https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/047f902ccfcc2ce35549f4dc0e517127.pdf e70ad22c045ae8e2c7c55398bc03e02a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:620 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:569 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.508-566 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E PIESKI nio C ŚWIAT E (Mondo Climati i Benito N Z Cane), Scenariusz: Fratteri, J E G u a l t i e r o J a c o p e t t i , zdjęcia: muzyka: Nino Oliviero Anto­ i Riz O r t o l a n i , komentarz. G. J a c o p e t t i , p r o d u k c j a C i n c r i z ( W ł o c h y 1962) Film jest niewątpliwie tacji. Umożliwia nych własności r z e c z y , n i e w y ł ą c z a j ą c Niemniej dokumentacja filmowa rzeczywistości na najsugestywniejszą kulturowej w tle porównawczym. rozciągniętych Ograniczenia z możliwych o b i e k t y w n e , n i e budzące w ą t p l i w o ś c i , w Wynika dłuższych ich ruchu, miejsca ogranicza, pełniejszym to z zapisie ograniczenia zostaną niejszym przekazem dzinnego kazane seansu zostają pokonane, procesie swobody czasowych przekonujemy świat" jest filmem jednak przekazanie w treści i czasie. i przeobrażeń penetrowania wymiarach piśmiennym. j e s t stopień p o k o n a n i a t y c h ogra­ Jeśli o w e się jednocześnie, j a k z n a c z n i e pełnometrażowym, sposób piśmienny t a k obszernych czy sytuacji przestrzennych. j e s t f i ) m w p o r ó w n a n i u ze s ł o w e m p i s a n y m . W („Pieski określo­ przestrzeni się o t y m w zetknięciu z f i l m e m G. J a c o p e t t i e g o . treści, k t ó r y c h w y ł o ż e n i e książki. Z a r a z e m w f i l m o w y m aniżeli t r a d y c y j n y m W y d a j e się, iż m i a r ą w a r t o ś c i z a p i s u f i l m o w e g o niczeń. P r z e k o n u j e m y dokumen­ chociaż n i e w y k l u c z a , u k a z y w a n i e n p . kontekście, w ograniczeń interwałach t e są w i ę k s z e w dziś f o r m utrwalenie obrazu ciągu noś- dwugo­ barwnym) wyciągałoby skróconym prze­ sporej sposobem f i l m o w y m b u d z i u o d b i o r c y swoistą r e a k c j ę ogłuszenia, s z o k u . U ś w i a d a m i a m y sobie w ó w c z a s , j a k nikłe j e s t jeszcze d o ś w i a d c z e n i e n a s z e w k o m u n i k o w a n i u się w opar­ ciu o f i l m . ] „Pieski świat" kumentalnego jest t o f i l m , poznanie niektóre szym mało ma poświęconego ukazujący faktów dzieła związków kulturom wybraną rozwinięciem wzajemnym J . Flaherty'ego. orientacji kina p r o c e s ó w p r z e n i k a n i a się k u l t u r wcześniejszymi i kierunkami społeczeństw „Pieski powiązaniu. świat" flahertowskiego. filmu pierwotnych. społeczność i j e j k u l t u r ę — f i l m k u l t u r o w y c h we Roberta z ludowym Nie skierowany na Takimi filmami nie jest do­ również Nie poznajemy w były najbliż­ t y m filmie o o d m i e n n y c h systemach. „Pieski świat" nie jest w r e s z c i e p r z y k ł a d e m , , c i n é m a - v é r i t é " . A l e też n i e j e s t p r z y p a d k o w y m nagromadze- T y l k o t y m tłumaczyć można n i e z w y k l e k r y t y c z n e przyjęcie f i l m u przez o f i c j a l n y c h r e c e n z e n t ó w p r a s o w y c h . P o r . J . P ł a ż e w s k i , Stulecie czyraków czy czyraki stulecia?, „ F i l m " , R. 2 1 : " l 9 6 6 , n r 15 (905); S. M o r a w s k i , K . K ą k o l e w ­ s k i , Dialog o „Pieskim świecie", t a m ż e , n r 23 (913); Z . K a ł u ż y ń s k i , W gabine­ cie obrzydliwości, „ P o l i t y k a " , R. 10: 1966, n r 17 (477); R. M a r s z a ł e k , Łamanie kołem, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć ' R. 1 1 : 1966, n r 9 (211): J . A . S z c z e p a ń s k i , Na psa urok, „ T r y b u n a L u d u " , R. 19: 1966, n r 141 (6250); J . F u k s i e w i c z, Naturalna dzikość i chora cywilizacja, „ K u l t u r a " , R. 4: 1966, n r 24 (157); A . J a c k i e w i c z , Pieski świat?, „ Ż y c i e L i t e r a c k i e " , R. 16: 1966, n r 27 (753). 1 �509 RECENZJE n i e m „zbijających" się i n f o r m a c j i o życiu l u d z i w r ó ż n y c h częściach świata . J e s t 2 dziełem odrębnym. Wszystkie nym mają n a ogół o człowieku, jego filmu kierunki filmu dokumentalnego kulturze. z ewolucjonizmem, Na pewno historyzmem etnologicz- można filmu dokumentalnego. etnograf-filmowiec Wydaje mówić o związkach znajduje Współtwórcą też, meto­ odbicie w najnowszych osiąg­ ,,cinéma-vérité" J e a n R o u c h , stały p r a c o w n i k p a r y s k i e g o się, iż „ P i e s k i strukturalistycznym w świat" w tego g a t u n k u czy f u n k c j o n a l i z m e m . P o d o b n i e d y k a badań n a u k o w y c h ( n p . a n k i e t o w y c h ) nięciach o charakterze jakieś p o w i ą z a n i e z ó w c z e s n y m i t e n d e n c j a m i t e o r e t y c z n y m i w n a u k a c h ostatecznej h u m a n i s t y c e . Można był, j a k Musé de wymowie bliski wiadomo, l'Homme. jest tendencjom przypuszczać, iż J a c o p e t t i n i e s t u d i u ­ jąc n a w e t C l a u d e L é v i - S t r a u s s a m i a ł o k a z j ę zetknięcia się z p o g l ą d a m i t e g o n e g o . Zresztą, w i a d o m o j e s t , iż p e w n e np. postępu, r o z u m i a n e g o w linii na kryzysie prostej, pojęcia wznoszącej) mają ogólne k i e r u n k i m y ś l o w e właściwości jako kształtowanie niezależnego teoretyków, n p . etnologii, j a k również na profesje uczo­ (ujawniające się się w a r t o ś c i po oddziaływania, reprezentowane zarówno przez twórcę filmu. F a k t , iż J a c o p e t t i w s w y m f i l m i e s p o r o m i e j s c a p o ś w i ę c i ł życiu s e k s u a l n e m u n a Triobriandach, skiego. Poza wydaje tym film się wskazywać ujawnia na znajomość korzystanie z prac Bronisława doświadczeń autorów Malinow­ osławionych filmów e t n o l o g i c z n y c h o s t a t n i c h l a t ( m a m n a myśli włoski f i l m „Imperium Słońca" oraz f i l m s z w e d z k i „Ostatni ludożercy"). Warto zatorów stów. na koniec (2 l a t a Przedstawienie jest ewenementem Na przeszło ludowych został z powiedzieć, pracy t a k obszernej 35 o d r ę b n y c h pochodzący Triobriandt, Nowej Portugalii. Do Jacopetti listy scen z Gwinei, kontrastujących Wybrzeże, Sydney, Obrazy neracja pojęcie filmu scalają organiczna, (używane kilkuosobowej ekipy z k o n s u l t a c j i przeszło wielu nazwisk filmu 2/3 o d n o s i plemiennych. Stosunkowo samych Atolu Włoch. W Bismarcka, zestawień, współczesną, posłużyły m . i n . t a k i e z n a n e zurowe oprócz korzystał reali­ 20 s p e c j a l i ­ współczesnych badaczy w historii f i l m u dokumentalnego. l u b społeczeństw materiał że nad filmem) się d o k u l t u r tradycyjnych najobszerniej potraktowany filmie zgromadzono Malajów, mających Nepalu, reprezentować reprodukcja często w takich gatunku, oraz cywilizację centra k u l t u r o w e , j a k Los Angeles, L a ­ Strasburg, Hamburg, Tokio i Nowy się w o k ó ł materiał Afryki problemów życia śmierć. W s z y s t k i e komentarzu filmu) sposobów p o s z u k i w a n i a t e j pełni. D o g ł ó w n e j „pełni życia", York. człowieka, j a k r e g e ­ one składają czy też się n a na postulat p r o b l e m a t y k i w ł ą c z o n e zostały rów­ nież o b r a z y o „ m ę s t w i e " i „ s i l e " człowieka. Teza filmu -Straussem, jest jako przekonująca, poszukiwanie w k l a r o w n a . Można kulturach ją ująć, o zasadniczo zgodnie odmiennych z C. Lévi- systemach P o r . M o r a w s k i , o p . cit., „...film J a c o p e t t i e g o d a w a ł szansę, b y u j a w n i ć k u l ­ turę uładzoną, z m e c h a n i z o w a n ą i infantylną, k u l t u r ę ultraracjonalną, w i e r z ą c ą , że w s z y s t k o można osiągnąć, w s z y s t k i e g o można się nauczyć, i jednocześnie m i ­ tyczną, z a f a s c y n o w a n ą f e t y s z a m i . J a c o p e t t i j e d n a k k o n t r a p u n k t u j e poszczególne sceny amerykańskie z i n n y m i . I z a b i j a jedne i d r u g i e [podkreślenie m o j e J . O . ] . K i r i w i a n k i p o r y w a j ą c e c h ł o p c ó w można z r o z u m i e ć n a t l e k u l t u r y t r i o b r i a n d z k i e j . N i e m a t o n i c w s p ó l n e g o z napaścią f a n a t y c z n y c h w i e l b i c i e l e k B r a z z i e go. T o s a m o z t u c z e n i e m żon k a c y k a m u r z y ń s k i e g o i o d c h u d z a n i e m się s t a r y c h A m e r y k a n e k . P i e r w s z e z j a w i s k o z w i ą z a n e j e s t z k u l t e m płodności i p r e s t i ż e m w ł a s n o ś c i o w y m , d r u g i e — z nieujarzmioną żądzą młodości i przerażającą w i a r ą , że młodość można u t r z y m a ć n a z a w s z e " . 2 �510 RECENZJE jakości stałych, l e c z n i e n i e z m i e n n y c h . A l b o , u ż y w a j ą c określenia K a r l a Jaspersa, czegoś n i e s a m o w i c i e stałego m i m o zmienności z j a w i s k . „Mondo Cane" przekonywającą wotnych s t a n o w i d l a realizatorów f i l m o w e j lekcję w i ą z a n i a treści t r a d y c y j n e j z właściwymi treściami n a s z e j k t ó r z y p o d j ę l i tę zasadę. N i e m n i e j ostatecznie ukształtowane formy dokumentacji kultury epoki. A u t o r z y umieli w etnograficznej ludowej filmu i ludów n i e są pier­ pierwszymi, sposób n o w a t o r s k i o d k r y ć i z e s t a w i ć d w u odrębnych krańców rozwoju kulturowego c z ł o w i e k a . D z i ę k i w ł a ś c i w e j s e l e k c j i m a t e r i a ł u — d o b o r u treści p o r ó w n y w a l n y c h — film ten pobudza d o szerszej r e f l e k s j i n a d istotą zachowań l u d z k i c h . 3 Jacek Olędzki S O W I E T S K A J A E T N O G R A F I J A , 1965 Podsumowanie naukowego Antropologicznych i o jego przebiegu dorobku Etnograficznych to praca VII oraz wymagająca poważnego d z i w n e g o z a t e m , że p r o b l e m a t y k a K o n g r e s u nego czasopisma dawnictw licznego w dużo m i e j s c a . pokongresowych i poważnego jest „SE" w Wśród o m a w i a n y m roczniku na pierwszym zawierający badaniom l miasta i wiedzy pozycji omówienie osady wysiłku. n a łamach przemysłowej . 2 ukazanie o obradach „kongresowych" uzupełnienie cześnie z przebiegu dyskusyjne obrad 17 s y m p o z j ó w , problemy etnografii i które jakże zawartych wstępny, zagad­ rozpatrzyły oraz opublikowanej w n r . 6 „ S E " z r o k u 1964 i n f o r m a c j i o p r a c a c h s e k c j i k o n g r e s o w y c h wozdanie się w y ­ tego, a mianowicie teorii rasy Ważne Nic recenzowa­ poświęcono w y b r a n y m w programie kongresowym, Nauk informacji m i e j s c u wymienić należy artykuł ocenę K o n g r e s u . O d d z i e l n e nieniom, eksponowanym i długotrwałego poprzedzającym źródłem Kongresu szczegółowych nadal zajmuje okresie głównym zgromadzenia. Międzynarodowego dostarczenie stanowi spra­ węzłowe, a antropologii, wymagające jedno­ koordynacji badań w m i ę d z y n a r o d o w y m z a k r e s i e . 3 Kontynuując koncentrowała kultury grafii riały l i n i ę ustaloną swoją w poprzednich l a t a c h „ S E " również uwagę p r z e d e w s z y s t k i m n a współczesnych i życia l u d ó w Z S R R . D o t e j d y n a m i c z n i e r o z w i j a j ą c e j radzieckiej i badania należy z etnografii (w ramach podstawowego i antropologii ZSRR) w wej . 4 r o k u 1965 się d z i e d z i n y czasopiśmie działu: etno­ Mate­ 9 a r t y k u ł ó w w ś r ó d 20 z a m i e s z ­ c z o n y c h , a t a k ż e a r t y k u ł y w i n n y c h działach d w u m i e s i ę c z n i k a . G o d n y zainteresowania w przeobrażeniach szczególnego jest artykuł L . A . A n o c h i n y , W . J . K r u p j a n s k i e j i M . N . S z m i e l e - J e s t t o r e t r o s p e k t y w n y p r z e g l ą d , a jednocześnie próba p o d s u m o w a n i a prze- B r a k m i e j s c a n i e p o z w o l i ł n a pełniejsze o m ó w i e n i e f i l m u . P o r . r ó w n i e ż m o j e 0 n i m u w a g i p t : Mondo Cane — film etnologiczny, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć " , R. 1 1 : 1966, n r 13 (215). K itogam raboty VII Mieżdunarodnogo kongressa antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 3, s. 3 — 1 1 . W . P. A 1 e k s i e j e w , Teorija rasowiedienija na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 2, s. 3 — 1 6 ; Sz. A . B o g i n a, J . W . K r u p j a n s k a j a , K woprosu ob etnograficzeskom iznczenii goroda i promyszlennogo posjelka. (Po matieriałam simpozjuma na VII Mieżdunarodnom kongriessie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk), „SE", 1965 n r 3, s. 110—117. W. K. Sokołowa, Rabota simpozjumow na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 4 3 — 151. L . A. A n o c h i n a , W. J . K r u p j a n s k a j a , M . N . S z m i e l e w a , Byt 1 jego prieobrazowanije w pieriod postrojenija socjalizma, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 — 31. 3 1 2 3 4 �511 RECENZJE mian, które dokonały się w warunkach n i c t w a s o c j a l i z m u , umożliwiając w procesie b u d o w n i c t w a etnograficznej mantyczne ności w literatury radzieckiej, ustaleniu zakresu jako ludności ZSRR w okresie budow­ w życiu i k u l t u r z e l u d ó w k o m u n i z m u . Interesujące, m . i n . d l a p o l s k i e g o są z a j m u j ą c e rozważania n a d r o z u m i e n i e m zaproponowali lany życia dalsze p r z e m i a n y sporo miejsca w ZSRR czytelnika artykule pojęcia „ b y t " . A u t o r z y , podkreślając t e g o pojęcia, t a k s z e r o k o i różnoznacznie se­ trud­ stosowanego, następujące o k r e ś l e n i e : „ W s z e r o k i m z n a c z e n i u b y t m o ż e być o k r e ś ­ obraz c o d z i e n n e g o życia n y c h s t o s u n k a c h międzyludzkich ludzi, opartego na nawykach, i innych zjawiskach społecznej ( w t y m i p r o d u k c y j n e j ) tradycji, ustalo­ ukształtowanych w działalności l u d z i , w i c h r o d z i n n y c h i procesie domowych sprawach" . 5 W ś r ó d pozostałych a r t y k u ł ó w dujemy, nież obok prac opracowania przemiany niono z badań czasopisma są o p r a c o w a n i a wykształconą o potrzebie e t n i c z n y m i na naszych i rozwoju w poziomem budzą rów­ 6 zainteresowanie czytelnika k u l t u r o w e j i językowej etnograficznych badań ziemiach. Nieliczne polskiego baza źródłowa. oraz danych z m . i n . urzędów 3 nad badań będzie winna współczesnymi przemianami socjologiczne p r o b l e m a t y k i , ale p r z e c i w n i e , stwarzają spisów w obok w republikach interesujący roczniku. Nader materiałów ludności i o współczes­ nadbałtyckich. spośród i n n y c h różnorodna z wywiadów innych ( z a g s ) , także materiały J0 procesy w y n i k u t a k i c h właśnie b a ­ i L. N. Terentiewej etnicznych on najbardziej A u t o r k i wykorzystały, W dawna towarzyszyć w P o l s c e , j a k dotąd, p r a c e zespołowych zamieszczonych stanu cywilnego charaktery­ k u l t u r o w y c h j e j aspektów. Współczesne i przemianach państwowych etnicznych , i n t e g r a c j i oraz od Ich lekturze został a r t y k u ł O. A . G a n c k i e j etnicznej, procesów b a d a n i a c h r a d z i e c k i c h . G o d n e szczególnego za­ narodową. etnicznego wymagają tematyce współczesnych świadomością strukturze narodowej Dla odnaj­ kołchozowego z badań t e r e n ó w o g r u p a c h e t n i c z n y c h , na opracowanie dań p r z y g o t o w a n y nej z terenu ZSRR Nadal 7 demograficzne nie t y l k o nie wyczerpują zapotrzebowanie o robotniczą . problematykę zresztą p o d e j m o w a n ą zujących się w y s o k i m refleksja n a d klasą współczesnej k u l t u r z e chłopstwa 8 interesowania ogół w o b y c z a j o w e i ś w i a t o p o g l ą d o w e . W s z e r s z y m niż dotąd s t o p n i u u w z g l ę d ­ n a łamach od dawna na o tematyce o przeobrażeniach jest prac jego i literatury zespołów archiwalnych, uzyskane dzięki ankie- Ibidem, s. 16. E. E. S e l i t r i e n n i k , Niekotoryje woprosy kołchoznogo stroitielstwa w Czuk o t s k o m nacjonalnom okrugie, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 3 — 2 7 ; A . W . S m o 1 j a k , Jużnyje oroki, t a m ż e , s. 2 8 — 4 2 ; N . A . K i s l j a k o w , Sajrobskije tadżiki, „ S E " , 1965 n r 2, s. 1 7 — 2 7 ; W . A . T u g o ł u k o w , I zmienieni ja w chozjajstwie i bytije ewenkow w Irkutskoj obłasti za półtora wieka, „ S E " , 1965 n r 3, s. 12—26. I . P. T r u f a n o w , O jormirowanii i sowriemiennom sostawie raboczich kad­ rów leningradskogo zawoda „Elektrosiła" im. S. M. Kirowa, „ S E " , 1965 n r 1, s. 9 5 — 103; B o g i ń a, K r u p j a n s k a j a , op. cit. W . K a 1 i t s, Izuczenije nowych siemiejnych obriadow w Estońskoj SRR, „ S E " , 1965 n r 4, s. 3 2 — 4 2 ; I . W . G a g a r i n , Izżiwanije rieligioznych tradicij i formirowanije nowych prazdnicznych obyczajew w Korni ASSR, tamże, s. 148—159. N . G. W o ł k o w a, Izmienienija w nacjonalnom sostawie gorodskogo nasielenija siewiernego Kawkaza za gody Soioietskoj własti, „ S E " , 1965 n r 2, s. 4 0 — 5 6 ; O. A . G a n c k a j a , L. N. T e r e n t i e w a , Etnograjiczeskije issledowanija nacjonalnych processow w Pribałtikie, „ S E " , 1965 n r 5, s. 3 — 1 9 ; L . F . Monogarowa, Sowriemiennyje etniczeskije processy na Zapadnom Pamirie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 2 3 — 33; M . M . I c h i ł o w , K woprosu o nacjonalnoj konsolidacji narodów Dagestana, t a m ż e , s. 9 2 — 1 0 1 . O włączeniu materiałów „zapisów aktów grażdanskogo s o s t o j a n i j a " do za­ s o b u ź r ó d ł o w e g o u ż y t k o w a n e g o p r z e z e t n o g r a f ó w i n f o r m u j e r ó w n i e ż A . G. T r o f i ­ rn o w a, Matieriały otdiełow zags o brakach kak etnograficzeskij istocznik, „SE", 1965, n r 5, s. 1 1 4 — 1 2 1 . 5 6 7 8 9 10 �512 RECENZJE co stanowi nowość również tom, ludność polską w radzieckich zamieszkałą pracach w z r o k u 1959 w y k a z a ł , że n a t e r e n i e L i t e w s k i e j których 29,8°/o żyje w miastach, w etnograficznych. Badania r e p u b l i k a c h nadbałtyckich. Spis objęły ludności S R R l i c z y o n a 230 107 osób, spośród Łotewskiej SRR 59 774 osób, w t y m 63,6°/o już w z w m i a s t a c h o r a z 2256 w E s t o n i i . Ożywienie badań f o l k l o r y s t y c z n y c h nich roczników „SE". żona działalność Rocznik naukowa o p a r t y m na szerokiej Wśród w s z y s t k i m obszerny etnograficzne w stanowisku, walor że folklorze Zagadnieniem Pozostałe dowej i w Atreusza zakresie porównawcze jest dopiero bajek folklorystyczne fantastycznych omawiają u poszczególnych l u d ó w Z S R R 1 4 Nie brak E. M . M e l e t i n s k i e g o zbliżonych 13 zajęła stoi na wówczas uzyskają konieczność odróż­ się między genetycznie, życia ich których twórców. E. A . Tudorowska . twórczości l u ­ wystąpienia o pochodzeniu wątki autor g a t u n k i ustnej , a także informują również przede i pokrewne w y n i k u kontaktów warunków niektóre badaczy. zasługuje metodologii p o d o b n y c h , nie powiązanych wytworem wzmo­ trwałym, szerszej k a d r z e b a d a n i a c h t y c h będzie u w z g l ę d n i o n a klasyfikacji folklorystycznych . książką W 11 poprzed­ że zjawiskiem 1965 n a w y r ó ż n i e n i e literaturze . badania recenzji dowodów, radzieckiej n a u k o w y c h i coraz rocznika o wątkach bliskość prace folklorystyce dostarcza o wątkach p o k r e w n y c h , powstałych w l u d a m i , od utworów typologiczna pozycji folklorystyczne utworów w obecnie a r t y k u ł W . M . Ż i r m u n s k i e g o , Uczta naukowy, kiedy niania jest sieci i n s t y t u c j i folklorystycznych sygnalizowano omawiany 1 2 o badaniach i zbiorach polemicznego i wczesnych formach wywołanego eposu bohater- ekiego . 