczące s t a r y c h i n o w y c h k u l t u r k o n t y n e n t u amerykańskiego, opracowane przez w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h specjalistów . 17 Szersza roku działalność 1957, k i e d y Związku nych Antropologów wyjeżdżało badań amerykanistów to r a d z i e c c y i Etnografów. do A m e r y k i amerykanistycznych, w na polu etnografowie międzynarodowym weszli w skład się od O d tego też c z a s u k i l k u r a d z i e c k i c h c e l u bliższego z a p o z n a n i a zebrania datuje Międzynarodowego interesującego się z ogólnym i c h materiału i uczo­ stanem nawiązania bliższych kontaktów n a u k o w y c h . W r o k u 1957 z n a n y r a d z i e c k i antropolog przeprowadził b a d a n i a osady Ipiutak I. Zolotariewskaja, A. (Alaska). nad osteologicznym W G. F . Debec materiałem przebywał w U S A , gdzie ze z n a n e j staroeskimoskiej następnym r o k u w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h która zbierała łożenia I n d i a n s t a n u O k l a h o m a t a m materiał i udziału I n d i a n w dotyczący wojnie przebywała współczesnego Północy po­ z Południem. S z e r e g r a d z i e c k i c h naukowców wyjeżdżało w o s t a t n i c h l a t a c h n a Kubę. Wzięli oni udział w nym międzynarodowej n a terenie pologiczne prowincji ekspedycji Oriente. ostatnich przedstawicieli o charakterze Przeprowadzono szkoleniowo-penetracyj- t a m wstępne b a d a n i a kubańskich I n d i a n . Z b a d a n o także Jukateków — I n d i a n pochodzących z M e k s y k u , a p r z e w i e z i o n y c h n a K u b ę w głym s t u l e c i u . Z a p o z n a n i e antro­ potomków się z pracą i działalnością ośrodków n a u k o w y c h ubie­ Kuby, I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Nowyj amierikanskij etnograficzęskij żurnal, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 5, s. 162—167; J . P. A w i e г к i e w a, Marksistskij trud po istorii Kanady, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 6, s. 149—152. Zob. Sowietskaja Istoriczeskaja Enciklopiedija, t. 1—8, M o s k w a 1961—1965; Iskusstwo stran i narodów mira. Kratkaja chudożestwiennaja enciklopiedija, t. 1—2, M o s k w a 1962—1965. 16 17 �454 KRONIKA osobiste uczestnictwo w terenowych n i s t o m n a sformułowanie i etnograficznych nej, kulturowej szeregu na Kubie. i rasowej Najważniejsze niwelacji resztkami tamtejszych Indian Na szeregu referatami, 18 obok kolegów amerykanistyki pozwoliło r a d z i e c k i m przyszłych badań z n i c h to śledzenie współczesnej procesów ludności K u b y zjazdów i kongresów z i n n y c h d z i e d z i n etnografii, to z a p o z n a n i e radzieckiej ameryka- antropologicznych oraz etnicz­ studia n a d . międzynarodowych kaniści. Umożliwiło ekspedycjach postulatów oraz się specjalistów pozwoliło ze swoimi także i r a d z i e c c y występowali amery­ z całego świata n a wymianę z doświadczeń dorobkiem i rzeczową, naukową polemikę. I t a k np. w roku Międzynarodowego specjalista od 1956 w Kongresu czasie trwającego Amer^kanistów starożytnych kultur wówczas wygłosili w Kopenhadze referaty: mezoamerykańskich J . W. przedstawił n o w e dane dotyczące p r o b l e m u o d c z y t a n i a p i s m a lotariewskaja, która omówiła naukową wartość znany XXXII radziecki Knorozow, Majów, etnograficznych który i I. A . Z o - zbiorów amery- k a n i s t y c z n y c h znajdujących się w m u z e a c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . 1 9 Za największe wystąpienie r a d z i e c k i c h amerykanistów należy uznać i c h udział w V I I Międzynarodowym w Moskwie w Ameryk lecie Kongresie aż 11 referatów, genetycznych związków I n d i a n Północnej Antropologów 1964 r. P r z e d s t a w i l i poruszając Czukczów Ameryki i i Etnografów, który odbył się oni ogółem n a p o s i e d z e n i a c h najróżnorodniejsze Eskimosów do zagadnienia historii s e k c j i obu — od społecznego i do badań n a d współczesnym składem etno­ ustroju narodowościo­ w y m U S A . R e f e r a t y r a d z i e c k i c h u c z o n y c h wygłoszone w c z a s i e o b r a d s e k c j i P o ł u d ­ niowej jak i Centralnej i najnowszych Ameryki dotyczyły także h i s t o r i i o k r e s u tendencji rozwojowych przedkolumbijskiego, dzisiejszych kultur indiańskich. W miarę dalszej a k t y w i z a c j i a m e r y k a n i s t y c z n y c h badań n a p e w n o c o r a z częś­ ciej spotkać wych polu będzie można radzieckie uczynił J . W. K n o r o z o w , Przejawem dzieckiej wzrastającego są c o r a z dzielą się 20 w zagranicznych, stosunkowo ściśle najwięcej facho­ na tym s z e r s z y ogół ze s w o i m do­ . zainteresowania częstsze o d w i e d z i n y oni s w y m i Dotychczas zapoznając t y m s a m y m robkiem nad odczytaniem pisma Majów wizyt publikacje amerykanistycznych periodykach. osiągnięciami naukowców naukowymi amerykanistyki zagranicznych. W doświadczeniami oraz mają ra­ czasie t y c h możliwość zaznajomić się ze s t a n e m i organizacją badań w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m . W i e l u w y b i t n y c h archeologów, etnografów i antropologów ze Stanów Z j e d n o ­ c z o n y c h , M e k s y k u , K u b y i A u s t r i i było w ubiegłych l a t a c h gośćmi I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja. Wystąpili oni z s z e r e g i e m w y k ł a d ó w n a p o ­ s i e d z e n i a c h N a u k o w e j R a d y I n s t y t u t u , zapoznając r a d z i e c k i c h etnografów z w y ­ n i k a m i p r o w a d z o n y c h p r z e z siebie e k s p e d y c j i , z n a j n o w s z y m i b a d a n i a m i n a d z a ­ l u d n i a n i e m N o w e g o Świata, ze współczesnymi p r o b l e m a m i amerykańskiej a r c h e o ­ logii 21. W. W. G i n z b u r g , Pojezdka na Kubu, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 6, s. 132—137. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , A . P. O k l a d n i k o w , XXXII Mieżdunarodnyj K o n g r i e s s Amierikanistow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1957 n r 1, s. 157—159. Zob. J . W. K n o r o z o w , New Data on the Study of Written Maya language. Proceedings of the International Congress of Americanists, Kopenhaga; tenże, The Problem of the Study of the Maya Hierogliphic Writing, „American A n t i q u i t y " , t. 23: 0000 n r 3. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Rabota Instituta Etnografii AN SSSR w 1957 д., „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 2, s. 129—133; J . I . Ż u r a w l i e w , Naucznyje swjazi Instituta Etnografii AN SSSR s zarubieżnymi stranami, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 187—189. 18 1 9 20 2 1 �455 KRONIKA Przejawem nymi współpracy innych przeszłości krajów międzynarodowej jest wydany i teraźniejszości Kuby w 2 2 . amerykanistów roku 1 9 6 1 zbiór Książka ta jest w y n i k i e m u c z o n y c h kubańskich i r a d z i e c k i c h . R e d a k c j a o r g a n u Etnografija" z całego świata. W uczonych amerykańskich, europejskich 23 czasopiśmie boliwijskich, pracy szereg brazylijskich, chilijskich i problematyki z a r y s a c h cele i z a d a n i a a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j , o s t a t n i c h dziesięciu analizie podstawowej badawczej. latach t r z e c h działach. N a b a d a n i a c h nej amery­ artykułów amerykanistów działalność i dorobek, można dopiero dokonać przeglądu i o c e n y W kolektywu „Sowietskaja wielu wybitnych t y m znaleźć możemy uczo­ . Znając w najogólniejszych jej z poświęconych etnograficznego chętnie udostępnia s w o j e łamy p u b l i k a c j o m kanistów radzieckich artykułów współczesnej amerykaniści s k u p i l i się p r z e d e starych i nowych amerykańskiej wszystkim na kultur obu Ameryk, etnografii i wreszcie na na krytycz­ historiografii amerykanistyki. W problematyce nich latach zwrot p i e r w s z e g o działu, j a k już mówiliśmy, zaznaczył się w k u współczesności, k u b a d a n i o m najnowszych, niemal gających n a n a s z y c h o c z a c h procesów e t n i c z n y c h . N i e wpłynęło to j e d n a k sób zasadniczy lumbijskim kierunki n a zahamowanie studiów etnograficznych nad okresem w etnogeneza autochtonicznej ludności Ameryki spo­ przedko- i k o l o n i a l n y m . Jeśli chodzi o t e n p i e r w s z y , to wyróżnić można zainteresowań: ostat­ przebie­ — cztery Indian i Eskimosów, s z t u k a i a r c h i t e k t u r a starożytnych c y w i l i z a c j i Środkowej i Południo­ wej Ameryki, językoznawcze problemy związane z pismem Majów i historia p i e r w o t n e g o społeczeństwa. Radzieckie badania archeologiczne i antropologiczne n a terenie wschodniej S y b e r i i , choć nie dotyczą bezpośrednio k o n t y n e n t u amerykańskiego, to j e d n a k ( i c h wyniki) wiem tych są k o n k r e t n y m wkładem analizować p r o c e s y terenów, do s w e j z których archeologiczne Beringa uzupełniają i amerykańskich badań p r o w a d z o n y c h na dalekim uzyskane W Świata północnym w mogą ziemi stanowiska Instytutu Etnografii nieodzownej M. G. L e w i n a 2 2 s. 24 Morza poszukiwań n a t u współpracy materiały. są p i e r w s z e archeologicznych przeprowadziła b a d a n i a l a n d i i rzucić mogą n o w e światło n a z a g a d n i e n i e cej r e j o n y M o r z a B e r i n g a n a wybrzeżu k u l t u r y tzw. staroberingowej. mosów; w y n i k i z e s t a w i o n e z r e z u l t a t a m i p o d o b n y c h wyruszyli się n a k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m . archeologicznych C z u k o c k i m poszukiwań znajomości i Eskimosów one dać r e w e l a c y j n e pod p r z e w o d n i c t w e m n a Półwyspie bez gruntownej Indian wschodzie, wyniku przyszłości p r z y naukowców na azjatyckiej wadzonych pedycja dzisiejszych dane terenie A l a s k i i K a n a d y . odkryte Nowego przodkowie n o w e j o j c z y z n y , a te przecież znajdowały Badania kich do studiów a m e r y k a n i s t y c z n y c h . N i e sposób b o ­ zasiedlania radziec­ Plonem dotychczas Obok pro­ radziecka eks­ g r u p k r w i Czukczów i E s k i ­ badań z terenów A l a s k i i G r e n ­ etnogenezy ludności zamieszkują­ . M . R i v e r o de l a K a l l e , Koriennoje nasielenie Kuby, [w:] K u b a , op. cit., 159—191. Z o b . M . V i n a s de Q u e i r o s , К woprosu o proroczeskich widienijach ( m i e s s i a n s t w i e ) s r i e d i TUJCUTIOID, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 6 5 n r 1 , s. 7 2 — 8 0 ; A . A . L i p s h u t z, C h r a m z nastiennoj żiwopisju w driewnuczem lesu. Iz istorii driewnich Maija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 6 n r 1, s. 5 7 — 7 1 ; D . E . I b a r r a - G r a s s o, Niżnyj paleolit w Amierikie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 1, 23 s. 58—74. M . G . L e w i n , Driewnieeskimoskij mogilnik w Helenie, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1 9 6 0 n r 1, s. 1 3 9 — 1 4 8 ; t e n ż e , Gruppy krowi u Czukczej i Eskimosów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 5 , s. 1 1 3 — 1 1 6 . 24 �456 KRONIKA Wspominaliśmy "już, że L e n i n g r a d j e s t ośrodkiem a m e r y k a n i s t y k i „tradycyjnej", której low — przedmiotem studiów leningradzki etnograf kulturami, głównie monografie są terenów poświęcone dawne przedkolumbijskie i historyk sztuki — Ameryki sztuce Środkowej. najważniejszych i bada Kinżalow w chronologicznych Wynikiem ramach R. V . studia nad jego najbardziej cywilizacyjnych M e k s y k u — obszaru plemion grupy Maja te k u l t u r y kultury. prowadzi Kinża- dawnymi prac są znanych dwie ośrodków i plemion Nahua . Obie 25 najbardziej typowych dla o k r e s u i c h r o z k w i t u : M a j ó w w t z w . k l a s y c z n y m okresie, tj. między I I I a I X w . n.e., Nahua, a więc i w t y m także Azteków, między w i e k i e m X I V a o k r e s e m która spowodowała jącej silne jego bardzo gwałtowny tendencje szczególnych liczne upadek rozwojowe. artykuły zabytków miejscowej Trzecią zasadniczą poświęcone znajdujących analizie się w We w s z y s t k i c h jego p r a c a c h zaznacza pracą formalnej zbiorach h i s t o r i i s z t u k i c y w i l i z a c y j n y c h ośrodków Środkowej konkwisty, sztuki i architektury, pomijając i funkcjonalnej radzieckich, jest i Południowej się t e n d e n c j a wykazu­ Kinżalowa, jego Ameryki ukazania sztuki po­ zarys 2 6 . i archi­ t e k t u r y N o w e g o Świata w a s p e k c i e w i e l o s t r o n n y c h powiązań z życiem społecznym, z rozwojem i kształtowaniem się n o w y c h żytnych k u l t u r . Stąd też w y p r o w a d z a przedkolumbijskiej, stosunków społecznych n a t e r e n i e Kinżalow specyfikę s z t u k i j e j związek z symboliką religijną, ludów staro­ Ameryki j e j charakterystyczną cen­ tralną tematykę, którą w g niego stanowił obraz człowieka, ale człowieka p o z b a w i o ­ nego c e c h i n d y w i d u a l n y c h . W L e n i n g r a d z i e p r o w a d z i także działalność naukową J . W. K n o r o z o w , z n a n y p o w s z e c h n i e b a d a c z n i e o d c z y t a n e g o do dziś p i s m a Majów. Posunął on te s t u d i a daleko naprzód, gdyż d o t y c h c z a s nie udawało się z a s a d n i c z o ustalić fonetycznego z n a c z e n i a poszczególnych znaków. U p o d s t a w p r a c K n o r o z o w a n a d o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w znajdowały się z a c h o w a n e do dziś materiały językowe. N a tej p o d ­ s t a w i e ustalił on, iż p i s m o to było z a s a d n i c z o s y s t e m e m s y l a b o w y m l u b ściślej morfemo-sylabowym. W t e n sposób zaprzeczył on t r a d y c y j n e m u u z n a n i u p i s m a M a j ó w z a ideograficzne. Zapoczątkował więc n o w y etap w p r a c a c h n a d o d c z y t a n i e m p i s m a twórców słynnej k u l t u r y J u k a t a n u . W o p a r c i u o jego założenia m e t o d o l o ­ giczne w l a t a c h 1960—1961 o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w zajął się I n s t y t u t M a t e m a t y ­ k i S y b e r y j s k i e g o Oddziału A N Z S R R . D o badań t y c h z a s t o s o w a n o elektroniczne m a s z y n y s z y b k o liczące, p r z y p o m o c y których w i e d z a o t y m n i e z n a n y m w całości do dziś piśmie o g r o m n i e wzrosła . 2 1 28 W ogólności stwierdzić można, że b a d a n i a podjęte w tej d z i e d z i n i e p r z e z uczo­ n y c h r a d z i e c k i c h wykazały, iż odczytując p i s m a będące spuścizną t a k i c h c y w i l i z a c j i , które pozostawiły źródła etnograficzne Słuszny szych j e s t więc sobie niewiele R. W. śladów, należy maksymalnie wykorzystać oraz stosować m e t o d y zaczerpnięte z tej d y s c y p l i n y postulat amerykanistów specjalnych, kompleksowych Jednym 25 po z najważniejszych Kinżalow, badań problemów Iskusstwo r a d z i e c k i c h dotyczących o charakterze badawczych Maija naukowej. podjęcia dal­ etnofilologicznym. wydają klassiczeskogo się być perioda. wyjaśnie- III—IX w. n.e., [w:] K u l t u r a i n d i e j c i e w , s. 33—158; t e n ż e , Iskusstwo plemien nachua na mieksikanskom ploskogorie w XIV—XVI ww., „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t ­ n o g r a f i i " , t. 21: 1963, s. 185—251. R. W. K i n ż a l o w , Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. J . W . K n o r o z o w , Sisíietíw pisma Maija, M o s k w a 1955; t e n ż e , Pismien26 27 nost indiejciew Maija, M o s k w a — L e n i n g r a d 1963. E . W. E w r i e i n o w, J . G . К o s a r i e w, W. A . U s t i n o w, Primienienie elektronnych wyczislitielnyćh maszin w issledowanii pismiennosti driewnich Maija, 28 N o w o s i b i r s k 1961. �457 KRONIKA nia w jak najszerszym aspekcie podstawowych regularności p i e r w o t n e g o społeczeństwa. B a d a n i a b o w i e m n a d r o z p a d e m historii ustroju na wego, n a d p r o c e s e m kształtowania się stosunków k l a s o w y c h ważne są d l a rozwoju marksistowskiej wśród za od t y c h zagadnień, J . P. A w i e r k i e w a dróg r o z p a d u t a k i c h ludów, dowód dalszego teorii społeczeństwa. R a d z i e c c y specjaliści zajęli się b a d a n i e m etapie pierwotno-rodo- które w i przejścia teoriach od u s t r o j u amerykańskich i L . A. r o d o w e g o do pluralistów i s t n i e n i a różnych dróg h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u . Fainberg, klasowego uważane Awierkiewa były n a przykła­ dzie I n d i a n Północno-Zachodniego W y b r z e ż a , analizując i c h specyfikę warunków ekonomicznych w X V I I I — X I X społeczeń­ 25 w., dochodzi do w n i o s k u , że p o w s t a n i e s t w a k l a s o w e g o u w y s o k o w y s p e c j a l i z o w a n y c h r y b a k ó w n i e znających ani hodowli jest przejawem jednego z możliwych s a l n e j d r o g i przejścia od s t a d i u m m a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o snoklasowego. na cztery Specyficzne etapy własności p r y w a t n e j , ewolucyjnym. która mogła pojawić jających i n d y w i d u a l n e m u Drugi d l a t y c h terenów z j a w i s k o pod względem bogaceniu potlacz za formę dzieli rozwoju specyficznych warunkach sprzy­ się. a m e r y k a n i s t a r a d z i e c k i , F a i n b e r g , s p e c j a l i s t a od k u l t u r y ludów a r k t y c z - nych, na podstawie bogatego materiału f a k t o g r a f i c z n e g o cierzystego rodu u Eskimosów i A l e u t ó w . niektórych eskimoskich k u nowej wotnej uniwer­ u s t r o j u do u s t r o j u w c z e - potlaczu A w i e r k i e w a Uważa się w kopieniactwa l o k a l n y c h wariantów 3 0 grup wspólnocie sąsiedzkiej" m a c z y on w a r u n k a m i wariantów formie z pominięciem udowadnia od u s t r o j u społecznej fazy istnienie m a ­ matriarchalnego organizacji, ustroju ku t y m więc w y p a d k u uniwersalnej uformowaniu należy proces drogi r o z w o j u odrębnych ojcow­ z możliwych ludzkiego. a c z a s a m i współczesnymi w h i s t o r i i A m e ­ r y k i wyróżniamy okres k o n k w i s t y i dalszej nastąpiło zetknięcie dwóch tłu­ rozkład się w t y m czasie r o d u t e n uważać za j e d e n społeczeństwa Między o k r e s e m p r z e d k o l u m b i j s k i m „pier­ patriarchalnego, środowiskowymi i e k o n o m i c z n y m i , które umożliwiły r o d u m a c i e r z y s t e g o , l e c z n i e sprzyjały skiego. I w Przejście k o l o n i z a c j i — okres, w całkowicie sobie c z a s i e którego n i e z n a n y c h światów. Z e ­ tknięcie to n i e t y l k o spowodowało zagładę wspaniałych k u l t u r W y ż u Andyjskiego, równin i płaskowzgórzy M e k s y k u , lecz także przyczyniło się do z a s a d n i c z y c h z m i a n w życiu indiańskiego społeczeństwa i j e d n o s t k i . Badania tego okresu polityczne. Wykazują mają się do z n i s z c z e n i a r o d z i m e j mogą także w n a u k o w e j uważając wg etnografów r a d z i e c k i c h także k u l t u r y . S t u d i a n a d tą stroną e p o k i k o l o n i a l n e j służyć d y s k u s j i z t y m i , którzy z b y t idealizują w p ł y w k o l o n i a l i z m u z problemów będących n a w a r s z t a c i e n a u k o w y m radzieckich kanistów jest z a g a d n i e n i e w k ł a d u k u l t u r y indiańskiej d c n a r o d o w y c h państw A m e r y k i Łacińskiej i k u l t u r y Stanów Amieriki, jest obalenie się n a r o d o w y c h Ameryki Celem tych lub Naro­ tezy o pasywności k u l t u r y indiańskiej w długim k o ­ lonialnym okresie. Ważnym zadaniem formowania amery­ współczesnych Zjednoczonych. badań, których t e n d e n c j e zauważyć można było już w Indiejach dach znaczenie go za e l e m e n t postępu i c y w i l i z a c j i . Jednym kultur duże one b o w i e m te c e c h y o k r e s u k o l o n i a l i z m u , które przyczyniły w tych dociekaniach jest ustalenie procesu k u l t u r państw A m e r y k i Łacińskiej, w których istotną Awierkiewa, Razlożenie...; t e n ż e , К istorii obszczestwiennogo stroją u indiejciew siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Amieriki (Rod i potlacz u tlinkitow, chaida i cimszijan), [w:] Amierikanskij etnograjiczeskij sbornik I, s. 5—126. F a i n b e r g, Obszczestwiennyj stroj...; tenże, К woprosu o rodowom stroie u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1955 n r 2, s. 82—99. 29 30 �458 KRONIKA rolę grają odrodzone po w i e k a c h e l e m e n t y plastyki, muzyki i architektury autoch­ tonicznej ludności indiańskiej. S t u d i a amerykanistów r a d z i e c k i c h poświęcone scu tych indiańskich elementów w dzisiejszej współczesnych narodów znajdują się w zbiorze Indiejcew 3ł gospodarce i życiu Kultura artykułów zatytułowanych . T a m właśnie, n a przykładzie r o l n i c t w a , a r c h i t e k t u r y , s z t u k i , m e d y c y n y i w i e l u i n n y c h dziedzin, a u t o r z y pokazują, co dała a u t o c h t o n i c z n a ludność współczesnemu światu, jaka jest j a k i e są możliwości i c h dalszej dzących miej­ kulturalnym z odległych interesujące epok wartość adaptacji. ukazane światło n a dalsze i znaczenie Ameryki elementów Są to więc b a d a n i a n a tle d n i a tendencje tych kultury, elementów dzisiejszego, które pocho­ mogą r o z w o j o w e rodzących się k u l t u r rzucić narodo­ wych. W planach problematyka prac naukowo-badawczych walki narodów Jeśli c h o d z i o k o n t y n e n t szane n a marginesach nikowym 32 Instytutu Etnografii kolonialnych przeciwko amerykański, z a g a d n i e n i e znajduje wszelkim ucisku. to, chociaż b a r d z o często i n n y c h p r a c czy też w p u b l i k a c j a c h o charakterze indiańsko-hiszpańskim w o k r e s i e zbrojnym P r e r i i i argentyńskiej powstaniom uwagi, Indian jeśli chodzi o problematykę byłyby konkwisty, c z y też pampy. europejskiej kolonizacji Ameryki, poświęcają e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y t z w . r o s y j s k i e j A m e r y c e , c z y l i t e r e n o m jącym do o k r e s u i c h przejścia w p o s i a d a n i e i kolonię R o s s w K a l i f o r n i i . S t u d i a i n a d miejscową źródłowej Stanów Z j e d n o c z o n y c h , nad osadnictwem ludnością autochtoniczną znajdującej się w a r c h i w a c h rosyjskim śledzenie odgrywają procesów badania etnogenezy formowania Brazylijeżyków i w i e l u Związku się i k o n s o l i d a c j i n a związek i tworzeniem walk Aleuty na tych terenach bazie Radzieckiego . 3 3 studiach n a d współ­ narodów Amerykanów, obu Ameryk, Kanadyjczyków, te, oparte głównie n a m a t e ­ p r z e b i e g t y c h procesów n a s z e r o k i m tle w a r u n k ó w p o l i t y c z n y c h , społeczno-gospodarczych gę dzisiejszych i n n y c h narodowości. B a d a n i a r i a l e h i s t o r y c z n y m , rozpatrują obejmu­ Alaskę, oparte są oczywiście n a bogatej i muzeach J a k już mówiliśmy wyżej, dominującą rolę w n a u k o w y c h czesnością poru­ podręcz­ , n i e zostało j e s z c z e szczegółowo o p r a c o w a n e . W y j ą t k o w o c i e k a w e t u s t u d i a poświęcone w a l k o m Dużo się także formom i kulturowych. o niepodległość i ruchów świadomości n a r o d o w e j , n a p r o c e s y r o w e g o indiańskich autochtonów, e u r o p e j s k i c h Zwraca społecznych się szczególną z formowaniem uwa­ się m i e s z a n i a się r a s o w e g o i k u l t u ­ kolonistów, potomków murzyńskich niewolników i przybyszów z krajów a z j a t y c k i c h . B a d a n i a te, choć w dużej m i e r z e 34 historyczne, krajach posiadają kontynentu kończone. również aspekt amerykańskiego Świadectwem tego stanu socjologiczny. procesy rzeczy etniczne są liczne Nie we wszystkich formowania jeszcze diańskiej, które p o m i m o s i l n y c h procesów a k u l t u r a c y j n y c h bowiem się zostały z a ­ grupy zachowują ludności i n ­ w dalszym Kultura indiejciew (zob. r e c . W. D y n o w s k i , Kultura indiejciew, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 363—369). Z o b . Indiejcy Arnieriki, s. 27—66, 149—166; Narody Arnieriki, t. I , s. 81—104. R . G . L j a p u n o w a, Muziejnyje matierialy po aleutam. Orudija ochoty aleutow po matierialam MAE, „ S b o m i k M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 2 1 : 1960, s. 149—171; Atlas gieograjiczeskich otkrytij w Sibírii i w Siewiero-Zapadnoj Amierikie. XVII—XVIII ww., M o s k w a 1964; B . A . L i p s z i с, O kollekcjiach Muzieja Antropologii i Etnografii, sobranych russkimi putieszestwiennikami i isstedowatieljami na Aljaskie i w Kalifornii, „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 16: 1955, s. 358—369. I. F . С h o r o s z a j e w a, N a s i e l e n i e Centralnej Arnieriki w kolonialnej pieriod, [w:] Nacii..., s. 282—305; I . A . Z o l o t a r i e w s k a j a , Mieksikancy SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 6, s. 26—37; M . I . M o c h n a c z e w , К woprosu ob obrazowanii kubinskoj nacii, [w:] Ktíba..., s. 203—233. 31 3 2 33 3 4 �459 KRONIKA ciągu swoją odrębność rasową, językową i etniczną. D l a t e g o też ważną rzeczą j e s t badanie współczesnej częściowo s y t u a c j i , i to n i e t y l k o izolowanych kulturowej, mniejszościowych. Problem tych zwartych, ten w jedynie głównej mierze o p r a c o w y w a n y j e s t p r z e z I . A . Zolotariewską i I. F . Choroszajewą, które zajmują się w a r u n k a m i grup życia indiańskiej ludności Stanów Z j e d n o c z o n y c h i Meksyku . 3 5 Uzupełnieniem t y c h długofalowych badań są p r a c e p r o w a d z o n e p r z e z d e m o g r a ­ fów i kartografów Instytutu Etnografii. Opracowując rakterystykę e t n i c z n y c h składów w r a m a c h gęstość zaludnienia i rozmieszczenie współczesnych święcili oni oczywiście i ludności o b u A m e r y k Równolegle do badań n a d d a w n y m i lumbijskiego skim i współczesnymi rozpoczęli r a d z i e c c y mapy e t n i c z n e , ogólną 36 narodów wiele etnicznymi etnografowie, miejsca po­ . k u l t u r a m i indiańskimi zmianami cha­ poszczególnych krajów i kontynentów, na razie w na z okresu przedko- kontynencie amerykań­ dość s k r o m n y c h rozmiarach, s t u d i a n a d historią a m e r y k a n i s t y k i . W y r a z e m t y c h zainteresowań j e s t k i l k a arty­ kułów poświęconych prze­ bywali w Ameryce dawnym naukowcom i pozostawili cenne i podróżnikom rosyjskim, którzy dziś źródła, c z y to i k o n o g r a f i c z n e , o c h a r a k t e r z e pamiętnikarskim. Z w r a c a j ą c uwagę n a historię, l u b n a w e t rię r a d z i e c k i e j a m e r y k a n i s t y k i , e t n o g r a f o w i e w szczególności ukazują dowe badaczy skiej związki 37 rosyjskich z szeregiem uczonych krajów międzynaro­ Ameryki Ważną rolę spełniają i na pewno spełniać będą w przyszłości s k i m i . I c h autorzy, oprócz tego, że przedstawiają d o t y c h c z a s o w y także dokonują pomocne jego oceny, d l a właściwego Bardzo dyskusyjne wysuwają u w a g i i postulaty, ukierunkowania jest oczywiście dalszych historycznie analizy kierunków turowej", istniejących współcześnie amerykań­ dorobek naukowy, które mogą być bardzo badań . 38 zaliczenie o charakterze teoretycznym i metodologicznym. do amerykanistyki studiów Jeśli j e d n a k dotyczą one k r y t y c z n e j w amerykańskiej „antropologii kul­ jeśli s t u d i a ' te oparte są n i e t y l k o n a p r a c a c h t e o r e t y c z n y c h , lecz także n a pisanych w oparciu o nie monografiach, Tak Łaciń­ . ujęte, k r y t y c z n e przeglądy s t a n u badań n a d poszczególnymi k u l t u r a m i się c z y też prahisto­ zakwalifikować również do badań to uznać c h y b a należy, iż dział t e n p o w i n n o etnograficznych się również składa, że amerykańscy autorzy typu szeregu amerykanistycznego. tych teoretycznych z a ­ łożeń i k o n c e p c j i , j a k i i c h r a d z i e c c y k r y t y c y są w z a s a d z i e a m e r y k a n i s t a m i . c z e n i e t y c h badań j e s t współcześnie b a r d z o duże. Spełniają rolę w d i a l o g u t o c z o n y m n a płaszczyźnie ideologicznej n y m i światopoglądami — one b o w i e m między d w o m a materialistycznym, marksistowskim Zna­ poważną przeciwstaw­ a idealistycznym. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Sowriemiennoje położenie indiejciew i eskimosow Siewiernoj Amieriki, [w:] Narody Amieriki, t. I , s. 306—350; t e n ż e , M i e s t o indiejciew w obszczestwiennoj i kulturnoj żizni SSzA, [w:] Kultura indiejciew, s. 288—327; I . F . C h o r o s z a j e w ą , Sowriemiennoje indiejskoje nasielenie Mieksiki, [w:] Amierikanskij etrnograficzeskij sbornik I, s. 156—202. Z o b . rozdział o A m e r y c e Czislennost i rassielenie narodów mira, [w:] Narody mira, M o s k w a 1962; zob. m a p y e t n i c z n e obu A m e r y k w : Atlas narodów mira, M o ­ s k w a 1964. B . W. L u k i n , Chuan Ambrosetti i ego swjazi s russkimi etnografami. К stoletiju so dnja rożdienija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 4, s. 129—138; t e n ż e , Etnograficzeskije swiedienija o Peru sieriediny XIX wieka w dniewnikie L. I. Szrienka, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 124—134. Z o b . S . S o z i n a, Izuczenie ciwilizacii czibcza-muiskow w zarubieżnoj Utieraturie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 159—165; R . W. Kinżalow, Sowriemiennoje sostojanie olmiekskoj problemy, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 2, s. 72—81. 35 36 37 3 8 �460 KRONIKA Na gruncie już ściśle e t n o g r a f i c z n y m nych tendencji kanistom panujących dziś w krytyczne ustosunkowanie aktualnie w najnowszej one n a w y k r y w a n i e etnografii. się do s z e r e g u ujęć aktual­ Umożliwiają i koncepcji amery- spotykanych l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , a także prowadzą często do s f o r m u ­ łowania, jeśli chodzi o z a g a d n i e n i a udokumentowaniem pozwalają amerykańskiej w szczegółowe, p r z e c i w s t a w n y c h oparciu o odmienny hipotez, których od amerykańskiego w a r s z t a t naukowy zajmują się amerykaniści r a d z i e c c y . Problemy te znalazły swój w y r a z w l i c z n y c h artykułach i r e c e n z j a c h szczonych w radzieckich periodykach historycznych o charakterze „sborników". łącznie etnografii amerykańskiej behawioryzm, uwagę na „antropologii", genezę i jak podstawowe oni p r z e d e charakter często np. kulturowy czy ewolucjonizm tezy 1963, poświęcony relatywizm, jest podkreślają zwracają przedstawicieli głównie poszczególnych ich idealistyczny i pozbawiony związek tych kierunków z histo­ aktualną Dużą w a g ę przywiązują r a d z i e c c y e t n o g r a f o w i e do wewnętrznych sprzeczności w r a m a c h poszczególnych teorii, p r z y dla wy­ etnopsychologizm, multilinearny, czołowych wszystkim oraz polityką Stanów Z j e d n o c z o n y c h . wykazania roku zamie­ publikacjach 40 funkcjonalizm ujęcia w oraz w o s o b n y c h a m e r y k a ń s k i e j . R a d z i e c c y k r y t y c y śledząc t e o r e t y c z n e k i e r u n k i kierunków. Ukazują rycznego Ostatni, wydany 38 i c h lepszego zobrazowania przedstawiają także i krytyczne czym poglądy u c z o n y c h amerykańskich. T r z e b a też podkreślić, że e t n o g r a f o w i e w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m z b a r d z o dużym zainteresowaniem na pozycje śledzą w s z e l k i e p r z e j a w y przechodzenia u c z o n y c h amerykańskich h i s t o r y z m u , poświęcając a n a l i z i e tego z j a w i s k a s z e r e g artykułów . 41 Prześledziliśmy w z a s a d z i e w w i e l k i m skrócie w s z y s t k i e główne k i e r u n k i z a i n ­ teresowań współczesnej a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j . J e j dorobek w o s t a t n i c h d z i e ­ sięciu latach wzrósł ogromnie. Można w Z S R R poświęconych p r o b l e m a t y c e stosunkowo w jednej okresie. W y s p e c j a l i z o w a n a instytucji naukowej, najprawdopodobniej powiedzieć, iż większość już f a c h o w a k a d r a amerykanistów, s k u p i o n a do j e s z c z e większego r o z w o j u badań, p o z w o l i DZIAŁALNOŚĆ swego czasu NAUKOWA górskie tereny W Posern-Zieliński TADŻYKISTANIE współczesnej d o p i e r o w 2 połowie X I X w . stały się c e l e m w y p r a w b a d a w c z y c h , k i m geograficznych, o kulturze w w y n i k u których z e b r a n o zamieszkałych zasłużyli się zbierając kon­ o nowe, do­ dziedziny. ETNOGRAFICZNA dostępne nie tylko problematyki Aleksander Trudno wydanych j e s t dziś tą siłą, która w przyszłości p r z y c z y n i się tynuować zaczęte już s t u d i a , lecz umożliwi p o s z e r z e n i e tychczas nie poruszane prac a m e r y k a n i s t y c z n e j ukazała się w t y m krótkim t a m ludów. materiały Wśród etnograficzne, Tadżyckiej przede SRR wszyst­ również pewną sumę wiadomości podróżników takich jak tego A. okresu, A. którzy Sjemionow, Zob. J . P. A w i e r k i e w a , Problem sobstwiennosti w sowriemiennoj amierikanskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 200-213; t e j ż e , Etnofrejdizm w SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 4, s. 3—15. Sowriemiennaja amierikanskaja...; p i e r w s z y tego t y p u zbiór artykułów w y ­ d a n y został w r o k u 1951; Anglo-amierikanskaja etnografija na służbie impierializma, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., t. 12: 1951. Zob. S. N. A r t a n o w s k i j , Marksistskoje uczenie ob obszczestwięnnom progriessie i „ewoljucija kultury" L. Uajta, [w:] SowriemÁennaja amierikanskaja..., s. 50—63. 39 40 41 �461 KRONIKA A. A. Bobrinski i i n . , godne m i e j s c e zajmuje Bronisław Grąbczewski . Wartość 1 p r z e k a z a n y c h p r z e z niego i n f o r m a c j i polega n a t y m , że B . Grąbczewski należał do t y c h n i e l i c z n y c h wówczas b a d a c z y , którzy p r z e b y w a l i nie miejscowe Azji Środkowej i opanowali rozszerzyło jego możliwości W p r z e z dłuższy c z a s n a t e r e ­ języki, co oczywiście niesłychanie obserwacji. p i e r w s z y c h dziesięcioleciach X X w. zwiększa się ilość b a d a c z y , którzy t a r l i n a t e r e n współczesnego Tadżykistanu i i n t e r e s o w a l i się kulturą ludów. w Przede kraje programem Azji wszystkim w Oddziału Bogate Przedniej Muzułmańskich) w kolekcje Muzeum ośrodka etnograficznego, Bezpośrednio po 1921 większa znajduje dwu się we „basmaczy". kolejnych etnograficzne Azji Antropologii i nazwa Etnografii badawczą Środkowej I. I. Zarubina (dawna w — w roku kiej rewolucji władzy następuje emira kraj, Już jednakże w stanu Pamirze AN współpracuje sarczyk przerwa bucharskiego. okres po r o k u w walki badaniach ZSRR. szereg i O. A . również P o ' wypędzeniu doliny Z kilkakrotne badania innymi Leningrad gradzkim szych miejscowego emira Do Buchara", rozpoczyna bandami etnograficzne tzw. zostają w d a l s z y m ciągu u c z e s t ­ Chuf. M. S. A n d r i e j e w e m etnografów Suchariewa. w zaprzestają W swych latach kultury Instytutu Etnografi etnografii i N. A . K i s l j a k o w ) , i n . do do s k u t k u nad posiada badań Tadżyc­ Tadżykami n a terenie Z S R R , kierowana przede Tadżyki­ tutaj w s z y s t k i m n a d strukturą podejmuje N. A. wszystkim bogate z b i o r y w lenin- najznakomit­ E . M. etnograficzne, rodzi­ Kisljakow. t y m ośrodkiem, który g r u p u j e (przede badania p r z e z I . I. Z a ­ i m . N. N. Mikłucho-Makłaja Tadżykistanu a ponadto badaniach 1926—1927 p r o w a d z i społecznej, do d z i s i a j j e s t obok D u s z a n b e oddziale dochodzi już dzięki środkom jego owym m. t a s z k i e n c k i c h , m. i n . E . M . P i e s z c z e r i e w a , A . P i ­ Nie Ekspedycja Etnologiczna A N zagadnieniami związany w badawcze, Ostatnia z tych w y p r a w uczeni leningradzcy. znawców ekspedycje t r u d n y m okresie wojny, rubina, a w latach trzydziestych badania, i po­ terenowych. z kontrrewolucyjnymi 1924 t e r e n o w e organizuje nadzwyczaj Srodkowoazjatycka ny Na i od tej c h w i l i r e j e s t r u j e m y i c h n i e p r z e r w a n y rozwój. 1943, w Filii pod­ Ludów Tadżyki­ część współczesnego Tadżykistanu, t z w . „Wschodnia Taszkientem, zagubionej Oddział dzisiejszego niczą j e d y n i e u c z e n i spoza Tadżykistanu. P r o f . M . S . A n d r i e j e w , z Wschodniej dla r o z w o j u W b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w o k r e s i e międzywojennym czasie i stały się Leningradzie. n a terenie niesłychanie zasłużony wyprawach etnograficznym a także N. G . M a l i c k i . k i l k u l e t n i , rujnujący wznowione o d e l e g o w a n e g o już z ściśle działalność s t a n u również M . S . A n d r i e j e w , się wspomnieć i Środkowej czątku X X w. r o z p o c z y n a roku tu badań p r z e z R o s y j s k i K o m i t e t d l a Z b a d a n i a Petersburgu. stawą należy przypamirskie I. I. Zarubina, do­ miejscowych Pieszczeriewa zebrane głów­ nie p r z e z e k s p e d y c j e , działające pod k i e r o w n i c t w e m I. I. Z a r u b i n a . Przełomowym rok d l a działalności 1945, k i e d y to w ZSRR zatrudniono uzyskała badacza gabinet grafa pierwszego etnografia Duszanbe etnografa. w Tadżykistanie prof. M . S . A n d r i e j e w a , k u l t u r y i języków etnografii etnograficznej w Tadżykistanie można I n s t y t u c i e H i s t o r i i , Języka i L i t e r a t u r y Tadżyckiej dopiero Rzeczywiste w roku Środkowej. Z AN AN rozwojowe przejścia ZSRR, jego i n i c j a t y w y i archeologii, w którym obok p i e r w s z e g o B. C h . K a r m y s z e w e j szanse 1947, z chwilą członka-korespondenta ludów A z j i duże nazwać Filii do zasłużonego utworzono tadżykistańskiego r o z p o c z y n a w r o k u 1948 pracę A . P i s a r c z y k . W etno­ owym Spośród l i c z n y c h p r a c B . Grąbczewslciego d l a etnografa interesującego się Tadżykistanem n a j b a r d z i e j c e n n y j e s t t. 3 Podróży generala В. Grąbczewslciego — W pustyniach Raskemu i Tybetu, W a r s z a w a b.d., w z n o w i o n y w o k r e s i e p o w o j e n ­ n y m w książce Podróże po Azji Środkowej, W a r s z a w a 1958. 1 �462 KRONIKA też c z a s i e podjęto p i e r w s z e k r o k i n a drodze przyjmując w kształcenia etnografów — c h a r a k t e r z e „aspirantów" N. C h . N u r d ż a n o w a Działalność naukowego ośrodka w Duszanbe nabiera Tadżyków, i M. R. Rachimowa. szczególnie szerokiego r o z m a c h u po u t w o r z e n i u w r o k u 1951 A k a d e m i i N a u k Tadżyckiej S R R , w której w Instytucie Historii, Archeologii jący do d z i s i a j Dział ( S e k t o r ) ramach i E t n o g r a f i i rozpoczął swą pracę i s t n i e ­ Etnografii, zorganizowany i kierowany przez A. P i ­ s a r c z y k , autorkę s z e r e g u c e n n y c h p r a c n a u k o w y c h , od w i e l u l a t związaną z bada­ n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a t e r e n i e Tadżykistanu i U z b e k i s t a n u . Po k i l k u n a s t u latach swojej pracy Dział E t n o g r a f i i placówka n a u k o w a , mogąca poszczycić się w i e l o m a znalazły wyraz w Dorobek naukowy kogokolwiek, dziesiątkach publikacji w Duszanbe to poważna w y b i t n y m i osiągnięciami, które i pracach przygotowanych do druku. ośrodka w D u s z a n b e n i e może zostać d z i s i a j już pominięty p r z e z kto zajmuje się l u d a m i A z j i Środkowej, posługującymi się językami irańskimi. Dział E t n o g r a f i i w Duszanbe pod k o n i e c 1963 r. zatrudniał 14 pracowników, spośród których 2 to t z w . „starsi" p r a c o w n i c y n a u k i ze s t o p n i e m k a n d y d a t a 6 „młodszych" pracowników n a u k i oraz 1 „aspirant" i p r a c o w n i c y niczni. Podobnie przeobrażeń j a k na terenie Rewolucji innych miejscowych nowią najliczniejszą koro Rosjan, P o l k a — organizatorka także z Działu władają uzbeckim słychanie i językami ułatwia wykształcenia kistańskich zasłużonego dla rozwoju azjatyckich. uczelni w filologowie etnografii z terenu badań. Młodzi Państwowego Duszanbe: n a obszarze Działu Uniwersytetu — kil­ naukowi co oczywiście pracujący do starszego A . P i s a r c z y k i N. N. J e r s z o w pracownicy sta­ Pers I r a n u , a ponadto Tadżyków", Etnografowie i h i s t o r y c y . Należący etnograficznych Tadżycy t a m Uzbek, językami, i to n i e t y l k o tadżyckim, a l e w są a b s o l w e n t a m i w n i m M. S. Wydziału Andriejewa) wychowankowie i I n s t y t u t u Pedagogicznego. to tadży- Taszkiencie, radzieckich republik to przeważnie nie­ Duszanbe pokolenia Uniwersytetu (przede w s z y s t k i m dzięki działalności w badań ficzną z d o b y w a l i dziale w i k i e r o w n i c z k a Działu i i n . W s z y s c y t z w . „Przypamirskich Środkowoazjatyckiego tak W wychodźców miejscowymi prowadzenie etnografów Wschodniego ludów. zaistniały grupę z a t r u d n i o n y c h , obok n i c h p r a c u j e do t z w . „Irani", - d a w n y c h pracownicy które świadectwem Tadżyków należący społecznych, dobitnym Październikowej, j e s t wykształcenie k a d r y młodych etnografów spośród przedstawicieli i Uzbekistanu, tak i tutaj wyniku i kulturowych nauk, naukowo-tech­ środkowowyższych Wiedzę etnogra­ oni w c z a s i e „aspirantury" w D z i a l e E t n o g r a f i i w D u s z a n b e lub w Leningradzie. G ł ó w n y m z a m i e r z e n i e m b a d a w c z y m Działu E t n o g r a f i i w D u s z a n b e , określa­ jącym jego p r o f i l n a u k o w y , j e s t s y s t e m a t y c z n e e t n o g r a f i c z n e z b a d a n i e Tadży­ k i s t a n u . C e l e m owego zakreślonego n a szeroką skalę przedsięwzięcia j e s t u z y s k a ­ n i e materiałów d l a e t n o g r a f i c z n e j c h a r a k t e r y s t y k i Tadżyków i n a r o d o w y c h m n i e j ­ szości R e p u b l i k i i wykreślenie g r a n i c regionów e t n o g r a f i c z n y c h , a także z d o b y c i e d a n y c h pozwalających formułować w n i o s k i e t n o g e n e t y c z n e . U w a g a b a d a c z y z w r ó ­ cona j e s t przede w s z y s t k i m n a dokumentację zanikającej gwałtownie k u l t u r y t r a d y c y j n e j , p r z y c z y m jednakże s z e r o k o uwzględnia się również n o w e z j a w i s k a w k u l t u r z e i życiu społecznym. Program s y s t e m a t y c z n e g o etnograficznego został jeszcze Chuft to n a j w s z e c h s t r o n n i e j s z a , 2 czyk. przez T . 1, D u s z a n b e M. S. Andriejewa. j a k dotąd, 1953, t. 2, D u s z a n b e z b a d a n i a Tadżykistanu Jego dwutomowe monografia dzieło zainicjowany Tadżiki niewielkiej grupy doliny etno- 1958, w y d a n y z rękopisów p r z e z A . P i s a r ­ �463 KRONIKA graficznej dla n a terenie radzieckich republik etnografów kultury tadżykistańskich tradycyjnej etnografii. związane środkowoazjatyckich. przywiązywanie jest dużej z niesłychaną Charakterystyczne wagi do atrakcyjnością W i e l e elementów k u l t u r y U z b e k ó w c z y równinnych n y c h , bo przetrwałych t y l k o w jaśnionych p r z y pomocy R y c . 1. F r a g m e n t postaci z d e k o m p l e t o w a n y c h materiałów zebranych e k s p o z y c j i wnętrza w domostwa w y p i e k u chleba. M u z e u m dokumentacji tej kultury Tadżyków, reliktów, zostało w y ­ górach Tadżykistanu. Tadżyków. Republikańskie. dla niejas­ Docenie- „Tanur" — piec do Duszanbe Pot. Z. Jasiewicz nie ważności dycyjnej i dokumentacji było Etnografii bodźcem gwałtownie do i m . M. S. A n d r i e j e w a przy g r a f i i A N Tadżyckiej S R R . M u z e u m ponatów e t n o g r a f i c z n y c h dycji badawczych obecnie zorganizowania przeobrażającej w roku się k u l t u r y 1949 M u z e u m tra­ Archeologii Instytucie Historii, Archeologii i Etno­ to zgromadziło już k i l k a tysięcy c e n n y c h e k s ­ i stale zwiększa swój stan posiadania pracowników Działu E t n o g r a f i i . M u z e u m j e s t jedną z lepiej z o r g a n i z o w a n y c h i przystosowanych w wyniku im. M. S. ekspe­ Andriejewa do potrzeb p r a c y naukowej placówek m u z e a l n y c h r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Program systematycznego dzisiaj w szereg ekspedycji, w latach znacznej mierze z etnograficznego wykonany. których pierwsza, 1948—1949 n a t e r e n i e kierowana obwodu kulabskiego, d a n i a w r o k u 1952 w o b w o d z i e g a r m s k i m , kogórskie r e g i o n y teriałów w dolinie zbadania tzw. Karategina przez W a obecnie A. nader jest w Pisarczyk, a następna obejmującym i Darwaza. rzeki Zerawszan, Tadżykistanu D l a jego r e a l i z a c j i z o r g a n i z o w a n o działała prowadziła interesujące już Dziale ba­ wyso­ r o k u 1961 zakończono zbiór m a ­ etnografowie tadżykistańscy k o n - �464 KRONIKA centrują s w e wysiłki n a b a d a n i a c h wych prac terenowych tym bardziej, danych uzyskanych ried jejna Chingan ży Tadżyków do oblasti w Tadżyków pod red. N. pieriod publikację N. Tadżikskoj (isforiko N. J e r SSR narodnyj Ziemliedielie Kara- pie- tieatr. Po tadżikow bass- etnograficzeskij — do d r u k u d a l s z y c h p r a c , m . i n . Tradycyjnej Jerszowa i Z. A . Szirokowej odzie­ Sztuki oraz ludowej A. Pisarczyk. oraz 7 rozdziału i Kazachstana wanie druku wymienić rajona i M . R. R a c h i m o w a 5 doriewoljucjonnyj N. trzeba Tadżikskij Nurdżanowa ocenić i c h udział w n a p i s a n i u p r a c y Kultura Azji podstawie umożliwiły również których J a k o poważne osiągnięcie pracowników Działu E t n o g r a f i i janstwa cennych badawczego. Na Leninabadskogo N. a także p r z y g o t o w a n i e ludowej dotychczaso­ materiałów, przygotowano terenowe spośród tadżikow 4 kuljabskoj rieki garmskim badania riewoljucijej , matieriałam 6 zgromadzonych jednego programu tematycznych, chozjajstwo Oktjabrskoj oczierk) , obwodzie Wymienione 3 monografii s z o w a Sielskoje według ilości i A . P i s a r c z y k obszerną monografię regionalną: Tadżycy i Darwaza . szeregu w w Kotlinie Hisarskiej. Wynikiem ogromne że z e b r a n y c h N. A . K i s l j a k o w a tegina są Tadżyki, zamieszczonego w s e r i i Narody Działu E t n o g r a f i i obrażeń k u l t u r o w y c h w również zagadnieniami i społecznych n a t e r e n i e R e p u b l i k i . kriestSriedniej Narodowi akcentują 8 należy kolchoznogo 1 tomie m i r a . Obie prace w Duszanbe w Duszanbe i byt tadżikskogo duże zaintereso­ współczesnych Nader prze­ interesującą po­ zycją dotyczącą przeobrażeń współczesnych będzie p r a c a M . Chamidżanowej Prze­ miany pro­ w materialnej kulturze górali c e s e m przeobrażeń k u l t u r o w y c h z okolic Matczy. Badaczka u grup przesiedlonych zajęła się z wysokogórskich n i e mogących wyżywić zamieszkałej t a m ludności n a n o w o n a w o d n i o n e terenów i zagospo­ d a r o w a n e z i e m i e tadżyckiej części t z w . Głodnego S t e p u . W W Dziale materiałów i podejmowane Leninabadzie dla początków X X (dawny są także p r a c e Chodżent) opracowania w., a w dotyczące k u l t u r y ludności przeprowadza się b a d a n i a historyczno-etnograficznej Duszanbe zbiera się d a n e monografii przede i XIX życie dziedzinie językoznawstwa. pokolenia tadżyki- znawcą języków, Uznanym w s z y s t k i m Tadżyków t z w . P r z y p a m i r s k i c h , j e s t A . P i s a r c z y k , która m . i n . współdziałała i w miasta Kultura do t e m a t u W a r t o j e s z c z e wspomnieć o poważnych zasługach starszego etnografów dostarczyć jedwabniczego. robotników — Tadżyków k o m b i n a t u stańskich miejskiej. mające w przygotowaniu J . M. Pieszczeriewej Jagnobskie do druku tieksty . 9 olbrzymiej pracy Wybitnym znawcą M. S. Andriejewa języków występu­ jących n a t e r e n i e Tadżykistanu jest również N. N. J e r s z o w . Miejscowym czasopismem publikującym m. in. artykuły etnograficzne są „Izwiestia O t d i e l e n i j a O b s z c z e s t w i e n n y c h N a u k " A N Tadżyckiej S R R . Problematyka j e s z c z e placówki nowicie w Dziale etnograficzna zajmuje poważne Instytutu Historii, Archeologii (Sektorze) Historii Sztuki. W miejsce i Etnografii Dziale w w badaniach Duszanbe, t y m , w ścisłej innej a mia­ współpracy Tytuły p r a c o d d a n y c h lub p r z y g o t o w y w a n y c h do d r u k u podaję w tłuma­ czeniu. „Trudy A N Tadżikskoj S S R " , t. 28, 1960. M o s k w a 1956. „Trudy Instituía i s t o r i i , a r c h e o l o g i i i e t n o g r a f i i A N Tadżikskoj S R R , t. 4 3 : 1957. A u t o r z y : N. N. J e r s z o w , N. A . K i s l j a k o w , J . M . P i e s z c z e r i e w a i S . P. R u s j a j k i n a , „Trudy I n s t i i u f a e i n o g r a f i i A N S S S R " , t. 24: 1954. M o s k w a 1962. Moskwa—Leningrad 1957. 3 4 5 6 7 8 9 �465 KRONIKA z etnografami, prowadzi się m . i n . p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną i muzyką Tadżykistanu. Pracownicy śród godna których roda 10 mogą jest poszczycić zbiorowa się s z e r e g i e m publikacji, Iskusstwo tadżikskogo praca . O s t a t n i o oddano do d r u k u interesującą monografię Rzeźbione charze nad Działu wzmianki z XIX ludowym i początków teatrem XX wieku. tadżyckim rozpoczął w c z a s i e s w e j Nader intensywnie N. Nurdżanow, który drzwi prowadzi w swe pracę n a d t y m spo­ na-' Bli­ badania tematem pracy w Dziale Etnografii. R y c . 2. M u z e u m H i s t o r y c z n o - K r a j o z n a w c z e w Pendżykiencie F o t . Z. J a s i e w i c z Niektóre p r o b l e m y Uniwersytetu w uniwersytetach w D. E . Chajtun etnograficzne Duszanbe, w podejmowane którym zresztą radzieckich republikach znany jest dzięki swym są również p r z e z n i e m a , podobnie środkowoazjatyckich, l i c z n y m artykułom pracowników jak i w katedr n a temat innych etnografii. totemizmu, a J . A . S z i b a j e w a z a j m u j e się m. i n . K i r g i z a m i z t e r e n u P a m i r u . Godne wane zainteresowania Ministerstwu Republikańskie M u z e u m wolucyjnego, etnografa Kultury w są Republiki. Duszanbe, kierowanym przez Т. ( r y c . 1) w z b o g a c i stawowe tradycyjne muzea 10 regionalne. D u s z a n b e 1960. 30 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I zbiory, muzealne rozbudowane dziale cenne przede etnograficzne nich, przedre­ kolekcje Etnograficzną obecnie stała w y s t a w a Kolekcje podporządko­ spośród historii okresu nader M. S. A n d r i e j e w a . Tadżyków. Interesujące w I. F u r m o w i c z , przygotowywana zajęcia placówki gromadzi g r a f i c z n e , m . i n . z badań t e r e n o w y c h Muzeum także Najbardziej etno­ ekspozycję obrazująca posiadają pod­ również wszystkim z zakresu tkactwa oraz �466 KRONIKA artystycznej obróbki madziło M u z e u m gu p r z e c h o w u j e miedzi z terenu Wytrwałość planu leży Muzeum doliny etnografów systematycznego dziś do n a j l e p i e j dzieckiej części A z j i publikacje z terenu północnego w Leninabadzie. Muzeum Tadżykistanu, Krajoznawcze w zgro­ Choro- bogate k o l e k c j e związane z t z w . Tadżykami P r z y p a m i r s k i m i , a H i s - toryczno-Krajoznawcze graficzne i drewna Krajoznawcze ocaliły w Pendżykiencie ( r y c . 2) z b i e r a eksponaty etno­ Zerawszanu tadżykistańskich w przebadania zbadanych Środkowej. r e a l i z a c j i zakreślonego p r z e d Tadżykistanu pod względem Wieloletnie sprawiła, że R e p u b l i k a etnograficznym badania od niepamięci o b r a z t r a d y c y j n e j terenowe laty ta n a ­ na terenie i oparte ra­ na k u l t u r y tego n a d e r nich interesu­ jącego d l a etnografów r e g i o n u i umożliwiają włączanie wartościowych j e j e l e m e n ­ tów do kultury narodowej. Zbigniew ETNOGRAFICZNE O rozwoju OŚRODKI nauki w Uzbeckiej W UZBEKISTANIE Jasiewicz 1 S R R , która w r o k u 1964 obchodziła swój leusz z okazji 40-lecia proklamowania, mówi m . i n . ożywiona działalność jubi­ republi­ kańskich placówek e t n o g r a f i c z n y c h . T r a d y c y j n y m c e n t r u m życia n a u k o w e g o w U z ­ bekistanie j e s t T a s z k i e n t . T a m też działa najpoważniejsza instytucja naukowa w kraju etnograficzna — Dział E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o g i i Akademii N a u k U z b e c k i e j S R R i s z e r e g i n n y c h placówek podejmujących problematykę e t n o ­ graficzną. Dział E t n o g r a f i i (Sektor Etnografii) rozpoczął swoją działalność w r o k u 1943 w r a m a c h u t w o r z o n e g o wówczas w s p o m n i a n e g o już I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o ­ gii. Pracami żyjący Działu prof. w pierwszym M. S . A n d r i e j e w , okresie uczony jego i s t n i e n i a kierował i organizator o wybitnych dziś już nie­ zasługach dla r o z w o j u e t n o g r a f i i obszarów r a d z i e c k i c h r e p u b l i k środkowoazjatyckich. J e g o w s p ó ł ­ pracownikami kowie M. byli inni znakomici znawcy S. A n d r i e j e w a Srodkowoazjatyckiego z Wschodniego etnografii Wydziału Azji Środkowej, Państwowego wychowan­ Uniwersytetu w T a s z k i e n c i e ( S A G U ) , N. G . M a l i c k i , A . P i s a r c z y k i O. A . Suchariewa. R o z r o s t Działu nastąpił grafii przede w s z y s t k i m po r o k u to r o z b u d o w a n y ośrodek dysponujący 1958. D z i s i a j 12 p r a c o w n i k a m i 5 t z w . „starszych" pracowników n a u k i ze s t o p n i a m i d o k t o r a Dział naukowymi Etno­ (w t y m i kandydatów nauk), 2 p r a c o w n i k a m i n a u k o w o - t e c h n i c z n y m i oraz 6 a s p i r a n t a m i (spośród n i c h 1 z a o c z n y ) . Placówką znawczyni kieruje kultury O. A . S u c h a r i e w a , Uzbeków i wieloletnia badaczka terenowa i doskonała Tadżyków. B e z p r z e s a d y można stwierdzić, że Dział E t n o g r a f i i , prowadzący b a d a n i a m . i n . n a d przeobrażeniami w k u l t u r z e współczesnej, s a m byłby interesującym obiektem A u t o r powyższej i n f o r m a c j i zaznajomił się w c z a s i e s w e g o p o b y t u w T a d ż y ­ k i s t a n i e w 1963 r. z p r a c a m i n a u k o w y m i i z b i o r a m i m u z e a l n y m i w D u s z a n b e i P e n ­ dżykiencie. A u t o r i n f o r m a c j i o działalności e t n o g r a f i c z n e j n a t e r e n i e U z b e k i s t a n u p r z e ­ b y w a ł w r o k u 1963 n a s t y p e n d i u m n a u k o w y m w Z S R R , m . i n . w U z b e k i s t a n i e . W U z b e c k i e j S R R materiały u z y s k a n o n a drodze bezpośredniego z a p o z n a n i a się z p r a c a m i ośrodków n a u k o w y c h i m u z e a m i w T a s z k i e n c i e , S a m a r k a n d z i e , B u c h a r z e , F e r g a n i e i K o k a n d z i e . Wiadomości o pozostałych m u z e a c h zaczerpnięto z p r a c y J . I . G 1 a s s a, L . M . L a n d y , Muzjej Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. 