15 Tematykę pozaradziecką reprezentują artykuły dotyczące Azji (4), Ameryki (2), A f r y k i (2) o r a z E u r o p y (2). J e d n y m z d w ó c h o s t a t n i c h j e s t a r t y k u ł O. A . Ganc- k i e j , p o ś w i ę c o n y b a d a n i o m n a d l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą artystyczną w P o l s c e . A u t o r ­ l s k a s k o n c e n t r o w a ł a się n a j e d n e j szernie informując o dyskusji t y l k o dziedzinie jaśnieniem j e j g e n e z y i h i s t o r y c z n e g o skiego, W. Dynowskiego, kiewicza, K. Piwockiego, zamieszczane pojęcia sztuki ludowej, ob­ wy­ r o z w o j u o r a z m i e j s c a w życiu w s p ó ł c z e s n y m . J a k o p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą O. A . G a n c k a kuły, p r z e d e w s z y s t k i m tego obszernego zagadnienia, nad zdefiniowaniem wykorzystała w „Polskiej J . Grabowskiego, S. P i o t r o w s k i e g o , p u b l i k a c j e książkowe i a r t y ­ Sztuce Ludowej", A. Jackowskiego, R. R e i n f u s s a , A. Błachow- J . Orynżyny, K. J . Seweryna i W. Piet­ Tela- W . M . Ż i r m u n s k i j , „ P i r Atreja" i rodstwiennyje etnograficzeskije sjużety w folklorie i literaturie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 3—22. E. A . T u d o r o w s k a j a, O klassifikacji wolszebnych skazok, „ S E " , 1965 n r 2, s. 57—66. P. W . L i n t u r , Zakarpatskije narodnyje skazanija o Korolewicze Marko, „ S E " , 1965 n r 1, s. 4 3 — 5 0 ; A . J . A n n i s t , Estonskaja epiczeskaja tradicija i epos „Kalewipoeg", t a m ż e , s. 51—59. S. W . Z u c h b a, Doriewolucjonnyje zapisy abchaskich narodnych skazok w Leningradskom archiwie, t a m ż e , s. 104—106; S. A . G a l i n , O sowriemiennom sostojanii sobiranija i izuczenija ustno-poeticzeskogo tworczestwa baszkirskogo naroda, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 0 — 1 6 1 ; E. P i e t r o s j a n , Ż. C h a c z a t r j a n , Sobiranije proizwiedienij armianskogo tancewalnogo i tieatralnogo folklora, „ S E " , 1965 n r 1, s. 155—158. U. B. D a ł g a t , N. W. K i d a j s z - P o k r o w s k a j a , I . W. P u c h ó w , W plenu priedwziatoj schemy. (O' knigie E. M. „Mieletinskogo Proischożdienije gieroiczeskogo eposa. R a u u i j e formy i archaiczeskije pamiatniki Moskwa 1963), „ S E " , 1965 n r 5, s. 94—113. O. A . G a n c k a j a, Narodnoje chudożestwiennoje tworczestwo w socjalisticzeskoj Polsze. (Problemy razwitija), t a m ż e , s. 33—44. W a r t y k u l e a u t o r k a p o m y ł ­ k o w o uznała za a u t o r a t e k s t u a l b u m u Polska sztuka ludowa ( K r a k ó w 1960) o b o k R. R e i n f u s s a r ó w n i e ż J . S w i d e r s k i e g o . 1 1 1 2 1 3 14 1 5 1 6 �513 RECENZJE k o w s k i e j , d r u k o w a n e w l a t a c h 1947—1965, a t a k ż e a r t y k u ł y p o l s k i c h b a d a c z y w czasopiśmie „ D e k o r a t i w n o j e i s k u s s t w o S S S R " . P o l s k i e d y s k u s j e n a d sztuką l u ­ d o w ą uznała O. A . G a n c k a za p o w a ż n y w k ł a d w r o z w ó j t e o r i i i u s t a l e n i e s t a n o ­ w i s k p r a k t y c z n y c h w s t o s u n k u do l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j w e wszyst­ k i c h k r a j a c h socjalistycznych. P o z o s t a ł e „ p o l o n i c a " r o c z n i k a 1965 t o a r t y k u ł y z z a k r e s u h i s t o r i i e t n o g r a f i i , a mianowicie omówienie etnograficznej wartości pamiętnika A d a m a Dłużyka-Kamieńskiego z p o b y t u na S y b e r i i w X V I I w . oraz etnograficznych i a n t r o p o l o ­ g i c z n y c h badań F e l i k s a K o n a . Diariusz A. K a m i e ń s k i e g o , p i e r w s z y z n a n y p o l s k i o p i s S y b e r i i , w y d a n y z z a g i n i o n e g o dziś XVIII-wiecznego odpisu pod koniec X I X w . , u z n a n y został za j e d n o z n a j c e n n i e j s z y c h X V I I - w i e c z n y c h ź r ó d e ł w i e d z y 17 1 8 0 l u d a c h S y b e r i i i i c h k u l t u r z e . A u t o r d o n i e s i e n i a o n a s z y m p o d r ó ż n i k u B . P. P o ­ l e w o j s t w i e r d z a , że p a m i ę t n i k A . K a m i e ń s k i e g o z a w i e r a i n f o r m a c j e , k t ó r y c h n i e m a w żadnym i n n y m X V I I - w i e c z n y m źródle. W t y m świetle należy z r e w i d o w a ć spotykaną w n a s z e j l i t e r a t u r z e ocenę Diariusza, o k r e ś l a n e g o j a k o „ k r ó t k i , skąpy w dane f a k t y c z n e " i podjąć p o s z u k i w a n i a choćby k o p i i , z k t ó r e j został o p u b l i k o ­ w a n y . P r a c a o F e l i k s i e K o n i e t o n i e t y l k o i n f o r m a c j a s z c z e g ó ł o w o ukazująca j e g o s y b e r y j s k i e b a d a n i a . A u t o r artykułu, doskonały z n a w c a e t n o g r a f i i l u d ó w p o ł u d ­ n i o w e j S y b e r i i S. I . W a j n s z t e j n , p o d d a ł m a t e r i a ł y i w n i o s k i F . K o n a g r u n t o w n e j a n a l i z i e i w y k a z a ł , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o j e g o d o r o b e k p o s i a d a p o w a ż n ą w a r t o ś ć d l a badań s y b e r y j s k i c h . N a l e ż y podkreślić, że w s w y c h p o s z u k i w a n i a c h dotarł S. I . W a j n s z t e j n d o n i e w y k o r z y s t a n y c h dotąd r ę k o p i s ó w F. K o n a w r o z m a i t y c h a r c h i w a c h , w t y m także do a r c h i w u m r o d z i n n e g o . S t u d i u m o F. K o n i e byłoby jeszcze cenniejsze, g d y b y zaopatrzone było w w y k a z jego p u b l i k a c j i zawierają­ c y c h m a t e r i a ł y e t n o g r a f i c z n e . „ P o l s k i e " p o z y c j e r o c z n i k a 1965 kończy r e c e n z j a p r a ­ c y M . M a ł o w i s t a Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, która uzyskała w y s o k ą ocenę r a d z i e c k i e g o h i s t o r y k a . 19 20 W ś r ó d i n n y c h interesujących p o z y c j i , składających się n a zawartość o m a w i a ­ nego r o c z n i k a , godna o d n o t o w a n i a jest d y s k u s j a między amerykańskim e t n o g r a ­ f e m S. D a n n e m a u c z o n y m i r a d z i e c k i m i : J . P. A w i e r k i j e w ą . S. N . A r t a n o w s k i m o r a z E. L . N i t o b u r g i e m na m a r g i n e s i e r a d z i e c k i e j p u b l i k a c j i o współczesnej a m e ­ rykańskiej e t n o g r a f i i . W t r a k c i e p o l e m i k i poruszono istotne m e t o d o l o g i c z n e p r o ­ b l e m y e t n o g r a f i i , m . i n . „kulturowego r e l a t y w i z m u " i „względności k u l t u r o w e j " , a m e r y k a ń s k i c h badań e t n o p s y c h o l o g i c z n y c h oraz a k u l t u r a c y j n y c h . W roczniku r ó w n i e ż znalazła k o n t y n u a c j ę p o l e m i k a n a t e m a t r o d u m a c i e r z y s t e g o i j e g o m i e j ­ sca w h i s t o r i i społeczeństwa, w k t ó r e j s t r o n a m i b y l i N . A . B u t i n o w o r a z A . J . P e r szic, L . A . F a j n b e r g i N . N . C z e b o k s a r o w . 2 1 2 2 23 B . P. P o l e w o j , Zabytyj istocznik swiedienij po etnografii Sibirii XVII wieka. (O soczinienii Adama Kamienskogo-Dłużika) t a m ż e , s. 122—129; S. I . W a j n s z t e j n , Antropołogiczeskije i etnograficzeskije issledowanija Feliksa Jakowlewicza Kona, „ S E " , 1965 n r 4, s. 116—128. A. Kamieński-Dłużyk, Diariusz więzienia moskiewskiego, miast 1 miejsc, [ w : ] W a r t a , P o z n a ń 1874, s. 378—388. Z rękopisu w y d a ł k s . A . M a r i a ń s k i . A. Kamieński-Dłużyk, Polski słownik biograficzny, t. 5, K r a k ó w 1939—1946, s. 200. L . K u b b e 1, [ r e c ] Marian Małowist; Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późniejszym średniowieczu. Warszawa 1964, „ S E " , 1965 n r 3, 175—179. S. D a n n , Niekotoryje priedioaritielnyje l u o p r o s y w mieżdunarodnoj etno­ grafii, „ S E " , 1965 n r 6, s. 7 6 — 8 2 ; J . P. A w i e r k i j e w ą , S. N . A r t a n o w s k i j , E . L . N i t o b u r g, Otwiet St. Dannu, t a m ż e , s. 8 3 — 9 1 . Sowriemiennaja amierikanskaja etnografija, p r a c a zbiór, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i J . P. A w i e r k i j e w e j , M o s k w a 1963. N . A . B u t i n o w , Pismo w redakcju, „ S E " , 1965 n r 3, s. 180—185; A . I . Pierszic, L. A. Fajnberg, N. N. C z e b o k s a r o w , P o powodu pisiem N. A. Butinowa i W. R. K a b o , t a m ż e , s. 186—190. 1 7 t 1 8 19 2 0 2 1 22 2 3 33 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �514 RECENZJE W g r u p i e artykułów o w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografach • o m ó w i e n i e n a u k o w e j działalności W . G. B o g o r a z a 2 4 na uwagę zasługuje o r a z zasłużonego w s p ó ł c z e s n e g o u c z o n e g o S. A . T o k a r i e w a , k i e r o w n i k a K a t e d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u i m . Ł o m o ­ nosowa w Moskwie, również w Polsce 25 D z i a ł Krytyka graficznych autora w i e l u prac n a u k o w y c h , szeroko znanych zawiera, i bibliografia o b o k interesujących i historycznych, przede w s z y s t k i m pozaradzieckiej, r e c e n z j e książek s o c j o l o g i c z n y c h g r a f i i n a r o d ó w n a d b a ł t y c k i c h za o k r e s p o w o j e n n y Komitet liczył w Redakcyjny l a t a c h układ c z a s o p i s m a rokiego „SE", pracujący pod z badań cenionych 26 omówień prac na terenie 27 na swych etno­ i Azji . przewodnictwem S. P. w dalszym łamach w y n i k ó w Tołstowa, poprzednich u t r z y m a n o n a d a l . R ó w n i e ż nakład w y k a z y w a ł o d 1850 d o 1900 egz. „ S E " w prezentowania ZSRR , a także c e n n e b i b l i o g r a f i e e t n o ­ 1965 r . 9 osób i w j e g o składzie n i e b y ł o z m i a n . P r z y j ę t y lizację i w y n o s i ł i . dużą s t a b i ­ ciągu z m i e r z a j ą c badań w s z y s t k i c h d o sze­ specjalności w r a m a c h e t n o g r a f i i , a t a k ż e d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , jednocześnie p r o t e g u j e ty i ujęcia n o w a t o r s k i e , mając t y m s a m y m poważny udział w rozwoju tema­ etnografii radzieckiej. Zbigniew STANISŁAW KAŁUŻYŃSKI, Mongolia, Państwowe Jasiewicz Wydawnictwo Naukowe, W a r s z a w a 1965, s. 158, r y c i n 49, m a p a 1 Mongolia, d r u g i po Związku Radzieckim k r a j socjalistyczny w historii, a trzeci p o Chińskiej R e p u b l i c e L u d o w e j p o d w z g l ę d e m w i e l k o ś c i , w y m a g a ł u n a s o d d a w n a pełniejszej i n f o r m a c j i , o b e j m u j ą c e j całość z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z ż y c i e m p a ń s t w o w y m i j e g o d z i e j a m i . L u k ę tę w y p e ł n i a książka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o . M o n g o l i o . J e s t t o z w i ę z ł y zbiór p o d s t a w o w y c h w i a d o m o ś c i o w a r u n k a c h g e o g r a ­ f i c z n y c h i d e m o g r a f i c z n y c h k r a j u , j e g o składzie n a r o d o w o ś c i o w y m , h i s t o r i i , w t y m . również języka i k u l t u r y , n i e wyłączając najszerszych m a s a r a c k i c h . Książka z a ­ w i e r a p o n a d t o dane o współczesnej s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , gospodarczej i k u l t u r a l ­ nej k r a j u . Autor na zgodnie przedstawienie mongolskiego dobniej przygotowaniem h i s t o r y c z n y c h etapów jego k u l t u r y posłużyły miotu, jakimi W z zawodowym filologa kształtowania i języka. D o p r z e d s t a w i e n i a stosunkowo położył tej wiedzy l i c z n e , a z a r a z e m najpełniejsze poszczycić się m o ż e n a u k a r o s y j s k a i główny się w s p ó ł c z e s n e g o nacisk narodu najprawdopo­ opracowania przed­ radziecka. książce K a ł u ż y ń s k i e g o d l a z a i n t e r e s o w a ń e t n o l o g i c z n y c h n a j w a ż n i e j s z e c z e n i e mają oprócz r o z d z i a ł u z a t y t u ł o w a n e g o Kultura, a w n i m podrozdział zna­ „Tra­ d y c j e k u l t u r a l n e d a w n e j M o n g o l i i " , r ó w n i e ż i n n e p a r t i e , w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a niezbędne wiadomości d l a ogólnej orientacji w złożonym przedmiocie. Taką np. I . S. W d o w i n , W . G. Bogoraz — Issledowatiel jazykow i kultury narodów siewiero-wostoka Sibirii ( K stoletiju so dnia rożdienija), tamże, s. 70—78. M. J. S a l m a n o w i c z , Sergiej Aleksandrowicz Tokariew ( K 65-letiju so dnia rożdienija), t a m ż e , s. 152—153. P o r . r e c : I S. K o n , Pozitiwizm w sociologii, Leningrad 1964, o r a z A. G. Charczew, Brak i siemja w SSSR, opyt sociołogiczeskogo issledowanija, „ S E " , 1965 n r 5, s. 144—149. W . M i 1 j u s, Bibliografija litowskoj etnografii za 1947—1964, „ S E " , 1965 n r 5, s. 166—174; A . G e r m a n i s , Z . S z a k a r e , Bibliografija łatwijskoj antropo­ logii i etnografii za 1960—1964, „ S E " , 1965 s. 157—165; L . F e o k t i s t o w a , Biblio­ grafija estonskoj etnografii za 1961—1965, t a m ż e , s. 165—168. 2 4 2 5 2 6 2 7 �515 RECENZJE r o l ę pełni obok części pierwszej zatytułowanej p t . Ludność, a także r o z d z i a ł y Dzieje dziale odnajdujemy Ludność dawnej Kraj drugi podrozdziały w i Zycie Mongolii kolejności rozdział W gospodarcze. zatytułowane, j a k w pracach roz­ etnogra­ f i c z n y c h : „ J u r t a " , „ P o ż y w i e n i e , strój, o b y c z a j e " . Wyjątkowo Mongolią Dane np. i t r u d n e zadanie jej dziejami etnograficzne w ogarnięcia Kałużyński całości rozwiązał w t e j książce p o d w z g l ę d e m historycznym, politycznym i gospodarczym. spraw związanych sposób budzący ilościowym Warto z dzisiejszą pełne bliżej zapoznać i naukowych zastanowień, określone m i e j s c e Autor wanych w wskazuje zwierząt pasterstwie a w przyszłości w teorii rozwoju kultury n p . na znane i stosunkowo mongolskim. skądinąd wysoko uzyskać zjawisko mówi, iż z w i e r z ą t , j a k i m i są o c h r o n a p r z e d wym. Jakie były przyczyny wieka na w organizowaniu to istotne stawy pytanie nie potrafiono opartego oczekiwać danych wewnętrznych, hodo­ eksploatacji w tym problemów kraju hodowli chłodem i b r a k a m i pożywienia w o k r e s i e pasterstwa o nieosiadły t r y b życia? ze strony porównawczych k u l t u r a c h pasterskich i zarazem ników ich zimo­ t e j niekompletności czy jednostronności w y s i ł k u należy wykorzystania interpretację rozmaitości sposobów p r z e d r e w o l u c j ą socjalistyczną r o z w i ą z a ć t a k i c h p o d s t a w o w y c h nie­ za p r z e d ­ ludowych. wielkiej rozwiniętych Jednocześnie właściwą szerokich w a r s t w innym, się z k t ó r y m i spośród t y c h d a n y c h . M o g ą o n e posłużyć w p r a c a c h b a d a w c z y c h miot uznanie. n i e ustępują o etnologii, innych, r ó w n i e pełne p o d s t a w y warunkujących taką właśnie czło­ Odpowiedzi mającej pełne zasadniczo pod­ odmiennych, wniknięcia w splot postać pasterstwa czyn­ dawnej Mongolii. Podobnie rzecz p r z e d s t a w i a bytowania w stepie, gospodarki domowej. Wyliczone urządzenia i sprzęty. A u t o r niane. Uzasadnia Istnieją rozmaitych, bogato przyczyny pasterskiej wskazaniach jurty zostają zwraca i Kałużyńskiego organizowania rozmaite jednak liczne rozwiniętych zdecydowały doby nowszej. w tym uwagę n a b r a k wyposażenia przykłady form o t e j swoistości u ludów ceramicznej. rowa z krajów na tereny Mongolii Chin, Indii, różnorodne j a k też wyroby metalowe, wędrownych się, iż gospodarki odpowied­ wymiana Bliskiego w gli­ sposobu Wydaje k u l t u r o w e j mongolskiej t y c h czasach docierały naczynia B y ć m o ż e , iż p e w n e z n a c z e n i e m i a ł o u b ó s t w o sąsiednimi. Z naszej gospodarstwie w n i e g o s u r o w c a , a jednocześnie s z e r o k o rozwinięta w z krajami swoistości do koczowniczego występowania wytwórczości na odpowiednika używane t o i c h kruchością, n i e p r z y s t o s o w a n i e m bytowania. inne się w e użytkowania towa­ Wschodu t y m również n a ­ c z y n i a . P o z a t y m istniały r ó w n i e ż n a m i e j s c u ośrodki r z e m i e ś l n i c z e o w y s o k o roz­ winiętej t e c h n i c e obróbki m e t a l i . M ó w i ą c o w ł a ś c i w o ś c i a c h życia r o d z i n n e g o żyński t r a d y c y j n e ją w znacznie Uzasadnia znaczenie wyróżniającej wyższą pozycję ski jako „głównego r o l ę miała kobieta kobiety jej kobiety. rolą w życiu tej gospodarce. Tylko jednak na pewno, szczegółowe Kału­ Uznaje Wschodu. gospodarczym. g o s p o d a r c e p a s t e r s k i e j l u d ó w m o n g o l s k i c h określa pracownika". Nie wiemy w społecznej aniżeli u i n n y c h l u d ó w p a s t e r s k i c h , n p . B l i s k i e g o mongolskiej kobiety w tradycyjnej l u d ó w m o n g o l s k i c h podkreśla się p o z y c j i Miejsce Kałużyń­ czy i s t o t n i e badania nad taką podziałem zajęć w r o d z i n i e , p r z e d e w s z y s t k i m h o d o w l a n y c h , a następnie w s z y s t k i c h pozosta­ łych, m o g ą dostarczyć m i a r o d a j n y c h w t y m w z g l ę d z i e d a n y c h . O i l e w i a d o m o , d a ­ n y c h t a k i c h n i k t dotąd n i e z g r o m a d z i ł . Odrębnym są c e c h y niejsze zupełnie narodowe wymienia tematem, któremu ludności m o n g o l s k i e j , w kolejności: w poświęca sporo t y m głównie dobroduszność, ciekawość miejsca pasterzy. oraz Kałużyński, Jako gościnność. najważ­ Warto �516 RECENZJE też p r z y t o c z y ć trafną u w a g ę a u t o r a charakteryzującą kraj i jego l u d z i : w ę d r o w i e c , czy t o k o b i e t a , czy t o m ę ż c z y z n a , j e s t n a s t e p a c h M o n g o l i i szy niż n a u l i c a c h w i e l k i c h m i a s t e u r o p e j s k i c h " . W jeden z ważniejszych uzasadnionej sprawom poświęcona Ze sławniejszych nazwisk dziejach t y m wyraża Kałużyńskiego. Jest się nim ton p o d z i w u d l a n a r o d u , który b u d z i u nas jest ostatnia stosunkami tymi Polaków, którzy M o n g o l i i . Oprócz część książki zapoznajemy zatytułowana się poprzez n a t r w a ł e z a p i s a l i się w osławionego p r z y p o m i n a Kałużyński n a z w i s k a badaczy łowy X X porównaniu Stanisława zainteresowanie. polsko-mongolskie. szych książki w pełni s y m p a t i i i w i e l k i e g o od d a w n a szerokie Tym walorów „Samotny bezpieczniej­ w świecie Stosunki przypomnienie dawnych i Benedykta z now­ Wrocławia p o l s k i c h z o k r e s u o d końca X V I I I d o p o ­ w . N a l e ż ą d o n i c h J a n P o t o c k i , Józef K o w a l e w s k i oraz Władysław Ko­ twicz i Marian Lewicki. Stanisława Mongolia dodatkowo pogłębienia i Kałużyńskiego jest jeszcze podkreślać. N i e u l e g a również i rozszerzenia wielorakich n a u k o w y c h , które piero w najnowszej książką, której wartości nie trzeba k w e s t i i , iż p r z y c z y n i się o n a z n a c z n i e stosunków ukształtowane gospodarczych, zostały w sposób do kulturalnych zorganizowany do­ rzeczywistości naszego k r a j u . Jacek Olędzki A N D R A S R Ó N A - T A S , Mongolia. Siadami nomadów; z węgierskiego przełożył Eugeniusz Mroszko, opracowanie graficzne i typograficzne Janina H a m m e r , Pań­ s t w o w e W y d a w n i c t w o W i e d z a P o w s z e c h n a , W a r s z a w a 1965, ss. 352, 1 m a p a . A n d r a s Róna-Tas węgierski m o n g o l i s t a i t y b e t y s t a jest młodym p r a c o w n i ­ k i e m n a u k i , w y c h o w a n k i e m znanego badacza dalekiego w s c h o d u , Lajosa Ligetiego. S w o j ą p i e r w s z ą 3-miesięczną p o d r ó ż d o M o n g o l i i o d b y ł w 1957 r . T o w a r z y s z y ł o m u wówczas d w o j e mongolistów: K a t a l i n U . K o h a l m i i G y o r g y K a r a . W następnym r o k u T a s p r z e b y w a ł w M o n g o l i i j e d e n miesiąc . 