11 1 �467 KRONIKA dla b a d a c z a , teligencji. i płeć zajmującego Pochodzenie się z a g a d n i e n i e m społeczne są w y r a z i s t y m tworzenia się i r o z w o j u jego pracowników, zwierciadłem owych uzbeckiej i n ­ i c h przynależność przemian społecznych narodowa i kulturalnych, j a k i e dokonały się w k r a j u po R e w o l u c j i . Z a t r u d n i e n i w D z i a l e to w większości młodzi robotniczego. Uzbecy, wszystkim pochodzenia olbrzymiej chłopskiego, a także O j c i e c j e d n e g o z n i c h był n i e w o l n i k i e m w Choreżmie i wolność u z y ­ skał dopiero w r o k u wych przede jest k i l k a 1920, po o b a l e n i u Uzbeczek. t a m c h a n a t u . W ś r ó d pracowników I c h społeczny i kulturalny awans można nauko­ przyrównać w jego r a d y k a l i z m i e do p r z e m i a n w życiu s y n a n i e w o l n i k a . Narodziny rozwoju kadry uzbeckich pracy naukowej k a m i i doskonale stwarzają niewątpliwie znający miejscową specyfikę kulturową, mają nia w prowadzeniu grafów etnografów duże szanse ośrodka. Młodzi n a u k o w c y , władający m i e j s c o w y m i języ­ ogromne ułatwie­ badań t e r e n o w y c h . Wykształcenie owej k a d r y u z b e c k i c h e t n o ­ j e s t w dużej m i e r z e zasługą Działu i jego k i e r o w n i c z k i . N a b ó r k ó w o d b y w a ł się p r z e d e w s z y s t k i m spośród historyków, absolwentów pracowni­ miejscowego u n i w e r s y t e t u i I n s t y t u t u P e d a g o g i c z n e g o . Część z n i c h dokształcała się poza ośrod­ k i e m , n a a s p i r a n t u r a c h w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja w M o ­ skwie i Leningradzie. wersyteckie Łomonosowa w W ciekania w pracowników Działu uzyskał Katedrze Etnografii Działu wyróżnić można ludności m i a s t ; 2) b a d a n i a kultury kierunków 3 jej zasadnicze k i e r u n k i : k u l t u r y ludności w i e j s k i e j ; 3) d o ­ miejskiej uzyskały zainteresowań. obecnie Przyczyn w Uzbekistanie takiego stanu priorytet rzeczy należy wśród szukać, dużej r o l i m i a s t n a t y m t e r e n i e zarówno d z i s i a j ( w r o k u 1959 l u d ­ zamieszkała w miastach stanowiła 33,6°/o ogółu ludności i w przeszłości, k i e d y to m i e j s k i e ośrodki: S a m a r k a n d a , z n a n e były d a l e k o za g r a n i c a m i Środkowej miejską uni­ Uniwersytetu im. etnogenetycznc. j a k sądzę, w ność działalności kultury Badania innych z obecnych etnograficzne Moskwie. naukowej 1) b a d a n i a T y l k o jeden wykształcenie Azji. W Uzbekistanu), z a k r e s i e studiów n a d kulturą uwzględnione są w p r a c a c h Działu d w a a s p e k t y tej p r o b l e m a t y k i : nia etnograficzne współczesnymi jak Buchara, Taszkient i in. bada­ n a d historią m i a s t w X I X i n a początku X X w. oraz b a d a n i a n a d przeobrażeniami w życiu ludności m i e j s k i e j . P i e r w s z y s i a d a doniosłe z n a c z e n i e w w a r u n k a c h z nich ubóstwa źródeł p i s a n y c h n a t e r e n i e po­ Uzbe­ k i s t a n u . W i e l e z a s a d n i c z y c h zagadnień z h i s t o r i i m i a s t X I X i początków X X w., takich j a k ilość ludności i gęstość zaludnienia, granice, . administracja i sądo­ w n i c t w o , przemysł i h a n d e l , n i e mówiąc już o t a k interesujących p r o b l e m a c h , j a k życie „machalla" — dzielnic miejskich lub s y t u a c j i mogą być rozwiązane p r z e d e terenowych. W rozwijaniu przedstawionej cia m a O. A . S u c h a r i e w a . P o s i a d a cenne historyczno-etnograficzne i Pozdniefieodalnyj gorod promyszliennost . w również: końcu XIX przygotowująca Taszkientu 2 3 kultu problematyki dorobku istorii końca XIX religijnego, wielkie naukowym gorodow XX w. I. Dżabbarow, którego praca kandydacka i na początku X X w i e k u z n a j d u j e monografię w końcu XIX T a s z k i e n t 1958. T a s z k i e n t 1962. jednej z dzielnic się w osiągnię­ ćhanstwa 2 Riemiesliennaja Rzemiosła podej­ Chorezmu d r u k u , oraz M . R u z i j e w a T a s z k i e n t u Sziejchantaurska i na początku X X wieku. tej badań, m. in. nader Bucharskogo — naczała w etnograficznych B a d a n i a h i s t o r i i poszczególnych d z i e d z i n życia m i e j s k i e g o 3 mują powyżej ona w s w y m studia: К Buchara organizacji w s z y s t k i m n a drodze Niemniej część ważna i interesująca �468 KRONIKA jest problematyka ukończył klasy cie robotniczej i współczesnych pracę, m . i n . opartą Uzbekistanu, kultura przeobrażeń w o materiały R. K u r b a n g a l i j e w a robotników-Uzbeków a A . Hodżajew pisze o Kulturze Drugi kultura kompleks wsi. I terenowych, przemysłu interesujących obserwujemy podział Tworzenie się Ży­ z b i e r a materiały do t e m a t u włókienniczego i życiu robotników-Uzbeków zagadnień tutaj życiu ludności m i a s t . F . A r i p o w z badań w zespół etnografów na Margelanie, Taszkientu. problematykę t a s z k i e n c k i c h to historyczną, doty­ czącą X I X i początków X X w., i współczesną. W z a k r e s i e tej p i e r w s z e j I. D ż a b b a Rolnictwo row opracowuje południowego Chorezmu. B a d a n i a n a d wsią współczesną znalazły w y r a z w p u b l i k a c j a c h : A . O. S u c h a r i e w e j i nastojaszczije sielenija Uzbekistana . i 4 Współczesną 5 mowa Ajkyran problematyką przygotowująca pracę Nowe wełnianych brygadach Problematyka resujący z różnorodnych kołchozów etnogenezy kierunek prac stanowi zajmuje pracy Proszłoje i M . A . Bikżanowej Bikżanowej wiejską i stosunki Siemja w kołchozach się również M. Kasi- międzyludzkie w ba­ taszkienckiego. wydzielony Etnografowie dotyczących nakże n a o k r e s a c h najbliższych, A. warunki obwodu Działu. materiałów M. i trzeba przyznać nader t a s z k i e n c c y korzystając odległej przeszłości, koncentrują dostępnych b a d a n i o m metodami inte­ oczywiście się jed­ etnograficznymi. P r z e d m i o t e m i c h z a i n t e r e s o w a n i a j e s t p r z e d e w s z y s t k i m proces i d e n t y f i k a c j i z n a ­ rodem u z b e c k i m grup, które dotąd n i e utraciły świadomości s w e j rębności. Monografię Uzbecy-Karlucy cował dzie K. Szanijazow, uzbeckiego się on p r o c e s a m i z ogromnym a narodu. południowego T. Fajzijew ukończył i zachodniego pracę plemiennej Chorezmu od­ opra­ Uzbecy-Karamińcy w skła­ N i e c o inną problematykę podjął B . A m i n ó w . Zainteresował etnicznymi mającymi miejsce na zagospodarowanym obecnie r o z m a c h e m i z a l u d n i a n y m t z w . Głodnym S t e p i e n a p o g r a n i c z u kistanu, Kazachstanu i Uzbe­ Tadżykistanu. Dzięki interesującym w y n i k o m długoletnich badań Dział zdobył poważny a u t o ­ r y t e t n a u k o w y . Dużym osiągnięciem Działu j e s t a u t o r s t w o rozdziału Uzbeki m i e Narodów badawcze monografia Sriedniej Działu Azji i Kazachstana zaprezentuje Uzbecy. oddana 6 . W bardziej do d r u k u obszerna, dwutomowa, szczególnych gałęzi g o s p o d a r k i : r o l n i c t w a , h o d o w l i , przemysłu, a ponadto rozdziałów dających charakterystykę n a terenie U z b e k i s t a n u i analizujących ności, p r z e d s t a w i t o m y Uzbeków wybrane zagadnienia transpor­ miasta i materialne warunki osiedla życia k u l t u r y społecznej. Z a s y g n a l i z o w a n e lud­ dwa będą n a d e r r e p r e z e n t a t y w n e dla p r o f i l u n a u k o w e g o ośrodka. P r o f i l t e n określa p r z e d e w s z y s t k i m n a d e r s z e r o k i e p o j m o w a n i e nadto dążność do p o d e j m o w a n i a jednoczesnych zbiorowa T o m 1 zawierać będzie omówienie zagadnień etnogenezy i p o ­ tu, n a t o m i a s t 2 t o m , obok wiejskiego w 1 to­ pełnej p o s t a c i osiągnięcia dużych z a k r e s u etnografii, a p o ­ n a szeroką skalę p r o b l e m a t y k i współczesnej osiągnięciach w zakresie studiów przy historyczno-etnograficz- n y c h , z ukłonem w k i e r u n k u b a d a n i a h i s t o r i i k u l t u r y m i a s t . Rozprawy naukowe przygotowane w Dziale m i e j s c o w e c z a s o p i s m o „Izwiestia A N U z b e k s k o j publikuje w pierwszym S S R " , seria nauk rzędzie społecznych. P r o b l e m a t y k a e t n o g r a f i c z n a znalazła s w e m i e j s c e również w b a d a n i a c h i n n y c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h n a t e r e n i e T a s z k i e n t u . S t u d i a n a d literaturą ludową dzone są p r z e d e w s z y s t k i m w I n s t y t u c i e Języka i L i t e r a t u r y A N p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną w N a u k o w o - b a d a w c z y m 4 5 6 T a s z k i e n t 1955. T a s z k i e n t 1959. W p r a c y Narody mira, M o s k w a 1962. prowa­ Uzbeckiej S R R , Instytucie Sztuki M i - �469 KRONIKA Ryc. 1. O z d o b n a alabastrowa nisza, typowa z X I X i pocz. X X w i e k u , wypełniona Muzeum dla bogatych ceramiką Sztuki Stosowanej wnętrz u z b e c k i c h współcześnie produkowaną. Uzbekistanu. Taszkient F o t . Z. J a s i e w i c z �470 KRONIKA nisterstwa K u l t u r y Uzbeckiej Konserwatorium S R R , a m u z y k a ludowa badana jest w 1 Wydzieloną grupę i n s t y t u c j i spełniających poważne z a d a n i a jak i popularyzacyjne etnograficzne w zakresie etnografii Historii Ludów zarówno naukowe stanowią m u z e a . W T a s z k i e n c i e z b i o r y przechowują i eksponują c z t e r y placówki Muzeum Państwowym w Taszkiencie. Uzbekistanu muzealne: (ul. K u j b y s z e w a 6) to n a j s t a r s z a pla­ cówka m u z e a l n a n a t e r e n i e r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Zalążkiem j e j było Muzeum T a s z k i e n c k i e założone w Muzeum niejednokrotnie ulegało roku 1876. W reorganizacji ciągu s w o j e j i zmieniało wieloletniej swoją Muzeum związane było z A k a d e m i ą N a u k R e p u b l i k i , obecnie sterstwo Kultury. Muzeum r u j e M . Sułtanów. Z b i o r y posiada przeszło 90 k o l e k c j i obejmujących m. i n . materiały związane wydzielony działu są n a d e r zebrane w z rzemiosłem, p r z e d e wnętrz i stale okazale „Trudy Muzeum Muzjeja Muzeum publikowane AN były Uzbekskoj S z t u k i Stosowanej tkactwem we cowa, znanego których miejscowi miłośnika obecnie dywa­ swój własnym stan mistrzowie rzeźby w gipsie wszystkim z pierwowzorów cji. K o l e k c j e m u z e a l n e wyrobów Muzeum opracowaniu Katedry Etnografii Państwowe w i oddziale drewnie, zbiorów i malarze. Uniwersytetu Muzeum sztuki Sztuk ludowej tomy . 8 7) powstało w W wyposażeniu Muzeum jest wnętrz, ściśle powiązane w wyproduko­ przeobrażeń w etnografka — zakresu 16) posiada w gipsie oraz hafciarstwa, m. in. eksponuje również a r t y s t y c z n e w y r o b y chińskie, japońskie oraz i n d y j s k i e . Duże zasługi d l a w z b o g a c e n i a Muzeum, W a także jego a r c h i w u m l a t a c h 1936—1937 kierował chary, C h i w y i Margelanu. rękopisów i fotografii, ludową utrzymały się w M u z e u m opublikowano ostatnio położył M . S . on wielomiesięcznymi e k s p e d y c j a m i Tradycje pracy naukowej interesujący do d z i s i a j . W album nauko­ absolwentka c e r a m i k i , rzeźby i tkactwa Muzeum do arty­ Moskwie. S R R (ul. P r o l i e t a r s k a j a z przede produk­ k i e r u j e A . I. S i d o r i e n k o , a w a r t y s t y c z n y c h rzemiosł m e t a l o w y c h b u c h a r s k i e t k a n i n y s z y t e złotem i d y w a n y . do j e d y n i e nawiązujących procesu Sokołowa, i m . Łomonosowa zbiory roku ( r y c . 1), u c z e s t n i c z y l i n a j l e p s i s t r o n y z przedmiotów d l a śledzenia Uzbeckiej bogate trzy artystycznych wprowadzanych uczestniczy A. pra­ wydawnictwie R e p u b l i k i , a jego z b i o r y składają się s t y c z n e j wytwórczości U z b e k i s t a n u . M u z e u m wym m. in. pod k o n i e c X I X w. p r z e z A . A . P o ł o w - składające się z j e d n e j źródłem posiadania się dotąd w a n y c h ściśle w e d ł u g w z o r ó w t r a d y c y j n y c h , a z drugiej t y c h wzorów, są k a p i t a l n y m odzieżą, w y ­ przygotowane przez periodycznym środkowoazjatyckiej. się e k s p o z y c j a są (przebogate k o l e k c j e U z b e k i s t a n u (ul. S z p i l k o w s k a j a z Zarządem Przemysłu A r t y s t y c z n e g o kie­ zbiory S S R " , którego ukazały sztuki mieści prezentują a także r o l n i c t w e m , uzupełnia 1937 i mieści się w pałacyku w y s t a w i o n y m w którym się drogą c o r o c z n y c h e k s p e d y c j i t e r e n o w y c h . P r a c e n a u k o w e cowników 1963 mu Mini­ 10 tys. przedmiotów, wśród których wszystkim in. Muzeum roku patronuje Dział E t n o g r a f i c z n y , Szczególnie n ó w ) i a r t y s t y c z n y m i rzemiosłami m e t a l o w y m i , posażeniem Do bogate i interesujące. Składa się n a n i e ponad X I X w. historii nazwę. kolekcji Andriejew m . i n . do B u - w z a k r e s i e badań n a d sztuką ramach wydawnictw B. Sjergiejewa Cziekanka muzealnych po miedi . 9 M . i n . o p u b l i k o w a n e p r z y g o t o w a n e wspólnie z Działem E t n o g r a f i i obszerne Narodnoje dekoratiwnoje iskusstwo sowietskogo Uzbekistana. Tiekstil, Taszkient 1954, oraz a l b u m y : P. Z a c h i d o w a , Fierganskaja rospis, T a s z k i e n t 1960; A . M o różowej, Maszinnaja diekoratiwnaja wysziwka Uzbekistana, T a s z k i e n t 1960; I. M . P r i с y, Taszkientskaja riezba po ganczu, T a s z k i e n t 1960, oraz G . L . С z i e p i e l i e w i e c k i e j , Suzani Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. T a s z k i e n t 1951—1956. T a s z k i e n t 1960. 7 8 9 �471 KRONIKA Interesujące d l a e t n o g r a f a Szerzenia Wiedzy materiały e k s p o n u j e Naukowej religii i ateizmu. W także Republikańskie (ul. B i e s z a g a c z s k a j a Muzeum zgromadzono 5), posiadające m. Muzeum i n . oddział n i e c o zabytków i materiałów fotogra­ f i c z n y c h dotyczących m i e j s c o w y c h wierzeń i r e l i g i i . Jedynym naukowym jest N u k u s , kałpacka Filia etnografów, ośrodkiem e t n o g r a f i c z n y m stolica Autonomicznej Akademii przede Nauk Uzbeckiej wszystkim w Moskwie. Badaniami w granicach Karakałpakii, interesujące i c h g r u p y w R e p u b l i c e poza T a s z k i e n t e m R e p u b l i k i Karakałpackiej, gdzie S R R . Działa absolwentów placówki w Karagrupa Katedry Nukusie ale również pracuje tam kilkuosobowa objęci Etnografii są nie tylko na innych terenach w K o t l i n i e Fergańskiej Uniwersytetu Karakałpacy Uzbekistanu, m. i n . i w obwodach chorezmijskim i b u - charskim. Niesłychanie gęsta j e s t n a t o m i a s t sieć r e g i o n a l n y c h muzeów, w których z r e ­ guły p r z e c h o w y w a n e są c e n n e materiały etnograficzne, odzwierciedlające specyfikę r e g i o n u . N i e s t e t y w żadnym z t y c h muzeów n i e m a j e s z c z e etnografów. Najbardziej publikańskie M u z e u m Nader bogate rozbudowane muzeów pozastołecznych Historii K u l t u r y i Sztuki Uzbeckiej etnograficzne zbiory mieślnicze, odzież, a p r z e d e Obwodowe Muzeum spośród Muzeum obejmują SRR w przyrodniczy regionalne i Rewolucji i porewolucyjny. przy czym ten ostatni Materiały e t n o g r a f i c z n e i e k s p o z y c j i działu s p r z e d R e w o l u c j i . W czości rzemieślniczej, miedzianych, szczególnie jubilerstwo, odlewnictwo obronnym dwa zasadnicze podzielono na oddziały: okres znaleźć można w reprezentowana z brązu i jest żeliwa, rze­ Podobnie j a k i po­ a sprzed magazynach B u c h a r z e , z n a k o m i t y m ośrodku bogato i Bucharze mieści się w „ A r k u " — placówka w B u c h a r z e p o s i a d a historyczny, rolnicze artystyczne. W z a m k u , stanowiącym do 1920 r. siedzibę e m i r a b u c h a r s k i e g o . zostałe m u z e a jest R e ­ Samarkandzie. narzędzia wszystkim ludowe wyroby Historyczno-Krajoznawcze kulturową zawodowych wytwór­ produkcja przede naczyń wszystkim t k a c t w o i haft złotą nicią. E t n o g r a f n i e może jednakże, zarówno w B u c h a r z e j a k i gdzie i n d z i e j , pominąć działów h i s t o r i i o k r e s u po R e w o l u c j i , zawierających kiedy nader interesujące materiały mówiące o drogach i społecznych w U z b e k i s t a n i e ; p r z e p r o w a d z a n i u wizacji wsi, walce filię — Dział Twórczości emira. W o nadanie bogatych Ludowej, kobiecie reformy mieszczący się w się w swoim na Uzbekistanu C h i w i e n o s i nazwę C h o r e z m i j s k i e g o nego. Dział przedrewolucyjny mieści się w do Muzeum byłym poszerza pałacu pałacu rzemiosła a r t y s t y c z ­ e m i r a i jego docieramy muzealna w kolekty­ Bucharze byłym p o d m i e j s k i m wytwory czasie n a potrzeby północ w nie­ kulturowych rolnej i wodnej, itp. M u z e u m s a l a c h pałacowych z g r o m a d z o n o nego, w y p r o d u k o w a n e Przesuwając praw przeobrażeń dworu. Chorezmu. Placówka Historyczno-Rewolucyjchiwijskich władców. U w a g ę zwracają: k o l e k c j a narzędzi r o l n i c z y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla c h o r e z m i j skich Uzbeków kałpakii oraz Nukusie odtworzone działa przedrewolucyjnej Muzeum graficznych. Eksponuje rzemieślnicze, wyroby W odzież miejscowe Karakałpackie oparty jest wnętrza m i e s z k a l n e . W Muzeum przede Krajoznawcze. wszystkim stolicy K a r a - Oddział się karakałpackie narzędzia r o l n i c z e i r y b a c k i e , oraz wytwory sztuki ludowej: historii n a materiałach rzeźby w etno­ narzędzia drewnie, hafty, j u b i l e r s k i e , d y w a n y , zdobioną uprzęż końską i t d . najbardziej zgromadzono w na południe Obwodowym wysuniętym Muzeum krańcu Uzbekistanu, Historyczno-Krajoznawczym natów dotyczących rzemiosł z końca X I X i X X w., a także kolekcję narzędzi rolniczych. W podwórzu muzeum u z b e c k i e g o z końca X I X — początkó\v X X w . pokazano wnętrze w Termezie, szereg ekspo­ miejscowych domostwa chłopa �472 KRONIKA R y c . 2. „ U r d a " — były pałac chanów w K o k a n d z i e , obecnie M i e j s k i e Muzeum K r a j o z n a w c z e . F r o n t o n z 2 poł. X I X w. Fot. Z. Jasiewicz �473 KRONIKA S z e r e g muzeów z o r g a n i z o w a n o n a t e r e n i e K o t l i n y Fergańskiej, w regionie gęsto zaludnionym Margelan), pracuje rają i o poważnym gdzie Obwodowe Muzeum materiały kiem znaczeniu gospodarczym. pod k o n i e c X I X w. przede mieszkał Krajoznawcze. W przez Zbiory Ferganie kilka (dawny lat B. etnograficzne Nowy Grąbczewski, Muzeum zawie­ w s z y s t k i m z z a k r e s u t k a c t w a , którego z n a k o m i t y m był p o b l i s k i M a r g e l a n . W ośrod­ K o k a n d z i e , do r o k u 1876 s t o l i c y C h a n a t u K o k a n - dzkiego, M i e j s k i e M u z e u m K r a j o z n a w c z e mieści się w byłym pałacu c h a n a C h u d o jara, t z w . „ U r d z i e " ( r y c . 2). B o g a t e materiały e t n o g r a f i c z n e równo w dziale historii okresu naukową p r z e d s t a w i a z których terenie słynął Kokand. Kotliny wodowe przede Pozostałe w muzea granicach Krajoznawcze w posiadające i Miejskie tam za­ Dużą wartość naczyń m i e d z i a n y c h , zbiory przynależnych Andiżanie znajdujemy j a k i sztuki. w s z y s t k i m kolekcja zdobionych Fergańskiej, Muzeum przedrewolucyjnego etnograficzne Uzbekistanowi, Muzeum na to Ob­ Krajoznawcze w Namanganie. Prężne ośrodki n a u k o w e szego r o z w o j u pracowany etnografii i gęsta sieć placówek m u z e a l n y c h są gwarancją w U z b e k i s t a n i e . Rękojmię r o z w o j u i r e a l i z o w a n y w ośrodku t a s z k i e n c k i m n a d e r interesujący p r o g r a m b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h , zwróconych z j e d n e j s t r o n y k u przeszłości, p r z y c z y m e t n o ­ g r a f o w i e rozwiązują n i e k i e d y w ę z ł o w e p r o b l e m y a dal­ s t a n o w i również w y ­ z drugiej nastawionych na szerokie h i s t o r i i X I X i początków X X w., analizowanie współczesnych przeobrażeń kulturowych. Zbigniew Jasiewicz DZIAŁALNOŚĆ B A D A W C Z A N I E M I E C K I E G O I N S T Y T U T U E T N O G R A F I C Z N E G O P R Z Y N I E M I E C K I E J A K A D E M I I N A U K W B E R L I N I E W L A T A C H 1955—1965 W grafii Niemieckiej Republice p r o w a d z o n e są p r z e d e Demokratycznej i w Instytucie Ludoznawstwa badawczy powstał z w badawcze Dreźnie Etnograficznego i Oddziału (im. Wossidly). Wyższej na nowo jako Instytut S z t u k i L u d o w e j nalną. W Rudolf go w ośrodek b a d a w c z y 1962 r. po przejściu Weinhold. regionalnej Również Szkoły wiejskiego etnograf, Richard sposobu Wossidlo, czasie swoich z zamieszek badawczemu — drezdeński Adolf Spamer założonego utworzył go się głównie problematyką n a emeryturę k i e r o w n i c t w o regio­ ośrodka objął r o s t o c k i z a główny c e l s t a w i a sobie o p r a c o w a n i e Podwaliną tego ośrodka j e s t A r c h i w u m i m . W o s s i d l y , życia z wojennych, i rodzajów własnych podróży B e c k m a n n , były współpracownik zbiór Ośrodek Technicznej, około 2 000 000 ss. materiałów rękopiśmiennych i rysunków tyczących 1885—1939 w etno­ i E t n o g r a f i i , a następnie F r i e d r i c h S i e b e r zajmujący Siebera ośrodek k u l t u r y ludowej. zbiór zawierający zakresie w B e r l i n i e do I n s t y t u t u należy od 1954 r. Rostocku w 1919 r. p r z e z K a r o l a R e u s c h e l a . P o o s t a t n i e j w o j n i e rozbudował w Łużyckiego N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k >. Oprócz głównej placówki b a d a w c z e j ośrodek prace wszystkim w Niemieckim Instytucie Etnograficznym pracy materiałów badawczych Wossidly, przechował już pod k i e r o w n i c t w e m (zajęć). Archiwum gromadzonych po m e k l e m b u r s k i m w go, a następnie K a r l a Baumgartena przekazał — latach kraju. uratował ten j e d y n y w s w o i m do­ założył Paul rodzaju ośrodkowi do celów nauko­ wych. O p o w s t a n i u I n s t y t u t u i p i e r w s z y c h l a t a c h jego działalności pisała D. m a n n, Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 385—391. 1 Stock­ Akademii �474 KRONIKA I n s t y t u t posiada działów kultury bogate a r c h i w u m materiałów i i l u s t r a c j i dotyczących ludowej, centralną bieżąco s z e r e g o b s z e r n y c h bibliotekę etnograficzną, różnych opracowuje też na bibliografii. P r a c e b a d a w c z e I n s t y t u t u koncentrują się wokół następujących zagadnień: p o ­ ezja i muzyka ludowa; praca i narzędzia r u n k i życia (szczególnie p r o b l e m a t y k a należałoby wymienić prace redakcyjne czasopismami i wydawnictwami 1 tak w do n i e d a w n a tradycji zakresie dom i z a g r o d a związane z wydawanymi poezji o wielu pracowników opracowuje tematykę ludowych demokratyczno-wolnośeiowych 1954 r. W o l f g a n g S t e i n i t z charakterze i rewolucyjnymi Instytut odbicie w pieśni i o p o w i a d a n i a c h 3 i rewolucyjnych. w k i l k u podstawowych Kierunek w 1962 г., w któ­ dokumentację i analizę pieśni l u d o w y c h (116 t y p ó w ) . Są to 4 demokratycznym wydarzeniami pieśni l u d o w e n i e m i e c k i e g o i opozycyjnym, związane z politycznymi z o k r e s u 1815—1933. G ł ó w n ą część z b i o r u rewolucyjnego r u c h u robotniczego stanowią z 1933 r. T o m t e n poprzedziło k i l k a artykułów , w j e d n y m zaś z n i c h S t e i n i t z wyciąga w n i o s k i 5 retyczne z przeprowadzonych Strobach s t o s u n k i społeczne ( l a m e n t y ) . W gruntownie teo­ badań n a d współczesną pieśnią robotniczą i ludową (chłopską). P o n a d t o H e r m a n n klagen, ten dziełach. P r a c e te k o n t y n u u j e w d a l s z y m ciągu, czego r e z u l t a t e m j e s t t o m w y d a n y pieśni przez wa­ Ponadto 2 ludowej r y m autor przedstawia (osiedle); ciągłymi . nietkniętą, a m i a n o w i c i e ruchów wytyczył w pracy, X I X i X X stulecia), dokumentacja. opracowywał pieśni chłopskie krytykujące 1964 r. ukazała się j e g o m o n o g r a f i a p o d b u d o w a n a źródłową dokumentacją . A u t o r 6 Bauern- pt. t e n opublikował także s z e r e g artykułów analizujących poszczególne pieśni. Po zakończeniu tradycje ujęcia pieśni stanowiło Strobach badań demokratyczne ludowej opracowanie n a d n i e m i e c k i m i pieśniami i opozycyjne, w aspekcie ludowymi, przekazującymi przystąpiono do o p r a c o w a n i a h i s t o r y c z n y m . Podstawę a r c h i w a l n y c h źródeł, którego i B r i g i t t e E m m r i c h . Ogólną syntezę mają syntetycznego d l a tego dokonali zamierzenia wspólnie l o n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h o r a z poszczególnych g r u p pieśni. D o tego badania Hermann poprzedzić m o n o g r a f i e B . E m m r i c h n a d niemiecką pieśnią rzemieślniczą. J a k o dalsze okreś­ zmierzają przewidzia­ n e są m o n o g r a f i e n i e m i e c k i c h pieśni żołnierskich i l u d o w y c h z X V I I w. C e n t r a l n y m zagadnieniem t e o r i i pieśni l u d o w e j i jej w a r i a c j i zajmuje się H . S t r o b a c h , który opublikował już k i l k a artykułów n a t e n t e m a t . 7 I n s t y t u t w y d a j e następujące p u b l i k a c j e n a u k o w e : „Veróffentlichungen des Instituís für d e u t s c h e V o l k s k u n d e " , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g ( w skrócie: „Veróff. d. I n s i . f. d i . V k . " ) ; (od 1950 r. ukazało się 40 m o n o g r a f i i ) . „Deufsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " . H e r a u s g e g e b e n v o m Insíiíuí für deuísche V o l k s k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1955 i dalsze. ( W skrócie: D J b f V K ) ; „Demos". Eíhnographische u n d folklorisíische Informaíionen. H e r a u s g e g e b e n v o m I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s ­ k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1960 i dalsze. Zob. S t о с к m a n n, op. cit., s. 388. Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten, t. 1, „Veroff. d. Insí. f. dí. V k . " , i . 4: 1954. Z o b . S í o c k m a n n , op. cit., s. 389; W. S í e i n i t z , Arbęiterlied und Volkslied, „Sitzungsberichíe d e r D e u t s c h e A k a d e m i e d e r W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n , K l a s s e für S p r a c h e n , L i t e r a t u r u n d K u n s t " , z. 8: 1965, o r a z D J b f V k , t. 12: 1966, s. 1—14; t e n ż e , Das Lied von Robert Blum, D J b f V k , t. 7: 1961. H . S t r o b a c h , Bauernklagen. Vntersuchungen zum sozialkritischen deutschen Volkslied, „Veroff. d. Insí. 1 dí. V k . " , t. 3 3 : 1964. H . S t r o b a c h , Varíabilitdt und V a r i a t i o n a i s Kategorien der Volkslíedtradition, [w:] VII International KongrejS jur Anthropologie und Ethnologie. Wissen­ schaften, M o s k w a 1964; t e n ż e , Variierungstendenzen im deutschen Arbeitervolkslied, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 183—191; i e n ż e, Volksliedvariabilitát, Gesetzmafrigkeiten und Bedingungen, „Jahrbuch für V o l k s l i e d f o r s c h u n g " , t. 11; 1966. 2 3 4 5 6 7 �475 KRONIKA Doris częte i Erich przed wyniki badań stuleciu, Stockmann, muzykolodzy laty badania nad D. naszego opracowywania ludowym opublikowała materiałów i śpiewem Stockmann w I n s t y t u t u , kontynuują pieśni i Altmark w 1962 r . (Stara W 9 muzyki około 1000 zapisów, w Marchia) rozpo­ Nowsze 8 wymienionej z e b r a n y c h w e wcześniejszym o k r e s i e znajdują w y c h z 1955 г., g r o m a d z o n y c h ludowej . w ostatnim pracy się z b i o r y z a pomocą nagrań m a g n e t o f o n o w y c h . oprócz pieśni Całość ludo­ zawiera c z y m 625 t r a n s k r y p c j i z taśmy, a d o d a t k o w o j e s z c z e 2000 incipiów (początków) pieśni sygnalizujących r e p e r t u a r z A l t m a r k . Specjalnym ludową, zadaniem naszego które od l a t p r o w a d z i Wilfriedem Fiedlerem . 1 0 Ukazał k i l k a wartościowych artykułów Głównym skich polem ludowych 12 są badania nad wspólnie paischen naukowej E . Stockmanna m u z y c z n y c h , które jest b a d a n i e prowadzi wspólnie dalsze prace poświęciła się b a d a n i u Autorka 1 4 nad wydaniem zbioru tej s a m e j widziane z regionów opracowania tomu przygotowywanie der opowiadań i podań und Herr podań zawierających nego . Poszczególne t o m y są europej­ Knecht wych ze s t a r s z y c h , t r u d n o poszukiwań powstało krytykę u s t r o j u środkowych i południowych opracowań, w podstawie których także wstępne w y n i k i badań n a d p o d a n i a m i zawierającymi wyjaśniła (powstawania), i kwestie lokalizacji dotyczące pochodzenia historycznych podań regionów N i e m i e c społecz­ s e r i i będą się ukazywać s u k c e s y w n i e . dostępnych zbiorów. N a szereg zawie­ podjęła 1 5 1 7 ukaże się większa Po zgromadzeniu praca autorka dotychczaso­ przedstawiła rozprzestrzeniania typologię We a także krytykę społeczną materiałów rozpatrująca Prze­ Niemiec. w s z y s t k i c h t o m a c h przeważać będzie materiał do tej p o r y n i e p u b l i k o w a n y , pochodzący euro- 4 demokratyczne . 16 ponadto z Ernstem o c h a r a k t e r z e międzynarodowym, pt. Handbuch Gisela Burde-Schneidewind tradycje a n Volksmusikinstrumente rających muzyką lingwistą się już t o m 1 z e b r a n e g o m a t e r i a ł u , E m s h e i m e r e m (Muzeum historii m u z y k i w Sztokholmie), a teraz większego w y d a w n i c t w a albańską z naszym . działalności instrumentów Instytutu D. i E . S t o c k m a n n oraz się ze w s z y s t k i c h podań. S t o c k m a n n , op. cit., s. 389. D. S t o c k m a n n , Volksgesang in der Altmark von der Mitte des 19. bis zur Mitte des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V i c " , t. 29: 1962. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 389. D . S t o c k m a n n , W. F i e d l e r , E . S t o c k m a n n , Albanisćhe Volksmusik. Band I, Gesange der Camen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 36: 1965. M. i n . E . S t o c k m a n n , Volkskundliche Bibliographie Albaniens von 3945—1956, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 203—216; t e n ż e , Forschungsbericht Uber die Sammlung und Untersuchung albanischer Volksmusik, „Acta M u s i c o l o g i c a " , t. 32: 1960. Zob. D . S t o c k m a n n , Z działalności..., 389 n. (W bieżącym r o k u ukaże się następująca p u b l i k a c j a tego w y d a w n i c t w a : B . S á г o s i , Die Volksmusikinstrumente Ungarns). P o z a t y m : E . S t o c k m a n , Die europaischen Volksmusikinstrumente, Moglichkeiten und Probléme ihrer Darstellung in einem Handbuch, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 238—253; t e n ż e , Towards a History of E u r o p e a n F o l k M u s i c I n s t r u m e n t s „Journal of t h e I n t e r n a t i o n a l F o l k M u s i c C o u n c i l " , t. 17: 1965 cz. I I ; t e n ż e , Volksmusikinstrumente und Arbeit, D F b f V k , t. 11: 1965, s. 245—259. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 388. G . B u r d e — S c h n e i d e w i n d , H e r r u n d K n e c h t , „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 2 2 : 1960 (Dt. S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 1). G. B u r d e - S c h n e i d e w i n d , Zwischen Elbe und Niederrhein, (Deutsche S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 2, w d r u k u ) . G. B u r d e - S c h w e i d e w i n d , D e r S a g e n k r e i s um den mecklenburg. Gutsherrn Georg Haberland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 8 — 4 3 ; t e n ż e , Z u einigen 8 9 10 11 12 13 1 4 15 16 1 7 �476 KRONIKA Z badań nad opracowania Katalog podaniami zawierającymi t e n m a być w y d a n y wspólnie krytykę społeczną zrodził się g r u p y „podań h i s t o r y c z n y c h " w r a m a c h n i e m i e c k i e g o k a t a l o g u z Instytutem przez Badania Niemiecki Kultury Instytut Etnograficzny Ludowej Europy w Środkowej z Rostocku żył ze z b i o r u do r e c e n z j i i dyskusji podania część opracowanych Z a r ó w n o układ s y s t e m a t y c z n y , j a k i w y k a z stał p r z e d o d d a n i e m do d r u k u p r z e d y s k u t o w a n y zbiór opracowywany. bem Wossidly Wspomnieć bajek . jest tradycji, mach w oraz j a k i jej Henssena, Siegfried Neumann opracował naszego wydawnictwa . obraz Aneks 1 9 w formie poświęcając swej do prócz tego przebadał współczesnych publikowane Wyniki pracy sukcesywnie zajął zbiór uwagę w artykułów, w p r z y g o t o w a n i u ukazał 10 000 haseł Dotychczasowe znajduje ustnej- kilku to­ a b y n a tej p o d s t a w i e wiejskich. zaso­ odbicie w n i c h zarówno opracowania Wossidly się rękopiśmienny, opublikował powyższego ze zbiorów opowiadań l u d o w y c h , gawędziarzy i który i c h podział r z e c z o w y , społeczną, przekazicielom. 800 zapisów d o l n o n i e m i e c k i c h sobie uwzględniając ich wymowę 1966 r. N e u m a n n Istoty wariantów z o ­ przeszukiwany Gotfrieda liczący 4000 f a c e c j i l u d o w y c h , rzeczywistości Wossidly, i uzupełniony. systematycznie tu trzeba Równocześnie 1 8 Uni­ przedło­ o śmierci, wchodzące w skład dużej g r u p y n a z w a n e j i siły nadprzyrodzone. Ogromny materiałów Berlinie przy w e r s y t e c i e w M a r b u r g u . W w y n i k u tej współpracy I. M u l l e r a mianowicie plan podań. się oraz wyrobić wyniki były się pełniejsze opra­ cowanie. Grupa zadanie, badań robocza obok i przygotowywania dostępnych G. zajmująca opracowywania ze Burde-Schneidewind prace utworzył rektora) z wydawnictwami pod redakcją bardziej serię ludową zbiorów, prac T a k więc autorów o tej obcych ukazały szwedzkich wydawniczą, związaną I n s t y t u t u , zawierającą G. Burde-Schneidewind. sobie i jako dalsze podstawowych folklorystów się już pod węgierskich . (przez trudno redakcją Wolfgang 20 pośrednio tomy osobę poświęcone różnym Wymieniona edycja należy do dy­ naro­ naj­ z n a n y c h p u b l i k a c j i I n s t y t u t u . D o g r o n a w y d a w c ó w tej s e r i i należy J u l i a n Krzyżanowski ( W a r s z a w a ) , G y u l a O r t u t a y ( B u d a p e s z t ) Do postawiła przeprowadzania wydawanie językowych. Steinitz dom, literaturą antologii, względów nową się własnych pory biednych ukazały i się bogaczach , 22 Ludowe Ludowe D o d r u k u p r z y g o t o w a n o Ludowe bajki bajki bajki węgierskie , 2I czeskie białoruskie 23 i Wolfgang Steinitz (Berlin). Ludowe bajki niemieckie i Ludowe bajki rosyjskie . £4 . 2S N a k o n i e c należałoby j e s z c z e wspomnieć o t r a d y c y j n y m przedsięwzięciu I n s t y ­ t u t u , rozpoczętym n a początku naszego s t u l e c i a i s t a l e k o n t y n u o w a n y m , a m i a ­ n o w i c i e w i e l k i m dziele n a z w a n y m Corpus der deutschen Segen und Beschworungsformeln . 2e antijeudalen Sagentypen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 159—165; t e n ż e , Der Bauer in der deutschen V o l s s a g e , D J b f V k , t. 11: 1965, s. 35—45. Zob. D . S t o c k m a n n, Z działalności..., ss. 389. S . N e u m a n n , Volksschwanke aus Mecklenburg, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 30: 1963 ( p r z e d r u k 1964); t e n ż e , Der mecklemburgische Volksschumnk, Sein sozialer Gehalt und seine soziale Funkiion, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , 35: 1964. W. L i u n g m a n s , Varifrán kommer vara sagor (Die schwedische Volksmárchen. Herkunft und Gesćhichte), „Veroff. d. I n s t . d. dt. V k . " , t. 20: 1961; L . D é g h , M a r c h e n , Erzáhler u n d Erzahlgemeinschaft, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 23: 1962. G . O r t u t a y , Ungarische Volksmarchen, B e r l i n 1957, 3 w y d . W. W o e 11 e r, Deutsche V o l k s m a r c h e n von arm und reich, B e r l i n 1959. J . J e c h , Tschechische Volksmarchen, B e r l i n 1961. E. P o m e r a n c e w a , Russische Volksmarchen, B e r l i n 1964 (2 w y d . 1965.) L . G . В a r a g, Belorusische Volksmarchen (w druku). Zob. D. S t o c k m a n n, Z działalności..., s. 390. 18 19 20 21 2 2 23 2 4 25 2 6 �477 KRONIKA W tych d z i a l e p r a c y i narzędzi p r a c y w 1962 r. I n s t y t u t zakończył ostatnich . Zebrany materiał 2 7 udostępniony został i l u s t r a c j i , uporządkowanym według o d p o w i e d n i e j f i c z n e j , obejmując p o n a d tacją historyczną i 15 000 fotografii. tematycznie w inwentaryzację naukowym i geogra­ Materiał t e n j e s t uzupełniany dokumen­ związanymi badaniami terenowymi, o o d p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z i siatkę około 700 ekspertów. Z e b r a n y materiał bliższych buraków wykorzystano latach w formie przewidziana monografii jest archiwum systematyki rzeczowej zbiorowa i większych praca c u k r o w y c h n a kulturę ludową o b s z a r u z opartymi w t e n sposób publikacji . zakresu W 2 a wpływu Magdeburger Borde naj­ uprawy i jej współ­ c z e s n y c h przeobrażeń. W ośrodku b a d a w c z y m kanie swej zdobyczy periodyzuje wiejskiej im. Wossidly w Rostocku Ulrich Bentzien bada przeni­ t e c h n i k i do życia m e k l e m b u r s k i e j on historię r e g i o n a l n e j n a nowoczesne zdobycze ludności w i e j s k i e j t e c h n i k i , przedstawiając świata 29 . W reakcję pracy ludności t e c h n i k i . Szczególnie interesujące etno­ g r a f a okazało się językowe o p a n o w a n i e z j a w i s k t e c h n i c z n y c h i odbicie i c h w nych dziedzinach folkloru. Pracę tę poszerzą badania n a d historią uprawy róż­ roli w północnych N i e m c z e c h , p r z y c z y m szczególną u w a g ę poświęci się pługom i h a ­ k o m , i c h typologii, f u n k c j i i n o m e n k l a t u r z e W zakresie międzynarodowej badań nad 30 narzędziami . pracy Instytut współpracy, co do której zrobiono Współpracę w z a k r e s i e międzynarodowej bibliografii zmierza do poszerzenia już pewną ilość propozycji . 1 1 pługa podjął U . B e n t z i e n . T e m a t u h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d niemiecką u p r a w ą w i n n e j rośli d o t y c z y k i l k a r o z p r a w etnografii rozpoczęto w Rudolfa 1956 r. — Weinholda . 3 2 pod P o d kątem w i d z e n i a kierunkiem Reinharda lato­ regionalnej Peescha i przy współpracy W o l f g a n g a R u d o l p h a — inwentaryzację narzędzi r y b a c k i c h , łodzi i środ­ ków transportu Przeprowadzone n a wybrzeżu badania Bałtyku równo w artykułach, j a k i większej p r a c y B a d a n i a ergologiczne i przyległych, nie n a d m o r s k i c h terenach. przyniosły bogaty materiał, który został zużytkowany z a ­ 33 . s k i e r o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m n a p r o b l e m regionalnego P o r . D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 386. W. J a c o b e i t — R . Q u i e t z s c h , F o r s c h u n g e n zur bauerlichen Arbeit und Wirtschaft im Institut für deutsche Volkskunde Berlin. Stand und Aufgaben, D J b f V k , t. 11: 1965 s. 59—91; W. J a c o b e i t , D a s bauerliche Arbeitsgerat in den Museen der DDR, „Neue M u s e u m s k u n d e " , t. 6: 1963; t e n ż e , Schafhaítung u n d Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 25: 1961; t e n ż e , Bauerliche Arbeit und Wirtschaft. Ein Beitrag zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Volkskunde, „Veroff. d. I n s t , f dt V k . " , t. 39: 1965. U . B e n t z i e n , Das Eindringen der Technik in die Lebenswelt der mecklenburgischen Landbevólkerung, B e r l i n 1961. U . B e n t z i e n , Der Pflug auf der Insel Rugen, „Greifswald-Stralsunder J a h r b u c h " , R. 3: 1963; t e n ż e , Der Haker, D J b f V k , R . 11: 1965, s. 16—34. W. J a c o b e i t , Intensification of International Cooperation in the Field of European Ethnography, „Current A n t h r o p o l o g y " , R . 5: 1964. R. W e i n h о 1 d, Stand und Aufgaben der Erforschung des Weinbaus im Saale—Unstrut—Gebiet, „Forschungen u n d F o r t s c h r i t t e " , t. 37: 1963; t e n ż e , Die ethnographische Erforschung des Weinbaus zwischen Saale und Elbe, „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963; „Ethnographia", t. 74: 1963; t e n ż e , Gemeinsamkeiten und Wechselbeziehungen zwischen der ungarischen und deutschen Weinkultur, [w:l Europa et Hungaria, B u d a p e s t 1965. R. P e e s с h, D i e Fischerkommünen auf Rugen und Hiddensee, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 28: 1961; W. R u d o l p h , D i e U b e r g a n g s f o r m e n zwischen Einbaum und Plankenboot an der südlichen Ostseeküste, B e r l i n 1965; t e n ż e , Handbuch der volkstümlichen Boote im óstlichen Niederdeutschland „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 4 1 : 1966. 2 7 2 8 29 30 3 1 3 2 33 �478 KRONIKA zróżnicowania między niemiecką a starosłowiańską kulturą między wybrzeżem Bałtyku, Ł a b ą Teoretycznej gadnieniem przenikania zjawisk i Dolną O d r ą . 3 4 do k u l t u r y m a t e r i a l n e j P e e s c h , który dał n a d t o p o p u l a r n o n a u k o w e 35 blemów W w punkcie styku po­ dyskusji nad z a ­ poświęcił u w a g ę R e i n h a r d w p r o w a d z e n i e do p o d s t a w o w y c h pro­ ergologii . 3G drezdeńskim ośrodku b a d a w c z y m F r i e d r i c h Sieber górniczą, prowadząc szczegółowe b a d a n i a , pracę metodologiczną . T e j samej 37 na podstawie problematyce K u b e g o . Tematyką górniczą z a j m u j e zajmował poświęcone się również H e l m u t 3 8 się tematyką których stworzył są s t u d i a poważną Siegfrieda W i l s d o r f , ogłaszając od 1959 г., przeważnie w górniczych, s p e c j a l i s t y c z n y c h w y d a w n i c t w a c h , ponad 3 9 dwa­ dzieścia h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h artykułów. W s z y s t k i e te s t u d i a z z a k r e s u c o r a z bardziej stały r o z b u d o w y w u j ącego zebrane przez czej . N a d t o H . W i l s d o r f w 40 nakreślił przedmiot się międzynarodowo H . Wilsdorfa i i U. Uhlricha dwóch podstawowych, tegoż działu zakres górnictwa interesował się również К. nie z M. B a c h m a n n e m i F . S i e b e r e m Tematem w zakresie szczególnych r e g i o n a c h terenowych etnografii bibliografii domu metodologicznych etnografii . 41 Problematyką przeprowadził nych i gospodarczych artykułach z zakresu 4 43 sztuki ludowej . prowadzone Meklemburgii inwentaryzację w ponad zo­ górni­ E . F r i t z s c h , ogłaszając także artykuły w s p ó l ­ chłopskiego kraju. W górniczej etnografii z z a k r e s u rzemiosła ze szczególnym uwzględnieniem zajmował się R . W e i n h o l d i F . S i e b e r Badania działu w są p r z e z K a r l Baumgarten architektoniczną Instytut w podczas budynków po­ badań mieszkal­ 500 w s i a c h . J a k o r e z u l t a t t y c h badań ogłosił k i l k a R . P e e s c h , Ein altslawisches Relikt der materiellen Kultur im Gebiet zwischen Elbe und Oder, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 137—155; W. Rudolph, Altere Entwicklungsstufen der Arbeitsgesellung auf kleinen Fischerbooten, DJbfVk, t. 11: 1965, s. 229—244. R . P e e s c h , D a s Geriit in der Arbeitswelt des Fischers, D J b f V k , t. 12: 1966, s. 26—36. R . P e e s c h , Holzgerat in seinen Urformen., „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 42: 1966. F . S i e b e r , Die bergmannische Lebenswelt ais Forschungsgegenstand der Volkskunde, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 237—242. S . K u b e , Bergmannisches Familienleben in Genrebildern des 19. Jahrhunderts, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 327—365; t e n ż e , Hausen, Wohnen und Siedeln der Bergleute im sachsischen Erzgebirge und seinem Vorland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 307—332; t e n ż e , Bergmannssage und Bilderbogen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 122—134; t e n ż e , Bergmannskostiim und Bergmannschmuck des sachsischen Kurfilrsten von 1678 ais Reprasentationsmittel des Bergmannischen, [w:] H . Winkelmann, Der Bergmannsschmuck Johann Georg II. von Sachsen, B o c h u m 1961. „Anschnitt", „Bergakademie", „Freib. F o r s c h . H e f t e " , „Stahleisen", „Indus t r i e l l e O r g a n i s a t i o n " , „Jahrbuch des S t a a t l . M u s . f. M i n . u. G e o l . D r e s d e n " . Montanethnographische Bibliographie 1945—1964, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 40: 1966. H . W i l s d o r f , Alte bergmannische Gebrauchsgraphik in ihrer volkskundlichen Aussage, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 206—218, o r a z artykuł d r u k o w a n y w „Fests c h r i f t des S t a a t l . M u s . f. V k . " . K. E. F r i t z s c h , M . B a c h m a n n , Deutsches Spielzeug, B e r l i n 1965; ponadto zob. p u b l i k a c j e c y t o w a n e p r z e z D. S t o c k m a n n a , Z działalności..., s. 387. R . W e i n h o l d , Die „Zittauer-Schilsseln" im Staatlichen Museum für Volkskunst, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 124—137; t e n ż e , Zweck und Form, „Jahrbuch des Instituís für a n g e w a n d t K u n s í " , 1962, a nadío cyí. D . S t o c k m a n n , Z działalności s. 387; F . S i e b e r , Begriff und W e s e n d e r V o l k s k u n s t in der Volkskunstforschung, „Wissenschaftliche A n n a l e n " , t. 4 : 1955. T u t a j należy wymienić także a l b u m y W. L u с к i n g a, zob. S t o c k m a n n, Z działalności s. 391. 34 35 3 6 3 7 38 39 40 41 4 2 4 3 �479 KRONIKA publikacji . 4 4 Wspólnie z U . B e n t z i e n e m przeprowadził retrospektywną 1620 r. wyposażenia m e k l e m b u r s k i e j spodarki . W przygotowaniu 45 analizę od zagrody z p u n k t u widzenia budownictwa i go­ z n a j d u j e się a l b u m dotyczący m e k l e m b u r s k i e g o domu halowego. W Brandenburgii inwentaryzację sporządzając rozpoczęto w 1959 r. — pod k i e r u n k i e m W e r n e r a tradycyjnego inwentaryzację budownictwa architektoniczną bytków dawnego budownictwa. wił Radig 1965 r . W. w 4 6 wiejskiego. W Wyniki Przebadano i fotograficzną powyższych badaniach prac prowadzonych w Radiga około wielu typowych badawczych ośrodku zwrócono również uwagę n a b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e i gospodarcze — 180 w s i za­ przedsta­ drezdeńskim S a k s o n i i , któ­ r e m u s z e r e g p u b l i k a c j i poświęcił A l f r e d F i e d l e r . 47 D o b r ą orientację w s t a n i e badań n a d d o m e m chłopskim, p r o w a d z o n y c h mieckiej i Republice Demokratycznej, 1966 r. w y d a w n i c t w a dzący b a d a n i a opublikowane „kieszonkowe" K . B a u m g a r t e n a stępne, A . F i e d l e r , Saksonia, czasie. W s z y s c y dały badacze terenowe się problematyką Instytucie w Nie­ w 1965 i W. R a d i g a , 4 8 a dwa n a ­ ukażą się w najbliższym O. S c h m o l i t z k y , Turyngia, zajmujący w domu chłopskiego i p r o w a ­ na terenie Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej zgrupo­ w a n i są w s p e c j a l n e j K o m i s j i , działającej w r a m a c h I n s t y t u t u . N a d o r o c z n y c h s e s j a c h informują się w z a j e m n i e Powyższe b a d a n i a o prowadzonych badaniach i wymieniają doświadczenia. poszerzone są o problematykę urządzenia wnętrza i k u l t u r y m i e s z k a n i o w e j , do której należą p u b l i k a c j e F . S i e b e r a i S . N e u m a n n a 4Э , а К. Baum- garten przygotowuje syntetyczne opracowanie z z a k r e s u dawnej kultury mieszkanio­ wej na wsi. F . Sieber poszerza problematykę badawczą o zagadnienie zwyczajów i w a r u n k ó w życia . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że p u n k t ciężkości a k t u a l n i e p r o w a ­ 50 dzonych w tej d z i e d z i n i e badań s p o c z y w a n a k w e s t i i współczesnych kulturowych, przy c z y m n a plan pierwszy w y s u w a się z a g a d n i e n i e przeobrażeń analizy warun­ ków m i e s z k a n i o w y c h n a w s i . Pracą tą k i e r u j e P a v o l Nedo. W zakresie bibliografia prac bibliograficznych rejestrująca, której celem od 1958 r. p r o w a d z o n a jest wszechstronna jest etnograficzna informacja wszystkich K. B a u m g a r t e n , Wesen und Aufgabe der Gefiigeforschung, „Letopis", S e r i a C , n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 256—260; t e n ż e , Zimmermannswerk in Mecklen­ burg: Die Scheune, „Veroff. d. I n s t . f. V k . " , t. 26: 1961. K. B a u m g a r t e n , U . B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 31: 1936. W. R a d i g , Gefiigestudien in Brandenburg, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 156—172; t e n ż e , Stand und Aufgaben der Bauernhausforschung in Thüringen, Sachsen und Brandenburg, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 147—162. A . F i e d l e r , D i e Hocheinfahrt. Zum Formenwendel sachsischer Scheunen in neuerer Zeit, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 261—271; t e n ż e , Die Abschaffung der mit Holz gejertigten Schornsteine in Sachsen, „Letopis", S e r i a C , n r 8: 1965, s. 7 4 — 9 8 ; t e n ż e , Kur sachsische Landsverordnungen des 16. bis 18. Jahrhunderts und ihre Einwirkung auf die landliche Bauweise, D J b V k , t. 11: 1965, cz. 1, s. 4 6 — 5 8 ; t e n ż e , Privates und kommunales Backen in Dórfern, „Abh a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des Staałlichen M u s e u m s für V o l k e r k u n d e i n D r e s d e n " t. 22: 1963; t e n ż e , Vo?i D a c h u n d Fach, „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 6: 1960; t e n ż e , H o c h e i n f a h r t b e i S t a l l e n , „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 8: 1962. K . B a u m g a r t e n , D a s B a u e r n h a u s i n Mecklenburg, B e r l i n 1965; W. R a ­ d i g , Das Bauernhaus in Brandenburg und im Mittelelbegębiet, B e r l i n 1966. S . N e u m a n n , L a d e u n d Koffer im b a u e r l i c h e n Mobiliár Westmecklenburgs, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 123—136; p r a c e F . S i e b e r a c y t u j e S t o c k m a n n , Z działalności s. 387. F. S i e b e r , Aspekte der Brauchforschung, „Wiss. A n n a l e n " , t. 5: 1956; t e n ż e , Voire u n d volkstiimliche Moťiuiřc i m Festwerk des B a r o c k s a n h a r d von Dresdener Bildąuellen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 21: 1960. 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 �480 KRONIKA placówek Z badawczych materiału für Instytutu uporządkowanego Volkskunde" publikuje o zamierzeniach według podziału przegląd i wynikach prac badawczych. rzeczowego „Deutsches w poszczególnych literatury obrębie Jahrbuch łów, odnoszących się bądź do t e m a t y k i danego t o m u , bądź do a k t u a l n y c h badawczych. Ponadto w zakresie bibliografii prowadzona jest n a u k o w e g o o stanie badań e t n o g r a f i c z n y c h w N i e m i e c k i e j nej, którą to akcją kieruje informacja Republice H . U h l r i c h . D o tego c e l u służy — międzynarodową Wildhabera (Bazylea) oprócz (Budapeszt) Dla Bibliographia uzupełnienia kowane dokumentacją. archiwum Wynikiem jej jest w y d a w a n a I n t e r n a t i o n a l e V o l k s k u n d l i c h e Bibliographie Historiae Rerum Rusticarum, etnograficznej, będące i liczące obecnie p o n a d 3000 zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h P r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w Z niem. tlum. 51 przez Gunsta opieką C. Kreuzberga . Krakowie Reinhard INSTYTUTU Roberta i Petera 1958 r. zostało zapocząt­ pod I. Nizińska DZIAŁALNOŚĆ publikacji współpraca Jnternationalis. źródeł a r c h i w a l n y c h i l i t e r a t u r y w ikonografii świata Demokratycz­ w dziale przeglądu l i t e r a t u r y „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " — nad dzia­ planów IM. J U L I U S Z A L I P S A W Z A K R E S I E Peesch ETNOGRAFII GOSPODARCZEJ Prace z zakresu anglosaskich, Świadczą publikacje etnografii gospodarczej darzone zarówno E u r o p y , j a k i A m e r y k i , o t y m kongresy z okresu międzynarodowe, lat o s t a t n i c h W są współcześnie coraz większym sympozja, październiku sesje roku naukowe ubiegłego J u l i u s z a L i p s a zorganizował sesję naukową poświęconą etnografii sesji tej p r a c o w n i c y problematykę naukowi Instytutu badawczą, założenia przedstawili teoretyczne d u k c j i różnych działów g o s p o d a r k i oraz osiągnięcia j e d n e g o z działów etnografii Instytutu w chlarz zagadnień, między etnologii i n n y m i : kulturotwórczą bie określonego t y p u g o s p o d a r c z o - k u l t u r o w e g o , ludzkich o uprawianych gospodarki roślinach, f u n k c j e strefy t r o p i k a l n e j , np. w c d y oraz obejmuje rolę roślin Na dyskusji procesu pro­ etnobotaniki . 2 szeroki i zwierząt w poglądy i wiedzę określonych określonego pożywienia w wa­ obrę­ grup całokształcie i o w a d ó w w A u s t r a l i i . Współczesne 3 liczne zasygnalizowali gospodarczej: gospodarczej oraz Instytut im. i w sposoby a n a l i z y Problematyka krajach gospodarczej. referatach społeczeństw p i e r w o t n y c h najważniejsze zakresie w w zainteresowaniem. prace Zob. S t o c k m a n n , Z działalności s. 388. Między i n n y m i V I I Międzynarodowy K o n g r e s Botaników w 1954 r. w Paryżu powołał do życia specjalną sekcję etnobotaniczną; X X X I V Międzynarodowy K o n ­ gres Amerykanistów obradujący w W i e d n i u w 1960 r. wyodrębnił w specjalną grupę r e f e r a t y z z a k r e s u p r o b l e m a t y k i roślin u p r a w n y c h i zwierząt domowych, S e s j a Berlińska N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k z 1955 r. poświęcona była wyłącznie e t n o g r a f i i a g r a r n e j . P o r . A . K o w a l s k a - L e w i c k a , E t n o b o t a n i k a , „Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 207—214. Beitrage zur Wirtschailsethnographie zum 50 Jahrigen Jubilaum des Julius Lips Instituís für Ethnologie und vergleichende Rechtssoziologie, „Sonderdruck aus W i s s e n s c h a f t l i c h e Z e i t s c h r i f t d e r Кяг1 M a r k s U n i v . " , L e i p z i g , z. 2: 1964. E . L i p s , Formen der religiósen Verehrung des Maises bei indianischen Bodenbauern, „Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der K a r l M a r k s U n i v . " , L e i p z i g . R . 