1 jest rodzajem Mongolia i C z o u k o u t i e n (miejsca pamiętnika z t y c h d w u podróży oraz o d w i e d z i n sławnych znalezisk szczątków k o s t n y c h człowieka n e g o ) . W i a d o m o ś c i z C h i n dzielą r e l a c j ę z p i e r w s z e j Właściwy tytuł k s i ą ż k i : Nomadok maczeniu otrzymał szemmel ze strony Mongólidban zarówno staw przeinaczenia że, iż w p o d o b n y daje miejsce został Nyomaban podtytułu. całkowicie Wydawnictwa, i d r u g i e j podróży do M o n g o l i i . {Siadami Natomiast tłumacza sposób w p r o w a d z o n e przekładu Brak p o l s k i m tłu­ oryginału jącą pod­ c h a r a k t e r książki. B y ć m o ­ do najlepszych. Jedno Natomiast strona wrażenie. P r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k podnieść n a l e ż y w i e l k ą zasługę W y d a w n i c t w a w notatki zrozumieć zostały d o n i e j i n n e jeszcze z m i a n y . n i e należy graficzna i typograficzna pozostawia j a k najlepsze Powszechnej, Etnogrdfus jakiejkolwiek nie pozwala tytułu, k t ó r y w y r a ź n i e s y g n a l i z u j e się ustalić, iż j ę z y k w nomadów) podtytuł opuszczony. jak i Pekinu pierwot­ Wiedzy iż udostępniło p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i tę w a ż n ą p o z y c j ę p o p u l a r y z u ­ najnowsze badania o s t a t n i c h czasach kultury ludów ukazało się k i l k a Mongolii. książek Warto bowiem poświęconych wspomnieć, k u l t u r z e tego iż wiel- T r a s a p i e r w s z e j p o d r ó ż y p r o w a d z i ł a w k i e r u n k u z a c h o d n i m d o następujących a j m a k ó w : bułgańskiego, chubsugułskiego, północnochangajskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , u b s u n u r s k i e g o , k o b d y j s k i e g o , gobi-ałtajskiego oraz południowochangajskiego. N a ­ t o m i a s t t r a s a d r u g i e j p o d r ó ż y s k i e r o w a n a była n a o b s z a r y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e ajmaków: c h e n t i j s k i e g o , suchebatorskiego, w s c h o d n i o - i środkowogobijskiego. 1 �517 RECENZJE kiego k r a j u . Dotychczas j e d n a k t y l k o książka A n d r â s R ó n a - T a s została p r z e t ł u m a ­ 2 czona n a j ę z y k p o l s k i . M i m o s t o s u n k o w o p o k a ź n e g o d o r o b k u n a s z y c h dorobku związanego z historią p i e r w s z e j , najpełniejszej i kulturą i zarazem M o n g o l i i , książka Tasa wydawnictw, zajmuje miejsce najbardziej kompetentnej informacji o kulturze ludów m o n g o l s k i c h . 3 Wielka we pasja badawcza przenikają z językoznawczych jak też a u t o r potrafił podróży parcia czołowych Korzystał w autora i zarazem 350-stronicowej zainteresowań swych czen całej przygotowywał węgierskich również rozszerzyć podróżniczych z pomocy czasie przygotowań na sowanych obok właściwych program życia poszukiwań naukowych, Mongolii. z k o n s u l t a c j i i bezpośredniego Gyuli Ortutaya pierwszej i Istvâna Talasiego. przebywał języka dłuższy mongolskiego. i s k a n d y n a w s k i e j należy w Europie b a d a w c z e t y c h n a u k k s z t a ł t o w a ł y się n a j a s n o zainteresowań etnogenetycznych. Do po­ B. Rinczena. R i n - podróży p t . Gramatyka radzieckiej nauko­ zainteresowań współczesnej historyka mongolskiego, autora do swej węgierska podstawach swój etnografów: czas n a W ę g r z e c h , b r o n i ą c t a m r o z p r a w y Mongolistyka Mimo całość się korzystając znanego do najsławniejszych. T r a d y c j e jego staranne przygotowanie pracy. Przyświecało im zary­ poznanie h i s t o r i i i k u l t u r y l u d ó w z a l i c z a n y c h d o t z w . n o m a d ó w . M i a ł y o n e , j a k w i a d o m o , dać początek W i zdeterminować późniejszy rozwój takich n p . narodów, jak Węgrzy. n a u c e w ę g i e r s k i e j o k . p o ł o w y X I X w . p o j a w i ł się p r o b l e m „ p o s z u k i w a n i a p r a - ojczyzny". Kierował on do Azji Centralnej licznych węgierskich podróżników i n a u k o w c ó w . W ś r ó d n i c h n a c z o ł o w y s u w a się K o r ó s i C s o m a . R ó w n i e ż recenzowa­ n a książka powstała w dużej m i e r z e w s k u t e k t e n d e n c j i n a w i ą z a n i a d o p o s z u k i w a ń p r a o j c z y z n y . A u t o r o w i n i e były j e d n a k obojętne współczesne przeobrażenia we n a obszarze M o n g o l i i . P r z e c i w n i e , książce, l e c z r ó w n i e ż w programie starał się dać i m w y r a z prowadzonej ekspedycji . 4 kulturo­ nie t y l k o w Niemniej swej zaintereso­ w a n i a t r a d y c y j n y m i właściwościami k u l t u r y ludów m o n g o l s k i c h były a u t o r o w i bliż­ sze. I o n e też s t a n o w i ł y p o d s t a w ę s f o r m u ł o w a n i a zadań b a d a w c z y c h skiej. Przedstawione zostały o n e n a p o c z ą t k u książki. „ W n y c h równinach stepów A z j i ekipy sercu A z j i na C e n t r a l n e j m u s i być jakaś »praojczyzna« węgier­ bezkres­ l u d ó w . Coś t a m m u s i b y ć t a k i e g o , co m o ż e m y p r z y j ą ć za p u n k t z a p a l n y h i s t o r i i p e w n e j części ludzkości. S f o r m u ł u j ę z a g a d n i e n i e : i n t e r e s o w a ł y m n i e n a r o d y k o c z o w n i c z e g o f e u d a lizmu [...] interesowała mnie specyfika, charakterystyczne cechy kultury noma­ dów" . 5 W myśl przemierzyli podróży tych naczelnych ogromne obszary przeprowadzono postulatów badawczych Mongolii . W pracowite 6 autor i jego czasie t a k p i e r w s z e j , i skrupulatne badania towarzystwo jak i nad wielu k u l t u r y m o n o g o l s k i c h p a s t e r z y . O i l e można się d o b r z e z o r i e n t o w a ć , w a r u n k i podróży (ograniczony wadzenie drugiej dziedzinami samej czas p o b y t u , trudności k o m u n i k a c y j n e ) n i e p o z w a l a ł y n a p r o ­ w każdym z odwiedzanych miejsc jednakowo s k r u p u l a t n y c h badań t y c h samych dziedzin k u l t u r y . P o r . I . M o n t a g u , Land of Blue Sky, a Portrait oj Modern Mongolia, Lon­ d o n 1956; C. A r t h a u d , F . H é b e r t - S t e v e n s , M o n g o l i e , P a r i s 1958; L . J i s 1, M o n g o ï e i , K u n s t und Tradition, P r a h a 1960. P o r . r e c e n z j a z p o l s k i c h książek o M o n g o l i i z a m i e s z c z o n a o b o k . W czasie p o b y t u e k s p e d y c j i węgierskiej w M o n g o l i i j e j członkowie w y s t ę p o ­ w a l i w r o z m a i t y c h p r o g r a m a c h o r g a n i z o w a n y c h wówczas wyborów. Ponadto zorga­ n i z o w a l i o n i w U ł a n B a t o r specjalną w y s t a w ę p o ś w i ę c o n ą k u l t u r z e W ę g i e r i p r z y ­ jaźni w ę g i e r s k o - m o n g o l s k i e j . P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 20. Prawdopodobnie spośród p o w o j e n n y c h e k s p e d y c j i n a u k o w y c h d o M o n g o l i i w ę g i e r s k a objęła n a j b a r d z i e j r o z l e g ł y o b s z a r t e g o k r a j u . 2 3 4 5 6 �518 RECENZJE Przedstawione węgierskich w pamiętnikarskiej naukowców postaci r e z u l t a t y poszukiwań n i e ułatwiają o n a w dużej m i e r z e w z o r o w a n a badaczowi korzystania i z tej spostrzeżeń książki. n a p r z e s t a r z a ł e j już f o r m i e l i t e r a t u r y czy p o p u l a r n o n a u k o w e j , która w dosłownej p r z y g o d z i e (nie n a u k o w e j czy i n t e l e k ­ t u a l n e j ) , j a k też z a g a d k o w o ś c i ujęć s t a r a się odnaleźć o d b i o r c ę w s z e r s z y c h czytelników. Nie znaczy to jednak, aby w tej pracy nie było Jest podróżniczej relacji kręgach najlepszej próby, z g o d n y c h z p o s t u l a t a m i b a d a w c z y m i , j a k i e przyświecały n a u k o w c o m w ę g i e r ­ skim. I t a k wciągnięci w problematykę d a w n y c h sławetnych dziejów M o n g o l i i przy­ p o m n i e n i e m w e w s t ę p n e j części p o s t a c i C z y n g i s - c h a n a p o z n a j e m y następnie z m n i e j ­ szą pasterzy. l u b większą dokładnością różne przejawy swoistej kultury Kolejne składniki układające się w z a m k n i ę t ą całość określonej s f e r y f a k t ó w i z j a w i s k t u r o w y c h są n i e r a z r o z p r o s z o n e d o w a ł się w pewne kowi niej indeks rzeczowy, wówczas t a k a właśnie uzasadnienie. Skoro samemu próbować zostało p o w i e d z i a n e — kul­ w n i e o c z e k i w a n y c h m i e j s c a c h książki. G d y b y postać r e l a c j i miałaby j e d n a k z a b r a k ł o t e j i s t o t n e j części, p o z o s t a j e scalenia materiału. Jest w i e l o s t r o n n y , iż z a d a n i e on na tyle czytelni­ obfity takie nie wydaje się znaj­ i — jak pozbawione celu. Podstawy gospodarcze ludów zaliczanych przez naświetlenie z j e d n e j s t r o n y w systematycznie ze stanem obecnym, odwiedzanych o ilości samonach i badawczych autora rodzaju prowadzenia nabiera uzyskują zgodnych hodowanych oraz 7 0 rozmaitych zagadnieniach w i ajmakach , a u t o r a do nomadów podawanych informacjach, pierwszorzędnego ile ustalenie, w n y c h o t y m systemie w w poszczególnych rozproszonych tej pasterskiej gospodarki. W znaczenia r o z m a i t e , rzucające się E u r o p e j c z y k o w i n a p i e r w s z e mongolskiego, zwierząt z drugiej sposób w y z w a l a j ą c y gospodarki. Wiadomo, wniknięcie wejrzenie nie cechy pewną refleksję j a k istotną r o l ę w uwagach świetle tez naukową, d a ­ dziejach podbojów p r o w a d z o n y c h przez l u d y m o n g o l s k i e odegrały posiadane przez n i e swoiste k o n i , znajomość sposobów p r z e m i e r z a n i a n i a postojów, w r e s z c i e prowadzenia ogromnych obszarów, zasad zaprzęgi organizowa­ g o s p o d a r k i , którą m o g l i b y ś m y n a z w a ć w w a r u n k a c h o g r a n i c z o n y c h możliwości b y t o w y c h . D o w i a d u j e m y tylko pasterstwa domową się o w i e l u i s t o t ­ n y c h s t r o n a c h tego złożonego p r o b l e m u . B r a k jest j e d n a k równocześnie niektórych n i e z w y k l e w a ż n y c h ustaleń. T a k j e s t n p . w w y p a d k u p o z n a w a n i a p r z e z a u t o r a m o ż ­ liwości jeździeckich pasterzy m o n g o l s k i c h . N i e wystarczają t u t a j oczywiście stwier­ dzenia o bardzo wcześnie p o b i e r a n y c h n a u k a c h j a z d y n a k o n i u przez dzieci. Ocze­ k i w a ł o b y się z a s t a n o w i e ń n a d w y t r z y m a ł o ś c i ą nia, jakiego najczęściej używają do dziś również z i s t o t n y m i m o m e n t a m i jazdy nia, trzymania Podobnie się jeźdźca nie odnajdujemy hodowanym tynentalnego zwierzętom klimatu 1 pielęgnowania czy ochrony Mongolii, stad. N i e k i e d y na koniu — manewrów właściwej i analizy przed nie i w i e l u jeszcze i n n y m i c e c h a m i k o ­ miejscowe jednak sposobów trafia zapoznajemy ujeżdżania, pokonywania udziału c z ł o w i e k a w różnymi mówiąc ludy. Nie sposobami o klęskami, samych przestrzeni. organizowaniu wynikającymi sposobach do czytelnika się siodła­ z kon­ rozmnażania informacja o wiedzy p a s t e r z y m o n g o l s k i c h , która w s k a z u j e , iż m i m o a r c h a i z m u s a m e g o s y s t e m u h o d o w l i wykształcona została w t e j części świata niebywała zupełnie dokładność i szero­ k i z a k r e s znajomości z w i e r z ę c i a . 3 Dociekliwsze panych 7 8 i pełniejsze z hodowli. Wiadomo są n a t o m i a s t p r z e m y ś l e n i a bowiem, iż w bezdrzewnej na t e m a t pożytków na ogromnych czer­ obszarach P o r . d a n e o a j m a k u G o b i - a ł t a j s k i m , s. 118—119, Chubsuguł, s. 198, i P o r . R ó n a - T a s , Monogolia..., s. 304. nast. �519 RECENZJE Mongolii — kraju nie miało z w i e l o k r o t n i o n e mającym o d sposobów znalezienia odzieży Przedstawia tradycji rolniczych rozmaitych sposobu sprzętów m a k u kobdyjskiego o t y m , j a k został w y k o r z y s t a n y wojłok przystosowanych d o nieosiadłego W i n n e j części M o n g o l i i o d k r y w a n a j p r o s t s z e Nie kultury mniejszą dycyjnych obrzędów ponadto bytowania. się n a r z ę d z i a m i konstrukcję weselnych i Na temat terenie tematach czy u życia s p o ł e c z n e g o n a czoło w y s u w a j ą Jeśli 1 2 się Można 14 było tra­ weźmie pod jednak ustnej. Niestety książce telnika od dów ne 16 w węgierskich wykorzystaniu 15 z tego pełniej jako reprezentantów materiału zakresu. Autor do przedstawienia zasad s y s t e m u są p o s z u k i w a n i a składania badaczy wiadomości wykorzystał n p . j a k t a n i e c cam pasterskich przede zainteresowań językoznawczych i f i l o l o g i c z n y c h , i swobody europejskiego wartościowe oraz niektórych w y b i t n i e poza s k r o m n y m i przykładami piosenek obfitszych przygotowanie towarzyskich . oczekiwać dociekliwości Tasa 13 wszystkim specjalistycznych szej oraz się o p i s y p r z e d m i o t u czegoś zupełnie n o w e g o . Interesujące są n a ­ t o m i a s t opowieści o obyczajach grach i zabawach . omłotowymi . rodziny, pogrzebowych . 10 ziar­ u w a g ę w c z e ś n i e j s z e p r a c e z t e g o z a k r e s u , t o n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż i n f o r m a c j e n i e wnoszą do p o z n a n i a aj- składające się z d w u k a ­ rolnictwa — zdobywania żniwiarskimi tych pierwszych roz­ budowania podczas z m i a n y miejsca w y p a s u formy uwagę poświęcił a u t o r s p r a w o m duchowej. W do 9 n a t r a f i ł a u t o r n a żarna bez o b u d o w y , bez p o s ł u g i w a n i a zakresu, sporządzania j e j u ż y t k o w a n i a . C e n n e są w i a d o m o ś c i T a s a n a m i e n i . Jest t o narzędzie w y g o d n e do przenoszenia na pasterstwo o s t a t n i e m u poświęca a u t o r obszerne i szczegółowe dane t y p o w e g o d l a tej g r u p y ludów pomieszczenia — j u r t y . O m a w i a o r a z właściwości — szerokiego zastępczych s u r o w c ó w o p a ł o w y c h p o z a s a d y i mieszkań. T e m u poznanie. utrwalonych f u n k c j e . Wchodziły t a m w grę potrzeby religijnego tłumaczenia w tradycyjnej i opowieści b r a k jest w t e j swoje właściwe interesujących lamaizmie. wierzeń zawodowe zawsze Szczególnie zamarłych obrzędów n a ogół w c z e ś n i e j s z y c h takich na temat aniżeli czy­ jednak religijnych, . W i e l e też spostrzeżeń z a w d z i ę c z a m y T a s o w i darów i ofiar, więk­ twórczości obrzę­ lamaistycz- . P o z a analizą w a r t o ś c i a r c h i t e k t o n i c z n y c h k o m p l e k s u k l a s z t o r n e g o oraz u w a g na temat zestawu teresowania barw w w Erdeni-dzu deliach b r a k jest dowodów większego zain­ a u t o r a a r t y s t y c z n ą t w ó r c z o ś c i ą plastyczną. Wszystko t o , co poznaliśmy, nie znajduje w książce k o n k l u z j i , w a ł y b y wysunięte n a wstępie tezy badawcze. Jest t o niewątpliwie n i e d o c i ą g n i ę c i e t e j interesującej i ważnej szernym wiadomości materiałem wrażeń i książki. C z y t e l n i k o charakterze jaką sugero­ najpoważniejsze pozostaje więc z ob­ opisowym. Musi sam próbować n i e t y l k o scalenia t e j w i e d z y , lecz również j e j n a z w a n i a . N a w e t d l a mało d o ś w i a d c z o n e g o b a d a c z a k u l t u r y l u d ó w m o n g o l s k i c h w i e d z a t a kształtuje się w c a ­ łość p r a w i e organiczną. k u l t u r y przeważającej krawszymi Pozwala to mówić o strukturze tej kultury, czy raczej większości l u d ó w m o n g o l s k i c h j a k o o w y r ó w n a n e j , z n a j j a s - znamionami braków i dobrodziejstw Ibidem, s. 104, 152—162, 175. Ibidem, s. 145. Ibidem, s. 221—222. Ibidem, s. 314—330. P o r . K . W . W i a t k i n a , Mongoły Mongolsko] Instituía E t n o g r a f i i " , t . 6 0 : 1960, s. 232—256. P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 310. Ibidem, s. 245—247. Ibidem, s. 111, 142, 144, 167, 2 2 1 , 246. bytowania w stepie w oparciu 9 10 11 12 1 3 1 4 15 16 Narodnoj Respubliki, „Trudy �520 o RECENZJE wędrowne staci pasterstwo wielu rodzajów zwierząt, nie wspierane żadną u p r a w y z i e m i . D l a k o n c e p c j i s t r u k t u r a l i s t y c z n y c h w e współczesnej jest to sytuacja w y b i t n i e modelowa. zwierząt promieniują l u b odzywają Uzależnienia człowieka od stad z po­ etnologii hodowanych się e c h e m w każdej n i e m a l s f e r z e j e g o zacho­ wań, pragnień oraz a s p i r a c j i przyszłościowych. Jacek JERZY Iskry, nia, Z I E L E Ń S K I , Sześciu Warszawa Iskry, Warszawa 1963, ss. 219 ( r o z d z . : KOWSKI, W Warszawa 1964, ss. 162. lakierkach Znajomość mędrców przez M o n g o l i i jest postać w i a d o m o ś c i z „Bogatego 1961, ss. 166; J E R Z Y Świat P U T R A M E N T , Cztery Mongolskie zdjęcia Gobi, Szczęścia". prac n a u k o w y c h pozwala lacjami d z i e n n i k a r z y na t e m a t M o n g o l i i od s t r o n y rozszerzenia domości, j a k też s p r e c y z o w a n i a znaczenia NOWA­ i Wiedza, iż każda zainteresowanie obecny zmie­ świata, WIESŁAW pastorałki); budzi uzasadnione zajmować się strony J a n K o s i d o w s k i , Książka u n a s jeszcze n a t y l e o g r a n i c z o n a , o tym kraju Olędzki niemal badacza. niezbędnych znacznie ciwą reakcję ujmowania nad samą przy stopniu pozycje tego gatunku piśmienniczego p r z e d m i o t u . Stąd też w do celów t y m w s p o m n i e ć , że w tradycji omówieniu t y m o g r a n i c z ę się d o badań e t n o l o g i c z n y c h m i a r y , co L u d w i k K r z y w i c k i czy K a z i m i e r z nych poszukiwań terenowych mniej­ budzić n a u k o w y c h w y m i e n i o n y c h wyżej n a l e ż y k o r z y s t a n i e z t e g o r o d z a j u źródeł. N a n a s z y m tej mogą k r y t y c z n ą , s k i e r o w a n ą n p . n a ocenę zasadności spostrzeżeń, przydatnością wia­ p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h , szczególnie jeśli chodzi o współczesne przeobrażenia k u l t u r o w e n a t y m odległym obszarze. W szym Stan się m a t e r i a ł a m i p u b l i c y s t y c z n y m i , r e ­ zastanowień prac. do częstych Warto wypadków gruncie n a u k o w y m Moszyński, niezależnie lub archiwalnych korzystali z właś­ sposobu badacze od włas­ niespecjalistycznych m a t e r i a ł ó w . K r z y w i c k i umiał w y k o r z y s t y w a ć n a w e t s k r o m n e k o m u n i k a t y p r a s o w e . M o s z y ń s k i n i e k t ó r e ze s w y c h dociekań n a t e m a t s p o ł e c z e ń s t w p l e m i e n n y c h oparł, j a k w i a d o m o , n a r e l a c j a c h o c h a r a k t e r z e podróżniczym l u b pamiętnikarskim K Pośród r e c e n z o w a n y c h p o z y c j i książka J e r z e g o Z i e l e ń s k i e g o Sześciu ukazała się n a j w c z e ś n i e j . W okresie p o w o j e n n y m 2 obszerniejszego przedstawienia d a n y c h o współczesnych g o l i i . Zieliński podróżował po t y m k r a j u około 7 t y s . k m , n i e wliczając Zieleński jakie obudował o państwie swoje przez przeobrażeniach 2 miesiące w reporterskie relacje nawiązaniami Mon­ trasę i powrotu. do wiadomości, Benedykt P o l a k . J e s t t o n i e t y l k o zręczna i p o m y s ł o w a , lecz t a k ż e n i e p o z b a w i o n a głębszych przez pryzmat dążność a u t o r a d o u k a z a n i a teraźniejszości m o n g o l s k i e j osławionych się p o n a d t o w ą t e k 1246 r . m n i c h próbą z Wrocławia, wartości p o z n a w c z y c h zebrał w w 1958 r . P r z e b y ł d r o g i d o Ułan B a t o r z W a r s z a w y Czyngis-chana mędrców... jest ona u nas pierwszą powiązań dziejów dawnego współczesności imperium. W książce z bliższą z n a c z n i e tej po­ znajduje^ przeszłością, którą na n a s z y m terenie spopularyzował F. A . O s s e n d o w s k i . 3 P o r . L . K r z y w i c k i , Rozwój kultury materialnej, więzi społecznej i po­ glądu na świat, [ w : ] Świat i człowiek, t . 3, W a r s z a w a 1912, s. 1—36 n . ; K . M o ­ s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Biblioteka Etno­ g r a f i i P o l s k i e j , n r 3, W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1958, s. 487, p r z y p . 