9: 1959/1960 ( G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f t l i c h e R e i h e , z. 2); E . L i p s , Ethno51 1 2 3 �481 KRONIKA prowadzone w I n s t y t u c i e J . L i p s a eksponują w b a d a n i a c h g o s p o d a r k i różnych ludów o d m i e n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n y c h n i e t y l k o p r z e b i e g p r o c e s u p r o d u k c j i i jego w s z e c h ­ stronne uwarunkowanie, lecz społeczności. E t n o l o g o w i e cesu produkcji, grupy j a k i końcowy e t n i c z n e j . Znajomość z r o z u m i e n i a w i e l u faktów gospodarcze także według efektywne l i p s c y wyrażają j e j efekt gospodarki wyniki gospodarki pogląd, że zarówno określają właściwy w badanej pro­ stan rozwoju danej danego l u d u c z y s z c z e p u jest k l u c z e m do z d z i e d z i n y k u l t u r y społecznej E . Lips dla s a m przebieg społecznościach i duchowej. przedklasowych są Kompleksy równocześnie kompleksami kulturowymi. Wytyczne w oparciu do zamieszkującej Dane 0 analizy o znajomość dorzecze gospodarki stosunków rzeki Columbii językowe, a r c h e o l o g i c z n e związkach która zdobywanie 1 konsumpcję o m a w i a m a r g i n e s o w o . odżywczej tych dłuższy Północnej. terenów okres Treide indiańskiej świadczą dzieliła D. Treide wybiera wspólne jeden z domi­ pożywienia. Rozdział żywności, wymianę w którego obrębie odbywa kolejno się żywności, narzędzia p r a c y , organizację p r a c y , a w części działalności gospodarczej. i możliwości ności n a b a d a n y m D. ludności A n a l i z a składa się z 2 części, o b e j m u j e W ocenie d l a p r o d u k c j i żywności T r e i d e u s t a l a r o d z a j e tości opracował części A m e r y k i dotyczące przez środowisko geograficzne, proces z d o b y w a n i a wyniki zachodniej analizy ekonomicznej nujących działów g o s p o d a r k i : części p i e r w s z e j w i etnograficzne g e n e t y c z n y c h tej g r u p y , losy h i s t o r y c z n e . D o s w e j w myśliwsko-rybackiej gospodarczo-społecznych obszarze, bądź w małych ilościach, b a d a narzędzi środowiska naturalnego żywności z uwzględnieniem i c h w a r ­ konserwowania, okresy, w Analiza zawiera przydatności przestrzenne których rozmieszczenie żywność występuje zmienność podaży żywności w ocenę i c h e k o n o m i c z n e j w Akcja kolektywy produkcyjne żyw­ nadmiarze różnych wydajności. sezonach. zdobywania pożywienia u I n d i a n z d o r z e c z a C o l u m b i i m a c h a r a k t e r z o r g a n i z o w a n y . l o n y c h s e z o n a c h tworzą się s p e c j a l n e cały drugiej W okreś­ i wyłania się t e c h ­ n i c z n e k i e r o w n i c t w o . E f e k t końcowy p r o d u k c j i żywności i l u s t r u j e T r e i d e n i e t y l k o d a n y m i l i c z b o w y m i , l e c z także f a k t a m i ilustrującymi t r y b życia I n d i a n , stopę ży­ ciową, sposoby w y r ó w n y w a n i a w s z e l k i c h kryzysów żywnościowych, z b y t nadwyżek produkcyjnych o r a z związany z t y m p r o b l e m Gospodarkę Liedtke. W rolniczą strefy swej analizie a organizacją materialnych dąży tropikalnej do w y k r y c i a społeczną. zróżnicowania opracował związku Rozważania społecznego. analitycznie pomiędzy metodyczne dwóch g r u p zagadnień: p r z e d m i o t u p r o d u k c j i oraz samego odnosi przebiegu tym bowiem związanych określenie p r z e d e wiąże z a g a d n i e n i a w s z y s t k i m wielkości pola natury uprawy. społecznej, i n t e r e s u j e z k a r c z u n k i e m , dzięki którym otrzymuje dóbr autor procesu d u k c j i łącznie z j e j e f e k t a m i e k o n o m i c z n y m i . W obrębie p i e r w s z e j g r u p y autor p o s t u l u j e Wolfgang produkcją Z zagadnień ustaleniem go n p . z a k r e s się pole u p r a w n e do pro­ w prac strefie t r o p i k a l n e j , gęstość z a l u d n i e n i a , t j . k o n c e n t r a c j a ludności n a określonych o b s z a r a c h . B a d a rozłożenie w k ł a d u p r a c y potrzebnego n a u p r a w ę d a n e j rośliny w ciągu całego r o k u . Zagęszczenie l u b równomierne rozłożenie w c z a s i e punktów k u l m i n a c y j n y c h w cyklu prac produkcyjnych wpływa n a wielkość i ilość a w dalszej k o n s e k w e n c j i n a t w o r z e n i e się g r u p z a w o d o w y c h ny cykl prac produkcyjnych może decydować grup produkcyjnych, i osadniczych. R o c z ­ o podejmowaniu sezonowych prac Zogrie und Kulturpflanzforschung, [w:] Berichte und Mitteilungen Aus dem Institut für Kulturpjlanzforschung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962; H . R e i m, Die Insektenndhrung der A t i s t r a l i s c h e n Ureinwohner, Eine Studie zur Frühgeschichte menschlicher Wirtschaft und Ernahrung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962. 31 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �482 KRONIKA dodatkowych n a t e r e n a c h sąsiednich, o w y p r a w a c h wojennych i handlowych albo możliwości t a k i c h zupełnie n i e daje. A n a l i z o w a n a j e s t także p r z e z L i e d t k e g o długo­ trwałość okresu wegetacji uprawianych roślin, jakość gleby, trwałość produktu, która może decydować o r o b i e n i u zapasów i w p ł y w a ć n a stabilizację życiową d a n e j społeczności o r a z t w o r z e n i e się w i e l k i c h osiedli. Odstęp c z a s u pomiędzy k o l e j n y m i żniwami w r o c z n y m c y k l u u p r a w y d e c y d u j e o wartości danego p r o d u k t u , a w d a l ­ szej k o n s e k w e n c j i w p ł y w a na powstanie odrobków. w znikomy. w Udział Np. Ameryce sprzętu stosunkowo Środkowej rozwoju prymitywne umożliwiły j e d n o s t r o n n y c h zależności produkcji rolniczej narzędzia duże strefy stosowane zagęszczenie przy ludności, i n n y c h t e r e n a c h możliwe j e s t w e d ł u g L i e d t k e g o dopiero gospodarczych tropikalnej uprawie które jest roślin na wielu przy w y s o k i m stanie roz­ w o j u społecznego. Specyficzne cechy określonych roślin mogą wywierać wpływ na społeczną strukturę o r g a n i z a c j i określonych g r u p l u d z k i c h . Np. rośliny zbożowe można bez trudu przechowywać; w okres jako najbardziej stencji jest uprawa szą formą pracy przymusu pracy, rocznym cyklu uprawy pracochłonny. W zbóż, w jeden egzy­ obcej produkcyjnego poddana jest przez roślin pracochłonnych siły dalszych konsekwencjach w d a n y m społeczeństwie u s t r o j u feudalnego. ona b o w i e m tych okresach najbardziej jest w y k o r z y s t y w a n i e co w z a z n a c z a się społecznościach, w których podstawą roboczej, prowadzi a najrentowniej- nawet stosowanie do wykształcenia się P r a c a w y k o n y w a n a w okresie szczytu Liedtkego specjalnie wnikliwej analizie, m a b a r d z o wysoką wartość: umożliwia powiększenie t e r e n u u p r a w y bądź osiągnięcie nadwyżek p r o d u k c y j n y c h . W y t y c z n e do a n a l i z y g o s p o d a r k i nomadów n a o b s z a r z e s u c h y c h stepów i pół- pustyń w A f r y c e o p r a c o w a l i H . G . S c h i n k e l i W . L i e d t k e . W b a d a n i a c h gospodarki nomadów afrykańskich w i n n o się w e d ł u g autorów uwzględniać również historię go l u d u , s z c z e p u c z y grupy, dzi, np. N a n d i specyficznych w Kenii, Hasnar w Kordofanie, sytuacji, jak rabunku, noma­ stają się r o l n i k a m i pod w p ł y w e m karnych ekspedycji kolonizatorów, powstań itp. Gospodarkę nomadów afrykańskich hamują i ograniczają g e o g r a f i c z n i e : tse, b r a k ise fizjologiczne pastwisk, dane­ z n a n e są b o w i e m z t e r e n u A f r y k i f a k t y , że d a w n i brak soli, s p e c y f i c z n a roślinność u zwierząt, b u d o w a geologiczna wywołująca podłoża. W i e l k i e mucha zaburzenia straty w hodowli powodują e p i d e m i e i c h o r o b y bydła, s i l n e w i a t r y niszczące roślinność. S a m a g o s p o ­ darka nomadów denudację zawiera gleb, plagę w sobie much, a w szereg elementów dziedzinie destrukcyjnych, stosunków społecznych zakłócenia w y w o ł a n e l i c z n y m i kradzieżami i r a b u n k a m i bydła. P a s t e r z w dążeniu do z a b e z p i e c z e n i a się p r z e d wszystkimi wymienionymi powoduje wprowadza afrykański stratami stara się posiadać s t a l e j a k n a j l i c z n i e j s z e s t a d a , p o m i m o iż n i e w y k o r z y s t u j e i c h w s z e c h ­ s t r o n n i e . G o s p o d a r k a nomadów w y m a g a wania s t a d . Społeczną konsekwencją z n a c z n e j ilości rąk r o b o c z y c h do p i l n o w a - tego f a k t u jest pozostawanie d z i n a c h , występowanie w i e l k i c h r o d z i n , p r z y j m o w a n i e pasterskiej (np. rolnicy sajów), k u p o w a n i e Kikuju przyjmowani narzeczonej, wpływające do społeczności dodatnio synów w pasterskiej n a stabilizację Mas- małżeństwa. Odnośnie do p r a c e t n o b o t a n i c z n y c h etnologowie l i p s c y w y s u w a j ą własne d e r a t y . Uważają, że p r a c e te w i n n y ro­ o b c y c h g r u p do społeczności dawać odpowiedź n a p y t a n i e , w j a k i dezy­ sposób występowanie określonych gatunków roślin może kształtować życie d u c h o w e i m a ­ t e r i a l n e określonej społeczności. G r u p y d a r c z y c h rozwijają staw gospodarczych Wprowadzenie ludności o o d m i e n n y c h p o d s t a w a c h się w sposób o d m i e n n y może nowych być jako grupy uwarunkowana roślin do u p r a w y gospo­ e t n i c z n e . Odmienność rodzajem uprawianych p r z y c z y n i a się do z m i a n w pod­ roślin. gospodarce �483 KRONIKA i światopoglądzie danej grupy ludzkiej. Odmienność problemów wymagających rozwiązania w t r a k c i e p r o c e s u p r o d u k c j i s p r a w i a , że powoływane są do życia o d ­ m i e n n e reguły i n o r m y p r a w a zwyczajowego*. Jadwiga WĘGIERSKIE MUZEA Etnographisćhe Wydawnictwo Kucharska ETNOGRAFICZNE Sammlungen der Museen in Ungarn wydane w 1964 r. z a w i e r a materiały dotyczące węgierskich muzeów e t n o g r a f i c z n y c h i o m a ­ wia główne k i e r u n k i i c h działalności. O b o k liczebnego podana s p i s u zbiorów muzealnych j e s t s p e c y f i k a każdego z n i c h . C e l e m n i n i e j s z e g o artykułu j e s t czytelników z problematyką naukową zagadnieniem wystaw zapoznanie związaną ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i etnograficznych w oraz salach ekspozycyjnych i na wolnym po­ wietrzu. Poznanie łości organizacji zagadnienia. muzeów Wszystkie Oświaty i Szkolnictwa Muzeum Krajowe, zajmuje węgierskich muzea Wyższego. n a lepsze podlegają Budapeszteńskie zrozumienie c a ­ Ministerstwu Muzeum Kultury, Etnograficzne, się z b i e r a n i e m materiałów w całym k r a j u , a podlega M i n i s t e r s t w u . M u z e a prowincjonalne Wojewódzkie R a d y N a r o d o w e . Z b i o r y jowym pozwoli węgierskie i wojewódzkie są u t r z y m y w a n e etnograficzne znajdują przez się w M u z e u m Kra­ o r a z w 45 i n n y c h m u z e a c h — wojewódzkich i p r o w i n c j o n a l n y c h . W m u z e a c h Węgier p r a c u j e łącznie 65 etnografów, w t y m 30 w M u z e u m jowym wej. w B u d a p e s z c i e . Należało znaleźć sposób s k o o r d y n o w a n i a Ministerstwo Krajowemu kraju. w tzw. finansowo K u l t u r y , Oświaty i S z k o l n i c t w a Wyższego kierownictwo Muzeum to zakresie badań się wyłącznie ich pracy powierzyło Muzeurn, badań e t n o g r a f i c z n y c h z z a k r e s u m u z e a l n i c t w a w swoją działalność n a d kulturą zbieraniem koordynacyjną materialną, obiektów rozwija ponieważ przede większość całym wszystkim muzeów zajmuje z tej d z i e d z i n y . Działalność t a polega n a u s t a l e n i u z a k r e s u ważniejszych p r a c b a d a w c z y c h Kra­ nauko­ m. in. i kolekcjonerskich oraz uzga­ d n i a n i u planów badań n a zwoływanych w t y m c e l u k o n f e r e n c j a c h . Etnografowie postawili prace węgierscy w ostatnich latach jako zagadnienie badawcze zbieranie i narzędzi rolniczych. przyniosły w s i s z y b k i e przekształcanie się g o s p o d a r k i pierwszoplanowe Współczesne czasy r o l n e j , należy więc j a k n a j ­ prędzej zinwentaryzować i zebrać istniejące j e s z c z e t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e . Zbieranie t r a d y c y j n y c h narzędzi pozwoliło n a k i l k a k r o t n e zwiększenie dotyczących tego p r o b l e m u w Budapeszteńskim n y c h większych e t n o g r a f i c z n y c h S z y b k i e tempo r o z w o j u nych materiałów Etnograficznym i 40 i n ­ prowincjonalnych. r o l n i c t w a , m e c h a n i z a c j a i z a n i k a n i e narzędzi t r a d y c y j ­ przyczyniło się do tego, że p r z e d s t a w i c i e l e się b a d a n i e m temat zbiorach Muzeum różnych dziedzin zainteresowali narzędzi r o l n i c z y c h . E k s p o n a t y , zdjęcia, n o t a t k i i l i t e r a t u r a n a t e n znalazły się dzięki odnaleźć t y c h materiałów, temu w badacz różnych i n s t y t u c j a c h . Często n i e był w n i e można s t a n i e zebrać, opracować, było porównać w s z y s t k i c h istniejących d a n y c h dotyczących tego t e m a t u i mógł się opierać t y l k o na pewnej powstało i c h części. W Węgierskie c e l u umożliwienia Archiwum Narzędzi Zgromadzono t a m wszystkie zebrane rozwiązania Rolniczych tego p r o b l e m u przy Muzeum w 1962 r. Rolniczym. opisy i fotografie narzędzi r o l n i c z y c h . S u k c e - P o t w i e r d z e n i e m tego są w y n i k i p r a c p r o w a d z o n y c h w Zakładzie E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego n a d rybołówstwem zespołowym w e w s i a c h r y b a c k i c h Pół. H e l s k i e g o i w s i a c h r y b a c k o - r o l n i c z y c h z a p l e c z a Półwyspu. 4 �484 KRONIKA s e m tego a r c h i w u m j e s t k a r t o t e k a k i l k u tysięcy p o z y c j i , która j e s t do d y s p o z y c j i badaczy. Większość ta w y k o n a n a zebranych materiałów jest owocem pracy etnografów. po r a z p i e r w s z y w n a s z y m k r a j u w y w o ł a ł a poważne Praca zainteresowanie w całej E u r o p i e . W kwietniu dyskutowano 1964 r. odbyła się k o n f e r e n c j a na której w s z y s c y p r z e d s t a w i c i e l e krajów biorą­ p o s t a n o w i l i rozpocząć podobne p r a c e u siebie w kraju. nad t y m problemem, c y c h udział w k o n f e r e n c j i i prawie O d b y w a j ą c y się w s i e r p n i u 1964 r. w M o s k w i e pologiczny zajmował się również p r o b l e m e m etnografów 10 krajów, V I I Kongres Etnologiczny i A n t r o ­ założenia a r c h i w u m i zalecał częcie p r a c w t y c h k r a j a c h , gdzie są po t e m u możliwości f i n a n s o w e Węgierscy e t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y rozpo­ i personalne. osiągnęli poważne s u k c e s y n i e t y l k o w p r a c a c h 0 wąskim z a k r e s i e , l e c z również w s k a l i k r a j o w e j . Jedną z f o r m szczególnych w s i l u b g r u p e t n i c z n y c h . N a j b a r d z i e j charakterystyczna z tych j e s t próba rialnej zebrania nizinnej przez wsi Krajowe Atány, Zebrano tam w Zebrany materiał p o z w o l i Muzeum położonej w s u m i e około 3000 p o z y c j i — na wydanie w tylko gdzie etnografowie opracowania mate­ województwie Heves. rolnictwa. czasie opracowania p r z e z m u z e a w sześciu podobne ale i zorganizowanie po­ prac całości k u l t u r y w większość z n i c h d o t y c z y przeprowadzili naukowe, gór najbliższym m i e książki. I n i c j a t y w a t a została podjęta Węgier, etnograficzne pobliżu jest badanie badania, wystaw w for­ miejscowościach umożliwiające z zebranych nie ekspona­ tów. 75—80°/o katedrach etnografów 1 w Grupie w węgierskich uniwersyteckich: w pracuje Budapeszcie m u z e a c h biorą także udział w pracach zaliczyć o p r a c o w a n i e podpunktów. badawczych Węgier Badanie i przy zostało pozostali Szeged (1), w Akademii etnograficznych w Węgierskiego A t l a s u A n k i e t a służąca z a materiał wyjściowy wiele muzeach, Badań E t n o g r a f i c z n y c h p r z y Węgierskiej t y c h p r a c należy i w (2), w w Nauk. i wydawania skali krajowej. zakresie. Atlasu. zakończone Oprócz p r a c Na przykład rozpoczęto N i z i n i e Węgierskiej, która o b e j m u j e w odbywało 1965 r. prowadzonych prowadzą pracę Do do A t l a s u z a w i e r a 200 głównych pytań użyciu a n k i e t etnografowie-muzealnicy (1), Zatrudnieni Etnograficznego. się w Przez 250 p u n k t a c h następne będzie się przeprowadzać p r a c e k o n t r o l n e , po których przystąpi się do graficznym czterech Debrecen przy prace Węgierskim Atlasie kartograficzne nad Atlasem dwa lata redagowania w województwa Etno­ mniejszym Szolnok na b a d a n i a w e w s z y s t k i c h 65 w s i a c h województwa. L i c z b a mieszkańców przeciętnej w s i n a N i z i n i e Węgierskiej w y n o s i od 5 do 10 t y s . T e m a t y k a ankiet A t l a s u Województwa Wielkiego Atlasu Etnograficznego. Szolnok pokrywa Rozpoczęto również się częściowo z tematyką prace nad Atlasem woje­ wództwa B a r a n y a n a płd.-wsch. Węgrzech. Największym z a d a n i e m , j a k i e stoi p r z e d etnografią węgierską, j e s t opracowanie n o w e g o podręcznika e t n o g r a f i i Węgier. Najważniejszą Wągier, wydana syntezą w kultury dzące doskonałe monografie nowej, w prawdopodobnie kilku ludowej Węgier 6—8-tomowej syntezy. Książka wycho­ i wydania zupełnie zapewne wydana będzie będzie n a 3 z a s a d n i c z e działy: kulturę kulturę społeczną i kulturę duchową. O b e c n i e i jeżeli n i e nastąpią od tego c z a s u oraz stworzyły konieczność o p r a c o w a n i a językach. P o d z i e l o n a Etnografia jest czterotomowa 1934 r. O l b r z y m i materiał z e b r a n y p r a c e są w s t a d i u m okoliczności opóźniające, to w s z y s t k i e t o m y materialną, organizacyjnym ukażą się w l a ­ t a c h 1970—1972. Rzecz jasna, w problemów, którymi ramach krótkiego zajmują się artykułu węgierscy n i e sposób wymienić wszystkich etnografowie-muzeolodzy. Należy �485 KRONIKA jednak wspomnieć monografia pługa, o w i e l k i c h monografiach uprawy przez nich t y t o n i u , k u k u r y d z y , strojów opracowanych, ludowych, j a k np. c e r a m i k i itd., które a l b o się już ukazały, albo ukażą się w najbliższym czasie. Istnieją wystarczające wydawnictw możliwości wydawania c e n t r a l n y c h , j a k „Etnographia" w prac etnograficznych. języku węgierskim Oprócz i „Acta g r a p h i c a " w językach o b c y c h , K r a j o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w y d a j e Etno- dwie więk­ sze serie w y d a w n i c z e : „Biuletyn E t n o g r a f i c z n y " (Néprajzi Ěrtesító), zawierający głównie opracowania naukowe; „Wiadomości E t n o g r a f i c z n e " (Néprajzi Kozlemények), w których p u b l i k u j e się materiały źródłowe. 12 muzeów p r o w i n c j o n a l n y c h w y d a j e r o c z n i k i , w których również publikowane są p r a c e e t n o g r a f i c z n e . Prócz tego każde m u z e u m wojewódzkie w y d a j e zealne, w których poważne m i e j s c e zajmują Z akcją etnografami zbieracką współpracuje kieruje około Krajowe 1000 zbieraczy-amatorów. Muzeum serie m u ­ artykuły z d z i e d z i n y etnografii. Etnograficzne. Na Tą społeczną organizowane kon­ k u r s y nadesłano p r a c e liczące w s u m i e kilkanaście tysięcy s t r o n ; wypłacono n a ­ g r o d y o łącznej wysokości p o n a d 100 t y s . forintów. W rami jest redakcja Biuletynu Archiwalnego stałym k o n t a k c i e z a m a t o ­ Krajowego Muzeum Etnograficznego (Adattári Ěrtesító). Okresowe nim wystawy kierownictwem jeden etnograficzne Ministerstwa z departamentów wo-Muzealna których zajmuje zajmuje się s t e r s t w o . Działalność są c e n t r a l n i e . P o d bezpośred­ Centrala Oświatowo-Muzealna, się o r g a n i z o w a n i e m również scenariusze opracowane organizowane pracuje organizacją stałych są p r z e z M u z e u m C e n t r a l i sprawiła, wystaw. że p o z i o m Centrala wystaw etnograficznych, i zaakceptowane wystaw której Oświato­ przez Mini­ prowincjonalnych nie różni się od w y s t a w stołecznych. Inną ekspozycje korzyścią z i s t n i e n i a stałego personelu projektującego j e s t z m n i e j s z e n i e kosztów własnych. K o s z t y byłyby g d y b y z a t r u d n i a n o pracowników d o r y w c z o . W i wykonującego z n a c z n i e większe, t e n sposób zaoszczędzono pieniądze, które pozwalają n a urządzenie r o c z n i e d w u k r o t n i e większej ilości e k s p o z y c j i . W y ­ s t a w y etnograficzne organizowane są głównie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h . Wy­ n i k a to z trudności l o k a l o w y c h Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , które n i e m a gdzie pomieścić b o g a t y c h zbiorów; s a l e w y s t a w o w e magazyny. S y t u a c j a polepszy się, gdy Muzeum znajdzie Z a m k u Królewskiego, którego o d b u d o w a zakończy się w zostały z a m i e n i o n e n a pomieszczenie w części 1970 r. P o p r z e n i e s i e n i u się do n o w e j s i e d z i b y M u z e u m o t r z y m a powierzchnię użytkową t r z y k r o t n i e większą od p o s i a d a n e j (14 000 m ) , co p o z w o l i n a z o r g a n i z o w a n i e stałej e k s p o z y c j i z m a t e ­ 2 riałów węgierskich i e g z o t y c z n y c h . Węgierskie w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e dzielą się n a w y s t a w y o b j a z d o w e , okresowe i stałe. W y s t a w y o b j a z d o w e o r g a n i z u j e C e n t r a l a O ś w i a t o w o - M u z e a l n a z materiałów Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o i i n n y c h muzeów k r a j o w y c h . S c e n a ­ riusz w y s t a w opracowuje Muzeum Krajowe, wykonuje Departament Wykonywania W y s t a w , a trasę o b j a z d u u s t a l a D e p a r t a m e n t P r o p a g a n d y Oświatowo-Muzealnej. E k s p o n o w a n i e t y c h w y s t a w o d b y w a się przeważnie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h i d o m a c h k u l t u r y . R o z p a t r u j e się możliwość, a b y m u z e a wojewódzkie również o r ­ ganizowały w y s t a w y o b j a z d o w e obejmujące zasięgiem cały k r a j . M u z e a węgierskie organizują r o c z n i e 150—200 e t n o g r a f i c z n y c h w y s t a w o k r e ­ s o w y c h . Tematyką w y s t a w y o k r e s o w e j może być n a przykład s z t u k a l u d o w a j e d n e j w s i , w y r o b y z j e d n e g o ośrodka g a r n c a r s k i e g o , t k a n i n y j e d n e g o r e g i o n u , w y t w o r y �486 KRONIKA Jednego a r t y s t y ludowego. N a wystawach n i e k i e d y także rzemiosło, n p . b e d n a r s t w o , eksponuje Największą w y s t a w ą okresową była p r z e k r o j o w a s z t u k i węgierskiej, o t w a r t a w się głównie w y r ó b pierników, l e c i e 1962 r. w sztukę ludową, farbiarstwo. wystawa tradycyjnej ludowej B u d a p e s z c i e , urządzona ze zbiorów m u z e u m stołecznego. O dużym z a i n t e r e s o w a n i u w y s t a w ą świadczy fakt, że w ciągu dwóch miesięcy (sierpień—wrzesień) zwiedziło ją p o n a d 100 t y s . osób. Urządzenie w y s t a w stałych, n i e z m i e n i a n y c h w ciągu 6—10 l a t w y m a g a ranności i odpowiedzialności, taką w y s t a w ę oglądają Bardzo Mimo trudnym problemem że n a Węgrzech wystaw powszechnie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h p r a w i e o w i e l e większej s e t k i tysięcy etnograficznych uważa jest się etnografię sta­ zwiedzających. i c h historyczność. z a naukę historyczną, n i e sposób eksponować w p r z e k r o j u h i s t o r y c z ­ n y m . Większość materiałów, j a k i e m a m y , p o c h o d z i z 2 połowy X I X i X X w. Z p o ­ p r z e d n i c h okresów p r a w i e n i c się n i e zachowało. E t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y w ostatnim Bardzo dwudziestoleciu trudno jest zbierają organizować obiekty wystawę z punktu historyczną widzenia dopiero historycznego. z eksponatów, które były z b i e r a n e b e z u m i e j s c o w i e n i a i c h w czasie. P r o b l e m t e n s t a r a m y się rozwiązać w t e n sposób, że brakujące e k s p o n a t y są uzupełniane p l a n s z a m i . J e s t to k o m p r o m i s , n a który m u s i m y iść m i m o s z e r o k o rozwiniętej akcji zbierackiej. Z z a g a d n i e n i e m historyczności e t n o g r a f i i wiąże się p r o b l e m , c z y m a m y zować samodzielne w y s t a w y etnograficzne, kazywać w r a m a c h w y s t a w w Krajowym zbiory Muzeum etnograficzne, historycznych. Problem Etnograficznym w t e n n i e występuje Budapeszcie, które organi­ etnograficzny wystaw, pragnie aby w H i s t o r y c y argumentują, posiada wyłącznie pokazywać materiał e t n o g r a f i c z n y w t e n sposób podkreślić że ukazując pełen rozwój odrębny charakter Więk­ formie etnografii. historyczny regionu należy o b r a z kształtowania się życia chłopów, co p r z y o d e r w a n i u materiałów po­ oczywiście ale w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h j e s t n a d a l o t w a r t y . szość etnografów-muzeologów oddzielnych c z y r a c z e j materiał dać etnograficz­ n y c h od całości z a g a d n i e n i a zubaża ekspozycję. T w i e r d z e n i e to j e s t n a p e w n o słusz­ ne t e o r e t y c z n i e ; w p r a k t y c e j e d n a k z a s t o s o w a n i e się do niego n i e j e s t t a k i e proste. W m u z e a c h prowincjonalnych sale w y s t a w o w e są z b y t małe. N a w y s t a w y stałe, obrazujące r e g i o n objęty z b i o r e m , składają się materiały a r c h e o l o g i c z n e , h i s t o r y c z ­ ne, etnograficzne, p r z y r o d n i c z e , dotyczące r u c h u robotniczego, z h i s t o r i i s z t u k i i l i t e r a t u r y . T a k więc z b i o r y e t n o g r a f i c z n e sposobami. czasów wtedy w W Muzeum, współczesnych, nie jest Szeged które n i e p o s i a d a w y s t a w y materiał to w y s t a w a wystawa pantofli łówstwo, w Debrecen zwiedzający poznają całościowa, i pokazany rolnictwo, występuje oddzielnie. t y l k o obrazująca hodowla materiały się dwoma h i s t o r y c z n e j od X V I I I specyfikę wyrób tych pantofli; materiał e t n o g r a f i c z n y na w y s t a w a c h sztuki ludowej. wystawy etnograficzny a także eksponuje i pasterstwo. Przy w regionu, Szekszárd t y m typie tylko fragmentarycznie, T a m gdzie materiał e t n o g r a f i c z n y np. rybo­ wystaw podobnie j a k j e s t włączony do h i s t o r y c z n e j , p o k a z u j e się przeważnie o b i e k t y dotyczące p r o d u k c j i t u a l n i e urządzenia wnętrz. I n n e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j w. do Najczęściej ewen­ (wyżywienie, z w y c z a j e , s z t u k a l u d o w a ) n i e są p o k a z a n e . D o t y c h c z a s o w e e k s p e r y m e n t y urządzania w y s t a w teriałem właściwy ficzna etnograficznym uzupełnić bardzo (np. Miskolcu, ubogie materiały dużo t r a c i . T r z e b a jeszcze najodpowiedniejszego E t n o g r a f i a węgierska wania w kultury ludowej. czasów h i s t o r y c z n y c h łącznie z m a ­ Székesféhérvar) współczesnych, pozwoliły ale strona w sposób etnogra­ stwierdzić, że n a t y m o d c i n k u n i e znaleźliśmy rozwiązania. dużo u w a g i poświęciła problemowi klasowego zróżnico­ P o d t y m kątem odbywało się z b i e r a n i e obiektów, w t e n sposób powstały z b i o r y w s p o m n i a n e g o wyżej K r a j o w e g o Muzeum Etnograficznego. �487 KRONIKA Wtedy to w obrębie j e d n e j w s i ustalono s i e d e m różnych w a r s t w . Bardzo j e s t pokazać zróżnicowanie k l a s o w e k u l t u r y m a t e r i a l n e j n a w y s t a w a c h nych, t y m bardziej Nieliczne kliwej że może to prowadzić do s c h e m a t y z m u . wystawy, dzona w K r a j o w y m trudno etnograficz­ np. w y s t a w a Muzeum i starannej pracy naukowej w a n i e w s i . Najważniejszym kultury ludowej jednej w s i Tiszaigar, urzą­ E t n o g r a f i c z n y m w 1950 r o k u , świadczą, że p r z y można n a w y s t a w i e pokazać k l a s o w e wni­ zróżnico­ z a g a d n i e n i e m j e s t to, by zwiedzający w y s t a w ę n i e czuł sztuczności takiego rozwiązania. Poziom wystaw sobu eksponowania, dzeniu wystawy. e t n o g r a f i c z n y c h podniosły d y s k u s j e , dotyczące t e m a t y k i i s p o ­ prowadzone raźnego p o l e p s z e n i a Innym otwarto treści w y s t a w ważnym szwedzkiego, obecnie założonego Muzeum na seminariach organizowanych D y s k u s j e te są n i e k i e d y p u b l i k o w a n e . etnograficznych. problemem w p r z e d i po urzą­ Przyczyniło się to do w y ­ 1891 г., jest Węgry Etnograficzne n a wolnym węgierski były skansen. pierwszym a t r a k c y j n a była „wieś e t n o g r a f i c z n a " . łupy i b u d y n k i gospodarcze. wielkie wystawy, 24 c h a ­ Wieś t a przedstawiała n i e t y l k o b u d o w n i c t w o węgier­ itd.) żyjących zakończeniu w y s t a w y m u Muzeum którym Eksponowano s k i e , l e c z również b u d o w n i c t w o s k i e , słowackie skansenu w p o w i e t r z u . N a Węgrzech r o k 1896 był r o k i e m m i l e n i j n y m , w r a m a c h obchodów tysiąclecia o r g a n i z o w a n o z których n a j b a r d z i e j Obok krajem, i n n y c h narodowości ( n i e m i e c k i e , rumuńskie, n a t e r e n i e Węgier. Niestety chałupy te w zostały r o z e b r a n e , a urządzenie wnętrz p r z e k a z a n o serb­ r o k po Krajowe­ Etnograficznemu. W o k r e s i e międzywojennym p r o b l e m węgierskiego s k a n s e n u pozostał w s t a d i u m wstępnym. M i m o że w i e l u etnografów uważało z a słuszne p o w s t a n i e zeum, n i e założono Jedynie przy dwóch s a g y a r m a t , Veszprém) p o s t a w i o n o dwie chałupy. Po wyzwoleniu W go. muzeach takiego m u ­ prowincjonalnych zaczęto z n o w u zastanawiać się n a d z o r g a n i z o w a n i e m (Balas- skansenu. o s t a t n i c h l a t a c h zapadła już d e c y z j a n a najwyższym s z c z e b l u i rozpoczęto kusję. W o k r e s i e najbliższych pięciu l a t p o w s t a n i e dys­ s k a n s e n w z i e l o n e j strefie B u ­ dapesztu. Rozwiązanie p r o b l e m u założenia c e n t r a l n e g o przy muzeach prowincjonalnych tektonicznych zostaje przystosowanych wości, n p . b u d y n e k - o b i e k t pozostaje tem, czasie którego używano w skansenu posuwa się pomału, a l e a l b o pod i c h opieką c o r a z więcej obiektów do z w i e d z a n i a . Istnieje tam wiele archi­ możli­ n a m i e j s c u , j e g o wnętrze urządza się sprzę­ budowania obiektu. Nie są to tylko budynki m i e s z k a l n e ( j a k w Parád, T i s z a c s e g e , Sukoró), l e c z i w i e j s k i e b u d y n k i o p r z e z n a ­ czeniu produkcyjnym (Pápa — w a r s z t a t f a r b i a r s k i , Verpelét — w a r s z t a t Szegvár — w i a t r a k , S z a r v a s — młyn, Ráckeve — młyn w o d n y ) . obiektów j e s t dosyć s k o m p l i k o w a n e , j e d e n p r a c o w n i k . Dużo b a r d z i e j ponieważ w kowalski, Utrzymanie każdym b u d y n k u k o r z y s t n a j e s t s y t u a c j a , gdy cała wieś j e s t tem muzealnym, tak j a k T i h a n y nad Balatonem tych powinien być obiek­ — k i l k a domów r y b a c k i c h , H o l - lókó — k i l k a chałup i kościół. m e t o d a polega n a s k o n c e n t r o w a n i u obiektów a r c h i t e k t o n i c z n y c h w jed­ n y m m i e j s c u . O s t a t n i o n a podwórzu M u z e u m w Kiskunfélegyháza p o s t a w i o n o Druga wia­ trak, n a podwórzu Muzeum w Pécs postawiono n a największą skalę rozpoczęto w Zalaegers.zeg, urządzeniu m i e j s c o w e g o całość b u d o w n i c t w a Tłum, z skansenu, w którym kilka małych gdzie p r o w a d z i za kilka obiektów. Próbę się już p r a c e l a t będzie można przy oglądać c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a tego r e g i o n u . węgierskiego Gyongyi Béni �488 KRONIKA MUZEA Do I I wojny niewielkie światowej zbiory, Towarzystwa było w przeważnie c h w i l i obecnej Bułgarii W BUŁGARII zaledwie archeologiczne, Archeologicznego ożywiła się działalność w zeów. W ETNOGRAFICZNE 13 muzeów gromadzone lub T o w a r z y s t w a posiadających staraniem miejscowego Nauczycieli. Dopiero po wojnie d z i e d z i n i e m u z e a l n i c t w a i powstało s z e r e g n o w y c h m u ­ j e s t w Bułgarii 135 muzeów o r o z m a i t y m p r o f i l u i cha­ rakterze. Najpoważniejszą grywają demią i 3 muzea Nauk. Muzeum Są oraz rolę ze względu n a z b i o r y i p r o w a d z o n e c e n t r a l n e , znajdujące to: Archeologiczny Zoologiczny Instytut i Muzeum, W z Bułgarską Etnograficzny c e n t r a c h okręgów od­ Aka­ Instytut i w kilku się m u z e a okręgowe (ofcrbżen naroden muzej). te, których l i c z b a w y n o s i obecnie 35, są wielodziałowe i posiadają z reguły 3 działy: 1. A r c h e o l o g i c z n y , 2. O d r o d z e n i a i w a l k chów prace naukowe S o f i i , związane Instytut i Muzeum. i n n y c h większych m i a s t a c h znajdują Muzea się w robotniczorewolucyjnych. Etnograficzny, Zoologiczny muzeów W wielu z narodowowyzwoleńczych, 3. R u ­ nich znajduje się poza tym dział l u b dział S z t u k i . W ś r ó d pozostałych muzeów j e s t k i l k a s p e c j a l n y c h , jednodziałowych (takie są w s z y s t k i e m u z e a w Płowdiwie), Muzea Narodowe (muzeum i klasztor Rilski, cerkiew Bojana i kilka innych) a prze­ de wszystkim muzea (muzej biograficzne fcbíta), poświęcone wybitnym poetom, p i s a r z o m l u b działaczom p o l i t y c z n y m . Osobną grupę stanowią z a b y t k i i k o m p l e k s y zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h , pozostające pod ochroną ( j a k Kopriwštica, Tyrnowo, Nessebyr, posiadają Bożeńcy i in.). T y l k o 3 spośród w y m i e n i o n y c h wyżej muzeów g m a c h y s p e c j a l n i e n a t e n c e l w y b u d o w a n e , pozostałe zaś mieszczą się w h i s t o r y c z ­ n y c h b u d y n k a c h (pamiatniki d y n k i przedstawiają na kultura) l u b w zwykłych d o m a c h . H i s t o r y c z n e b u ­ s a m e w sobie interesujące obiekty, n i e stwarzają r z y s t n y c h w a r u n k ó w do celów w y s t a w o w y c h , posiadają bowiem jednak k o ­ małe p o m i e s z c z e ­ n i a o dużej ilości o k i e n i bogatej wewnętrznej a r c h i t e k t u r z e . Pod w względem Sofii związane administracyjnym są z Bułgarską trzy wspomniane Akademią Nauk, centralne muzea a Centralne Muzeum wyżej Armii 1 M u z e u m Przyjaźni ze Związkiem S o w i e c k i m z M i n i s t e r s t w e m O b r o n y . pozostałe m u z e a podlegają ekspozycyjne Muzea W Oddziałowi M u z e ó w K o m i t e t u K u l t u r y i S z t u k i , n a t o m i a s t uzgadniają o czystym profilu i w Rajkowie, a w z odpowiednimi etnograficznym znajdują są działy e t n o g r a f i c z n e plany muzeami centralnymi. się w Sofii s t a d i u m o r g a n i z a c j i są w Ełchowie, w W a r n i e m u z e a c h okręgowych Wszystkie w Płowdiwie i w bądź też e t n o g r a f i a Tyrnowie. jest w nich uwzględniana w dziale w a l k narodowowyzwoleńczych. Największą naukowe placówką i będącą etnograficzną, jednocześnie Etnograficzny Instytut i Muzeum w Sofii. Z b i o r y madzić już wkrótce po w y z w o l e n i u osiemdziesiątych pochodzące której do S o f i i , tworzyły one w dla związku szeroko zakrojone archeologiczne spod p a n o w a n i a etnograficzne Wystawy tureckiego w zapoczątkowały Narodowej gdzie ze stałym zagadnień stały istniejącym badania Bułgarii, urządzonej latach eksponaty w 1892 г., całokształtu gospodarczego i k u l t u r a l n e g o się podstawą już m u z e u m powiększaniem się do zbiorów zbiorów ale już w i rosnącym archeologicznych i etnograficznych rozdzielono życia i rzemiosł etnograficznych. dział e t n o g r a f i c z n y , jest zaczęto t a m g r o ­ następnym r o k u e k s p o n a t y z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j wieziono w bułgarskiej c e l e m było p r z e d s t a w i e n i e Bułgarii. W Bułgarii ubiegłego w i e k u , z b i o r y z pierwszej prowadzącą j e d n y m z n a j s t a r s z y c h muzeów w prze­ Zrazu 1906 r. zainteresowaniem oba działy i utwo­ r z o n o d w a odrębne m u z e a : N a r o d o w e M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e i N a r o d o w e M u z e u m �KRONIKA Etnograficzne. Muzeum 489 E t n o g r a f i c z n e od tej p o r y stale powiększało s w o j e zbiory, głównie j e d n a k t y l k o w z a k r e s i e s t r o j u i z d o b n i c t w a . O d 1921 r. działalność M u z e u m wydawnictwa, artykuły „Izvestia bardzo na Narodnija się ożywiła dzięki s t w o r z e n i u własnego Muzej". Publikowano z różnych d z i e d z i n k u l t u r y m a t e r i a l n e j , d u c h o w e j i społecznej, R y c . 1. M u z e u m Etnografski etnograficzne w w nim folkloru Rajkowie słownego i m u z y c z n e g o . D o 1943 r. ukazało się 14 tomów. Ożywiona działalność M u z e u m znalazła w t y m c z a s i e swój w y r a z również w s t w o r z e n i u w 1925 r. o d ­ dzielnego działu M u z y k i l u d o w e j . W czasie I I wojny 1941 r. w s k u t e k pracownia światowej bombardowania fotograficzna oraz zbiory archiwum muzyczne i magazyny września 1944 r. M u z e u m uzupełnianiu prace Muzeum muzealne spłonęła archiwalne ze z b i o r a m i wznowiło z n i s z c z o n y c h zbiorów swoją i zostały zakłócone. W część zbiorów, cała uległy strojów z n i s z c z e n i u . Ocalało tylko i ozdób m e t a l o w y c h . P o 9 działalność, powiększaniu marcu biblioteka, koncentrując i c h materiałami wysiłki z na dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l n e j i społecznej oraz z d z i e d z i n y s z t u k i l u d o w e j . Przełomową datą w historii Muzeum był r o k 1949, k i e d y włączone ono zostało do n o w o i n s t y t u c j i , która otrzymała nazwę E t n o g r a f i c z n y I n s t y t u t i M u z e u m skiej Akademii Nauk. Głównym zadaniem jej stały się b a d a n i a powstałej przy Bułgar­ dotyczące cało­ kształtu k u l t u r y m a t e r i a l n e j — t r a d y c y j n e j i współczesnej — oraz z a g a d n i e n i a s p o łeczno-ekonomiczne w ich historycznym rozwoju. jednocześnie przekształcony w Dział muzyki ludowej samodzielną placówkę: I n s t y t u t M u z y k i przy został Buł­ garskiej A k a d e m i i Nauk. Etnograficzny i sztuki ludowej, Instytut i Muzeum posiada 3 sekcje: 2. K u l t u r y społecznej, d u c h o w e j , 1. K u l t u r y etnografii materialnej historycznej i etno- �490 KRONIKA genezy o r a z 3. F o l k l o r u . O s t a t n i o w y d z i e l o n o mentacji. Personel naukowy składa j a k o odrębną również sekcję się z 5 s t a r s z y c h pracowników Doku­ naukowych, 9 młodszych pracowników n a u k o w y c h oraz 7 „specjalistów" (praktykantów). D w ó c h młodszych pracowników naukowych oraz 5 „specjalistów", należących do sekcji K u l t u r y m a t e r i a l n e j , z a j m u j e się s p r a w a m i m u z e a l n y m i , biorąc jednocześnie udział w badaniach terenowych, prowadzonych rocznik pt. „Izvestia p r z e z I n s t y t u t . O d 1953 r. I n s t y t u t na Etnografskija Institut i Muzej"; wydaje do 1966 r. ukazało się 8 tomów. Zbiory muzealne gospodarki, liczą obrzędów stanowią s t r o j e około i sztuki. 25 000 eksponatów Najbogatszy z zakresu dział, liczący i t k a n i n y . Oprócz zabytków M u z e u m stroju, około posiada rzemiosł, 17 000 obiektów, około 10 000 p r z e d ­ miotów stanowiących materiały uzupełniające. Początkowo z p o w o d u b r a k u o d p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a M u z e u m dało stałej w y s t a w y . Urządzono ją dopiero nie posia­ po 1954 r„ k i e d y I n s t y t u t otrzymał n a swą siedzibę część d a w n e g o pałacu królewskiego. O b e c n a wystawa zajmuje 11 s a l n a p a r t e r z e i 9 s a l n a I piętrze К Zwiedzanie wystawy stawa z a c z y n a się od I piętra, gdzie pierwsza s a l a j e s t poświęcona c z a s o w e , z m i e n i a n e co k i l k a miesięcy. O b e c n i e p r a c uczniów, o p a r t y c h n a w z o r a c h obrzędowe, t z w . kukery). u m i e s z c z o n o fotografie W ludowych znaje widza z budownictwem ludowym. się w (stroje, hafty, k o r y t a r z u oddzielającym archeologicznych znajduje na wy­ rzeźby, m a s k i w y s t a w ę czasową narzędzi r o l n i c z y c h . P i e r w s z a Znajduje niej od stałej sala się w niej kilkanaście zapo­ fotografii i k i l k a m a k i e t , przedstawiających różne jego t y p y , a więc n a j s t a r s z e c h a t y w i e j s k i e ( z i e m i a n k i , c h a t a o p l e c i o n y c h ścianach, c h a t a bez okien, b u d o w n i c t w o oraz budownictwo conej uprawie pługi, b r o n y współczesne z i e m i znajdują oparte już n a w z o r a c h miejskich. W mWcenia. Pokazano t a m używaną do tego c e l u dikanię a obok tego s z e r e g d r o b n y c h narzędzi (grabie, palamarką, k o s z e n i u itp.). Z n a j d u j e nawadniania, poświę­ się t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e : d r e w n i a n e i i n n e d r o b n e narzędzia p o m o c n i c z e . Następna s a l a z a p o z n a j e n y m i sposobami przy kamienne) sali m a k i e t a zagrody się t a m również m a k i e t a rolnika-gradiTuarat radła, z daw­ valiak, i służącą do o c h r o n y urządzenia oraz m a k i e t a do rąk sztucznego obrzędu zwanego b r a d a (broda), związanego ze ścinaniem o s t a t n i c h kłosów. S a l a poświęcona uprawie winorośli, róż, t y t o n i u , s a d o w n i c t w u i o g r o d o w n i c t w u z a p o z n a j e w skrócie z p r o c e s a ­ m i , j a k i m p o d d a w a n e są te płody po z e b r a n i u z pola. M a m y kadłub do w y c i s k a n i a s o k u z w i n o g r o n , t a m więc urządzenie do d e s t y l a c j i o l e j k u drewniany różanego, p r y m i t y w n e p r z y b o r y do s u s z e n i a liści t y t o n i u , i t p . W dwóch s a l a c h poświęconych p a s t e r s t w u do n a j c i e k a w s z y c h obiektów należą przenośne szałasy do s p a n i a o r a z większy szałas, z w a n y m d u d r a . P o k a z a n o pasterski, przybory, go. Interesującą używane p r z y przeróbce m l e k a , oraz ubiór p a s t e r z a część wyposażenia pasterskiego z t y c h s a l d z w o n k i p a s t e r s k i e z w a n e tjumbeleci, stanowią umieszczone zawieszane owcom sprzęt rodopskiew jednej n a s z y i ; które w l i c z b i e k i l k u n a s t u p o s i a d a l i właściciele dużych s t a d . Każdy z n i c h s a m sobie j e dobierał, tworząc zależnie od u p o d o b a n i a rozpoznawano zespół m u z y c z n y , po którym już z d a l e k a go, gdy się zbliżał ze s w o i m s t a d e m . ' P o s z c z e g ó l n e s a l e poświęcone są następującym z a g a d n i e n i o m : I piętro: w y s t a w y c z a s o w e ; a r c h e o l o g i c z n e narzędzia r o l n i c z e ; b u d o w n i c t w o l u d o w e ; u p r a ­ w a z i e m i ; sprzęt zboża; u p r a w a winorośli, róż, t y t o n i u , o g r o d o w n i c t w o , sadownictwo; p a s t e r s t w o ; t k a c t w o (narzędzia); t k a n i n y ; wnętrze i z b y teteweńskiej. Parter: k i l i m y ; strój; złotnictwo; w y r o b y m i e d z i a n e : k o w a l s t w o ; c e r a m i k a ; rzeźba w d r z e ­ w i e ; rzeźbione s u f i t y . �491 KRONIKA W następnych dwóch s a l a c h znajdują się e k s p o n a t y związane z t k a c t w e m l u ­ d o w y m : w p i e r w s z e j w a r s z t a t p i o n o w y , d w a w a r s z t a t y p o z i o m e o r a z s z e r e g narzę­ dzi służących do obróbki włókna, w d r u g i e j t k a n i n y l u d o w e . T e ostatnie wykazują wielką rozmaitość pod względem t e c h n i k i i pod względem k o m p o z y c j i , świadczące o w y s o k i m r o z w o j u tej d z i e d z i n y twórczości l u d o w e j . Ryc. 2. W y s t a w a Zakończenie etnograficzna pierwszej izby mieszkalnej w części środkowym w wystawy muzeum okręgowym stanowi staja w Plewen tetevenska — wnętrze Bałkanie. G ł ó w n y m e l e m e n t e m j e j urządzenia są duże podesty do s p a n i a , p r z y k r y t e l u d o w y m i t k a n i n a m i . Druga część w y s t a w y , rzemiosłom w i sztuce znajdująca ludowej. oszklonych gablotach. Zwraca Stroje i najczęściej geometrycznej, styczna kolorowe d l a niego zapaski pokazano poświęcona w dwóch niekiedy o bardzo strojom, i bogate salach zdobnic­ skomplikowanej kompozycji, l u b roślinnej. Charaktery­ antropomorficznej j e s t duża ilość m e t a l o w y c h s z n u r e m , t z w . gajtanem. jest dużych d e k o r a c y j n y e l e m e n t stanowią k o s z u l e bogato (prestüki) ozdób ( k o l c z y k i , b r a n s o l e t y , cienie, k l a m r y do pasa). Odzież męska z d o b i o n a wełnianym tam u w a g ę duża i c h różnorodność two. W s t r o j u k o b i e c y m n a j b a r d z i e j haftowane się n a p a r t e r z e , Barwny jest b a r w n y m i element czarnego pierś­ implikacjami lub stroju męskiego stanowią b a r d z o s z e r o k i e p a s y w żywych k o l o r a c h . S a l e poświęcone w y r o b o m z m e t a l i i d r z e w a pozwalają -zapoznać się z w i e l ­ kimi u z d o l n i e n i a m i bułgarskich rzemieślników. P o k a z a n o oraz różne żelazne W przedmioty świeczniki, s a l i poświęconej domowego kasety oraz użytku, wykonane zdobnictwo różnych tam naczynia miedziane z żelaza. Zwracają przedmiotów złotnictwu zobaczyć można p r a w d z i w e uwagę użytkowych. arcydzieła s z t u k i z d o - �492 KRONIKA b n i c z e j — piękne k l a m r y do pasów, naczółki, k o l c z y k i i i n n e p r z e d m i o t y ze s r e b r a , n i e k i e d y pozłacane. J e d n a z d a l s z y c h s a l poświęcona ludowej wę wykonane została ceramice z X I X w. i współczesnej, pochodzącej z k i l k u większych ośrodków. W y s t a ­ zamyka zdobnictwo w drzewie, na które przeznaczono dwie ostatnie sale. W p i e r w s z e j znajdują się różne d r o b n e p r z e d m i o t y zdobione rzeźbą (przęślice, l a s k i , łyżki, stołki, b l a t y do stołów itp.), w drugiej rzeźbione s u f i t y o pięknej, bardzo bogatej k o m p o z y c j i . Część w y s t a w y dzenia w w znajdująca się n a p a r t e r z e n i e była z m i e n i a n a od c z a s u urzą­ 1954 г., natomiast sale 1962 r. O b i e k t y muzealne uzupełniają znajdujące się na I piętrze m a k i e t y i fotografie, były przerobione krótkie t e k s t y i n ­ formują o e k s p o n o w a n y c h z a g a d n i e n i a c h . D r u g i e m i e j s c e po M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w S o f i i z a j m u j e M u z e u m ficzne w P ł o w d i w i e . Powstało ono w się w Muzeum Muzeum XIX jest w., w 1949 r. z n i e w i e l k i c h zbiorów, Archeologicznym. Obecnie zabytkowy którym gmach zachowano — l i c z y około 10 000 eksponatów. dom dawną Etnogra­ znajdujących d a w n e g o bogatego architekturę: kupca rzeźbione z sufity Siedzibą 1 połowy i odrzwia, ścienne szafy i f r y z y . Personel naukowy łów i jednego Muzeum pracownika składa się z 5 pracowników: 4 kierowników oświatowego. Wydzielono następujące działy: dzia­ 1. R o l ­ n i c t w o , 2. Odzież, t k a c t w o i wnętrze, 3. Rzemiosła, 4. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e . P r a ­ c o w n i c y m u z e a l n i prowadzą p r a c e b a d a w c z e , które drukują w czasopiśmie n y m d l a w s z y s t k i c h płowdiwskich muzeów, wychodzącym pod nazwą: wspól­ „Godinisnik n a M u z e j t e w l o v d i v s k i O k r ą g " (t. 1 — 1954 г., t. 2 — 1956 г.). Wystawa M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w P ł o w d i w i e mieści się w 18 s a l a c h , z któ­ r y c h 9 znajduje się n a p a r t e r z e i 9 n a I piętrze. P i e r w s z a część w y s t a w y , znajdu­ jąca się n a p a r t e r z e , z a p o z n a j e z uprawą zboża i i n n y c h roślin, t y p o w y c h d l a tego regionu: winorośli, róż, ryżu pasterstwu ciami i rzemiosłom. oraz Oprócz z ogrodownictwem. narzędzi u m i e s z c z o n o t a m makietę kuźni, m o d e l c o w n i g a r n c a r s k i e j oraz mały młyn w o d n y . n a I piętrze, z n a j d u j e tura typowa Dalsze i wytworów W sale poświęcone są z tymi zaję­ pieca g a r n c a r s k i e g o , f r a g m e n t pra­ drugiej związanych części w y s t a w y , urządzonej się e k s p o z y c j a strojów w i e j s k i c h i m i e j s k i c h o r a z a r c h i t e k ­ d l a płowdiwskiego okręgu. U m i e s z c z o n o t a m również trzy wnętrza m i e s z k a l n e : izbę wieśniaka w R o d o p a c h , m i e s z k a n i e rzemieślnika i m i e s z k a n i e b o ­ gatego kupca. Sala zamykająca wystawę daje przegląd ludowych instrumentów muzycznych. Wystawa Muzeum Etnograficznego rannością. Z a s t o s o w a n o materiał uzupełniający trza mieszkalne i w w niej nowoczesny P ł o w d i w i e urządzona j e s t z wielką (fotografie, m a p y , m a k i e t y , k i l k a obrazów), p o k a z a n o szereg pracowni rzemieślniczych, t y l k o kulturę w s i , a l e również kulturę P ł o w d i w u Muzeum zbiory w regionalne Rajkowie z terenu to trzecie Rodopów. muzeum W sta­ sprzęt m u z e a l n y , w p r o w a d z o n o bogaty starając się wnę­ uwzględnić nie i okolicznych miasteczek. etnograficzne 1954 r. powstało w posiadające Rajkowie bogate muzeum ogólne z oddziałami a r c h e o l o g i c z n y m , e t n o g r a f i c z n y m , b u d o w y s o c j a l i z m u i galerią sztuki. W 1962 r. t r z y działy p r z e n i e s i o n o do i n n y c h pomieszczeń, a w pierwotnej s i e d z i b i e pozostał t y l k o dział e t n o g r a f i c z n y , który przekształcono w oddzielne m u ­ z e u m . B u d y n e k , w którym się ono mieści, j e s t to — podobnie j a k w P ł o w d i w i e dom bogatego k u p c a , zeum posiada zbiory zbudowany w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h ubiegłego z z a k r e s u s t r o j u , t k a c t w a , rzemiosł, s z t u k i l u d o w e j d a r k i , liczące obecnie około 2000 obiektów. W y s t a w a niedużych wieku. pomieszczeniach. Pokazano tam kilka — Mu­ i gospo­ mieści się n a 3 piętrach w 16 pracowni rzemieślniczych, młyn �493 KRONIKA wodny, cinnej prasę do p r a s o w a n i a oraz wnętrze t k a n i n , wnętrze ' w i e j s k i e j i z b y c o d z i e n n e j i i z b y goś­ m i e s z k a n i a mieszczańskiego. W jednej z sal widz zapoznaje się z u b i o r e m i sprzętem p a s t e r s k i m w R o d o p a c h , w k i l k u i n n y c h ze s t r o j a m i B u ł garów-mahometan i Bułgarów-chrześcijan. Specjalną u w a g ę zwracają t k a n i n y r o d o pskie wełniane i koziaki z y c j i . S z e r e g fotografii w naturalnych kolorach i barwione o pięknej kompo­ i k i l k a obrazów oraz m a k i e t a d o m u d a w n e g o wielkorządcy tej części k r a j u zapoznają z b u d o w n i c t w e m typowym d l a tego r e g i o n u . Spośród muzeów okręgowych, posiadających działy etnograficzne, j e d n y m z n a j ­ starszych jest m u z e u m w osiemdziesiątych latach międzywojennym w Gabrowie. Pierwsze ubiegłego wieku zbiory zaczęto t a m gromadzić (rękopisy, broń, m o n e t y ) . przybyły z b i o r y a r c h e o l o g i c z n e . D o I I w o j n y W światowej już okresie muzeum j e d n a k n i e mogło się rozwinąć, gdyż n i e posiadało płatnego p r a c o w n i k a . Dopiero po I I w o j n i e światowej s y t u a c j a uległa z m i a n i e zwłaszcza od 1949 г., k i e d y M u z e u m uzyskało własny b u d y n e k . O d 1962 r. staje się ono m u z e u m okręgowym, jącym następujące działy: 1. H i s t o r i i i etnografii, 2. W a l k posiada­ narodowowyzwoleńczych, 3. Ruchów r o b o t n i c z o r e w o l u c y j n y c h . Wystawa cona została działu h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e g o głównie rzemiosłom i dzięki w temu muzeum pozwala Gabrowie poświę­ o n a zapoznać w się z tą t a k b a r d z o rozwiniętą dziedziną k u l t u r y l u d o w e j w Bułgarii. G a b r o w o było z n a n e j a k o c e n t r u m rzemieślnicze już w X V I I I stało się wytwory to nieduże docierały Lipsk, Moskwa, wno, skóra miasteczko do różnych kwitnącym w. W X I X w. rzemieślniczym, którego miast europejskich, takich j a k Londyn, Wiedeń, Odessa. Podstawowy ośrodkiem s u r o w i e c d l a rzemiosł stanowiło żelazo, d r e ­ i wełna, a siłę napędową dawała woda przepływającej przez miasto J a n t r y . O r o l i rzemiosł może świadczyć ilość niektórych rzemieślników. T a k więc np. majstrów s z e w s k i c h było w G a b r o w i e w połowie X I X w. około 180, prócz n i c h �494 KRONIKA około i 1000 n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h robotników, około 400 czeladników, około 100 k o w a l i majstrów garbarskich, i około 50 g a r n c a r z y . t y m t r z e b a , że wytworzyło się t a m , podobnie zresztą j a k w rzemieślników duże zróżnicowanie i w około 100 Zaznaczyć przy całej Bułgarii, wśród związku z t y m istniało p o n a d 40 s p e c j a l ­ ności. D l a przykładu można przytoczyć chociażby k o w a l i , wśród których b y l i cjaliści wyrabiający liści zajmujący że w spe­ gwoździe, m o t y k i , p o d k o w y , broń palną, noże, w a g i i s p e c j a ­ się n a p r a w ą zegarów. W ekspozycji muzealnej ryczno-etnograficzna świetle t y c h d a n y c h zrozumiałe się s t a j e , poświęcono zajmuje rzemiosłom całą parterową taką uwagę. W y s t a w a część p o w i e r z c h n i histo­ muzealnej, skła­ dającą się z j e d n e j dużej s a l i . Wstęp do w y s t a w y s t a n o w i k i l k a eksponatów a r c h e o ­ logicznych oraz k i l k a żym skrócie dokumentów, dotyczących h i s t o r i i m i a s t a . Następnie w zaznajamia części s a l i p o k a z a n o ona z rolnictwem, różne rzemiosła. Są t o : g a r b a r s t w o , wiectwo, sznurarstwo karstwo, łubiarstwo, ręczna obróbka (gajtandzijsťujo), złotnictwo. Narzędzia i w y t w o r y , niają diagramy dżija, f o l u s z a Ostatnio i teksty muzeum w w folusznictwo, drewna, Gabrowie kilka miejscowości Etera szewstwo, młynarstwo, szereg tkactwo, tooraz (makieta i obecnie posiada gajtan- tokarskiego. Parku odległości Etnograficz­ k i l k u n a s t u k m od już kilkanaście i j a k dotąd j e d y n e m u z e u m uzupeł­ warsztatu warsztatu do urządzenia się on w kra­ specjalności k o w a l s k i c h makiet przystąpiło du­ dalszej garbarstwo, kuźni i f r a g m e n t rzemiosłom. Z n a j d u j e mieślniczych. J e s t to p i e r w s z e i hodowlą. W związane z poszczególnymi rzemiosłami, objaśniające, i młyna) o r a z f r a g m e n t nego, poświęconego miasta sadownictwem warsztatów typu rze­ skansenowskiego w Bułgarii. W zakończeniu tego przeglądu poświęconego m u z e o m etnograficznym g a r i i należy zaznaczyć, że ostatnio daje się zauważyć duży w z r o s t problemami w Buł­ zainteresowania e t n o g r a f i c z n y m i , co p r z e j a w i a się w t e n d e n c j i do przekształcania d z i a ­ ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w m u z e a c h okręgowych w oddzielne m u z e a o r a z w dążeniu do wykształcenia w grudniu kadry specjalistów. 