53 n . P o r . p r a c e w c z e ś n i e j s z e Ł. H i r b a, Nowa Mongolia, W a r s z a w a 1953; J . J a ster, J . C h u d z i k o w s k a , Ludzie wielkiej przygodny, W a r s z a w a 1955. P o r . F . A . O s s e n d o w s k i , Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, Warszawa 1925. 1 2 3 �521 RECENZJE Dążność w i d z e n i a ś l a d ó w przeszłości w d n i u d z i s i e j s z y m , p o s z u k i w a n i e dawnej świetności, j a k i sukcesów w najnowszej, tajemnic b u r z l i w i e rozwijającej się rze­ czywistości t o w a r z y s z ą o d p i e r w s z y c h d o o s t a t n i c h k a r t t e j ż y w o p i s a n e j , o dużych w a l o r a c h l i t e r a c k i c h r e l a c j i podróżniczej. Z d ą ż e n i e m t y m zazębiają się z a s t a n o w i e n i a nad znaczeniem socjalistycznych p r z e m i a n w t y m niegdyś j e d n y m z n a j b a r d z i e j opóźnionych w g o s p o d a r c z y m i kul­ t u r a l n y m r o z w o j u rejonów o do­ brodziejstwach kraju Azji. na drodze rewolucji Nie świata. Z a s t a n o w i e n i a socjalistycznej uzyskujemy jednak we te prowadzą wszelkich świadectwa zujących, dokonywania wyłącznie mieć zastrzeżenia ilustrujących do niektórych ostateczne n a j m n i e j s z y m s t o p n i u ulega owej wspomnianymi już dążeniami Przyjrzyjmy tych historycznej, w jest odwieczny k u l t u r różnych i i przemian. najobfitszymi częściach Mongolii, obojętny państw, — pisze które Zieleński wybuchały — i wreszcie [podkreślenia moje iż t a „ n i e z m i e n i o n a dowody może zasadnicze J. O.]" . 4 przez I wszystkie przeobrażenia. swego przygotowania te bowiem wiadomoś­ Sześciu dopiero Zieleński — jest wielką mogiłą jak w reakcji rodzi i umiera najnowsze do wywoływania daje w głębszych ukazaniu znikały, t u się w s z y s t k o epoki" forma po w sprawy najistotniej­ j e d n o w s t e p i e pozostało n i e z m i e n i o n e p r z e z w s z y s t k i e e p o k i : przejść Uwagi stosunkowo rewolucją. łańcuchowej; jest światem s a m d l a siebie koczują trud­ schematy- Po u r o k l i w y m o p i s a n i u właściwości s t e p u i jego Szczęścia". krajobrazowych „Step mają, przemian się j e d n a k bliżej k r a i n i e s p r a w i r z e c z y p r e z e n t o w a n y c h w z „Bogatego dziesiątka Ale się t y c h p o z y c j i . Zieleński s p o t y k a n y c h dziś l i c z n i e s y m b o l i n o w e g o c z a s u w k r a c z a m y sze: wielkiego deklaratywności r e l a c j i . W z b o g a c a ją do r e f l e k s j i c i a m i o s t a n i e M o n g o l i i p r z e d socjalistyczną odmian życia ujęć w y r a ź n i e rezultaty odnieść m o ż n a zresztą d o w s z y s t k i c h r e c e n z o w a n y c h mędrcach sferach zawiłych n i e r a z konfliktów, p o k o n y w a n i a w i e l o r a k i c h uprzedzeń i ności. Stąd t e ż m o ż n a w do k o n k l u z j i czasy życia [...] M o n g o ł o w i e wskazywać ludności t y m miejscu refleksji arackiej najlepsze historycznych, kulturowych. P r o c e s o s i e d l a n i a się n a stałe w n o w o b u d o w a n y c h o s a d a c h ludności od w i e k ó w do wędrowania n i e przebiega Od Zieleńskiego przejawach dowiadujemy uprzedzeń się do n o w e j o pewnych formy przywykłej bez w i e l u r o z m a i t y c h o p o r ó w i trudności. tylko i życia. A u t o r skrótowo przytacza potraktowanych np. dwie na t e n t e m a t w y p o w i e d z i miejscowych pasterzy . 5 Kolejny r o z d z i a ł książki t o o p o w i e ś ć z d r o g i d o p a s t e r s k i e g o zjednoczenia Ba­ j a n D z a r g a ł a n t — „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " w C h a n g a j u u podnóża O t c h o n T e n g r i n a d przełomem polu r z e k i Czułut. A u t o r p o w i ą z a ł i n f o r m a c j e wprowadzenia miejscowych nowoczesnej 6 Wiadomości o sukcesach paszowo-rolnej tradycji kulturowych. Dowiadujemy nia, p o w i t a n i a i pożegnania , pasterskiej. gospodarki się np. o p o t r a w a c h z produktów t e mają zabarwienie z zjednoczenia licznymi obyczajach pochodzących wybitnie etnograficzne, z na opisami goszcze­ gospodarki nie pozba­ w i o n e d o b r e j znajomości p r z e d m i o t u . 7 Sześciu mędrców było powiedziane, chów, a z a r a z e m Zieleńskiego, 4 5 6 7 to postaci Bogate mieszkańców Bajan Dzargałant, Szczęście. S y l w e t k i s t a r c ó w p a s t e r z y , co znaczy, u c z o n y c h i a r t y s t ó w . T a k i m i są o w i m ę d r c y , n a s z k i c o w a n i z oznaczeniem Z i e l e ń s k i , Sześciu Ibidem, s. 25. Ibidem, s. 27, 36. Ibidem, s. 34. najważniejszych mędrców..., s. 22. t y l k o i c h rysów, jak myśliwych, k o m u ­ rysów przez osobowości �522 RECENZJE mało l u b p r a w i e całkowicie n i e z n a n y c h w e u r o p e j s k i c h s t o s u n k a c h w i e j s k i c h „ p r o s t y c h l u d z i " . M ę d r c y z D z a r g a ł a n t p r z e d s t a w i a j ą się k o l e j n o j a k o pełni n i e ­ zwykłości i t a j e m n i c właściwych d l a k r a j u dalekiego W s c h o d u . A u t o r z wielką umiejętnością p o t r a f i ł w t y c h często s p o t y k a n y c h n i e z w y k ł y c h p o s t a c i a c h p a s t e r z y w y r a z i ć p o e t y k ę i istotę odrębności k u l t u r o w y c h w i e l k i c h społeczności p a s t e r s k i c h z t e j części świata. „ T a k t o w „ B o g a t y m S z c z ę ś c i u " z a j r z a ł e m z n i e n a c k a w t w a r z s t a r e j M o n g o l i i . T e j , która w s t e p i e , g d z i e d o c i e r a j u ż t r a k t o r i m o t o c y k l , ciągle jeszcze r e c y t u j e przy o g n i s k u s t a r e e p o s y i księgi f i l o z o f i c z n e , improwizuje pieśni, s n u j e baśni, b a w i się t w o r z e n i e m k s z t a ł t ó w z w i e r z ą t i b a r w n y c h h i e r o ­ g l i f ó w — o r n a m e n t ó w . Ż a d e n z sześciu m ę d r c ó w „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " n i e j e s t p r o f e s j o n a l n y m artystą czy n a u k o w c e m . P o p r o s t u w s t e p i e o g n i s k a palą się powoli i j e s t c i ą g l e d o ś ć c z a s u n a r o z m y ś l a n i a , m a r z e n i a , stu­ d i o w a n i e mądrości d l a niej samej i u p r a w i a n i e s z t u k i d l a własnego z a d o w o l e n i a [podkreślenia m o j e J . O . ] " . Dopełnieniem t e j n a j ­ c e n n i e j s z e j w książce części r o z m y ś l a ń a u t o r a j e s t p r z e d s t a w i o n y o p i s t r a d y c y j n y c h umiejętności w dużej m i e r z e o p a r t y c h o d o ś w i a d c z e n i e l u d o w e l e c z e n i a wielu najcięższych chorób, m . i n . d ż u m y i g r u ź l i c y . Z i e l e ń s k i k o r z y s t a ł ze źródła t a k c e n n e g o , j a k i m j e s t sławna księga Z i u c z i . 8 P o z o s t a ł e p a r t i e książki w m n i e j s z y m s t o p n i u m o g ą i n t e r e s o w a ć b a d a c z a k u l ­ t u r y l u d o w e j . W opisie postaci twórcy r e w o l u c j i m o n g o l s k i e j — Suche Batora p r z e d s t a w i o n a została n a j n o w s z a h i s t o r i a p o l i t y c z n a k r a j u . A l e r ó w n i e ż i w t y m m i e j s c u a u t o r uzupełnia p o w s z e c h n i e dostępne i n f o r m a c j e w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i r o z m a i t y c h p r z e j a w ó w k s z t a ł t o w a n i a się n o w e g o o b l i c z a k u l t u r o w e g o społeczeń­ s t w a m o n g o l s k i e g o . Cenną p o z y c j ę w t y m o p i s i e z a j m u j e r e l a c j a z o d w i e d z i n d w ó c h ośrodków k u l t o w y c h . Należą do n i c h c z y n n y k l a s z t o r w Ułan B a t o r — G a n d a n , oraz ośrodek m u z e a l n y E r d e n i - d z u w K a r a k o r u m . K s i ą ż k ę z a m y k a r o z d z i a ł z a t y t u ł o w a n y S t o l i c a przestała koczować. Zieleński n i e d a j e się j e d n a k uwieść konieczności o f i c j a l n e g o t o n u w t y m e p i l o g u . W i a ­ domości o U ł a n B a t o r — mieście n o w o c z e s n y m , o w i e l u cechach europejskich s t o l i c — łączy z i n t e r e s u j ą c y m , b a r w n i e p r z e p r o w a d z o n y m opisem niedzieli, t r a ­ d y c y j n e g o d n i a zakupów, zarówno w m i e j s c o w y m Centralnym Domu Towaro­ w y m — g m a c h u w i e l o p i ę t r o w y m w y b u d o w a n y m p r z e z Czechosłowację, j a k też w s k r o m n y c h s k l e p i k a c h i s t r a g a n a c h osławionego b a z a r u . Cztery Finlandii, Mongolskie strony Indii świata oraz t o opowieść Mongolii. Część Jerzego P u t r a m e n t a poświęcona z podróży Mongolii do Algerii, zatytułowana została pastorałki. P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w M o n g o l i i 3 t y g o d n i e i w czasie t y m z w i e d z i ł p o z a stolicą a j m a k centralny i dotarł d o ł o w i s k r y b n y c h p ó ł n o c n e g o a j - m a k u bułgańskiego . 9 W o p o w i a d a n i a c h m o n g o l s k i c h odnaleźć można k l i m a t z n a n y c h d o b r z e c z y ­ t e l n i k o w i zainteresowań a u t o r a u r o k a m i p r z y r o d y . I i m też poświęcił a u t o r znacz­ ną część s w o j e j r e l a c j i . C e c h u j e ją w i e l k a w p r a w a u k a z y w a n i a n i e p o w t a r z a l n o ś c i pejzażu o k r e ś l o n e j z i e m i . M i a ł zaś P u t r a m e n t o k a z j ę z w i e d z e n i a 50 i n n y c h jeszcze z a k ą t k ó w i k r a j ó w świata. Ibidem, s. 58. J . P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w następujących m i e j s c a c h a j m a k , O r c h o n , Dzargałant, C h u t o g , C h u d z i r i t — somony, lendze, Orchonie, C h a n u j u , Eginie i T a r b a g a t a j u . 8 3 w M o n g o l i i : Bułgan — łowił r y b y w Tole, Se- �523 RECENZJE O d opisów pejzażowych z i e m i m o n g o l s k i e j 0 współczesnej g o l i i dwóch t y p ó w nowoczesnych darstw rolnej w państwowych. w Mówi zjednoczeniu zmianie dostrzega „Przeszkoda numer o osiągnięciach Orchon autor we jeden Wskazuje organizmów w struktury tradycyjnej wo-rolnej przechodzi gospodarce h o d o w l a n o - r o l n e j . w gospodarczych: zjednoczeń na polu upowszechnienia ajamaku bułgańskim . pasterskiej właściwościach Mon­ i gospo­ gospodarki Zasadnicze 10 gospodarki mongolskim Putrament do informacji p r z y t y m n a rolę w trudności w kierunku nowej środowiska naturalnego r o l n i c t w i e : krótki okres paszo- tego kraju. wegetacyjny" . 1 1 P u t r a m e n t n i e o m i j a p r a w i e żadnej s t r o n y życia w s p ó ł c z e s n e j M o n g o l i i . W o b e c w i e l u z n i c h można znaleźć w j e g o r e l a c j i ujęcia n a c e c h o w a n e znajomością miotu, znajomością aktywnie w powstałą wielu z podpatrywania zjawiskach rozmaitych współczesnych dążeń kultur i przed­ uczestniczenia cywilizacyjnych. Putrament p o l i t y k , d y p l o m a t a , l i t e r a t j e s t także z a w o ł a n y m automobilistą. Stąd n p . w y k a z u j e swoiste wyczulenie natomiast dzących n a c h a r a k t e r dróg w M o n g o l i i . G a n i n p . d r o g i g r u n t o w e , c h w a l i bezdroża szlaków s t e p u : „[...] t a k a d r o g a rzuconych w poprzek — to kilka rudziejącego, zbiegających jesiennego się i t ę d y z szybkością 50, 60 k i l o m e t r ó w n a godzinę. N a d r o d z e g r u n t o w e j kilometrów — t o sukces [...] te drogi rozdymają, rozcho­ stepu. Jedzie wyolbrzymiają się w y c i ą g n ą ć 35 przestrzeń tego k r a j u " i2. Tymi wstępnymi Dowiadujemy spostrzeżeniami otwiera się z n i e g o o n a j w a ż n i e j s z y c h Autor wnikliwy wydarzeniach opis Ułan w dziejach l i c y k r a j u , a b y następnie znaleźć się w gąszczu p r o b l e m ó w życia t e g o organizmu miejskiego Putrament nie zapomina lamaistycznego (budownictwo, na Gandanie. Ułan Bator. Obok Klasztor barwnego chów i p r o w a d z o n y c h są znajomości Putrament, że t e n przyciąga z n i m i rozmów buddyzm odnajdujemy przedmiotu, obszerniejszą z tej się w cenne u w a g i — pratreści, kulturalne). klasztoru w jakim przeciwieństwie żywiołowo do mni­ autora na temat stąd j e g o u w a g i n i e p o z b a ­ są r e l i g i e na przykład Dalekiego Wschodu. sobie, pisze do wczesnego juda­ n i e h o d o w c ó w bydła. T o n i e j a g n i ą t k a o f i e r z e , a l e z i a r n o . Stąd i z a k a z z a b i j a n i a rolniczej i z odwiedzin część t e k s t u . „ U ś w i a d a m i a m i z m u — jest typową religią l u d u rolniczego, składa socjalne uwagę każdego przybysza zna C h i n y , I n d i e i Tybet, złożonego P o z w a l a m sobie przytoczyć sprawy wrażeniami sto­ największego o p i s u samej świątyni, j e j zaplecza k l a s z t o r n e g o , istoty lamaizmu. Putrament wione przemysł, podzielić się r ó w n i e ż Bator. obecnej żyjących przeciwstawiającej się stworzeń, niższej stąd, kulturze no­ madów". „ P a r a d o k s e m b u d d y z m u j e s t — k o n t y n u u j e P u t r a m e n t — że w y s z e d ł s z y z r o l n i ­ czego k r a j u Gangesu, n a j s i l n i e j się w r a z i ł w dusze ultranomadów T y b e t u g o l i i . K o n i e c z n o ś c i ż y c i o w e odrzuciły t o , co w sze, s z a c u n e k dla wszystkich przerastające w z religiami, w 1 bierze odwet pożywienia, Mongołów żywych u zderzeniu w (szczególnie w paru n a d Tołą, wobec tych Orchonem, zewnętrzne, transcedent Chanujem ze — miejscach uprzedzeniem strony świata..., Mongolskich napotykanych g d z i e ze będzie spinningiem zastanowie­ Autor do r y b z treściami wierzeń s. 170—172. bywa na bok dla r y b jako strony pastorałek. Mon­ formalne, odpełza zainteresowania stworzeń i najwznioślej­ ryby. Jak zwykle część s w e j p o d r ó ż y ) , w y w o ł y w a ć jeszcze P u t r a m e n t , Cztery n Ibidem, s. 172. 12 Ibidem, s. 175. " Ibidem, s. 186. i ekonomiki, drobiazgów"Brak obrzydzenie będzie stosunek n a c e c h o w a n y 1 0 stworzeń, pozostawiły transcedentu zakazywaniu a nawet autora było może przesądy, z a k a z y n a p r z y k ł a d n i e j e d z e n i a P u t r a m e n t spędził n a j w i ę k s z ą nia buddyzmie wiązać lamaistycz- �524 RECENZJE nych. Nie bierze niewątpliwie j e d n a k p o d uwagę późnego r o d o w o d u t y c h wierzeń, i c h pochodzenia, aniżeli rozpatrywane zjawisko. się połączyć t e g o f a k t u o c h a r a k t e r z e j a k n a j b a r d z i e j g o s p o d a r c z y m i najbliższą oprawą w jów, wartościowszych wszędzie w wyjątkowej rodzajów zupełnie mięsa M o n g o l i i występuje aniżeli Putramenta nie najlepiej możliwości zafrapowania w rzyszy ogromnym łością i trafnością spokojnemu ment myśleniu w okazję rozważań pogłębić własnymi służy dochodzi liczne Putrament w rodza­ dodać, iż n i e w Wydaje Wydaje uogólnień łowieniu a miejscami na schwytanie spostrzeżenia. próbie j e g o dziełu. Z b y t n i a przygodami r e l a c j i podróżniczej. czasie o c z e k i w a n i a swoje innych zresztą do r y b . N a d w i e l k i m i j e z i o r a m i p a r t i o m t e j skądinąd z a j m u j ą c e j , spostrzeżeń z właściwą m u powszechnie. rybołówcza autora też n i e s t a r a t y m kraju ryby. Warto owo uprzedzenie z a c h o d n i e j części k r a j u r y b y ł o w i o n e są Pasja obfitości w późniejszego Stąd ufność ryb towa­ ujmującej się j e d n a k , się r y b y , m i a ł się, iż do różnic d z i e l ą c y c h śmia­ iż dzięki Putra­ celniejszych pasterski od r o l n i c z e g o sposobu b y t o w a n i a . T r u d n o i w t y m m i e j s c u odmówić sobie p o d a n i a szer­ szego t e k s t u z M o n g o l s k i c h pastorałek. „[...] t y l k o n a w s i p r a w d z i w e j , rolniczej w s i , zawód pastucha t r a k t o w a n y jest ironicznie jako coś na dla naszej starców, dzieci l u b n i e n o r m a l n y c h " . „Nietrudno zgadnąć — stwierdza Putrament — czemu w pamięci ludzkości p a s t e r s t w o k o j a r z y się ze szczęściem. W p o r ó w n a n i u d o t e g o , co b y ł o p r z e d t e m , d o myślistwa wieniu i zbieractwa, pasterstwo oznacza pewność j u t r a , stabilizację. W z t y m , co p r z y s z ł o p ó ź n i e j , z r o l n i c t w e m [ o c z y w i ś c i e nie w zesta­ każdej części świata — J . O . ] , p a s t e r s t w o z d a j e się r a j e m , bo... Po p r o s t u , b o dużo m n i e j z siewem, W uciążliwe. R o l n i k ż n i w a m i , a już zwłaszcza t y m l e ż y trudność przejścia od koczownictwa n i c t w o skazuje człowieka na n i e w y g o d y , ne, p o z b a w i a haruje z orką, p a s t e r s t w o j a k wół. W d o życia zabawką. osiadłego. K o c z o w - n a życie n i e z w y k l e s k r o m n e , n i e h i g i e n i c z ­ go w i e l u rzeczy, które n a m t u , w E u r o p i e , wydają i s t n i e n i a . A l e jednocześnie p o z o s t a w i a porównaniu jest prawdziwą się n i e z b ę d n e o n o t y l e w o l n e g o c z a s u ! Zresztą, cały do czas j e s t n a p ó ł w o l n y , p i e s p i l n u j e s t a d a , k o n i k t r u c h t a p o p a g ó r k a c h , można co d r u g i dzień skoczyć w g ó r y n a p o l o w a n k o , można i co dzień k r ę c i ć się m i ę d z y c h w a s t a m i , czyhając n a t a r b a g a n y , l i s y , a n t y l o p y " Nie ulega najmniejszej wyrazić dialektyczną w nomadycznym niektórych Putramenta . istotę p o w i ą z a ń n i e d o s t a t k ó w systemie sformułowań, docierają 14 w ą t p l i w o ś c i , iż P u t r a m e n t w gospodarki pasterskiej. Dlatego braku oparcia do p o d s t a w o w y c h o t y m rozważaniu i dobrodziejstw właściwą problemów, też m i m o dokumentację j a k i e oczekują potrafił występujących dyskusyjności spostrzeżenia badacza kul­ t u r y ludów m o n g o l s k i c h . Wiesław N o w a k o w s k i tografikiem Janem jest dziennikarzem, podróżował po M o n g o l i i razem z f o ­ Kosidowskim. I c h podróż prawdopodobnie aniżeli J . Z i e l e ń s k i e g o . A u t o r z y W lakierkach przez miejsc, do niemniej u s t o s u n k o w a l i się również Gobi wielu n i e trwała dłużej, d o t a r l i do i n n y c h jeszcze spraw znanych nam już z p o p r z e d n i c h opisów podróży . W s t o s u n k u do p r a c y J . Zieleńskiego jest t o n i e c o l s Ibidem, s. 192. W a r t o dodać, że w l a t a c h 1962—1964 ukazała się duża ilość i n t e r e s u j ą c y c h relacji dziennikarskich z Mongolii w rozmaitych dziennikach i tygodnikach społ e c z n o - k u l t u r a l n y c h . P o r . M . W a r n e ń s k a , P o l s k a ścieżka p r z e z M o n g o l i ę , „ T r y ­ b u n a L u d u " , R. 17: 1964 n r 293 (5581), s. 4, t e j ż e a r t y k u ł y w „ S z t a n d a r z e M ł o d y c h " ; 14 1 5 �525 RECENZJE różna w założeniach r e l a c j a ułatwione kraju. zadanie Były z pobytu w Mongolii. W. Nowakowski poruszania one bowiem się się a u t o r o m W poznawania przedmiotem cystów i reporterów wcześniej poruszanie i zastanowień przybyłych lakierkach współczesnych znacznie tego dziennikarzy, publi­ do odległego k r a j u . U ł a t w i ł o to bardzo przez wielu miał problemów p o niedostępnym Gobi i tajemniczym k r a j u . Stąd i t y t u ł t e j książki m ó g ł b y ć n a t y l e o p t y m i s t y c z n y . Z t a k i m też n a s t a ­ w i e n i e m a u t o r z y podchodzą d o r o z m a i t y c h d z i e d z i n m o n g o l s k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . W y ­ c z u w a się też dużą s w o b o d ę , n i e k i e d y n a w e t o d w a g ę w w y z n a c z a n i u sobie n o w y c h źródeł i i sposobów poznania spraw, które zaprzątały aktywność d z i e n n i k a r z a i f o t o r e p o r t e r a — wyraziła szego, się w zgromadzeniu obfitującego w poprzedników . lakierkach materiału obserwacyjnego ciekawe spostrzeżenia Ruchliwość 1 6 autorów W tyczące przez Gobi niejednokrotnie najdrobniejszych spraw d z i e n n e g o życia n i e t y l k o w ośrodkach m i e j s k i c h , l e c z r ó w n i e ż w o d l e g ł y c h nach w stepie. odnaleźć w Jest t o największy niej liczne punkty walor do b a d a n i a różnych co­ samo- t e j książki. D z i ę k i n i e m u e t n o l o g zaczepienia — wnikliw­ dziedzin może kultury Mongolii. Nowakowski podróży. Po s w o i m spostrzeżeniom nadał p r z e b i e g wstępnym wprowadzeniu, n y c h n a gorąco z p i e r w s z e j w Ułan Bator), autor literaturze opisuje najpełniejsze w podróży przedstawienie tego wielkiego A z j i . Oczywiście tematy te wymagałyby rzystanie właściwego a p a r a t u dowodzenia rzeczy ludowych. Przedstawienie u k a z a n i a niektórych zarysowuje s w o i s t y c h cech się c i e k a w e z a g a d n i e n i e święta narodo­ przez z zakresu l u d ó w zamieszkujących stepy oparciu o z B. Rinczenem, w i a d o m o — m o n g o l s k i m znawcą starożytności s w e g o k r a j u , do rodzimej przeprowadzony realizacji w się to w wyko­ naukowego. Następny rozdział poświęcony j e s t r o z m o w o m ryzatorem prowadzo­ tematów badawczych t r w a n i a i p r z e o b r a ż e ń d a w n y c h treści w i e r z e n i o w y c h Centralnej Jest Naadam. o p i s Naadamu s t a n o w i okazję d o s f o r m u ł o w a n i a dziennikowi notatek do M o n g o l i i , zadomowienie rozdziale kultury ludowej odpowiadający rozwinięciem (dotarcie osobnym dotychczas wego M o n g o l i i . D l a badacza Nowakowskiego fazy będącym rozmów kultury z ludów wielkim — jak miłośnikiem i p o p u l a ­ B. Rinczenem Mongolii. W jest okazją t y m miejscu w i e l k i e j ż y w o t n o ś c i d o dziś w t w ó r c z o ś c i u s t n e j a r a t ó w p o s t a c i i c z y n ó w C z y n g i s - c h a n a . D l a z n a w c y stosunków p o l s k i c h , czy n a w e t słowiańskich, jest to fakt uderzający kulturach ludowych bowiem ogólną wymową. b r a k jest odpowiednich swoją dowodów sowań d l a postaci h i s t o r y c z n y c h , żyjących w odległych czasach tych ostatnich trwałości W zaintere­ średniowiecza. D a l s z y r o z d z i a ł z a m y k a j ą r a m y podróży d o d o l i n y O r c h o n u , d o m i e j s c a s t o l i c y państwa m o n g o l s k i e g o . N i e u n i k n i o n e powtórzenia w o p u b l i k o w a n y c h r e l a c j i J . Zieleńskiego widoczne. wienia Złożyło się n a t o r ó w n i e ż współczesnego obrazu Karakorum z wysłannicy z E u r o p y do państwa Przedostatni obserwacyjny, bliski 1 7 są t u t a j za Z i e l e ń s k i m tym, jaki najbardziej koncepcji zesta­ dostarczyli średniowieczni zatytułowany został t a k , j a k Czyngis-chana. r o z d z i a ł książki W . N o w a k o w s k i e g o całość. W t y m n a j o b s z e r n i e j s z y m teriał czy M . W a r n e ń s k i e j powtórzenie dawnej s t o s u n k u do wcześniej rozdziale bardzo a u t o r z g r o m a d z i ł szczególnie o b f i t y m a ­ zainteresowaniom właściwościami tradycyjnej Z b . K., Dawniej kraj jurt i koczowników dziś — b u d o w n i c z y c h socjalizmu, „Słowo P o w s z e c h n e " , R. 17: 1964 n r 256; S. Ż ó ł k i e w s k i , O Mongolii inaczej, „Tygodnik K u l t u r a l n y " , n r 32 (374), R. 8: 1964. w p r z y k ł a d e m m o ż e być o d w a ż n e p r z e d s i ę w z i ę c i e W . N o w a k o w s k i e g o i J . K o s i d o w s k i e g o d o t a r c i a w niedostępne r e j o n y A ł t a j u w p o s z u k i w a n i u ś l a d ó w ałmasa. P o r . Z i e 1 e ń s k i , op. cit., s. 125—135. P o r . N o w a k o w s k i , W lakierkach przez Gobi, s. 124, 129. 1 7 1 8 �526 RECENZJE kultury ranów aratów. N a pierwsze i 1 8 towarzyszące składania ofiar znaczenia duchom poprzez miejsce wysuwają t y m procederom domowego przeprowadzone się o p i s y z w y c z a j ó w ceremonie ogniska . o Relacja 1 9 zabijania ba­ charakterze ta kultowym nabiera — dodatkowego p o r ó w n a n i e z w y c z a j ó w m o n g o l s k i c h ze z n a n y m i z a u t o p s j i N o w a k o w s k i e m u i c h odpowiedników z K i r g i z j i . Ponadto w rozdziale t y m mamy przykłady jących dawniejszych podróżnych w i czasie nowszych zwyczajów pokonywania magicznych, trudniejszych miejsc zabezpiecza­ na stepowych s z l a k a c h 20. Wspomnieć również w y p a d a o trosce nikowi polskiemu nieznanych nazw właściwości w krajobrazie W. Nowakowskiego przybliżenia czytel­ często w y s t ę p u j ą c y c h n a o z n a c z e n i e p o d o b n y c h naturalnym ziemi mongolskiej . Te 2 1 toponomastyczne i n f o r m a c j e w i ą ż ą się z c e n n y m d o p e ł n i e n i e m n a końcu książki, j a k i m j e s t 8 s t r o ­ n i c o w y s ł o w n i k n a z w i określeń o c h a r a k t e r z e Na osobną uwagę w recenzowanej którego a u t o r e m jest J a n K o s i d o w s k i . W nych w M o n g o l s k i c h pastorałkach, większymi strony życia współczesnej ilustracji, Mongolii. przy oraz materiały wiele Nadaje to czas r e j o n e m M o n g o l i i pozostają Dotarcie do a niebezpieczne. nawet właściwych z recenzowanych połaci obszary pustyni Dlatego też książek p o z o s t a j e wschodnie, Gobi wielce jest drobnych bezpretensjo­ podróżniczej. północnych i z a c h o d n i c h r e j o n ó w Najmniej naj­ różne c z e r p a l i g ł ó w n i e , jeśli n i e M o n g o l i i . Jest t o niewątpliwie r e z u l t a t e m przede w s z y s t k i m sposobu organizowania r e n w s z e l k i c h e k i p przez władze miejscowe. zamieszczo­ J. Putramenta z t y m dostrzec pasterzy. się r e l a c j i w s z y s t k i c h t r z e c h książek s w o j e wyłącznie, z centralnego fotograficzny, j a k J . Zieleński, przedstawił kraju i s z c z e r y t o n całości t e j w y r ó ż n i a j ą c e j Autorzy materiał k t ó r e ukazują Potrafił t e g o n o w e g o życia zasługuje przeciwieństwie do i l u s t r a c j i r y b a m i życia K o s i d o w s k i , p o d o b n i e znaków i przejawów nalny encyklopedycznym. książce wyjazdów w te­ zatym rozpoznanym szczególnie nadal dotych­ zaś południowe. szczególnie utrudnione, optymistyczne ujęcie t y l k o częściowo uzasadnione. tytułu ostatniej N a ogół bowiem poznawania rzeczy­ e k i p y docierają t y l k o d o p r z e d m u r z a g r o ź n e g o t e r e n u p u s t y n i G o b i . P o d o b n e u w a g i o jednostronności, a t a k ż e p o w t a r z a l n o ś c i wistości m o n g o l s k i e j , n a l e ż y odnieść d o s f e r y podstawowych zainteresowań o c h a ­ r a k t e r z e d z i e n n i k a r s k i m czy p u b l i c y s t y c z n y m . P o z a J . Z i e l e ń s k i m w s z y s t k i m i n n y m a u t o r o m uchodzą pełniejszej się n a n i e , j a k w i a d o m o , u w a g i p o d s t a w y t r a d y c y j n e j k u l t u r y aratów. sposoby wypasania stad i techniczne zasady Składają czerpania z n i c h określonych pożytków. Z a r ó w n o uwagę J . Zieleńskiego, j a k i W . Nowakow­ skiego twórczości przyciągają ustnej, doroczne przede święta wszystkim narodowe. właściwości Pomaga to obyczaju, oczywiście przejawy upoetyzowaniu relacji p o d r ó ż n i c z y c h . Z r e s z t ą n i e można m i e ć p r e t e n s j i d o a u t o r ó w , iż s t a r a l i się p r z e d ­ stawić s w o j e materiały w d u c h u t r a d y c j i r e l a c j i podróżniczych i pamiętnikarskich. Niezaprzeczalnym strzeżeń j e s t w i d o c z n e kraju i w dziejach aktywność wym kraju wyraźnym lub w 20 21 rewolucji 3 opowiadaczy swoich wrażeń socjalistycznej. poszukiwaniu i realizacji Ibidem, Ibidem, Ibidem, stopniu Wskazania odpowiadających społeczno-gospodarczych n a m już akcentuje dobrze s. 1 3 1 . s. 107. s. 9 9 — 1 0 1 , 105 i d o p e n e t r a c j i odrębności r o z w o j o w e j i na wielką kulturalnych jest każdy z autorów poszukiwaczy recenzowanych właściwości życia spo­ innego inicjatywę swoistościom z n a m i e n i e m , którego właściwą podbudowę faktograficzną znanych 19 wszystkich przygotowanie rozwiązań większym tym, walorem kulturo­ niewątpliwie w mniejszym pozycji. nowej Poza Mongolii �527 RECENZJE cechuje nymi śmiałe, niekiedy im z kraju celuje odważne porównywanie tradycjami kulturowymi J . P u t r a m e n t , mający największą s t a w a t a służyć m o ż e za najlepszą pogłębione r e f l e k s j e Wydaje tradycji mongolskich obszaru europejskiego. W za sobą liczbę z w i e d z o n y c h zachętą do prac b a d a w c z y c h ze krajów. się s z c z e g ó ł o w e z każdą z o s o b n a książką o Mon­ g o l i i p o l s k i c h d z i e n n i k a r z y i publicystów może znacznie ułatwić o d p o w i e d n i e łożenie Dzięki badawczego naszych w i e l u p r o b l e m ó w życia w s p ó ł c z e s n e j stało się interesujące lekcji wszechstronne doświadczeń naukowych. badawczym specjalistów. żywotności, Zobowiązuje r e j o n y współczesnych nastawieniem. Tylko dalekiego kraju. Albowiem chodzi tutaj ono b o w i e m o mądrość odrębne światy k u l t u r y naszej i STANISŁAW Wiedza KAŁUŻYŃSKI, Turków Powszechna, rozumienia mongolskiej. S e r i a t a zyskała już s o b i e ców. P o d o b n i e robek jurty. i przełożył z zagadki oryginałów], Edwarda wschodniej s e r i i Myśli S r e b r n y c h i Złotych. dużą poczytność i u z n a n i e n a j w y b r e d n i e j s z y c h j a k wcześniejsze z t e j s e r i i pozycje. filologiczny opouńeści, Przysłowia, [wybrał 1960, ss. 202. są siódmą pozycją z jurty z i Tunguzów Olędzki Myśli S r e b r n e i Złote (seria w s c h o d n i a p o d redakcją Tryjarskiego), Warszawa Głosy Głosy syberyjskich po­ przyjęcie Jacek Mongołów, to przeobra­ naświetlenie może zagwarantować właściwe a k c e p t a c j i s t o s u n k u różnicującego roz­ spopularyzowaniu M o n g o l i i n a b r a ł o o n o pełniejszej powrotu w omawiane żeń k u l t u r o w y c h z w ł a ś c i w y m i ekip n i e t y l k o d l a wąskiego kręgu i c h oczywiście do k o l e j n e g o przez pewne, Po­ skierowanych na porównawcze. się, iż z a p o z n a n i e wysiłku zna­ dążeniu t y m udostępniony szerszemu Głosy ogółowi m a ł o z n a n y c h j ę z y k ó w w s c h o d n i c h . Głosy... poprzez wybitnego oprócz t e j r o l i odbior­ reprezentują z jurty spełniają do­ specjalistę również wa­ r u n e k starannego opracowania, w którym z n a j d u j e m y i n f o r m a c j e o w y k o r z y s t a n y c h źródłach oraz Katedry tytule określenie i w e wstępie granice wszystko, Nie bliższe co się wszystkie w niej bowiem pie terytorium, z jakiego z ludów, jest „głosem których pochodzi z jurty" twórczość w kierownik — określa w pod­ m a t e r i a ł książki. — można postaci przedstawienia dorobku zagadek, przysłów które się i s t o t n y w o b e c u j a w n i o n e j w e twórczości ustnej ludów Czy dyskutować. jest w z b i o r k u , zwykła bytować w pomieszczeniu, się jurtą. Spór j e d n a k n i e w y d a j e tendencji książki — Uniwersytetu Warszawskiego znajduje, i opowieści r e p r e z e n t o w a n a nazywa samego p r z e d m i o t u . A u t o r F i l o l o g i i A z j i Środkowej wstę­ „koczowniczych", pochodzących z p e w n y c h o d l e g ł y c h r e j o n ó w A z j i . Autorowi, dorobku j a k stwierdza myślowego we wstępie, właściwego chodziło doświadczeniom o zgromadzenie życiowym jednorodnego ludności nieosiadłej. Stanisław Kałużyński c h a r a k t e r y z u j e d o r o b e k myślowy t e j k a t e g o r i i ludów w sób n a s t ę p u j ą c y : daleko i w najazdy, głąb „Dzieje historii, ciągłe niezmiernie kulturalnych zmiany ważnych polityczne ale i kulturalne warunki miejsca czynników, •— n i e s p r z y j a ł y koczowników ich bytowania pobytu, brak nie t y l k o gromadzeniu ale 1 P o r . S. K a ł u ż y ń s k i , Głosy z jurty, s. 7. życia i spo­ wprawdzie się wojny osiadłego, tych kontynuacji tradycji d o r o b k u myśli świadczenia ż y c i o w e c z ł o w i e k a w f o r m i e dzieł p i s a n y c h . 1 n i e kończące ośrodków rozwoju, się — sięgają uogólniającej do­ �528 RECENZJE Blisko zajmują 4 / 5 t e k s t u z b i o r k u poświęcone j e s t twórczości M o n g o ł ó w . W t y m połowę teksty buriackie, z samej ordoskie powiedzenia, i M o n g o l i i . Drugą dagurskie. Teksty sentencje; połowę reprezentują z Mongolii 2) o p o w i a d a n i a , b a j k i dzielą i anegdoty się oraz teksty kałmuckie, n a : 1) przysłowia, 3) z a g a d k i . Pozo­ stała część t e k s t u p o c h o d z i o d T u r k ó w s y b e r y j s k i c h o r a z T u n g u z ó w . K a ż d a z o k r e ­ ślonych g r u p narodowościowych stronicowym prezentowanych tekstów poprzedzona jest paro- wprowadzeniem. W e w p r o w a d z e n i u d o t e k s t ó w m o n g o l s k i c h a u t o r s z k i c u j e historię t y c h ludów, a następnie i n f o r m u j e o swoistościach b u d o w y s a m y c h u t w o r ó w . W s k a z u j e na ich ścisłe powiązanie przyjmuje czytelnika lekkość, z nieraz życiem postać właściwym t a k ścisłą, kulturze iż o innej kulturze. Opatrzenie obrazowość aforyzmu. „koczowników". niemożliwe jest Powiązanie zrozumienie tekstu to przez k o m e n t a r z e m t y c h tekstów zatarło b y i c h Dlatego też autor zmuszony był zrezygnować z p r z e d s t a w i e n i a niektórych utworów. Wskazówka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o , iż k r y t e r i u m w y b o r u tekstów była i c h przynależność d o l u d ó w n i e r e p r e z e n t u j ą c y c h w ł a s n e g o , u t r w a l o n e g o d o r o b k u myśli uogólniającej w p o s t a c i p i s a n e j , m o ż e s u g e r o w a ć , iż jakość m y ś l i pochodzącej z t r a ­ dycji ustnej jest jakiegoś innego rakteru z podobną stwierdzić, iż pochodzenia ogromna rzędu. N i e kusząc się o p o r ó w n y w a n i e europejskiego większość utworów ze środowisk ludów jej chłopskich nieośiadłych cha­ wypada wyraża swymi t r e ś c i a m i w y s o k ą r a n g ę społeczną i i d e o w ą , t o z n ó w w s k a z u j e n a szczególne z u p e ł ­ nie możliwości wszystkim i c h twórców rozbudowane d o ujęć powiedzenia, p o s t ę p o w a ń społecznych, w a b s t r a k c y j n y c h . T a k i sąd podnoszące z n a c z e n i e w nasuwają ideałach przede człowieka grupie — nigdy samotnie . 2 Jeśli zaś m ó w i ć o zdolnościach d o a b s t r a k c j i w t e j t w ó r c z o ś c i u s t n e j , o s w o i ­ stym ale b a w i e n i u się m y ś l e n i e m , t o z w r a c a r ó w n i e ż większość brany przez opowieści Stanisława uwagę nie t y l k o bogaty Kałużyńskiego dobitnie wskazuje chciał d o p o w i e d z i e ć , iż o b o k n i e s p r z y j a j ą c y c h niającej u ludów pomyślne nieośiadłych d l a kształcenia zasób i b a j e k . Stąd też, j a k się w y d a j e , istniały umiejętności n a t o , czego warunków d l a r o z w o j u myśli również pewne okoliczności s n u c i a opowieści do s y t u a c j i życia społecznego grup i tworzenia pasterskie w M o n g o l i i reprezentowały zdecydowanie z b i o r o w y c h . Istniały k u t e m u sprzyjające zie szczególnego związku niedostatków chłopskich w uogól­ zdecydowanie baśni, p o w i e d z e ń n a j d o j r z a l s z y m d o ś w i a d c z e n i e m życia s p o ł e c z n e g o w w i e l k i e j porównaniu wy­ autor nie dania zagadek — b u d o w a n i a zawiłych nieraz f i g u r myślowych, nasycenia W zagadek, materiał ukła­ przysłów, gromadzie. Europie, większe doświadczenie ludy działań o k a z j e , p o w s t a ł e — j a k sądzę — n a b a ­ i dobrodziejstw wypływających z mono­ k u l t u r y t r a d y c y j n e j g o s p o d a r k i ludów s t e p o w y c h i i n . zaliczanych do koczowników. D l a t e g o t e ż m o g ł y znaleźć o d b i c i e w t w ó r c z o ś c i u s t n e j t y c h l u d ó w s u r o w e , a z a r a ­ zem j a k n a j b a r d z i e j h u m a n i s t y c z n e n o r m y postępowania społecznego. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł się p r o b l e m w o l n e g o c z a s u i o g ó l n e j elementów w organizujących ustalonych postaciach warunki przekazu d l a kształcenia ustnego. Dystans myśli swobody życia i spożytkowywania wobec rozmaitych — jej obciążeń, P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z g o d n e s r o k i pokonują t y g r y s a " (s. 18). „ P o ­ j e d y n c z a g ł o w n i a n i e s t a n o w i jeszcze o g n i a . P o j e d y n c z y c z ł o w i e k n i e j e s t jeszcze c z ł o w i e k i e m " (s. 18). T e n , k t o m a p r z y j a c i ó ł , j e s t j a k s t e p r o z l e g ł y , k t o i c h n i e m a , j e s t j a k dłoń m a ł y " (s. 18). „ K i e d y zbiorą się c h m u r y , b ę d z i e deszcz. K i e d y zbiorą się l u d z i e , b ę d z i e s i ł a " (s. 19). „ R y b a i s t n i e j e dzięki w o d z i e , c z ł o w i e k — dzięki c z ł o w i e k o w i " (s. 19). „ N a w e t m ą d r e m u p o t r z e b n y j e s t p r z y j a c i e l , a n a w e t s i l n e m u o p a r c i e " (s. 18). 2 �529 RECENZJE ograniczeń czasu wolnego, wynikających z gospodarki rolniczo-hodowlanej, w s z e l k i m i k o n s e k w e n c j a m i nieruchliwości g r u p chłopskich, polepszał istotne okoliczności u nomadów zdobywania i przetwarzania w ze zdecydowanie postać literacką doświadczeń życiowych . 3 Jacek THE MUSIC H e d i n . On the Specimens of on of Ancient Mongolian Mongolian golia, OF THE MONGOLS, Trail Music collected cz. I : E a s t e r n M o n g o l i a . Mongol Olędzki t r a n s l a t e d b y K . G r a n b e c h . Preliminary Poetry b y E r n s t E m s h e i m e r . Music and Instruments of Dr. Sven Omawiana publikacja pochodzi zaryzykować n a d a l najważniejszym teriał e t n o m u z y c z n y sposobu sprzed d w u d z i e s t u p a r u l a t , materiały żadnym razie twierdzenie, źródłem do poznania wzorowy gromadzenia i że The Music of w the m u z y k i mongolskiej Warunkowe sformułowanie częstym p a r a d o k s e m przedaw­ jest Mongols i że j e s t t o m a ­ ostatniego przy recenzowaniu c j a l i s t y c z n y c h , ale w t y m w y p a d k u szczególnie j a s k r a w y m — t e n t n y m recenzentem do n i e j n i e jest ona p o d w i e l o m a w z g l ę d a m i , w t y m także p o d w z g l ę d e m wydania. p o c h o d z i stąd — co j e s t n a d e r Emsheimer 1943, 4°, 1 z g r o m a d z o n e jeszcze d a w n i e j , a l e w niona. Można n a w e t Mon­ „Re­ of C h i n a u n ­ H e d i n " , t . 8, E t h n o g r a p h y , S t o c k h o l m ss. 100 + 97 n u t , m a p a , i l u s t r a c j e zostały Remarks noted d o w n b y Ernst Emsheimer. by H. Haslund-Christensen the Leadership Sven of Eastern ports f r o m the Scientific E x p e d i t i o n to the N o r t h - W e s t e r n Provinces der by Preface by Henning Haslund-Christensen. Tunes że w zdania prac pełni spe­ kompe­ tej p r a c y mógłby być t y l k o j e j główny autor, Szwed E r n s t ( u r . 