1965 r. 3 - t y g o d n i o w y W tym celu Oddział kurs prowadzony Etnograficznego Instytutu i Muzeum etnograficznych. Wzięło w w n i m udział Sofii, który objął zorganizował naukowych całokształt około 40 pracowników podjętą w t y m k i e r u n k u należy uznać z a b a r d z o się zważy, że w o b e c p r z e p r o w a d z o n e j Muzeów p r z e z pracowników zagadnień muzealnych. celową, a n a w e t Akcję konieczną, jeśli k o l e k t y w i z a c j i gospodarstw rolnych trady­ c y j n a k u l t u r a l u d o w a ulega w Bułgarii g w a ł t o w n y m przeobrażeniom. Maria PIERWSZY W dniach Pierwszy prezę ŚWIATOWY 1—24 k w i e t n i a Światowy nazwać FESTIWAL SZTUKI 1966 r. w MURZYŃSKIEJ Dakarze, stolicy W Misińska DAKARZE Senegalu, odbył F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej. Może r a c z e j należałoby Festiwalem Kultury Czarnej Afryki — ze względu na szeroki w a c h l a r z t e m a t y c z n y o b r a d i poszczególnych i m p r e z . F e s t i w a l był p i e r w s z y m rodzaju afrykańskim afrykańskie, myślany wydarzeniem. chociaż niektóre, jako impreza Brały jak Gwinea, poświęcona przede w n i m udział p r a w i e nieoficjalnie. Choć w n i m też murzyńskości udział wszystkie niż k r a j e kraje środkowej amerykańskie, i południowej w dominująca l u b też pozostaje j a k o k u l t u r a mniejszości. których kraje był w s z y s t k i m k u l t u r z e murzyńskiej, lazły się t a m też k r a j e leżące n a północ od S a h a r y , t a k i e j a k T u n i s , mające w kulturze mniej tego wszystkie Festiwal się tę i m ­ Ameryki. murzyńskość po­ zna­ swej Brały jest �495 KRONIKA W imprezach festiwalowych skie, j a k i k r a j e posiadające rzyńskie). Przybyły delegacje, brało udział 38 krajów. na swym terenie spore (Były to k r a j e mniejszościowe zespoły a r t y s t y c z n e oraz g r u p y afrykań­ grupy mu­ artystów-rzemieślni- ków. Poszczególne te g r u p y r o z m a i c i e reprezentowały s w o j e k r a j e . D u k e E l l i n g t o n , twórca j a z z u , odnosił o w a c y j n e sukcesy w teatrze D a n i e l Sorrano, grupa R y c . 1. G m a c h p a r l a m e n t u , w którym o d b y w a ł y się o b r a d y zaś m a - festiwalowe Fot. K . rokańskich artystów-rzemieślników była p o d z i w i a n a wionych w chatce-pawiloniku na terenie ośrodka przy s w y c h w3 robach r współczesnej Wolski wysta­ produkcji rze­ mieślniczej ( a r t y s t y c z n e j ) „Artisanat v i v a n t e " . N i g e r y j s k i ( N i g e r i a ) rzeźbiarz w s p ó ł ­ c z e s n y , S i m o n O k e k e , był h o n o r o w a n y i n a w i e c z o r n y c h przyjęciach w n a t r y b u n a c h w Assemblěe N a t i o n a l e , Na obrady kolokwium i imprezy festiwalowe wysłały swoich delegatów jechali dyr. Zofia i obserwatorów. Z Szydłowska jak ambasadach. p r a w i e w s z y s t k i e państwa świata P o l s k i n a F e s t i w a l do D a k a r u po­ Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej i dr z Towarzystwa Krzysztof Wolski z Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e . Bogate kraje kami finansowymi Ameryki (USA czy Brazylia) obdarzyły Senegal sporymi zasił­ n a urządzenie f e s t i w a l u . P o d o b n i e d a r y n a F e s t i w a l ofiarowały kraje E u r o p y Zachodniej i Związek R a d z i e c k i . Pierwszy wany Ś w i a t o w y F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej pod egidą U N E S C O patronatem organizowano afrykańskich mowej, i Afrykańskiego został Kulturalnego. zorganizo­ Pod t y m t a k występy zespołów l u d o w y c h z poszczególnych państw i południowo-amerykańskich, afrykańskiej w Dakarze Towarzystwa j a k i pokazy twórczości d r a m a t y c z n e j , afrykańskiej afrykańskich nagrań, sztuki fil­ afrykańskich �496 KRONIKA u t w o r ó w p o e z j i i prozy, c z y w r e s z c i e n o w e j p l a s t y k i . P r z e d e w s z y s t k i m zaś patro­ n a t t e n odczuwało się n a k o l o k w i u m n a u k o w y m , odbywającym s w e o b r a d y w gma­ chu parlamentu Dwu­ dniowa senegalskiego przerwa w niedzielę 3 k w i e t n i a podległości S e n e g a l u ) walowymi galu, Sedara Kolokwium murzyńskiej defilady życiu znanego odbywało ludu i humanisty Prace (Święto Nie­ się z w y s t a w a m i festi­ przyjęcie u p r e z y d e n t a Sene­ i poety się p o d hasłem: dla ludu. 4 kwietnia n a zapoznanie oraz n a o f i c j a l n e Senghora, naukowe w i poniedziałek została w y k o r z y s t a n a i n a obejrzenie Leopolda p r z e z o s i e m d n i , od 31 m a r c a do 7 k w i e t n i a . murzyńskiego. Funkcja kolokwium i znaczenie prowadzono sztuki w trzech s e k c j a c h : 1) F u n k c j i i z n a c z e n i a s z t u k i murzyńskiej; 2) S t y l u , rzemiosła i ubiorów; 3) Tańców, m u z y k i i l i t e r a t u r y . T e m a t y k a była n i e z m i e r n i e s z e r o k a i nie niezbyt sprecyzowana. afrykańskich artystów Odczuwało się to zwłaszcza w i twórców. Rozważano na kolokwium z n a c z e n i e s z t u k i d l a A f r y k i , s z t u k a murzyńska w i d z i a n a Afryki, historii sztuki tradycyjnej życiu wspólnoty afrykańskiej, afrykańska lewskich, s z t u k a abisyńska, zyka, tradycyjny sztuka malgaska, taniec, ludowa literatura licznych takie kwestie, j a k : i przeżywana p r z e z murzyńsko-afrykańskiej, sztuki w niejednokrot­ wypowiedziach znaczenie i estetyka, sztuka dworów tradycyjna przekazywana afrykańska rzeźba w Wszystko to Brazylii, problemy przedstawiono w mu­ ustnie, rzemiosło, ubiór sztuki, jej stan i perspektywy zakresie m u z y k i , tańca, t e a t r u , poezji i k i n e m a t o g r a f i i . ważnymi d l a życia współczesnej Afryki malarstwa, Wreszcie problemami kró­ rzeźba, t r a d y c y j n a vaudou, i ozdoby, przeżywanie s z t u k i murzyńskiej p r z e z l u d z i Z a c h o d u , j a z z , tańce szłość. ludy funkcja rzeźby, zajmowano na przy­ architektury, się n i e z m i e r n i e wykształcenia i wychowania a r t y s t y c z n e g o w c z o r a j , dziś i j u t r o . Dyskutowano współczesnym w Afryce, nad tradycyjnym rozwojem kultury a także n a d ogólnym współczesnej Afryce, wkładem kultury murzyńskiej n a d zasięgiem murzyńskiej kultury kultury k u l t u r y ogólnoświatowej. Podkreślał to s p e c j a l n i e o murzynizacji kultury amerykańskiej rzyńskości k u l t u r l u d o w y c h wej). dorobkiem w w Z w r a c a ł też u w a g ę n a w p ł y w y s z t u k i C z a r n e g o nad murzyńskiej afrykańskiej E . Mveng Stanach Zjednoczonych, w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej Afryki, do mówiąc a także o m u - (środkowej i południo­ Lądu na surrealizm, symbo­ l i z m c z y k u b i z m , j a k i n a w i e l e i n n y c h współczesnych kierunków w s z t u c e z a c h o d ­ niej. Znaczenie kolokwium polegało p r z e d e w s z y s t k i m n a t y m , że po r a z p i e r w s z y w d z i e j a c h A f r y k i afrykańska s z t u k a w j e j różnych a s p e k t a c h była u k a z a n a ludzkości n a t e r e n i e rozpatrywali samej Afryki. tę sztukę j a k a myślała i specjaliści jest, j a k a była i jaką się t w o r z y twórczym s z t u k i afrykańskiej Afryka Po raz pierwszy i w jej tradycjach. W obradowała nad ponownym s z t u k i . I t r z e b a przyznać, że n a o b r a d a c h kolokwium dziedzin samym ośrodku w końcu po r a z p i e r w s z y rozwojem i całej z wielu ożywieniem większość s t a n o w i l i sama własnej przedsta­ w i c i e l e A f r y k i . W p r a w d z i e widziało się t u t a j l i c z n y c h n a u k o w c ó w z całego świata, referujących, dyskutujących, p o l s k i c h , lecz młode k a d r y Na i l i c z n y c h obserwatorów, naukowców afrykańskich F e s t i w a l u p o d d a n o k r y t y c e różne d o t y c h c z a s o w e murzyńskiej. Między i n n y m i z d e c y d o w a n i e kańska n i e podlegała r o z w o j o w i , prymitywu. między innymi delegatów dominowały. poglądy n a t e m a t zbito t w i e r d z e n i a , jakoby l e c z utrzymywała się n a poziomie sztuka sztuki afry­ niezmiennego Można b o w i e m całkiem dokładnie obserwować różnice s t y l u w sztuce B e n i n u , gdzie każda d y n a s t i a w p r o w a d z a ł a r z e c z y n o w e i zupełnie różne od s t y l u dynastii poprzedniej. też każda dynastia Analogicznie wprowadzała w i d z i się to w A b o m e y , K e t u c z y U i d a m , gdzie nowe nowe rzeczy do k u l t u , n o w y styl tańca, �497 K R O N I K A sposoby b y c i a i s t y l życia. Łączyło się to n i e j e d n o k r o t n i e z przemianami społecz­ n y m i , r e l i g i j n y m i i e k o n o m i c z n y m i u poszczególnych ludów. Było to w s z y s t k o j e d ­ n a k z a w s z e i stale murzyńskie i afrykańskie, choć p r z e m i a n y zachodziły k r o t n i e pod w p ł y w e m Obecnie nikt czynników nadchodzących nie może identyfikować etnicznej afrykańskich. Nastąpiły b o w i e m t a k d a l e k i e niejedno­ z bardzo dalekich stron. mapy Afryki z mapą R y c . 2. P a w i l o n K a m e r u n u ( A r t i s a n a t v i v a n t ) w Dakarze Fot. k u l t u r , że d z i s i a j t r u d n o j e powiązać z poszczególnymi p o p u l a c j a m i Wolski к. współczesnej A f r y k i . J e d n a k pokrewieństwa są wyraźne. Np. s z t u k i D o g o n u , B a m b a r a w y w o d z ą się z tego s a m e g o ośrodka, p o m i m o kultur r o z p r z e s t r z e n i e n i a się poszczególnych p e w n y c h wyraźnych c e c h i Senufo indywidu­ a l n y c h i różnic. N a t e r y t o r i a c h D a n c z y Y o r u b a z l u d a m i B a u l e , G u r o , A s z a n t i a l b o A b r o n w i d z i się pewną ciągłość artystyczną, która w ciągu w i e k ó w była reprezen­ t o w a n a p r z e z różne l u d y , różne p l e m i o n a i różne religie. G d z i e w r e s z c i e należałoby szukać praźródła s z t u k i B e n i n u ? T e s a m e c e c h y spotkać można w D a h o m e j u , w p o ­ łudniowej Nigerii, jak i na płaskowyżu z n a n o technikę odlewniczą n a w o s k zachodniego Kamerunu. t r a c o n y , wszędzie p r a c o w a n o Wszędzie w tam złocie, s t o s o ­ w a n o podobny t y p rzeźby, aż do ostatecznego z a n i k u t r a d y c y j n e j rzeźby w drzewie czy w kamieniu. G d z i e i n d z i e j z n o w u w A f r y c e tkwią wspaniałe ośrodki p l e c i o n k a r s t w a . W A b i ­ s y n i i i w B u r u n d i , w K i w u i Z a n z i b a r z e s p o t y k a m y wspaniałe o k a z y bogato z d o ­ b i o n y c h koszyków. C z y należałoby t u szukać wspólnego źródła p o w s t a n i a . N i e . S z t u k a t a p r o m i e n i u j e z różnych ośrodków, niezależnych od siebie. W sudańskiej 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �KRONIKA 498 a r c h i t e k t u r z e n a południowych krańcach p u s t y n i S a h a r y cechy stylistyczne j a k najbardziej do jeziora Czad, od j e z i o r a 0 posiadany surowiec nie, pojedyncze wsie i można wszędzie t y p o w e d l a k u l t u r y afrykańskiej. O d Czad aż po W a d a i wszędzie wznoszono spotkać Timbuktu w oparciu (glinę) wspaniałe pałace, z a m k i , m i a s t a , m i a s t e c z k a , w a r o w ­ domy. Z tego samego materiału, tymi samymi rękoma wznosił to i tworzył t e n s a m murzyński g e n i u s z a r t y s t y c z n y . S t a l e podkreślano n a o b r a d a c h mianach na terenie A f r y k i kolokwium, i poza afrykańska myśl twórcza. S t w i e r d z e n i e festiwalowych wielkich że w r o z w o j u sztuki i w jej prze­ j e j obrębem wszędzie zaznaczyła s w ą obecność twórców to dokumentowała murzyńskich, takich obecność n a i m p r e z a c h jak Duke Ellington, Ella F i t z g e r a l d c z y Józefina B a k e r . W samej A f r y c e wet t a m , gdzie Madagaskaru, się, że j e s t mało gdzie t y l e jest w p ł y w ó w spotkać żywe A innym czyż s z t u k a murzyńska p o n o w n i e stale odżywa i odmładza się. N a ­ zdaje i odżywające przykładem od b i z a n t y j s k i e j i a r a b s k i e j odradzających się jak w malgaskiej Oceanii, nawet sztuki Bantu elementy nie jest murzyńskości, Azji, a nawet ludów Abisynia, z dorzecza ten konglomerat sztuce t a m można Konga. ludów i kultur po głęboko afrykańską. Czyż t a A b i s y n i a n i e m a stale murzyńskich elementów w sztuce. Czyż jej 65 różnych grup e t n i c z n y c h n i e przeżywa stale t y p o w o afrykańskich e m o c j i w tańcu i rzeźbie? P o z a A f r y k ą w i d z i się w i e l k i w k ł a d C z a r n e g o L ą d u w sztukę i kulturę A m e r y k i Południowej i Środkowej, a n a w e t przesiedlonych dzime, do N o w e g o afrykańskie tradycje. rzekami Samaraka Północnej. Ileż j e s t całych g r u p Świata, które n a d a l Dosyć choćby i Cotica w Gujanie w X V I I i X V I I I w. c i p o t o m k o w i e całkowicie wspomnieć Holenderskiej. afrykańskich kontynuują l u d Ddżuka Sprowadzeni swoje żyjący do Paramaribo niewolników A s z a n t i u t w o r z y l i t a m społeczeń­ s t w o zupełnie podobne do takiego, j a k i m było w A s z a n t i c h w t y m czasie w Czasem z niektórymi stwierdzeniami na kolokwium N p . można było mieć wątpliwości, c z y chrześcijaństwo czynnikiem dającym rzeczywiście 1 trudność d o s t o s o w a n i a tak wiele. Mała trudno w okazał afrykańskich się zachodniej atrakcyjność Afryce było chrześcijaństwa się do w a r u n k ó w afrykańskich sprawiają, że n i e chrześci­ bardziej dostosowany niż t y p chrześcijańskiej do poligamicznej społeczno-gospodarczych małej r o d z i n y m o n o g a m i c z n e j . i n n y m i względami i s l a m okazał się też z n a c z n i e łatwiejszy i m n i e j od Afryce. było zgodzić się. jaństwo, lecz i s l a m r o b i s t a l e postępy w A f r y c e . T y p muzułmańskiej rodziny ro­ nad stosunków Pod wieloma skomplikowany chrześcijaństwa. Z a p e w n e szkoły m i s y j n e i chrześcijańskie średnie szkoły w y z n a n i o w e ciły k a d r y czy młodej i n t e l i g e n c j i afrykańskiej, l e c z i tutaj ta inteligencja do przejścia pozostaje na stanowisko nadal bardziej chrześcijańska, wykształ­ można mieć zastrzeżenia, c z y też p r z e j a w i a skłonności niezależne i niezaangażowane. Tradycję i współczesność afrykańską i amerykańską w d z i e d z i n i e tańca można było oglądać codziennie n a p o k a z a c h w t e a t r z e D a n i e l S o r a n o , n a stadionie, a n a ­ w e t n a p l a c a c h i u l i c a c h śródmieścia i M e d i n y . P o p i s y chórów o d b y w a ł y się w k a ­ tedrze. Niektóre czesne sztuki ludowych wały kraje i widowisk. swoje ludowe zakradła się wyraźnie wpływy występowały dawały p o k a z y teatralne i balet, Inne kraje zespoły współczesność. w z przetworzenia prezentował tradycyjnych dawały s z t u k i współczesne. I n n e z n o w u pokazy­ tańcami. L e c z i do t y c h Np. tancerzy w kostiumach ubiorów i nawet tradycyjnych. Podobnie w powały zespoły z N i g e r u . S p e c j a l n i e ciekawe z Zambii mundurów. strojach nowo­ tańców z ich tradycyjnymi europejskich strojach b a l e t o w e . Np. S e n e g a l powstałe rzeczy widziało Zespoły się malijskie tradycyjnych wystę­ były t a m tańce dziewcząt z T a h u a , �499 KRONIKA tańce Bororo taniec i t u a r e g s k i c h nomadów, myśliwski „Mahalba". tworzyło tło. P r z e d wolnym a także n i e z m i e r n i e wykwintny głębi t r z e c h muzykantów nimi jeden z tancerzy w masce mimiczny gurumi grających na (maska zwana ptaka 1 hurtu) k r o k i e m p r z e c h o d z i , co c h w i l a schylając się k u z i e m i . Z a n i m skradał się myśliwy kazie W z łukiem. T r o p i e n i e Nigeru widziało się ptaka dawną podczas N o c y P o e z j i Afrykańskiej, denta S e n e g a l u i wielkiego wystąpiła Na Sedara Senghora, też i n a w y s t a w a c h zazębiały się ze sobą A f r y k a afrykańskich, twórczości sztuk tea­ plastycznej. Stale współczesna. Z przy­ siebie Osobno, czas Chesneau sporo trwania muzeów swej kulturze. s p e c j a l n i e n a F e s t i w a l , o t w a r t o ekspozycję w n o w o w z n i e s i o n y m architektów siadała i Afryka prezy­ w dniu 7 kwietnia. jemnością widziało się, że A f r y k a współczesna z a c z y n a n a r e s z c i e odnajdywać w tradycji i dawnej dawna po­ najwyraźniej j a k o g a l o w y występ w obecności n a p o k a z a c h n o w y c h filmów nagrań. W y s t ę p o w a ł a na festiwalu danej dźwiękach gurumi. się p r z y współczesność poety, L e o p o l d a Współczesność występowała tralnych, odbywa Afrykę, i Věrola bezcennych Festiwalu. świata. Dzięki gmachu eksponatów Przedmioty temu Musée Dynamique. specjalnie sprowadzonych te powypożyczano znalazły się tutaj Nowa pokazano egipskich, w s z y s t k o , z czego przez arcydzieła dumna sztuki ze w s z y s t k i c h b e z najcenniejsze A s z a n t i do p r y m i t y w u środkowej skiego. Niestety układ ekspozycyjnej, doboru rodzajów ekspozycji pięknego oświetlenia, i Abisynii Afryki. Dano był zorientować się w myśli p r z e w o d n i e j niki być może A f r y k a . koptyjskiej tego okazy gustownego wysoce wysoko rozłożenia gustownych afry­ wysta­ O d n a j s t a r s z y c h rzeźb i rzeźby Beninu, że n i e z m i e r n i e Pomimo na mała sztuki przegląd całego d o r o b k u rodzaju, wystawy. po­ do S e n e g a l u kańskiej, których obecnie już próżno byłoby szukać n a t e r e n i e A f r y k i . N a wie przez wystawa trudno było postawionej eksponatów, gablot, sztukę afrykań­ tech­ doskonałego wychodziło się z tej w y s t a w y z nasuwającym się p y t a n i e m . C o t u c h c i a n o powiedzieć, j a k i k o m u ? Być może, że te w s z y s t k i e iż g m a c h wzniesiono z dużym r o z m a c h e m i t r u d n o było zagospodarować się w dużej h a l i z nadwieszo­ nym piętrem. Taką element gera. trudności przestrzeń dekoracyjny dano Oczywiście w wynikały często j e s t t r u d n o tam olbrzymi, prawie r z e c z y tej, aż nadto dopatrzyć w p ł y w u s z t u k i afrykańskiej Inne wystawy ,.Palais de festiwalowe Justitie". Tu z tego p o w o d u , zagospodarować. J a k o końcowy całościenny k i l i m F e r n a n d a współczesnej, można się było n a współczesną sztukę Zachodu. mieściły się w dużym w e s t i b u l u potężnego różnorodne techniki ekspozycyjne Lé- doskonale gmachu obrazowały dorobek współczesny poszczególnych k r a j ó w afrykańskich i amerykańskich. Niektóre s t o i s k a n i e były j e s z c z e zupełnie gotowe (np. H a i t i ) , i n n e w t r a k c i e urządzania, i n n e z a g o s p o d a r o w a n e j e d y n i e k w i a t a m i . Poszczególne k r a j e dawały nierówny Burundi dało prawie wyłącznie plecionkarstwo przegląd twórczości współczesnej. N i g e r i a Tradycyjną chronologicznym żącym ekspozycję do m i e j s c o w e g o gubernatorskim muzealną i typologicznym uniwersytetu. potraktowaną Muzeum zbyt Dahomej w układzie dał terytorialnym, to mieści się w dawnym ciasne pomieszczenia, aby w s k i e j A f r y k i Z a c h o d n i e j . Dzięki t e m u obecna zgromadzone tykw. oglądać było można w „Musée d u D a k a r " i niestety posiada Jednak zdobienie rzeźbę. było pokazać całe b o g a c t w o n a g r o m a d z o n y c h zatłoczona. i znowu materiał. i pokazane zbiorów z terenów nich dawnej nale­ pałacu można Francu­ e k s p o z y c j a tego m u z e u m j e s t z b y t n i o tam rzeczy warte były dokładnego obejrzenia. G u r u m i j e s t to trójstrunowa ciągniętej skórą j a s z c z u r a . 1 gitara z pudłem rezonansowym z tykwy po­ �500 'KRONIKA Innego t y p u była niach pierwszego wystawa Nigerii, mieszcząca się w piętra „Hotel de v i l l e " . Był to t y p o w y obszernych pomieszcze­ styl wystawy, urządzanej n a międzynarodowych t a r g a c h z u k a z a n i e m różnych gałęzi g o s p o d a r k i k r a j u , osiąg­ nięć i zamierzeń, s t a n u oświaty i k u l t u r y , a także z małym s t o i s k i e m pamiątkar­ skim, w którym można było n a b y w a ć artystycznej. parę słów Z drobnych wystaw stoisku Mali. d a n o bogaty zestaw Naprzeciw rzeźb, m a s e k P r z e d m i o t y te w y s t a w i o n e z drobiazgi, notabene ratusza w sporym drewnianych należałoby pomieszczeniu duże, f i g u r a l n e rzeźby jakości poświęcić sklepowym i słomianych, p l e c i o n e k były n a sprzedaż i znajdowały p i e r w s z y c h zostały s p r z e d a n e n i e najwyższej ekspozycyjno-handlowych i tkanin. sporo nabywców. J e d n e drewniane, dochodzące do 3 m wysokości. S t o i s k o M a l i n i e było placówką zorganizowaną p r z e z państwo. Była to wystawa przedsiębiorstwa handlującego starymi i nowymi dziełami sztuki afrykańskiej. W hallu gmachu Izby Handlowej stawę a filatelistyczną. także kolekcje p r z y P l a c u Niepodległości p o m i e s z c z o n o Reprezentowane i n n y c h państw tam świata w były wszystkie kraje z n a c z k a c h związanych wy­ afrykańskie, t e m a t y c z n i e ze strefą tropikalną. Z p o l s k i c h znaczków znalazła się t a m s e r i a w a l k i z głodem. S p o ­ ro państw afrykańskich na festiwal techniką) emitował też serię sprzedawano Na ze s p e c j a l n y m zakończenie czyków w musi dawanych zatoce i serie z podobiznami c z t e r e c h znaczków wraz obrazach — wydało piękne s e r i e e t n o g r a f i c z n e , bloki się koło Zielonego W ludowymi z wystawy wspomnieć S e n e g a l zaś s p e c j a l n i e i rzeźb. W y d a n o o Przylądka. przedstawieniach Wyspa historyczne i które filatelistycznej. Gorée, n a j s t a r s z e j XVII i XVIII (słabą z Senegalu, Gorée — osadzie m a starą żywych Europej­ kolonialną w. odbywały się n a w y s p i e targi do A m e r y k i k i l k a milionów Murzynów. Współcze­ Gorée j e s t w całości z a c h o w a n y m z a b y t k i e m d a w n e j muzeum festiwalu stemplem jeszcze niewolników i stąd w y w i e z i o n o śnie w y s p a strojami wieczorami na wyspie zabudowę t y p u p o r t u g a l s k i e g o . siada ze masek jest pomnikiem martyrologii n a Gorée d a w a n o w żywych o b r a z a c h architektury, po­ murzyńskiej. historię podboju Podczas A f r y k i i handlu niewolnikami. To chyba współczesne był jedyny akcent współdziałanie na niezgody polu nauki, ras. Poza kultury t y m wyczuwało i sztuki, czego się raczej zresztą sam tłumny F e s t i w a l był n a j l e p s z y m d o w o d e m . Krzysztof WYSTAWA TATRZAŃSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W Wolski LINZU W r a m a c h T y g o d n i a K u l t u r y P o l s k i e j , który odbył się w d n i a c h od 5 do 13 l i ­ s t o p a d a 1965 r. w tejszym Muzeum Ministerstwa zajęło s t o l i c y Górnej Krajowym Kultury się B i u r o i Sztuki Wystaw A u s t r i i , w L i n z u , została z o r g a n i z o w a n a wystawa Tatrzańskiej organizacją Artystycznych w Sztuki wystawy pod Krakowie pod w tam­ Ludowej . N a zlecenie 1 względem t e c h n i c z n y m kierunkiem komisarza w y s t a w y , d y r e k t o r a dr. J a n a M y c i e l s k i e g o . S c e n a r i u s z w y s t a w y o r a z t e k s t k a t a l o g u napisał mgr J a n Bujak również dokonał w y b o r u skierowany przez Katedrę Etnografii Słowian eksponatów o r a z opracował z e s t a w p l a n s z i koncepcję m a p pogrądowych. Organizacją wystawy w A u s t r i i kierował dr F r a n z L i p p , znany muzeolog austriacki, dyrektor M u z e u m K r a j o w e g o w L i n z u . 1 Czas trwania wystawy U J , który fotograficznych został przedłużony do 3 X I I 1965 r. �501 KRONIKA W założeniach s w o i c h w y s t a w a ponatów składający się z n a c z n i e przekraczała t r a d y c y j n y z e s t a w zazwyczaj na w y s t a w y sztuki ludowej. Stało się eks­ to n a życzenie dr. L i p p a , który s p e c j a l n i e przybył n a d w a d n i do P o l s k i i po z a p o z n a n i u się z z a s o b a m i muzeów w Zakopanem i w Rabce z prośbą o uwzględnienie w r a m a c h w y s t a w y (reprezentowanych zwrócił się do organizatorów w s z y s t k i c h działów k u l t u r y w m u z e a c h ) , co w r a z z p l a n s z a m i f o t o g r a f i c z n y m i ludowej przedstawia­ jącymi l u d o w e b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e , gospodarcze i przemysłowe, a także s c e n y ilustrujące obyczaje podhalańskiej życie, zajęcia i ludności całokształt tej k u l t u r y . C e l e m w y s t a w y wsi było więc z r e a l i z o w a n i e w y c h założeń e t n o g r a f i c z n y c h , j a k i p o k a z a n i e p l a s t y k i l u d o w e j , winno ukazać zarówno nauko­ zdobnictwa oraz s z t u k i związanej z o b y c z a j a m i i obrzędami. Z w a r t y t e r y t o r i a l n i e i e t n i c z n i e obszar oraz stosunkowo pozwoliły bogate przejrzyście, zbiory muzealne posiadające choć ze zrozumiałych okazy względów z różnych okresów nie wyczerpująco, przed­ stawić poszczególne z a g a d n i e n i a w i c h r o z w o j u h i s t o r y c z n y m . P o k a z a n o więc n a j - charakterystyczniejsze zajęcia, rzemiosła drzewne, dla Podhala kowalstwo, tradycyjne garncarstwo jak i inne. P o n a d t o domowe, strój, obrzędy, rzeźbę i m a l a r s t w o . pasterstwo, niektóre eksponowano sprzęty E k s p o z y c j e uzupełniały p l a n s z e foto­ g r a f i c z n e pokazujące z a s t o s o w a n i e poszczególnych okazów w życiu c o d z i e n n y m , i c h wyrób im. itd. O s o b n y A. Kenara ludowej dział w był przeglądem Zakopanem, których dorobku uczniów twórczość Liceum nawiązuje do Plastycznego tradycji sztuki Podhala. Podstawę w y s t a w y stanowiły e k s p o n a t y w y b r a n e skiego w Zakopanem, Muzeum i m . W. Orkana ze zbiorów M u z e u m w Rabce, Tatrzań­ uzupełnione okazami M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e , M u z e u m w B o c h n i i wypożyczalni z C P L i A oraz pochodzącymi ze zbiorów prywatnych. Zgromadzone na wystawę zestawy przedmiotów oraz materiały i l u s t r a c y j n e zostały z a t w i e r d z o n e p r z e z komisję wery­ fikacyjną, w skład której w e s z l i : prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , d y r e k t o r Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, dr K a z i m i e r z Pietkiewicz, z Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i , o r a z dr J a n M y c i e l s k i , k o m i s a r z w y s t a w y . W dniu 5 listopada dnocześnie inauguracją basador Polski w i oraz sztuki 1965 r. nastąpiło u r o c z y s t e o t w a r c i e w y s t a w y , Tygodnia Wiedniu, Polskiego członkowie prasa. W y s t a w a w Linzu. Na będące j e ­ uroczystość przybył a m ­ m i e j s c o w y c h władz, p r z e d s t a w i c i e l e została b a r d z o p r z y c h y l n i e przyjęta przez nauki publicz­ ność i uzyskała s z e r e g p o c h l e b n y c h r e c e n z j i . W związku z w y s t a w ą katalog, zawierający wystawowych . 