1904), jako uznany autorytet w zakresie etnomuzykologu Azji, szczególności M o n g o l i i i także i n s t r u m e n t o l o g i i . Najdawniejsze, ułamkowe h i s t o r i a Mongołów informacje o muzyce (z 1240 r . ) . P i e r w s z e z a p i s y mongolskiej przynosi m e l o d i i m o n g o l s k i c h są o pięćset l a t późniejsze, a l e i t a k t r z e b a j e uznać za z a d z i w i a j ą c o porównać działalnością np. i c h czas p o w s t a n i a polskiej z muzyki ludowej, celową którą datuje się wczesne, źródłotwórczą n a początek XIX w w. ręki uczonego syberyjskiej Nauk. daty z Tübingen, ekspedycji Później ukazania zorganizowanej mongolską się Johanna prac) muzykę Georga przez nowo kolekcjonowali m . i n . C. Stumpf Gmelina, powstałą l u b ją (1887), A. r o k u 1740 uczestnika pierwszej Rosyjską Akademię opisywali D. jeśli zakresie Pierwszych pięć u t r w a l o n y c h w n u t a c h m e l o d i i m o n g o l s k i c h C b u r i a c k i c h ) w y s z ł o w spod Tajno wprawdzie (w Rudniew nawiasach (1906—1909), P. J . v a n O o s t (1908—1932), I . K r o h n (1920), W . J . A . W ł a d i m i r c o w (1923), P. B e r linskij (1931—1934), B. Baszkujew k e d a (1952), L . P i c k e n wano w ZSRR mieszkują golskiej szereg prac Związek Radziecki Republice s k i c h (znana (1935), M. Humbert-Sauvageot (1957), P r z e d i p o u k a z a n i u . s i ę o m a w i a n e g o Ludowej i artykułów o muzyce (1937), g r u p m o n g o l s k i c h , które ( B u r i a c i , K a ł m u c y ) . M o ż n a przypuszczać, że w i w C h i n a c h ukazała się p e w n a ilość m e l o d i i j e s t m i n p . a n t o l o g i a pieśni mniejszości n a r o d o w y c h w dana w Pekinie Łączną liczbę w 1965 r., która z a w i e r a wydanych Ch. Ta- tomu opubliko­ melodii za­ Mon­ mongol­ Chinach w y ­ osiem m e l o d i i z M o n g o l i i Wewnętrznej). mongolskich szacując na kilkaset. Obok nich P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z a m i a s t siedzieć milcząc, siedź r o z m a w i a j ą c " (s. 44). „ G ł u p i e c , k t ó r y b y ł m i ę d z y ludźmi, j e s t l e p s z y o d m ę d r c a , k t ó r y siedział w d o m u " (s. 25). „ P r a c ę w y k o n u j e się n a j l e p i e j dzięki umiejętności; trudności n a j l e p i e j p o k o n u j e się j e d n o ś c i ą " (s. 44). „ K o r z y ś ć o s o b i s t a j e s t j a k cień t r a w y ; korzyść ogółu j e s t j a k w y s o k i e n i e b o " (s. 44). 3 34 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �530 RECENZJE istnieje szereg nagrań archiwalnych, by archiwów wiedeńskiego i wymienić tylko z dawniejszych zasoby leningradzkiego. D z i ę k i s t a r a n i o m H e n n i n g a H a s l u n d a - C h r i s t e n s e n a , duńskiego w s p ó ł p r a c o w n i k a Svena Hedina, powstały w latach 1928—1939 kolejno trzy serie nagrań muzyki z t e r e n u M o n g o l i i Zewnętrznej i Wewnętrznej. Najwcześniejszy zbiór b y ł u t r w a l o ­ ny Pierwsza na wałkach pochodzi od 1936—1937) fonograficznych, Torgutów została w r e s z c i e została i na terenie z nagrana zebrana środkowej aż d o w i e l k i e g o w w następne i z północnej środkowej części chińskiego w n u t o w e nagrań Ponieważ uzasadniony jest powstawania dane o Emsheimer Mongolii obszerny i Mongolii. kolekcja Druga Wewnętrznej. (m. i n . w okolicach (z lat Ostatnia okolicach Ułan Bator) Pekinu. d r u g i e j k o l e k c j i oraz n i e brał wstęp zbioru, infomacje ludach podkreślić płytach. Mongolii r z e składają się n a treść p i e r w s z e g o i d o t y c h c z a s Mongols. na Wewnętrznej części M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , zbiór t e n sięga n a południu muru Transkrypcje dwa zachodniej udziału lub w H a s l u n d a , który ogólnohistoryczne i n f o r m a t o r a c h , u których profesjonalny i towarzyszące i m komenta­ j e d y n e g o t o m u T h e M u s i e of n a g r y w a n i u in zawiera których półprofesjonalny wiadomości o Mongołach, a w muzykę charakter the kolekcji, situ o historii szczególności nagrywał. kultywowania Warto tradycji muzycznej w Mongolii. Artykuł Emsheimera w publikacji muzyczne. tykanych punkt podejmuje materiału Oceniając The modeli widzenia na zadania zasady sprawie Emsheimer o f the Musie wydawania przyjęte dyskusję etnomuzycznego zbiorów z podstawowymi oraz k w e s t i a m i podania mongolskie folkloru muzycznego technikę do celów że s t o s u j e klasyczny spo­ naukowych, t r a n s k r y p c j i muzycznej układu, c z y l i k l a s y f i k a c j i m a t e r i a ł u i i c h r e a l i z a c j a . wyjaśnia, instrumenty trzeba wyróżnić d w a aspekty Mongols i zastosowaną opisuje system W oraz pierwszej znaków t r a n s k r y p c y j - n y c h O. A b r a h a m a i E . M . v o n H o r n b o s t e l a , k t ó r e j e d n a k musiał uzupełnić pewną ilością n o w y c h z n a k ó w d i a k r y t y c z n y c h i d e k l a r u j e się j a k o z w o l e n n i k t r a n s k r y p c j i „ f o n e t y c z n i e " ścisłej, z p r o t o k o l a r n i e u j ę t y m i w s z y s t k i m i s z c z e g ó ł a m i i z w r o t k a m i w y k o n a n i a , co p o z w a l a g o zaliczyć — stosując r o z r ó ż n i e n i e E . W . G i p p i u s a — kierunku empirycznego jako ryczność" transkrypcji Emsheimera gdyż wydaje doszukać się, się w że przeciwstawnego w przekonującej niechęci do k i e r u n k o w i analitycznemu. żadnym razie motywacji uprzedzania, a pośrednio e t a p ó w badań p o p r z e z p r z e d w c z e s n e uogólnienie Zresztą párantele naukowe Emsheimera w nie jest takiego wadą stanowiska do „Empi- opracowania, można uniemożliwiania łatwo dalszych obrazu transkrybowanej melodii. t y m zakresie są znakomite, w ten s a m sposób postępuje się m . i n . w t z w . s z k o l e w ę g i e r s k i e j z B . B a r t o k i e m i Z . K o dályem n a czele. W a r t o celowy sposób w y d a w a n i a zwrócić uwagę melodii w na — układzie przejęty za v o n H o r n b o s t e l e m synoptycznym, p o r ó w n a w c z e i określenie r o d z a j u w a r i a b i l n o ś c i s p o t y k a n e j oraz na transpozycję do wspólnej zaznaczeniem a b s o l u t n e j wysokości pozycji wszystkich co ułatwia w muzyce melodii dźwięku początkowego z — badania mongolskiej jednoczesnym wykonania. J a k się w y d a j e , t a k ż e d r u g i a s p e k t s p o s o b u w y d a n i a ź r ó d ł o w e g o m e l o d i i został rozwiązany w sposób n i e nasuwający materiału jest w p r a w d z i e dostatecznie uzasadnia . Melodie 1 wątpliwości. Pierwsze kryterium n i e m u z y c z n e , a l e n i e w i e l k a ilość m e l o d i i (91) i t ę są p o d z i e l o n e podziału decyzję n a g r u p y w g ludów, u k t ó r y c h je N a w e t w w i ę k s z y c h z b i o r a c h e t n o m u z y c z n y c h b a r d z o często p i e r w s z y j e s t p o d z i a ł g e o g r a f i c z n y , p o r . n p . r e g i o n a l n e s e r i e O. K o l b e r g a . O s t a t n i o w 1964 r . g e o g r a f i c z n ą zasadę p o r z ą d k o w a n i a w y b r a l i D . i E . S t o c k m a n n o w i e w d o s k o n a l e p r z y g o t o w a n y m i w y d a n y m t o m i e m u z y k i albańskiej. 1 �531 RECENZJE nagrano, kolejno: Buriaci, Chipchin , Daghur, ölet, 2 Jalait, Khorchin, K h o r c h i n Jasaktu, Gorlos, T u m e t , B a r i n , K h a r c h i n , Chakhar. Ciekawa zasada podziału, która polega na przeciwstawieniu jest natomiast d r u g a stylów śpiewania, pierwszego przy użyciu głosu n a t u r a l n e g o , o w y r a ź n i e ustabilizowanej artykulacji metrorytmicznej i periodycznej drugiego, budowie melodii dwóch oraz który swobodnym, i r r a c j o n a l n y m pod względem m e t r o r y t m i c z n y m , bogatym tykę, z d u s z o n y m głosem j e d n a k łatwo zabiegom wprawdzie śpiewania. P r a k t y k a m u z y c z n a wydanego do daguulai, Emsheimer oprócz pieśni t a k ż e l i c z n e m i e s z a n e konania kolekcji stępstwa, jako t o regułą z określonymi nie poddaje derywaty z s t a n o w i ą pieśni l u d o w e , d u u u l u b dwoma zaledwie wyjątkami zalicza wokalno-instrumentalne i instrumentalne w y ­ melodii charakteryzującą wokalnych. melodie Jeśli mongolskie pominąć jest o k a z j a m i , o b r z ę d a m i , g r u p a m i w i e k u i płci. W rzadkie i obserwacja rozległych w wskazuje, że jest krokach melodycznych to typ pentatoniki o spotykany raczej w Azji, związku większości muzyka przede ambitus wszystkim chętnie posługuje m e t r y c z n y m przeważają melo­ d i e p a r z y s t o t a k t o w e (a w i ę c t a k j a k w chińskiej m u z y c e ) i w o l n o m e t r y c z n e , rzadko s p o t y k a się h e t e r o m e t r i ę . Pieśni m o n g o l s k i e m a j ą z r e g u ł y c z t e r o w i e r s z o w ą zwrotkową. J a k się w y d a j e , jedyną poważną czym szerokim C h i n a c h , podczas g d y p e n t a t o n i k a a n h e m i t o n i c z n a e u r o p e j s k a się m a ł y m i k r o k a m i m e l o d y c z n y m i . P o d w z g l ę d e m wadą The od­ ich brak m o n g o l s k a o p i e r a się n a b e z p ó ł t o n o w e j p e n t a t o n i c e l u b j e j p o c h o d n y c h , p r z y pobieżna się niewielką normatywnie. materiału m u z y c z n e g o których na melizma- k l a s y f i k a c y j n y m , w o b e c czego g r u p ę m e l o d i i — — t r z e b a było sklasyfikować Większość arat-un sposobie polega w Musie of budowę the Mongols j e s t o d d z i e l e n i e w p u b l i k a c j i t e k s t u s ł o w n e g o n a g r a n y c h pieśni o d o d p o w i a d a j ą c y c h i m melodii. M i m o wysokiego możliwe ze odsłuchanie względu na K. Gronbech p o z i o m u jakości t e c h n i c z n e j i szczegółowa liczne interjekcje deformujące reprodukowane) były Instrumentarium cztery poczynione muzyczne główne dwustrunny z -khuur, l u b khur, khil sokim z dyktatu alternatywnie typu l u b khor. lub za (rzadziej kryty pomocą informatorów jest plektronów skromne okrągłym) heksagonalnym się w uważa, iż o lub wy­ podtypy, jeden rezonansowym, khil- p r z e k r o j u , lecz w y ­ oktagonalnym korpusie khorae, khuur, d o śpiewu, r z a d z i e j gra solowa. Drugi typ (jatag, jataga, l u b jitag). itag — przypominający palcami typ nieco t r a p e z o i d a l n y m stanowią kształtem — o o w a l n y m pudle rezo­ poprzeczny flet. Rzadko spo­ f l e t ó w . W p r z e c i w i e ń s t w i e d o m e l o d i i , co d o k t ó r y c h E m s h e i ­ formułowanie jakichkolwiek instrumentach mongolskich na liczne Trzeci pozamongolskie do wniosków podaje nich szereg paralele, porównawczych interesujących u Kałmuków, N a z w y m o n g o l s k i c h ludów, instrumentów i i n . podaję przeważnie w z a s t o s o w a n e j w w y d a w n i c t w i e The Musie of the Mongols. 2 wielu Emsheimer dwa dörwen-chikhe-khuur, n a n s o w y m . O s t a t n i m t y p e m i n s t r u m e n t ó w j e s t limba, wskazuje różnią iiczebnie. pudłem d o m b r a — o t r ó j k ą t n y m i shandzc t y k a się i n n e r o d z a j e i i i n s t r u m e n t y mają skórą, jest towarzyszenie k o r p u s u khil-khuur, przedwczesne, m. in. sytuacji cytry, strojonej w pentatonice anhemitonicznej i zarywanej i n s t r u m e n t y s z a r p a n e , tobshuur mer tej n a a n g i e l s k i z a p i s ó w pieśni, k t ó r e i drugi czterostrunny o niewielkim w jest pieśni I n s t r u m e n t y t e są s t r o j o n e w k w i n t a c h . G ł ó w n ą rolą p i e r w s z e g o instrumentów jest rodzajem Mongolii walcowatym, który W dokładne. Smyczkowe trapezoidalnym rezonansowym, khuuchir typy. słownych zasadniczy. jeszcze w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h . Z a p i s y t e ( n b . szczegółach o d n a g r a ń i n i e są z b y t różnia tekst o g r a n i c z y ł się d o p r z e t ł u m a c z e n i a poczynili przygodni pomocnicy n a g r a ń o k a z a ł o się n i e ­ t r a n s k r y p c j a tekstów jest uwag Buriatów pisowni �532 i RECENZJE przede wszystkim mentów m a swoje u Chińczyków, u których każdy z opisanych typów instru­ odpowiedniki. B a d a n i a n a d m o n o g o l s k ą m u z y k ą są z p e w n o ś c i ą d a l e k i e o d ukończenia, choć The o f the Musie nienia wymaga posunęły j e w y d a t n i e n a p r z ó d . W y d a j e Mongols n i u I I k o l e k c j i n a s t a w i a ł się n a u t r w a l e n i e r e l i k t ó w . N a s u w a należałoby do p r o g r a m u p o l s k i c h ekspedycji publice Ludowej muzykologa w włączyć badaniach? Wprawdzie słynne powstało w drodze gromadzenia prawy ogólnoetnograficzne, zoologiczne, a bardziej nowoczesny, na podobne nie podlegać zminiaturyzowany kolekcjonowanie w archiwum sprzęt i berlińskie i n . ze udziału f a c h o w c a , zakonserwowanego von magnetofonowy który głosu n a g r a ń P R O K O P C Z U K , Historia Już s a m tytuł o m a w i a n e j wy­ zakątków pozwoliłby współcześnie tym n i e może czy a n a l i z y Afryki pozycji się i uwarunkowań w y ­ się ograniczać papierowych d o odsłu­ zapisów. Staszewski W a r s z a w a 1964 w zarysie, zwraca się odbywających Jan JERZY Horn- m a t e r i a ł ó w e t n o m u z y c z n y c h , lecz w y d a j e d y s k u s j i , że w n i k l i w e o b s e r w o w a n i e bezpośredniego chiwania Re­ udziału przez liczne wszystkich przemian w zakresie p r a k t y k i muzycznej, badanie jej f u n k c j i maga Mongolskiej i przewidzieć nagrań f o n o g r a f i c z n y c h handlowe nagrywa­ się p y t a n i e , c z y n i e etnograficznych problematyki etnomuzykologicznej bostela świata, się, że u z u p e ł ­ jeszcze p o d s t a w a ź r ó d ł o w a , t y m b a r d z i e j że H a s l u n d p r z y szczególną u w a g ę k a ż d e g o a f r y k a n i - sty. N i e t r z e b a c h y b a udowadniać n a t y m m i e j s c u , j a k wielką w a g ę do p r o b l e m ó w historii Afryki przywiązują wszyscy etnografowie e t n i c z n y m i tego k o n t y n e n t u . N i c więc dziwnego, c o w e j książki j e s t z a j ę c i e m szczególnie świata. oczekiwano Jednakże brak zagadnieniami już o d d a w n a . J e g o już o d p i e r w s z y c h l a t z a i n t e r e s o w a n i a stycznych, j a k również się interesującym. P o l s k i e g o podręcznika h i s t o r i i A f r y k i była o c z y w i s t a zajmujący że l e k t u r a t e j p r a w i e 3 0 0 - s t r o n i - poważniejszych tradycji polskich w niezbyt rozwinięte jeszcze potrzeba się n a u k i p o l s k i e j tą częścią badaniach k o n t a k t y naszych afrykani- uczonych ze ś w i a t e m n a u k o w y m C z a r n e g o L ą d u czyniły z a d a n i e n a p i s a n i a t a k i e j h i s t o r i i szcze­ gólnie t r u d n y m . Toteż próby p r e z e n t o w a n e j z t y m większym szacunkiem należy podejść do pierwszej n a m przez Jerzego Prokopczuka. A u t o r z a r y s u , h i s t o r y k z w y k s z t a ł c e n i a , znający p r o b l e m y e k o n o m i c z n e tyczne A f r y k i p o północnej m i a ł o k a z j ę osobiście poznać część A f r y k i i zachodniej t y m , że o m a w i a n a dnie rozeznanie rycznego i czasie s w o i c h części t e g o k o n t y n e n t u . W s z y s t k o p r a c a n a p i s a n a została p r z e z dziedzinie odtwarzania poszczególnych społecznych Afryki. poznanej Dzięki literatury szerokiemu wachlarzowi naukowej otrzymaliśmy lecz i p r ó b i c h i n t e r p r e t a c j i , m a j ą c y c h ginalności, a w i ę c s t a n o w i ą c y c h w już p o l s k i w k ł a d R o z p a t r u j ą c poszczególne r o z d z i a ł y Historii t o p r z e m a w i a w i ę c za etapów i pełną wielu wypadkach analogii z opublikowaną przez 1 de t. I: tylko znamię ory­ Afryki. n i e t r u d n o ustalić, że h i s t o r i a Afryki R. C o r n e v i n a l'Afrique, bogatemu nie d o badań n a d historią Historią s z c z e g ó l n y m i s y n t e z a m i d o t y c z ą c y m i różnych r e g i o n ó w A f r y k i R. C o r n e v i n , Histoire P a r i s 1962. histo­ gospodarczych zainteresowań książkę odpowie­ rozwoju t e g o k o n t y n e n t u n i e została p o t r a k t o w a n a k o n w e n c j o n a l n i e . N i e m o ż n a szukać i poli­ podróży u c z o n e g o posiadającego A f r y k i , j a k również w dziedzinie współczesnych stosunków zasobowi faktów, w w Des Origines Afryki t a m więc i czy (jak np. w au XVle z po­ pracach Siècle, �533 RECENZJE Suret-Canala czy J u l i e n a ) . O m a w i a n y 2 w n i o s k u doprowadzić nika, jakimi państwa wieniu drogami afrykańskie zują. P r z y takich historii i osiągnęły Afryki poświęcono systemowi metropolie w lektura jakim swoją założeniach p r a c y do t y n e n c i e afrykańskim w Afryki musi dzięki niepodległość lepsze z r o z u m i e n i e omówieniu procesu rozdziałów i j a k tę niepodległość została form na części p r a c y podporządkowania sie w y z w a l a n i a w się p a ń s t w t e n etap jest Jednakże jakie jarzma podległości świadczy p r a s y . Całą książkę z a m y k a afrykańskiej. choćby przyszłości Że sądząc po autora cieszą proporcjach się Lądu związane z procesami k u l t u r y , wreszcie miały formowania — tę okre­ ucisku kolonialnego. Oczy­ wiadomości perspektywę tak bliskie etnografowi, będą w czasach, zaczerpniętych ogromne w widzi bardzo którym znaczenie tradycyjnych struktur nie­ realnie, m ó w i , że przemiany „Dla społeczne się g r u p i k l a s społecznych, r o z w o j e m z rozkładem pro­ w rozdział poświęcony p e r s p e k t y w o m Prokopczuk jego zdanie, Czarnego partii zastosowały c z y t e l n i k o w i , b o zaistniał k t ó r y c h m ó g ł go już śledzić osobiście n a p o d s t a w i e z codziennej i spod polskiemu kon­ najwięcej poszczególnych wyzysku, zainteresowaniem afrykańskich najbliższy omó­ potraktowana b l e m y z k r ę g u p r z e m i a n s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h zachodzących w A f r y c e wiście reali­ część k s i ą ż k i poświęcona pozostałej afrykańskich. czytel­ współczesne p r z e m i a n , j a k i e zachodziły analizie największym (bo do t a ­ zorientować historycznym europejskiej okresie k o l o n i a l n y m . W k o l o n i a l n e m u oraz m a za z a d a n i e Prokopczuka) wydarzeniom kolonizacji s t o s u n k u do k o l o n i i poszczególnych zarys pracy cała p i e r w s z a okresu j a k o wstęp umożliwiający miejsca bowiem 3 kiego oświaty rodowo-szczepowych" *. W ł a ś n i e t e n r o z k ł a d t r a d y c y j n y c h s y s t e m ó w społecznych, k t ó r y r o z p o c z ą ł się u p r o ­ g u k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , a który bliższych dziesięcioleciach on zajmie w przyszłej historii procesu jest sejsmografem najdrobniejsze chociażby t r w a n i e u s t a n n i e d o dziś, z a d e c y d u j e o tempie rozwoju świata. E t n o g r a f historii w zmiany się podanej ostatnio przez termin: w i socjolog s t r u k t u r z e społecznej antropologia Prokopczuka naj­ badając przebieg tego t r a k c i e j e j s t a w a n i a się, i t o w y c z u l e n i e czyni jego i b a d a n i a d z i e ł e m o szczególnej w a r t o ś c i u ż y t k o w e j . N i e n a d a r m o w i ę c nia w całego k o n t y n e n t u i o m i e j s c u , j a k i e historii stosowana. Dlatego gospodarczej i sądzę, że politycznej na obserwacje upowszech­ uzupełnienie Afryki historią p r z e m i a n k u l t u r y tego k o n t y n e n t u byłoby dziełem naprawdę w a r t y m wysiłku, gdyż w t e n sposób m o g ł a b y p o w s t a ć j e d y n a w s w o i m r o d z a j u i n t e g r a l n a h i s t o r i a C z a r ­ nego Lądu. Elementy takiego p o t r a k t o w a n i a zagadnienia i A n g o l i znaleźć m o ż n a już w książce B . D a v i d s o n a Afryka w stosunku do Konga s i ę , którą a u t o r budzi 5 w s p o m i n a , a l e w zupełnie i n n y m kontekście. Biorąc jednak p o d u w a g ę , że a u t o r j e s t p r z e d e g a d n i e n i a czysto etnograficzne wszystkim historykiem i n i e leżą w k r ę g u j e g o b e z p o ś r e d n i c h m u s i m y zdać s o b i e s p r a w ę z t e g o , że n a s z p o s t u l a t j e s t s k i e r o w a n y r a c z e j nę przyszłych badaczy przeszłości k o n t y n e n t u afrykańskiego, którzy muszą w y w o d z i ć się ze ś r o d o w i s k a h i s t o r y k ó w . W i e l e d o p o w i e d z e n i a nawet przy obecnym stanie n a u k i , m i e l i b y również archeologowie, gnalizowanie 2 p a r a g r a f u poświęconego pewnych spraw, i t y m problemom, to — Por. np. J . S u r e t - C a n a l e , powiedzmy Afrique Noire, znajdujemy sobie szczerze Occidentale 1958. 3 4 5 C. A . J u 1 i e n , Histoire S t r o n a 280 o m a w i a n e j W a r s z a w a 1957. de l'Afrique książki. du Nord, P a r i s 1956. w nie stro­ zawsze na ten temat, a jest t o t y m w i ę k s z ą p o t r z e b ą c h w i l i , że w o m a w i a n y m z a r y s i e P r o k o p c z u k a , m i m o specjalnego za­ zainteresowań,, wydzielenia zaledwie — zasy­ bynajmniej et Centrale, Paris �534 RECENZJE n i e najważniejszych. N i e od rzeczy będzie więc z a s t a n o w i e n i e nasza wiedza o archeologii p r a c y B . D a v i d s o n a , Stara tłumaczenia w polskiej książki tego Afryka Henri k o n t y n e n t u jest na nowo Lhote'a o odkryta 6 W zasadzie, malowidłach skalnych Sahary nie sztuki najdawniejszych pierwotnych , społeczeństw a t o ze w z g l ę d u szawskiego czyn N a t u r a l n i e najbogatszą coraz wiadomo, na wieloletnie więcej że pisze się prace (W. C h m i e l e w s k i ) oraz w archeologiczną badawcze Misji Afryki starożytny Uniwersytetu War­ przy­ s prowadzone Afryce posiada Michałowskiego . Z t y c h s a m y c h u nas o w y k o p a l i s k a c h w od p e w n e g o czasu „Etnografii niektóre p r o b l e m y a r c h e o l o g i i literaturę pod k i e r o w n i c t w e m Kazimierza Anto­ poświęco­ 7 ne sztuce n a j d a w n i e j s z y c h mieszkańców A f r y k i . Poza t y m w V I I t o m i e P o l s k i e j " znaleźć m o ż n a a r t y k u ł o m a w i a j ą c y Egipt, mamy na ten temat. C h l u b ­ w t e j r e g u l e są j e d y n i e r o z d z i a ł y w s k r y p c i e W ł o d z i m i e r z a n i e w i c z a , p t . Historia Południowej. oprócz , oraz ostatnio o p u b l i k o w a n e g o literaturze popularnej a n i jednego opracowania n y m wyjątkiem się, d l a c z e g o d o dziś t a k słaba. są p r a c e Zachodniej Nubii. Z drugiej wykopaliskowe w (S. F i l i p o w i a k ) . B i o r ą c strony Sudanie jednocześnie p o d u w a g ę f a k t , że w p o s z c z e g ó l n y c h b i b l i o t e k a c h k a t e d r a r c h e o l o g i i znajdują najważniejsze obce publikacje z zakresu archeologii Afryki oraz zdając się sobie s p r a w ę z t e g o , że n a s z y c h a r c h e o l o g ó w w i ą ż ą l i c z n e k o n t a k t y n a u k o w e z a r c h e o l o ­ gami z a c h o d n i o e u r o p e j s k i m i interesującymi rzec, że w najbliższych syntezy prehistorii historia Prokopczuka, z a g a d n i e n i a m i , śmiało można c z a s a c h w a r t o b y pokusić się o n a p i s a n i e p i e r w s z e j próby Afryki, a mogłyby wówczas posiadać się t y m i podobne wstęp zarysy znacznie historii kontynentu, godniejszy i głębiej jak się­ g a j ą c y w istotę z a g a d n i e n i a . Znacznie w bardziej skomplikowanie przedstawia d z i e d z i n ę p o z n a n i a przeszłości A f r y k i . W się s p r a w a w k ł a d u zasadzie, pomijając n y c h p r a c , k t ó r e ze z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w n i e m o g ą woczesnych historii XIX-wiecz­ stanowić p o d s t a w y uogólnień w t y m z a k r e s i e , w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j etnicznej ponieważ etnografów kilka Czarnego pozostali Lądu afrykaniści liczą polscy się jedynie zajmują się prace Jana przede Czekanowskiego, wszystkim w s p ó ł c z e s n y c h p r z e m i a n społecznych n a t y m k o n t y n e n c i e . T a k w i ę c w w którym poproszono b y etnografów o naszkicowanie do n o ­ dotyczącej sprawami momencie, przeszłości e t n i c z n e j Afryki w c e l u w k o m p o n o w a n i a j e j w r a m y ogólnej h i s t o r i i t e g o k o n t y n e n t u , m u s i e l i b y ś m y poprosić o dłuższą z w ł o k ę w w y k o n a n i u t e g o z a d a n i a , o z w ł o k ę sięgającą co naj­ m n i e j k i l k u l a t . J e s t t o n a j l e p s z y d o w ó d t e g o , że p e w n e p r z e m i l c z e n i a P r o k o p c z u k a są j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n e . M u s i m y b o w i e m zdać s o b i e s p r a w ę z o b i e k t y w n y c h trudności, j a k i e p i ę t r z y ł y Afryki. N i e oznacza niedomówień l u b zgoła 167—170 P r o k o p c z u k drogą w y l i c z e n i a się p r z e d autorem pierwszego w t o b y n a j m n i e j , byśmy m i e l i rzeczowych przedstawia historii autora z wszystkich błędów. P r z e d e w s z y s t k i m s k o r o n a s t r o n a c h czytelnikowi (i to niezbyt k o m p l e t n e g o ) wościowych A f r y k i Polsce z a r y s u rozgrzeszyć problem zróżnicowania opierając się n a s t a t y s t y c e i n a N a r o d a c h Afriki , 9 cza, b y w t e n sposób n a j w a ż n i e j s z y etnicznego większych g r u p e t n i c z n y c h i n a r o d o ­ to nie ozna­ e f e k t został już osiągnięty. O c z y w i s t y wydaje się f a k t , że p r o b l e m t e n został p o r u s z o n y w sposób b a r d z o p o w i e r z c h o w n y , a w i ę c w wysokim stopniu niezadowalająco. Zróżnicowanie etniczne Afryki to nie t y l k o różnice w n a z w a c h l u d ó w i p l e m i o n , t o p r z e d e w s z y s t k i m różnice w t r a d y c j i i k u l W a r s z a w a 1961. W a r s z a w a 1957. S z e r s z e o m ó w i e n i e osiągnięć a r c h e o l o g ó w p o l s k i c h w A f r y c e znaleźć można w a r t y k u l e W. A. D a s z e w s k i e g o , P o l s k i e badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 7: 1963, s. 464—473. Narody Afriki, p o d r e d . D . A . O l d e r o g g e i I . I . P o t e c h i n a , M o s k w a 1954. 6 7 8 9 �535 RECENZJE t u r z e , a zwłaszcza w s p o s o b i e kazanie życia. C z y n i e w a ż n i e j s z e j a k w i e l k i dystans w Południowej i Centralnej rozwoju (Buszmeni d l a c z y t e l n i k a byłoby w y ­ d z i e l i n p . l u d y zbieracko-łowieckie i Pigmeje) o d ludów pasterskich Afryki (reprezen­ tujących zresztą b a r d z o r ó ż n y stopień r o z w o j u k u l t u r o w e g o — w y s t a r c z y wymienić chociażby H o t e n t o t ó w , T u a r e g ó w , W a t u s s i , F u l b e j ó w ) czy k o p i e n i a c z y c h (cały k o m ­ p l e k s ludów A f r y k i Zachodniej, bardzo zaawansowanych zróżnicowania bokiej Wschodniej i Południowej). G d y d o d a m y k u l t u r o w e g o będzie znacznie prawdzie historycznej wątpliwości potrzeba do tego w r o z w o j u r o l n i c z y m mieszkańców A f r y k i Północnej niż s u c h e bardziej zestawienie uzupełnienia t y c h b r a k ó w w obraz s k o m p l i k o w a n y i bliższy liczb i nazw. N i e ulega przyszłych w y d a n i a c h głę­ więc omawia­ n e j książki. Z etnograficznego niczne. Przyczyn autor d o usunięcia w rozdziały, w we wczesnych widzenia nieścisłe są również s t a n u r z e c z y szukać n a l e ż y zaczerpnął w i a d o m o ś c i biazgi łatwe niają punktu takiego których w dotyczące poszczególnych przyszłości. W i e l e Prokopczuk niektóre doborze pewne która dotrze zdezorientować do szerokich najważniejsze kręgów czytelników. z nich. Wedłu społeczeństwa odbiorców, Pozwolę nieścisłości i b ł ę d y więc sobie autora podstawową masę tutaj Afryki Północnej z tego zakresu uwagę tubylczej oczywisty na Afryki jest fakt, z dziś j e s z c z e z a m i e s z k u j ą c y c h t e t e r e n y t u b y l c ó w , a l e przybyli ze wschodu, i to najprawdopodobniej z terenów A z j i . I n n a s p r a w a , że c h r o n o l o g i a t e g o z a s a d n i c z e g o p r z e m i e s z c z e n i a dziś n i e j e s t j e s z c z e zupełnie p e w n a . dzeniem, w dro­ przyczy­ afrykańskie zwrócić ludności Północnej s t a n o w i l i zawsze B e r b e r o w i e . D l a każdego e t n o g r a f a że są o n i n a j d a w n i e j s z y m i Przedniej kłopotów o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . Z e w z g l ę d u n a zasięg i w a g ę t e j p u b l i k a c j i , mogą do et­ jakich l u d ó w . Są t o j e d n a k poważniejszych opisuje nazwy źródeł, z że w niektórych Poza t y m , któż m o ż e zgodzić się ze k r a j a c h a r a b s k i c h panował t e o k r a t y c z n y z t y c h państw władca nawet potomkiem Mahometa b y ł jednocześnie (szeryfem), n i e oznacza, system do stwier­ rządów. F a k t , i naczelnym że kapłanem l u b b y ustrój t e g o p a ń s t w a miał być t e o k r a t y c z n y . Z k o l e i n a s t r o n i e 43 z n a j d u j e m y chrześcijaństwa na Czarny z d a n i e , w k t ó r y m m ó w i się, że jając o d r o d z e n i u a n i m i s t y c z n y c h w i e r z e ń r e l i g i j n y c h w ś r ó d ludności Nie sądzę, b y w wpływ XVII chrześcijaństwa w., bo o t y m okresie i o Afryce i stanowił stwierdzenie, jaki z najsilniejszych że chrześcijaństwo nalne. T o raczej w jeden słabość chrześcijaństwa s k u t e c z n i e , t a k potężnej p o z y c j i sprawę odpowiedzi jest tę n a l e ż y odrodzeniu sprzyjała organizacyjnych. a n i m i z m u , jest przeciwstawiać i s l a m u na t y c h terenach? tak, by czytelnik n a t o p y t a n i e . Chrześcijaństwa Tak dość samo orygi­ t e m u o d r o d z e n i u , ale wówczas, k u l t u r o w y mógłby wyświetlić mowa, powstrzymać A f r y k i już o k i l k a w i e k ó w w c z e ­ czynników sprzyjało sposób t e n słaby e l e m e n t wości, że afrykańskiej". Zachodniej b y ł już n a t y c h t e r e n a c h t a k s i l n y , b y m ó c ekspansję i s l a m u , k t ó r y p o j a w i ł się n a z a c h o d z i e śniej „Przenikanie K o n t y n e n t z a h a m o w a ł o dalszą ekspansję i s l a m u s p r z y ­ Nie ulega się, i t o t a k więc n i e musiał i jego r o l i dotyczy wątpli­ s a m szukać r ó w n i e ż i następne zastrzeżenie. P r o k o p c z u k pisząc o o k r e s i e u p a d k u k r ó l e s t w a k o n g i j s k i e g o w X V I w . w s p o m i n a , że „ C z y n n i k w i ą ż ą c y — mowana przez różne szczepy — ideologia zbyt chrześcijańska, swoiście zresztą b y ł słaby, a b y u t r z y m a ć więzy poj­ międzyple- m i e n n e " . S k ł o n n y j e s t e m t w i e r d z i ć , że chrześcijanizm w K o n g u n i g d y c z y n n i k i e m I 0 w i ę z i p o n a d p l e m i e n n e j w sensie p a ń s t w o w o t w ó r c z y m n i e był. P o w t ó r e w momen­ cie p o j a w i e n i a się w K o n g u p i e r w s z y c h P o r t u g a l c z y k ó w k r ó l e s t w o t o z n a j d o w a ł o się 1 0 S t r o n a 45. �536 w RECENZJE rozkwicie stosunków i znane było z dobrze panujących w zorganizowanej administracji j e g o g r a n i c a c h . Już w t e d y musiała i z więc pokojowych istnieć pewna w i ę ź p o n a d p l e m i e n n a , która później m o g ł a być d o d a t k o w o w z m o c n i o n a p r z e z p r z y ­ jęcie chrztu przez d z a n i a . N i e można czy innym instytucja gatywną wszystkich notabli jednak w działaniem instytucji w historii i regionalnego upadku chrześcijaństwa. p o l i t y c z n a średniowiecznej rolę centralnego t e j s y t u a c j i wiązać Inna i nowożytnej n i e t y l k o królestwa sprawa, Europy Konga, aparatu tego królestwa że odegrał ale również zarzą­ z takim kościół jako wyraźnie ne­ i w wypadku w i e l u i n n y c h organizmów państwowych A f r y k i . T r u d n o na t y m m i e j s c u wymienić wszystkie tego rodzaju wątpliwe stwierdzenia autora. Niech wyżej wspomniane służą j e d y n i e za p r z y k ł a d , że n a w e t p r z y p i s a n i u h i s t o r i i A f r y k i n i e sposób o m i n ą ć k o n s u l t a c j i e t n o g r a f i c z n e j , k t ó r e j w Zarysie p i s a n y m przez P r o k o p c z u k a najwyraź­ n i e j zabrakło. P o d s u m o w u j ą c t e k r y t y c z n e u w a g i c h c i a ł b y m j e d n a k r a z j e s z c z e podkreślić, ż e omawiana książka jest pierwszą tego rodzaju próbą dokonaną w Polsce i jako t a k i e j należą się szczególne w z g l ę d y . Część słabych p u n k t ó w o d z w i e r c i e d l a jedynie obiektywne trudności, z jednak w y n i k i e m zbyt jest przed jakimi staje pośpiesznego p o z w a l a m i e ć nadzieję, że w n a j b l i ż s z y m zania nowej jednak redakcji tej pracy czasu możemy wierającym każdy syntezy część tej nich historii, co czasie można b ę d z i e s p o d z i e w a ć się u k a ­ odpowiednio posługiwać historyk Afryki, opracowywania poprawionej się książką i uzupełnionej. D o t e g o Prokopczuka j a k o k o m p e n d i u m za­ s z e r e g w a r t o ś c i o w y c h w i a d o m o ś c i i uogólnień, p o d w a r u n k i e m w s z a k ­ że z a c h o w a n i a terpretacje. krytycznego Dla spojrzenia etnografa-afrykanisty na podawane Historia przez a u t o r a f a k t y i i c h i n ­ Afryki j e s t książką, która w i n n a spełniać r o l ę r o z d z i a ł u w w Prokopczuka zarysie podręcznej e n c y k l o p e d i i a f r y - kanistycznej. Krzysztof Makulski N O M A D E S E T N O M A D I S M E A U S A H A R A , P a r i s 1963 Geografia dziej głodu p o k r y w a się w lub mniej przychylnych zasadzie z geografią człowiekowi. Niekiedy stref ekologicznych na przestrzeni bar­ kilkunastu w i e k ó w z m i a n y k l i m a t y c z n e p o t r a f i ą przekształcić życiodajną k i e d y ś k r a i n ę w w y ­ s u s z o n y s t e p l u b zgoła w pustynię, która n i e j e s t j u ż w s t a n i e w y ż y w i ć kującą j e j t e r e n y populację. P o z o s t a j e w ó w c z a s j e d n o t y l k o w y j ś c i e — Lecz przy obecnym tempie przyrostu naturalnego emigracja cza zawsze gorszenia zagęszczenie ludności się s y t u a c j i w w innej strefie r e j o n i e , który przyjął przestała b y ć r a c j o n a l n y m r o z w i ą z a n i e m w wieniowymi ludzkości. wykorzystania Ta właśnie dziedzinie refleksja legła niekorzystnych stref ekologicznych z jednej strefy doprowadzając emigrantów. u zamiesz­ emigracja. ozna­ do nagłego T a k więc gospodarki zasobami podstaw j a k o bazy po­ emigracja wyży­ poszukiwań dróg dla mniejszych grup ludnościowych, k t ó r e p o p r z e z m a k s y m a l n ą r a c j o n a l i z a c j ę g o s p o d a r k i m o g ł y b y u t r z y ­ mać s w ó j d o t y c h c z a s o w y Przykładem p o z i o m życia, a n a w e t w p o s z u k i w a n i a t a k i c h możliwości wijane, badania nad strefami suchymi. K i l k a agenda badawcza za sobą p o w a ż n y przy UNESCO dorobek zajmująca naukowy w p e w n y m s t o p n i u go są, o s t a t n i o b a r d z o l a t t e m u powstała się t y m i polepszyć. intensywnie nawet zagadnieniami. M a postaci dwudziestu p a r u publikacji l i s t y c z n y c h poświęconych w y b r a n y m z a g a d n i e n i o m roz­ specjalna ona już specja­ hydrografii, klimatologii i bio- �537 RECENZJE logii regionów punktu i półpustynnych widzenia koczownikom pozycją Sahary, faktograficznym, jaki i pustynnych . Ale w której wartość sobą przynosi, ze najciekawszą 1 jest w y d a n a 1963 r . p r a c a polega lecz z etnograficznego poświęcona koczownictwu nie tylko na bogatym również materiale i na pewnych założeniach metodologicznych bliskich naszemu p u n k t o w i widzenia. Nomades nych et nomadisme i zredagowanych specjalistów i jest w au Sahara wywodzących Maroka . Zasadniczym się z celem 2 różnych i możliwości Takie właśnie który podzielono cyjne oraz rozwoju założenie artykułów naukowych swoje Francji, m i a r ę pełna a n a l i z a układach znaleźć a świat jest w z uwzględnieniem nowych podstawowe Koczownictwo t a i l l o n a zawierający w musiało na dwie ośrodków tej pozycji n y c h warunków pasterstwa n a Saharze nych zasadzie z b i o r e m ułożo­ p r z e z C. B a t a i l l o n a , a n a p i s a n y c h p r z e z zespół w y b i t n y c h jego t r a d y c j i historycz­ politycznych odbicie Algierii współczes­ w i ekonomicznych. układzie całego tomu, części z a t y t u ł o w a n e : Koczownictwo Całość współczesny. poprzedza ogólną c h a r a k t e r y s t y k ę k o c z o w n i c t w a trady­ wstęp saharyjskiego C. B a ­ oraz opis t r a d y c y j n y świat pas­ środowiska p u s t y n n e g o S a h a r y . Zagłębiając terski Sahary się w lekturę p i e r w s z e j części o m a w i a j ą c e j ł a t w o zdać n a m s o b i e s p r a w ę ze s p e c y f i k i t e g o ś w i a t a ukształtowa­ n e g o n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h k i l k u n a s t u w i e k ó w w w a r u n k a c h d a l e k o idącej izo­ l a c j i mającej c h a r a k t e r j a k n a j b a r d z i e j d o b r o w o l n y , a związany z z a w i s t n y m s t r z e ­ żeniem własnych przywilejów w dziedzinie handlu transsaharyjskiego oraz ho­ d o w l i w i e l b ł ą d ó w . O w a h e r m e t y c z n o ś ć społeczna m i e s z k a ń c ó w S a h a r y , która u c h r o ­ niła i c h p r z e d w i e l o m a nocnej czy k a t a k l i z m a m i , j a k i e n a w i e d z i ł y społeczeństwa A f r y k i Zachodniej, w s p ó ł c z e s n e j , którą stała można się jednocześnie przeżyć jedynie przyczyną i c h słabości Pół­ w p o d w a r u n k i e m umiejętnego epoce przysto­ s o w a n i a się d o n a g ł y c h z m i a n e k o n o m i c z n y c h i p o l i t y c z n y c h . T a k w i ę c t o , co s t a ­ n o w i ł o g ł ó w n ą siłę k i l k a w i e k ó w t e m u , w t e j c h w i l i działa n a n i e k o r z y ś ć pasterzy s a h a r y j s k i c h stawiając i c h z g ó r y w b a r d z o n i e p o m y ś l n y m położeniu. Jeśli s y t u a c j a ta nie ulegnie niku ł e g o obniżania Z żemy W z m i a n i e , szereg p l e m i o n s a h a r y j s k i c h ulec może zagładzie, w stale pogarszających się s t o p y rolą p o s z c z e g ó l n y c h życiowej z mieszkańców nich Sahary społeczno-politycznej teryzuje uwagę wartości i Tuaregów postawy na zagadnienia towania się w więzi znajomości czasie. W społecznych jako osobnym łączących rozwój charakterystyką podstawową (C. B a t a i l l o n ) . W świata na taki wy­ i sta­ naturalnego. sytuacji m o ­ p o s z c z e g ó l n y c h r o z d z i a ł ó w t e j części. krótką plemię a co za t y m i d z i e do z a n i k u przyrostu wpływających analizie poprzedzonym omówiono ekologicznych, prowadzącej czynników zapoznać się dzięki d o k ł a d n e j pierwszym cyfiki się w a r u n k ó w etnicznego organizacji drugim, ten sam autor, charak­ koczowniczego przestrzeni składu jednostkę Sahary geograficznej zwracając i p u n k c i e C. B a t a i l l o n r o z p a t r u j e nomadów Sahary, pisząc szczególną umiejętność orien­ problem między innymi, spe­ że O t o t y t u ł y n i e k t ó r y c h z n i c h : C o m p t e r e n d u des recherches relatives à l'hydrologie de la zone aride; Human and animal ecology. Reviews of research Ecologie humaine et animale. Compte rendu de recherches; Guide des travaux de recherches s u r l a mise en valeur des régions arides; Climatologie. Compte rendu de recherches; Hydrologie des régions arides. Progrès récents; Les plantes médicurales des régions arides; Histoire de l'utilisation des terres des régions arides; Les problèmes de la zone aride. Actes du colloque de Paris i i n . Wśród współautorów o m a w i a n e j p u b l i k a c j i widnieją n a z w i s k a : Claude B a ­ t a i l l o n (Casablanca), Jean Bisson (Alger), R o b e r t C a p o t - R e y (Alger), André C a u n e i l l e (Caudiès-de-Fenouillèdes, P i r e n e j e W s c h o d n i e ) , Renée H e y u m (Paryż), P i e r r e Rognon (Alger), Madeleine Rovillois-Brigol (Paryż—Alger), Benno Sarel-Sternberg (Tunis—Paryż), Charles Toupet (Dakar) i C h r i s t i a n Verlaque (Alger). 