2 regionu prócz Obszerne został w y d a n y części wprowadzenie i z a r y s e m k u l t u r y ludowej i spisowej Krajowego 12 r e p r o d u k c j i zaznajamiające Podhala dr F . L i p p , który podniósł cele w y s t a w y lepszego nakładem M u z e u m ogólnej z historią, w Linzu eksponatów osadnictwem napisał m g r J . B u j a k . Wstęp skreślił i z n a c z e n i e tego r o d z a j u współpracy d l a z r o z u m i e n i a się obu narodów. Przypomniał on, że z a i n t e r e s o w a n i a znawców Podhalem, i etnografów datuje a u s t r i a c k i c h karpacką się już od kilkudziesięciu l i c z n y m i artykułami i publikacjami kulturą lat, co wyrażało o tematyce etno- W y d a j e się, że byłoby może c e l o w e ne, zupełnie n i e m a l n i e z n a n e f a k t y ludową, i a w ludo­ szczególności się między innymi antropologicznej. przypomnieć p r z y tej o k a z j i również i i n ­ dotyczące współpracy między ludoznawcami p o l s k i m i a a u s t r i a c k i m i pod k o n i e c X I X w., właśnie w z a k r e s i e w y s t a w i e n n i c t w a etnograficznego. Ponieważ zagadnienie to z n a c z n i e w y b i e g a poza szczupłe ramy n i n i e j s z e g o artykułu, o g r a n i c z y m y się do omówienia k i l k u ważniejszych przykładów. 2 Volkskunst der Tatra in Polen, L i n z 1965, ss. 32. �602 KRONIKA Druga p o l o w a X I X w. n a z i e m i a c h p o l s k i c h , m i m o n i e sprzyjających warun­ ków p o l i t y c z n y c h i g o s p o d a r c z y c h , była o k r e s e m t w o r z e n i a p i e r w s z y c h p r y w a t n y c h kolekcji e t n o g r a f i c z n y c h , które później dały początek m u z e a l n i c t w u mu. W zakresie zbieractwa wytworów kultury ludowej jając się również p o d t y m względem spośród etnograficzne­ przodowała G a l i c j a , w y b i ­ i n n y c h krajów monarchii Austro- -Węgierskiej. Pierwsze bliższe kontakty między zbieraczami zostały nawiązane w c z a s i e o r g a n i z o w a n i a na wystawach przemysłowych, osiągnięciach p o l s k i c h kolekcjonerów działalność poszczególnych osób, zainteresowaniem n a tych wystawach j a k również ludoznawców się p o d p r o t e k t o r a t e m oraz omawiającymi orientującymi naświetlającymi wartość ekspozycji p r z e z P o l a k ó w cieszyły się a u s t r i a c k i c h . Było wartości n a u k o w y c h i e k s p o z y c y j n y c h w y s t a w bywały się n a t e r e n i e pokaźnymi materiałami pod względem e t n o g r a f i c z n y m . W y s t a w y o r g a n i z o w a n e dużym a austriackimi ludoznawczo-etnograficznych r o l n i c z y c h i i n n y c h odbywających m o n a r c h i i Austro-Węgierskiej. D y s p o n u j e m y w galicyjskimi ekspozycji to w y n i k i e m wysokich oraz f a k t u , że niektóre z n i c h o d ­ c e s a r z a F r a n c i s z k a Józefa osobiście j e otwierał. J a k w i a d o m o , l u d o z n a w s t w o I , który niejednokrotnie p o l s k i e wyrosło z p o b u d e k p a ­ t r i o t y c z n y c h i n a r o d o w y c h , toteż z w r a c a n i e się do c e s a r z a l u b któregoś z członków jego rodziny o protektorat często decydującą było w o możliwości czasach rozbiorowych zorganizowania samej smutną imprezy koniecznością, i jedynie z tego p u n k t u w i d z e n i a należy t e n f a k t rozpatrywać. Pierwszą dużą wystawą, Powszechna Wystawa rem polskiej Włodzimierz Lwowie. w której udział Światowa zorganizowana ekspozycji etnograficznej wzięli kolekcjonerzy w 1873 r. w W i e d n i u . był z n a n y uczony D z i e d u s z y c k i (1825—1899), założyciel M u z e u m N a wspomnianej wystawie okazy etnograficzne łach: „przemysłu d o m o w e g o n a r o d ó w " i d r u g i m z urządzeniem i s p r z ę t a m i " . W obu t y c h 3 polscy, i kolekcjoner lwowski, im. Dzieduszyckich we pokazano w dwóch d z i a ­ n a z w a n y m „domem działach e k s p o n o w a n o włościańskim zbiory polskich kolekcjonerów, a p r z e d e w s z y s t k i m W. D z i e d u s z y c k i e g o , którego specjalną było sprowadzenie chałupy chłopskiej z Galicji, była Organizato­ eksponowanej w zasługą dziale „dom włościański" . W d z i a l e t y m oprócz m o d e l i i rysunków domów chłopskich p o k a z a n o 4 również o r y g i n a l n e b u d y n k i p r z e w i e z i o n e z dziewięciu k r a j ó w E u r o p y , z n i c h t r z y z pełnym wydaje, genezy wyposażeniem, a jeden w tej właśnie p i e r w s z e j r u c h u skansenowskiego, etnografa szwedzkiego Artura zamieszkany przez rodzinę ekspozycji budownictwa rozwiniętego Haseliusa kilkanaście chłopską. J a k się l u d o w e g o należy szukać l a t później (1833—1904). W p r a w d z i e (1885) celem przez wystawy wiedeńskiej było j e d y n i e p o k a z a n i e „ w j a k i sposób różne n a r o d y pojmują zadania i zachować dla po­ ten s a m rewolucyjny w dzie­ c e l budynków m i e s z k a l n y c h " , a Haselius 5 chciał j e również tomności, to j e d n a k w o b u w y p a d k a c h z a s t o s o w a n o j a c h m u z e a l n i c t w a etnograficznego z jego naturalnym wystawie pokaz wyposażeniem. wiedeńskiej, budownictwa pomysł e k s p o z y c j i b u d o w n i c t w a C o ważniejsze, zrealizowano którą H a s e l i u s miał zwiedzić . Należy ludowego 6 na ziemiach polskich ludowego w r a z go n a j p i e r w na dodać, że p i e r w s z y zrealizowano — zapewne Przegląd Wystawy Powszechnej w Wiedniu w 1873 r. P r a c a z b i o r o w a p o d k i e r u n k i e m S . K o s s u t h a , W a r s z a w a 1 8 7 5 , s. 7 1 7 — 7 2 4 . O p . cit., s. 721. Przewodnik dla zwiedzających wystawą świata w Wiedniu, K r a k ó w 1873, s. 10. Por. A. Z a r e m b a , Uwagi o muzeach skansenowskich, „ L u d " , t. 4 1 : 1954, s. 1139. 3 4 5 6 �503 KRONIKA w o p a r c i u o doświadczenia wiedeńskie W. D z i e d u s z y c k i e g o — w 1894 r. n a l w o w ­ skiej Jubileuszowej Wystawie Przemysłowo-Rolniczej , gdzie 7 pokazano szereg m o d e l i oraz sześć o r y g i n a l n y c h domów chłopskich z różnych o k o l i c G a l i c j i . n i c h wyróżniała się chałupa podhalańska b r a t a towskiego, sprowadzona Polska oraz ekspozycja osiągnięcia i urządzona s t a r a n i e m W. na wystawie kolekcjonerów c e s a r z F r a n c i s z e k Józef legatem Monarchii I mianował w Austro-Węgierskiej Krzep­ Matlakowskiego . 8 wiedeńskiej galicyjskich w Wśród słynnego Sabały, Jędrzeja odniosła duży następnych ten l a t a c h spowodował, 1879 r. Włodzimierza n a Powszechną sukces. F a k t Dzieduszyckiego Wystawę Światową, że de­ która odbyła się w t y m s a m y m r o k u w Paryżu . 9 Szczególnym jednak rozgłosem mało u n a s z n a n a , a bardzo w a Etnograficzna" zorganizowana łomyi. N a u k o w y m 0 wystawy prowadzone c h a r a k t e r wyłącznie etnograficzny, ze s t a n e m przyświecającymi a u s t r i a c k i c h cieszyła badań kierował Oskar się Tatrzańskie w K o ­ Kolberg, na Pokuciu . Wystawa 1 0 w miała w a c e l e m j e j bylo p r z e d s t a w i e n i e w e j P o k u c i a n a tle h i s t o r i i i g o s p o d a r k i zapoznawała ludoznawców w 1880 r. p r z e z T o w a r z y s t w o przygotowaniem swe kilkuletnie badania wśród c i e k a w a , p i e r w s z a n a z i e m i a c h p o l s k i c h duża „ W y s t a ­ kultury regionu, p r z y c z y m z g r o m a d z o n a nad tymi zagadnieniami . Zgodnie u wszystkim organizowanym w owym oparciu zasadzie z ludo­ literatura założeniami czasie w y s t a w o m , również 1 t a miała „przyczynić się do p o d n i e s i e n i a przemysłu domowego, do w y d o s k o n a l e n i a wyrobów wystawy górskich w dniu i do dostarczenia zarobku biednej ludności" . Na 12 15 I X 1880 r. przybył c e s a r z F r a n c i s z e k Józef I i w z w i e d z a n i a zakupił s z e r e g okazów, które obecnie znajdują się z a p e w n e wiedeńskich. W y s t a w a nej, stając się odbiła się s z e r o k i m e c h e m w również tematem kilku w austriackich czasopismach o charakterze W nicami artykułów prasie fachowych 100 p o d o b n y c h w muzeach i zagranicz­ zamieszczonych ludoznawczym. o s t a t n i m 2 5 - l e c i u X I X w. odbyło się n a t e r e n i e ponad krajowej otwarcie czasie j e j G a l i c j i l u b poza i m p r e z , n i e licząc d r o b n y c h jej gra­ pokazów o c h a r a k t e r z e l o k a l n y m , w których k o l e k c j o n e r z y polscy b r a l i udział. Podkreślić t u należy, że i c h najważniejszymi partnerami byli ludoznawcy a u s t r i a c c y . Stąd też zainteresowanie kulturą ludową K a r p a t P o l s k i c h w A u s t r i i jest n i e j a k o t r a d y c y j n e , gdyż j e s t o n a — co podnosi obiektem dr F . L i p p w s w y m badań etnografów trzańskiej S z t u k i L u d o w e j wstępie — dobrze z n a n a , będąc p r z y t y m n a d a l austriackich. Dlatego można sądzić, że w y s t a w a Ta­ w L i n z u była wstępem do dalszej współpracy etnografów i muzeologów z obu krajów. Jan Bujak W y s t a w a została z o r g a n i z o w a n a pod p r o t e k t o r a t e m c e s a r z a F r a n c i s z k a Jó­ I. R . Z a w i l i ń s k i , Etnografia, [w:] P o w s z e c h n a W y s t a w a Krajowa we Lwo­ wie w 1894 г., K r a k ó w 1896, s. 4 — 7 . M . T y r o w i c z , Włodzimierz Dzieduszycki, [w:] P o l s k i słownik b i o g r a f i c z n y , t. 6, K r a k ó w 1948, s. 124. M. T u r k a w s k i , Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi, Kraków 1880, s. 6 — 7 ; O. K o l b e r g , Pokucie. Obraz etnograficzny, t. 1, K r a k ó w 1882, s. 11. Katalog przedmiotów wystawy etnograficznej Oddziału Czarnohorskiego To­ warzystwa Tatrzańskiego połączonej z wystawą płodów górskich, która zaszczycona obecnością Najjaśniejszego Cesarza i Króla Franciszka Józefa I otwarta została w dniu 15 września .1880 r. w Kołomyi, L w ó w 1880; por. też K o l b e r g , op. cit, s. 72, p r z y p . 1. T u r k a w s k i , op. c i t . : 7 zefa 8 9 1 0 11 1 2 �504 KRONIKA INFORMACJA ETNOGRAFICZNA KRAJÓW CZASOPISMA W DEMOKRACJI — NOWY d n i a c h 1—4 I I I 1966 r. odbyło się w Dreźnie w N i e m i e c k i e j mokratycznej czasopisma czwarte kolejne etnograficznego zwyczajne PROFIL „DEMOS" posiedzenie „Demos-Volkskundlicbe redakcji Republice D e ­ międzynarodowego Informationen", wydawanego p r z y współpracy r e d a k c j i k r a j o w y c h w s z y s t k i c h państw d e m o k r a c j i l u d o w y c h Instytut Etnografii Niemieckiej Akademii r y c h nadesłane zostały t y l k o t e l e g r a m y Nauk. Poza Albanią przez i Rumunią, z któ­ tłumaczące nieobecność delegatów i p r z e d ­ kładające w n i o s k i do d y s k u s j i , pozostałe państwa biorące udział w p r a c a c h r e d a k c j i międzynarodowej w skierowały n a konferencję skład r e d a k c j i k r a j o w y c h . W po 1—3 p r z e d s t a w i c i e l i , wchodzących p o s i e d z e n i u wzięli udział: z Z S R R L . T e r e n t i e v a i E . P u t i l o v , z C S S R L . K u n z , E . Pličkova i V . S c h e u f l e r , z Bułgarii C . z Węgierskiej R e p , D e m . I. Tálasi i E . Barabas-Kisbán, z P o l s k i A . narowa. Gospodarzy mieckiej Akademii A. Fiedler, W. reprezentowali Nauk pracownicy z Berlina i Drezna: Fiedler, G . Muller, naukowi reprezentujący w y d a w n i c t w a siedzeniu redakcji krajowej wzięli z przewodniczącym jej nowi w 1964 г., w czasie redakcji, posiedzenia a zarazem przedstawiciele z Zagrzebia dy­ redakcji i N. K u r e t z L u b i a n y . w międzynarodowej r e d a k c j i , j a k i e miało m i e j s c e V I I Międzynarodowego Nie­ H. Ulrich, Po raz pierwszy w po­ członkowie, Jugosławia weszła w skład państw r e p r e z e n t o w a n y c h S. Kube, n a czele, oraz E . K e r k o v , Akademii (Akademie-Verlag). udział jugosłowiańskiej, M . Boškovic-Stulli czasopisma nadzwyczajnego Instytutu Etnografii H . Wilsdorf, r e k t o r e m Oddziału I n s t y t u t u w Dreźnie, R. W e i n h o l d e m Gandev, Kutrzeba-Poj- Kongresu Nauk redakcji w Moskwie Antropologicznych i Etnologicznych. Zwiększona czasopisma nie liczba i n s t y t u c j i biorących może pozostać bez obecnie wpływu na zwiększa się z n a c z n i e ilość nadsyłanych r e c e n z j i . W jących do współpracy i n s t y t u c j i , reprezentujących graficznych w Jugosławii (Belgrad, j e s t to j e s z c z e d o d a t k o w o s p r a w a okres miniony udział jego w pracy profil; system, jaki 6 różnych ośrodków p r a c Zagrzeb, L u b i a n a , Skopje, C e t y n i a, wprowadziła już wykonania tych poprzednio omówienia redakcja recenzji, j a k polska, wszystkich prac z a g a d n i e n i a z a cały o k r e s ostatniego d w u d z i e s t o p a r o l e c i a . by z a p e w n e przypomnieć, że k o n t y n u o w a n i e t e n sposób s z e r e g nictwo. W działów, również zaproponował a mianowicie dotyczących dłuższe wybranego W t y m m i e j s c u należało­ tego t y p u r e c e n z j i p r z e z redakcję ską byłoby również b a r d z o w s k a z a n e . W l a t a c h p o p r z e d n i c h w etno­ Sarajewo), uzupełnienia r e c e n z j i ważniejszych p r a c z a cały od 1945 r. D l a ułatwienia zbiorcze, obejmujące wszystkim s t o s u n k u do n o w o przystępu­ umożliwienia i c h d r u k u , r e d a k t o r n a c z e l n y c z a s o p i s m a , d r W e i n h o l d , recenzje redakcyjnej przede j a k np. pasterstwo, t y m c z a s i e wyszły n o w e p r a c e . S z e r e g pol­ scharakteryzowaliśmy pożywienie, c e r a m i k a , b u d o w ­ działów wciąż j e s z c z e c z e k a n a omówienie, gdy i n n e charakteryzujące się dużą ilością r e c e n z j i ( j a k np. zagadnie­ n i a k u l t u r y robotniczej, r o l n i c t w o chłopskie c z y m u z y k a l u d o w a ) p o m i m o to mają w i e l e braków. A l e do tego j e s z c z e powrócę poniżej. D a l s z y p o s t u l a t dotyczący u s p r a w n i e n i a i n f o r m a c j i , a w y s u w a n y również p r z e z redakcję polską, odnosi się do r e c e n z o w a n i a całych roczników c z a s o p i s m l u b p r z y ­ najmniej odrębne przez informowania artykuły, różne komasowanie powtarzanie o i c h zawartości. a że ilość i c h j e s t redakcje narodowe jest coraz wiadomości. P o s t u l o w a n o co p e w i e n c z a s ogólnej Dotąd wielka, mniej, zresztą recenzowano a miejsca konieczne również w zasadzie na recenzje okazało się i i c h uzupełnianie c h a r a k t e r y s t y k i kierunków tylko przysyłane pewne przez pracy, instytucji �505 KRONIKA i w wydawnictw, wydaniu ukazujących specjalnym, się w i Etnologicznych w Moskwie go z e s t a w u w przyniesie informacje Sprawozdania biście udziału w lepszą z działalności formę Ze w w szereg którzy składane n i e wzięli zarówno pod kolegów węgierskich naukowych na oso­ adresem i słowackich, j e s t również przez roz­ i pracach doktorskich, z redakcją redakcję polską, związku z t y m również nadsyłane i n f o r m a c j e i wydawnictwa dotyczące sposobów do d r u k u w y d a w n i c t w a mających kolegów, postulatów sposób s y s t e m a t y c z n y całości d o r o b k u p r a c ) j a k również w p r o w a d z e n i a tucji redakcji krajowych, każdym k r a j u współpracujących wysuwany strony redakcji naczelnej gotowaniu takie­ r o k u 1966 kra­ która p r a c u j e w b a r d z o małym składzie i p r z y współpracy t y l k o k i l k u naukowych. W w a n o postulaty zeszyt 2 w p r a c y . Dotyczyły one s t y l u referatów, które n a j ­ o konferencjach l i c z b y ośrodków w c h w i l i obecnej miejsce Antropologicznych k o n g r e s u w T o k i o . Z o s t a n i e on u s t a l o n y telegramy opracowaniach T e n ostatni postulat placówek mują w Nauk 1968. N a t o m i a s t poszczególnych wysunęły zakresu informacji zwiększenia jową. konferencji, uzyskały k r a j a c h , j a k to miało Kongres w L o n d y n i e w k w i e t n i u 1966 r. wspomniane n a c z e l n e j j a k i własnej szerzenia roku dotyczące p r o g r a m u p o s i e d z e n i u , j a k również na w 1964 r. R e d . W e i n h o l d obiecał p r z y g o t o w a n i e zeszycie pierwszym w na posiedzeniu przygotowawczym redakcji poszczególnych przygotowanym naukowego w Niemieckiej Akademii prenumeraty prawo zamawiania wydawnictw oryginałów obej­ polskiej. Nauk u s u w a n i a trudności, powstających (m. i n . przysyłania nie etnografii wysu­ przy przy­ recenzowanych „Demosu" za pośrednictwem i n s t y ­ z a g r a n i c z n y c h za walutę krajową (u n a s P P „Ruch"). Największą dyskusję w y w o ł a ł y p r o j e k t y n o w e j okładki c z a s o p i s m a oraz n o w e g o układu s y s t e m a t y c z n e g o ( p r o p o n o w a n e g o p r z e z dr. L . Kuńza). T e n o s t a t n i p r o j e k t p o s t a n o w i o n o przedyskutować j e s z c z e l i s t o w n i e w związku z . p r o p o n o w a n y m p r z e z redakcję naczelną r o z p a t r z e n i e m k r y t y c z n y m p r z e z r e d a k c j e k r a j o w e układu a r t y ­ kułów w 2 z e s z y t a c h t o m u za r o k 1966. U w a g i n a t e n t e m a t obiecano nadesłać do końca 1966 r. Anna Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO TOWARZYSTWA I FILMU Kutrzeba-Pojnarowa ETNOGRAFICZNEGO SOCJOLOGICZNEGO S p r a w a s t o s o w a n i a f i l m u j a k o m e t o d y i t e c h n i k i n a wskroś nowoczesnej w pracy problemowo-badawczej i w rejestracji zjawisk tradycyjnej kultury ludo­ w e j (obrzędowości dorocznej i r o d z i n n e j , s z t u k i , p r a c y n a r o l i , rękodzieła, r z e m i o ­ sła, b u d o w n i c t w a oraz zagadnień współczesnej k u l t u r y l u d o w e j i a k t u a l n y c h p r z e ­ m i a n całokształtu życia w s i ) n i e od dziś a b s o r b u j e etnografów i etnologów w i e l u państw e u r o p e j s k i c h i p o z a e u r o p e j s k i c h i . Z o r g a n i z o w a n i poprzez poszczególne t o ­ w a r z y s t w a k r a j o w e w Międzynarodowym K o m i t e c i e F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i S o c j o ­ logicznego dążą oni m. i n . do n a d a n i a f i l m o w i e t n o g r a f i c z n e m u należnej m u rangi. K o l e j n y m e t a p e m działalności P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i Socjologicznego była z o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 15—16 I V 1966 r. w s a l i p r o j e k 2 A . J a n k o w s k a , Z . S z y f e l b e j n , Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego, „Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1961. s. 433—436. O d r o k u 1966. D o tego c z a s u T o w a r z y s t w o nosiło nazwę: P o l s k i e T o w a r z y ­ stwo F i l m u Etnograficznego. 1 2 �506 KRONIKA cyjnej Muzeum nieniu roli Techniki filmu w Warszawie etnograficznego konferencja w pracach naukowa muzeów poświęcona zagad­ etnograficznych. Wzięli w niej udział, poza członkami P T F E i S , s p e c j a l n i e z a p r o s z e n i d y r e k t o r z y i pracow­ n i c y muzeów z całej P o l s k i . Po otwarciu i zagajeniu „film obrad ze względu których przez n a jego dokumentacja walory walory ma propagandowe, planowym", I wiceprezesa Towarzystwa, mgr B. Kohutnickego, wygłoszonym p r z e z d y r . M. Ptaśnika, w którym powiedział m. i n . , że powinien przewodnictwo umożliwiające istotne znaczenie być dla chwytanie na dla nauki, j a k i muzealnictwa gorąco zjawisk, z uwagi zagadnieniem na jego pierwszo­ o b r a d objął d y r e k t o r M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w War­ s z a w i e , prof, d r K s a w e r y P i w o c k i . W pierwszym s i k a : R o l a filmu zycje dniu konferencji w pracy tematyczne głosił mgr u c z e s t n i c y wysłuchali r e f e r a t u oświatowej dokumentacji T. Konopka. muzeum. filmowej Na temat W drugim mgra го z a k r e s i e b u d o w n i c t w a problemów T. Bana­ Propo­ d n i u r e f e r a t pt. związanych ludowego, z realizacją wy­ filmów e t n o g r a f i c z n y c h mówił s e k r e t a r z g e n e r a l n y T o w a r z y s t w a , reż. J . J a r e m k o . W c z a s i e o b y d w u d n i u c z e s t n i c y o b e j r z e l i s z e r e g filmów p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h r e p r e z e n t u ­ jących bardzo rozmaity ujęcia tematu poziom wymienionego pod względem w czołówce. techniki filmowej Zróżnicowany oraz repertuar świetnego styczny , 3 dokumentu niekiedy ściśle etnograficznego uwzględniający jedynie poprzez tematykę film oświatowy, etnograficzną, wi­ sensu dzom zorientować się, j a k rozległe są możliwości f i l m u etnograficznego od sposobów pozwolił aż largo; publicy­ do filmu osnutego n a m o t y w a c h e t n o g r a f i c z n y c h , składających się n a świetną skądinąd pod względem f i l m o w y m całość eseistyczną opartą n a i m p r e s j a c h J a k i c e l przyświecał o r g a n i z a t o r o m Głównie chodziło o ściślejsze związanie P T F E i S w j a k i m stopniu muzea trzebą s t o s o w a n i a twórcy. konferencji? zainteresowane z muzeami, zorientowanie są r o z w o j e m filmu etnograficznego go w p r a c a c h m u z e a l n y c h zarówno do celów naukowo-badaw­ c z y c h i oświatowych, j a k również p o p u l a r y z a c j i w i e d z y e t n o g r a f i c z n e j ekspozycji aktualnie muzealnej. najbardziej. Dalej, jaka Wreszcie, tematyka i jaki j a k i e istnieją rodzaj realne się, i po­ i propagandy filmów pożądany jest perspektywy produkcji fil­ mów etnograficznych. Dyskusja, w wielu która może kierunkach, w na skutek sumie bogatego dowiodła programu niezbicie, że konferencji sprawa zmierzała stosowania w p r a c y etnografów w ogóle, a w p r a c y muzeów e t n o g r a f i c z n y c h w filmu szczególności, j e s t sprawą oczywistą, konieczną i w związku z t y m w y m a g a j ą c ą : 1. S p r e c y z o w a n i a kryteriów ustalających zakres pojęcia filmu etnograficz­ nego. 2. U s t a l e n i a zespołu f i l m u etnograficznego. kryteriów teoretycznych określających funkcję naukową 3. Przejęcia p r z e z środowisko n a u k o w e n a d z o r u n a d produkcją filmów etno­ g r a f i c z n y c h (czy o t e m a t y c e wkraczającej w dziedzinę etnografii) realizowanych p r z e z różne ośrodki i i n s t y t u c j e . 4. S t w o r z e n i a wej w pracach własnej bazy umożliwiającej realizowanie dokumentacji filmo­ naukowo-badawczych. 5. S z k o l e n i a f i l m o w e g o etnografów. 6. Pełniejszej a także s p r a w a c h informacji wydawniczej warsztatowych, o S p r a w ą dyskusyjną j e s t , c z y d o k u m e n t cystycznego. 3 tytułach zrealizowanych metodycznych, filmach zagranicznych w kraju, ośrodków n i e p o w i n i e n mieć c h a r a k t e r u publi­ �507 KRONIKA z r z e s z o n y c h w M K F E i S i i n . Również o f i l m a c h r e a l i z o w a n y c h n i e z a w o d o w o p r z e z różne ośrodki n a u k o w e w k r a j u (muzea, k a t e d r y e t n o g r a f i i i in.). C o do pożądanej t e m a t y k i filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h propozycji j e s t t a k w i e l e i t a k są różnorodne, że t r u d n o wymieniać t u w s z y s t k i e , j a k i e w p ł y ­ nęły. Jako najpilniejsze wysuwano tematy i tańca ludowego, s z t u k i l u d o w e j , dotyczące tradycyjnego budownictwa obrzędowości, rękodzieła, a d a p t a c j i i integracji elementów współczesnej k u l t u r y wyższej w środowisku w i e j s k i m . Zadania postawione na konferencji wobec PTFEiS wymagają od Towarzy­ stwa: 1. Z r z e s z e n i a w P T F E i S w s z y s t k i c h etnografów i socjologów zajmujących się n i e z a w o d o w o realizacją filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h . 2. Wciągnięcia do p r a c t e o r e t y c z n y c h l u d z i n a u k i (etnografów, etnologów, s o c j o ­ logów) i teoretyków f i l m u . 3. Sporządzenia etnograficznego (wyprowadzenia 4. R o z e z n a n i a , co i gdzie bliższym tyki na bieżąco) filmografii i bibliografii filmu zapoczątkowanej p r z e z P T F E w r o k u 1958. czasie w kręci się a k t u a l n i e l u b p l a n u j e dziedzinie etnografii zorganizowania patronatu na terenie kraju. W etnografów-specjalistów do r e a l i z a c j i w naj­ zależności od różnych tema­ dziedzin, prze­ k o n a n i a realizatorów o konieczności k o n s u l t a c j i z e t n o g r a f a m i . 5. Podjęcia p o n o w n e j 6. Z o r g a n i z o w a n i a w dziedzinie próby nawiązania kontaktów z W F O i W F D . szkolenia filmowego techniki filmowania i zasad etnografów dokumentacji i socjologów filmowej (w głównie porozumie­ n i u z władzami P W S T i F w Łodzi). 7. S t o p n i o w e g o W dążenia do s t w o r z e n i a własnego ośrodka f i l m o w e g o d y s k u s j i , która wzięli (według pozwoliła kolejności wyciągnąć zabierania przedstawione głosu): d r L o n g i n (trzykrotnie), mgr B o h d a n K o h u t n i c k i (dwukrotnie), (dwukrotnie), PTFEiS. wnioski, udział M a l i c k i (dwukrotnie), J a n u s z J a r e m k o , m g r J a n u s z K a m o c k i , prof, d r M a r i a rowa wyżej reż. Znamierowska-Priifferowa doc. d r A n n a prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Kutrzeba-Pojna­ dr I r e n a Neumanno- w a , m g r Grażyna D ą b r o w s k a . Obrady zamknął przewodniczący k o n f e r e n c j i prof, d r K s a w e r y Piwocki. W y k a z filmów wyświetlonych podczas k o n f e r e n c j i : „Mondo C a n e " ( P i e s k i świat) pełnom., wł.; długich „Jak domów", nocno-zachodniego powitanie zbudować ameryk.; wiosny", wybrzeża bułg.; igloo", „Życie w kanad.; Nowym Pacyfiku", „Wesele „Żywe kamienie", Meksyku", ameryk.; kurpiowskie", kanad.; ameryk.; „Mała łyżeczka", polsk.; „Wesele „Ludzie „Sztuka pół­ franc; „Na białoruskie", polsk.; „Stara h u t a " , polsk.; „Zanim opadną liście", polsk.; „ K u r b a n b a j r a m " , Grażyna polsk. Dąbrowska �