1 2 �538 RECENZJE „Rozrzucenie ludzi na w i e l k i c h przestrzeniach, niebezpieczeństwa ze s t r o n y g i e j p r z y r o d y , która g r o z i śmiercią z p o w o d u głodu l u b p r a g n i e n i a , w r e s z c i e z w i ą z a n e z n i e p e w n o ś c i ą i s t a n e m stałej w o j n y mi wymagały stemu zarazem ostrożności w poszanowania praw między poszczególnymi daleko idącej stosunku do obcego" . Trzeci plemiona­ gościnności, jak i rozdział poświęcono 3 wro­ ryzyko sy­ zagadnie­ n i o m kontaktów zewnętrznych, głównie w sferze h a n d l u , r e l i g i i i ruchów a n t y f r a n ­ cuskich. I c h znaczenie polegało przede wszystkim m e n t ó w k u l t u r y z z e w n ą t r z , co z n a l a z ł o p e w n e jowego oraz małymi monografiami pasterstwa hary. t a k J . Bisson pisze I rozwoju i s l a m u n a Saharze. o problemach a M a u r e t a n i i Sahelijskiej W Tuaregów części d r u g i e j koczowniczych artykule C. między oraz poświęconym z podniesienia (C. B a t a i l l o n ) i N e f z a o u a terze monograficznym pasterskich problemy (Benno książki i w y s z ł y zwracające pasterzy oaz szkic form pół- o półkoczowniSufu Następne nych społecznych, k t ó r e artykuły o studium t u więc poprzedniej o artykuł Nomadyzm ple­ omawiają już części Opór, czyli a ekonomia współ­ uwagę na to, j a k poważnym u t r u d n i e n i e m włą­ współczesnej się d o p r a c y w po wynikającemu O s t a t n i m rozdziałem o c h a r a k ­ artykułów z a w a r t y c h w j a k również między i n n y m i do u Tubów. t r a d y c y j n y m . T a k więc znajdujemy Ouargla. z analizy przystosowania prawideł higieny Rognon a następnie s t u d i a o p ó ł k o c z o w n i k a c h s p o d pióra C. B a t a i l l o n a . C h o d z i czesna P. są Sa­ koczownictwa, demograficznemu Sarel-Sternberg). grupy nomadyzmu, czenia ewolucji o koczownictwie pasterstwie części j e s t szkic M . R o v i l l o i s - B r i g o l dotyczący s e d e n t a r y z a c j i wokół ogólne w y n i k a j ą c e schylkowość w poziomu tej L'Gouacem, o ele­ zwycza­ mieszkańców wszystkim na zagadnieniach rozrostowi (A. Cauneille), rozdziały grup u Reguibat Ch. Toupet R. C a p o t - R e y kierunkach zmian kach L i b i i Zachodniej mion o koczownictwie Ahaggaryjskich i wreszcie ostatnie podstawowych s k u p i o n o się p r z e d e Bataillona innymi Cztery u kilku na przenikaniu pewnych odbicie w ewolucji p r a w a gospodarki algierskiej przemyśle. W y p ł y w a zabraniają jest ich to przede członkom nieumiejętność wszystkim z pew­ szlacheckiej zaj­ warstwy m o w a n i a się pracą, a z w ł a s z c z a f i z y c z n ą . W t e n sposób doszło d o c h a r a k t e r y s t y c z ­ n e g o p a r a d o k s u społecznego, p o n i e w a ż obecny układ s y t u a c j i p o z w a l a na szybkie w z b o g a c e n i e się w a s a l o m , k t ó r z y n i e m a j ą żadnych ograniczeń s o c j a l n y c h w mowaniu pracy w przedsiębiorstwach naftowych. Ze podej­ zrozumiałych w z g l ę d ó w n a ­ r u s z a t o w p o w a ż n y m s t o p n i u d o t y c h c z a s o w ą r ó w n o w a g ę sił p o l i t y c z n y c h w społeczeństw nie s a h a r y j s k i c h powodując pogłębianie się i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j . Całość modernizacji koczownictwa legać, zdaniem wiednich możliwości pojenia zamykają pasterskiego technicznych zabezpieczenia i pogarsza­ u w a g i C. B a t a i l l o n a dotyczące Modernizacja pasterstwa poprzez ekonomicznych. funkcjonowania bydła, j a k r ó w n i e ż większej Tak ilości lepszego g o s p o d a r o w a n i a ta powinna po­ zastosowanie więc istnieją studni informować również łoby o rozwinięcie n a zwiększenie jeszcze traktowane pozbywają. To strefach przyszłych świadomości komercjalizacji jako z kolei źródło łączy opadów. ekonomicznej bydła, k t ó r e prestiżu, się Poważnym niezbędnych d l a przez z potrzebą dotąd w co Sahary, co byłoby wpłynę­ wielu wypadkach właściciele skolaryzacji, dobrego która b y m o ­ osiągnięciem mieszkańców odpo­ poważne pastwiskami. Wiele m o ż e t u zdziałać r o z w i n i ę c i e gęstszej s i e c i służby m e t e o r o l o g i c z n e j , gła niechętnie ponieważ go będzie k w e s t i a p e w n e j działu s o c j a l n e g o 3 Nomades n a feudałów et nomadisme „rewolucji" społecznej polegającej i w a s a l i . Współczesne b o w i e m au Sahara, P a r i s 1963, s. 40. jest się podniesienie o ś w i a t y p o z w o l i ł o b y n a szybszą e w o l u c j ę społeczną. N a d a l j e d n a k p o w a ż n y m blemem łonie i na Saharze. autora, na racjonalizacji rozwiązań się i z o l a c j i p a s t e r z y pro­ na r e w i z j i po­ warunki wymagają �539 RECENZJE demokratyzacji stosunków społecznych opartych na hodowli P o z a t y m i posunięciami s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i pewne i eksploatacji polepszenie bydła. s y t u a c j i może przynieść o s i e d l e n i e się p o w a ż n y c h o d ł a m ó w p l e m i o n i i c h przejście n a r o l n i c z y t y p g o s p o d a r k i . Z r e s z t ą p r o c e s t e n i s t n i e j e już o d d a w n a , a o s t a t n i o n a w e t z n a c z n i e w z m a g a . W s z y s t k o t o w s k a z y w a ł o b y n a poważne możliwości zapobieżenia gospodarczemu, jaki charakteryzuje Jednakże w p r o w a d z e n i e obecnie tych zamierzonych tradycyjną ekonomikę zmian, zdaniem saharyjską. C. B a t a i l l o n a , n i e b ę ­ d z i e rzeczą ł a t w ą i w y m a g a ć będzie w i e l u w y s i ł k ó w , i t o n i e t y l k o ze s t r o n y jów bezpośrednio mów zainteresowanych, lecz również ze się regresowi strony większych kra­ organiz­ międzynarodowych. Cennym uzupełnieniem Nomades p a s t e r s k i c h , o k t ó r y c h była m o w a statystycznych ostatnie grafię i z charakterystyką strony omawianej wybraną et pozycji najważniejszych nomadisme au typu gospodarki, zawierają opracowań jest Sahara w książce z p o d a n i e m jaką zestawioną spis plemion najważniejszych danych uprawiają. Wreszcie p r z e z R. H e y u m saharystycznych biblio­ z krótkim omówie­ n i e m treści p o s z c z e g ó l n y c h książek c z y a r t y k u ł ó w . Podstawowym madisme wnioskiem, jaki wyciągnąć można j e s t p r z e k o n a n i e , że p r o c e s au Sahara, z lektury Nomades skiego jest procesem n i e u c h r o n n y m , ponieważ pasterstwo to w swojej formie n i e m a szans na przetrwanie w regionu t a k specyficznego, wszystkie plemiona świecie współczesnym j a k Sahara. pasterskie Jednakże przeszły na et modernizacji pasterstwa mało osiadły tradycyjnej nawet w wypadku prawdopodobne tryb życia, no­ saharyj- jest, zresztą by zjawisko to miałoby poważne s k u t k i gospodarcze również i o n e g a t y w n y m charakterze. T a k więc najprawdopodobniej cyjnym sposobie życia, część plemion akceptując nie pozwolą i m trwać w już p a ń s t w układy dotychczasowej d ó w społecznych i g o s p o d a r c z y c h istniejących p a s t e r s k i c h zostanie nowe społeczne izolacji, włączając przy i swoim trady­ gospodarcze, o p a r t y c h n a dążności d o k o n s o l i d a c j i w niezależnych, w które je do szerszych g r a n i c a c h których znajdują się ukła­ ramach poszcze­ gólne t e r y t o r i a s a h a r y j s k i e . Trudno ulega stawienia kich w jednak tej chwili wątpliwości. procesów określić Jest analizy polityki ich w świata. badawczemu próba jakim życia t o życie Dzięki dla bogatej bazie et nomadisme tych, którzy materiałowej poszczególnych uległo w się przyszłością wy­ zbliża krajach doświadczeniu jest w c h w i l i obecnej au Sahara interesują wszyst­ przeprowadzenia i n d u s t r i a l i z a c j i , co i poważnemu nie przed­ saharyjskim we od autorów warunków wpływów, nowatorstwo s t o p n i u d o n a s z e g o m o d e l u badań z m i a n społecznych w Nomades przewodnikiem której obszerniejsza pasterstwie wymagał j a k i społecznej prześledzenia pozycji, pierwsza k o l o n i a l n e j , a ostatnio również i i m p a k t u znacznym trzeciego ten problem ekonomicznej, p l e m i o n s a h a r y j s k i c h oraz niku tej z m i a n w e współczesnym i c h aspektach. Złożony zarówno wartość to bowiem ludów najlepszym pasterskich ż y j ą c y c h w s t r e f a c h p u s t y n n y c h i półpustynnych. Krzysztof MakuJski E M I L I A H O R V A T H O V A , C i p a n i n a SEouensku, B r a t i s l a w a 1964 Pośród artykułów i p u b l i k a c j i dotyczących Cyganów, które p o w o j n i e się w C z e c h o s ł o w a c j i , n a c z o ł o w ą p o z y c j ę w y b i j a . s i ę p r a c a s ł o w a c k i e g o ukazały cyganologa E. H o r v a t h o v e j . Emilia Horvathova kiej Akademii Nauk w jest p r a c o w n i k i e m n a u k o w y m Zakładu E t n o g r a f i i Bratysławie, a z a g a d n i e n i a m i cygańskimi zajmuje Słowac­ się o d �540 RECENZJE d a w n a ; od szeregu kowała l a t p r o w a d z i własne b a d a n i a t e r e n o w e szereg artykułów, lecz w y m i e n i o n a pozycja nad Cyganami. Opubli­ książkowa jest najpoważniej­ s z y m j e j osiągnięciem. Myślą nów przewodnią na Słowacji. bardzo książki Wziąwszy jest pokazanie d a w n o , a g r u p y i c h przychodziły nienia tego omawiać w z i c h sposobem słowackich, życia ale i sposobu p o d u w a g ę , że C y g a n i e sięgnąć d o m a t e r i a ł ó w europejskich. Sytuacja się C y g a n i e w Cyganów Indii. Dlatego Słowacji, sposób jeszcze t r a d y c j i w y n i e s i o n e j pracy na jakiej korzeniami przez Cyganów z i c h p r a o j - jesteśmy zasadnicze świadkami trzy przeszłości n i s k i e g o p o z i o m u życia i k u l t u r y C y g a n ó w , działy: historyczna, I I . część znaj­ jakiego u części z n i c h " . Stąd t e ż w y p ł y w a I . część I I I . c y g a ń s k i p r o b l e m u n a s ( w S ł o w a c j i — L . M.) o b e c n i e . cowana i c h życia a u t o r k a postawiła s o b i e za c e l n a j p i e r w p r z e a n a l i z o w a ć m a ­ k l u c z do wyświetlenia jeszcze i dzisiaj zagad­ związanej lecz i s y t u a c j i , w t e r i a ł h i s t o r y c z n y i a r c h i w a l n y , g d y ż •— j a k p i s z e — „ j e d y n i e w dziemy Cyga­ Słowacji historycznych, i to nie t y l k o w różnych k r a j a c h n i m p r z y b y l i do Słowacji, zaś sięga p r a w d o p o d o b n i e czyzny życia całość p r o b l e m a t y k i są w y n i k i e m działania n i e t y l k o w a r u n k ó w m i e j s c o w y c h , znajdowali warunków t u jeszcze p o 1945 r . , n i e m o ż n a o d e r w a n i u ; a b y zrozumieć należy i p r z y b y l i na teren podział etnograficzna, Część p i e r w s z a opra­ j e s t w o p a r c i u o d a n e h i s t o r y c z n e i sporą ilość p r a c w c z e ś n i e j s z y c h doty­ czących Cyganów. Największą chyba jednak oparta głównie n a badaniach t e r e n o w y c h wartość przedstawia i wzbogacona część d l a porównania druga, informa­ c j a m i dotyczącymi Cyganów z i n n y c h krajów. Najdawniejsze średniowiecza, wiadomości początkowo o Cyganach rzadkie w Europie i niejasne, pochodzą stopniowo już z w c z e s n e g o stają się coraz dokład­ n i e j s z e . W k r o n i k a c h z a c z ę ł y się p o j a w i a ć o p i s y i c h s p o s o b u życia, k t ó r y o d d a w n a zwrócił n a siebie potezy uwagę, powstawały dotyczące i c h pochodzenia. k o z n a w s t w o , p r z y j e g o też p o m o c y wiodącą z Indii vathova swoją przez Persję Nie wiadomo podobne, że doszli dosyć w a ż n ą cyganologii i A r m e n i ę . O d t y c h zagadnień trwających następnie do omówienia aż d o zakończenia dokładnie, k i e d y w a c j i , ale na p e w n o niejednokrotnie fantastyczne h i ­ rozpoczyna zarządzeń I I wojny p o j a w i l i się C y g a n i e tutaj światowej. już w XIV otrzymali w w . Słowacja odegrała 1423 r . p i e r w s z y w Z upływem Cyganów; balizm, trwają krajami l a t pogarsza oskarżani coraz — są częściej o dogodne się poprawie. Potem i okupacji; ogromne jednak kradzieże, zdarzają warunki do egzystencji i c h położenie rozbój, się p r o c e s y przeciw światowej monet, nim i Cyganów cesarza również chronili Zachodniej. — w po­ i osiedlania i narasta fałszowanie Sło­ od s y t u a c j a ówczesnej Słowacji stworzyła C y g a n o m aż d o X I X w . P o I w o j n i e większej towej z innymi w prawdo­ dziejach list przewodni uciekając p r z e d r e p r e s j a m i i p r z e ś l a d o w a n i a m i w E u r o p i e Polityczno-ekonomiczna równaniu E. H o r - p r z e s z l i p r z e z p o ł u d n i o w ą j e j część w 1417 r., a j e s t rolę. T u t a j języ­ antycygań- po raz pierwszy Z y g m u n t a , który ułatwił i m p r z e n i k a n i e d o i n n y c h krajów, t u t a j się m a s o w o dało można było w y k r y ć drogę C y g a n ó w d o E u r o p y pracę, p r z e c h o d z ą c s k i c h i prześladowań przeróżne L e c z początek n a u k o w e j ilość a nawet z różnym się. skarg na kani­ nasileniem położenie i c h w Słowacji n i e uległo nadszedł t r a g i c z n y d l a C y g a n ó w ilości w y m o r d o w a l i Niemcy, okres I I wojny część —• zwłaszcza świa­ mło­ dzież — zbiegła w g ó r y d o p a r t y z a n t k i . D o p i e r o p o w s t a n i e s ł o w a c k i e i zakończenie wojny, a następnie systematycznego działalność powojenna władz państwowych rozpoczęły okres polepszania i c h d o l i w Słowacji. W s u m i e w sześciu r o z d z i a ł a c h p r z e d s t a w i ł a E . H o r v a t h o v a dosyć wyczerpująco historię C y g a n ó w w E u r o p i e , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m S ł o w a c j i i tą częścią �541 RECENZJE książki jako mniej znaną i n i e występującą w innych opracowaniach zajęliśmy się t u t a j dłużej. Najciekawszą i najwięcej n o w e g o wnoszącą druga pracy — etnograficzna. kolejno omawia się i z a w o d ó w wacji i analizuje. Rozpoczyna cygańskich. W ś r ó d na głównym miejscu do poznania Cyganów jest część A u t o r k a wydzieliła t u k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h od przedstawienia zawodów sposobów u p r a w i a n y c h przez należy w y m i e n i ć muzykanctwo Cyganów i taniec, w dalej Pod wali Sło­ kowal­ s t w o i h a n d e l k o ń m i , z w ł a s z c z a z t y m o s t a t n i m z w i ą z a n y b y ł cały s z e r e g — oszukańczych — i te utrzymania często umiejętności. koniec XIX w . zaczęli o n i z Bałkanów pojawiać się w i Polski, z Bałkanów Słowacji niedźwiednicy, p r z y b y w a l i także C y g a n i e przyby­ z tresowa­ n y m i małpami. Dosyć szeroko — wśród pewne g r u p y Cyganów zawodów zajmowały — reprezentowana była n i a k i , i n n e p r o d u k o w a ł y p r z e d m i o t y ze słomy. W Z a c h o d n i e j wsiach Cyganki sprzedające które g r u p y zajmowały niewypalanych glinę, k t ó r e j i zajmują cegieł. Wśród obróbka się k o s z y k a r s t w e m , w y r a b i a j ą c używano się d o d z i s i a j zawodów uprawianych ziem­ S ł o w a c j i chodziły p o do leczenia produkcją drewna, kosze na reumatyzmu. Nie­ i sprzedażą surowych, Cyganów, zwłaszcza przez koczowników, ważną rolę odgrywała magia, lecznictwo, wróżba i żebractwo. W l a ­ tach powojennych tami, z szabru, wiele a g r u p Cyganów nawet spekulacji utrzymywało kartkami się z h a n d l u z ł o m e m , żywnościowymi. Możliwe, k t ó r e z w y m i e n i o n y c h zajęć zostały p r z e z C y g a n ó w p r z y n i e s i o n e jak taniec, m u z y k a , k o w a l s t w o — lecz wykształcenie szma­ że nie­ jeszcze z I n d i i wielu nowych dokonało — się na p e w n o p o d w p ł y w e m warunków europejskich. W b e z p o ś r e d n i e j zależności o d s p o s o b u g o s p o d a r k i i o d k r a j u , w k t ó r y m bywają, pozostaje domowych E. Ulubioną potrawą Cyganów jest mięso prze­ zwierząt l u b d z i k i c h — j a k susły, j e ż e — łapanych w e w n y k i l u b pułapki. Horvathova bóta", pożywienie. podaje „hurdipe" (z sposoby przyrządzania wnętrzności zabitych potraw z mięsa zwierząt), placków — „goja", — „bokoli", Dalej „gomklu­ sek — „ p h a r a d e " i t d . , następnie o m a w i a cygańską odzież. Jednym Wędrowny mostwa z zasadniczych charakter był łatwy wskaźników życia Cyganów do przenoszenia n i c h namiotów s p o t y k a m y poziomu kultury spowodował, że jest sposób powszechnym namiot. Pierwsze w z m i a n k i mieszkania. typem o używniu już w X V w . N a m i o t y r ó ż n e j w i e l k o ś c i i kształtu prze­ n o s z o n e b y ł y n a k o n i a c h , osłach, mułach, bądź n a w ł a s n y c h p l e c a c h . Już w i X I X w . zaczęli C y g a n i e r o l ę mieszkań. W kupować Słowacji o d r o l n i k ó w w o z y , spełniające Cyganie używali często do­ przez XVIII również lekkich drabiniastych wozów dosto­ s o w a n y c h d o t r u d n e g o t e r e n u . N a n i c h p r z e w o ż o n o cały d o b y t e k , n a m i o t y i s p r z ę t y gospodarskie. I n n y m t y p e m mieszkań z w i ą z a n y m z p r z e c h o d z e n i e m z o s i a d ł y m t r y b e m życia b y ł y k o l i b y b u d o w a n e t e n t y p u ż y w a n y b y ł jeszcze d o n i e d a w n a . Z i e m i a n e k koczownicze, Według w p r z e z cały danych spisu r o k mieszkała z ziemiankach. Zniknęły t y l k o z r z a d k a używają zarobku. Przejściowy półziemianki, których XIX w. Vs w nich Cyganów używały w zimie g r u p y znaczna część C y g a n ó w osiadłych one j a k o trwałe m i e s z k a n i a w Słowacji dach ziemiankami wsparty był a domem na podmurówce, mieszkała zaś stanowią wgłębione n a 40—60 c m w z i e m i ę . D a c h k r y t y b y ł często d e s k a m i , b o k i z k a m i e n i a , n y c h cegieł l u b d r e w n a , całość w y m a z a n a się d r z w i i o k i e n k o . jeszcze poszukiwaniu jednoizbowym wnętrze pół- osiadłych. po ostatniej w o j n i e , i c h r o d z i n y , k t ó r e w l e c i e idą d o m i a s t a w t y p między n a osiadły l u b z gałęzi n a w z ó r k o l i b p a s t e r s k i c h ; niepalo- gliną i p o b i e l o n a . W s z c z y c i e z n a j d o w a ł y �542 RECENZJE Dalszym typem rozwojowym, do k t ó r e g o p r z e s z l i C y g a n i e z i e m i a n e k , był d o m j e d n o i z b o w y nych z drzewa od ziemianek b u d o w a n y w zależności o d w a r u n k ó w l u b gliny w g w z o r u miejscowego. i pół- geograficz­ D o k r y c i a dachu używali desek l u b słomy. W y p o s a ż e n i e w n ę t r z a s t a n o w i ł żelazny p i e c y k , c z a s a m i d r e w n i a n e cze d o s p a n i a , r z a d z i e j s k r z y n i a n a odzież, s t o l i k i ł a w k i . T y p d o s k o n a l s z y wiły domy dwuizbowe. Powstawały mieszczenia przedsionka, potem puje obecnie Cyganów one p r z e z d o b u d o w a n i e do d o m u jednoizbowego, w przekształciło się w największej domy pomieszczenie izbowe drugiego węższego p o ­ to początkowo spełniało kuchnię. T y p d o m u d w u i z b o w e g o ilości w a r i a n t ó w . t r z y i więcej pry­ stano­ rolę wystę­ Coraz częściej zdarzają n i e odbiegające wzorem od domów się nie-Cy- wśród lecznictwo ludowe ganów. W dalszej części pracy E. H o r v a t h o v a omawia higienę w ś r ó d C y g a n ó w , p o d a j e też s z e r e g p r z y k ł a d ó w i sposobów Znacznie trudniejsza do badania od k u l t u r y m a t e r i a l n e j jest k u l t u r a Ż y c i e r o d z i n n e i społeczne, p r a w o uchwytne wpływ i leczenia. i bardziej otoczenia, intymne. I lecz p o z a zwyczajowe, w tej obrzędy — dziedzinie t y m pozostało w i e l e życia duchowa. to zagadnienia Cyganów trudno zaznaczył s w o i s t y c h c e c h , zwłaszcza się u ko­ czowników. Na czele grupy Cyganów stał wewnętrznych i reprezentujący była dożywotnia, stara matka — „vajda" decydujący grupę n a zewnątrz. W ale nie dziedziczna. jedna z najstarszych Drugą we wszystkich ważną osobą i najmądrzejszych była kobiet „phuri w dalszej zawierania grzebem części autorka mówi małżeństw, z w y c z a j e o m a g i i miłosnej, weselne, zwyczaje omawia zasady sposoby związane z n a r o d z i n a m i i p o ­ i związane z n i m i w i e r z e n i a . Następnie m ó w i o d e m o n a c h w diabła i d o b r e i leśnych w i ­ c z a r o d z i e j k i . P r z e j ś c i e n a osiadły t r y b życia wody, wywołało z m i a n y i w k u l t u r z e d u c h o w e j Cyganów. W p i e r w s z y m rzędzie zanikły f o r m y łecznej o r g a n i z a c j i , upadła r o l a „ v a j d y " , a d a l e j nastąpiły z m i a n y w n y m i w ogólnym poziomie W Słowacji którego w obecnie. W CSR znajdowało pracy przedstawia E. H o r v a t h o v a 1947 r . p r z e p r o w a d z o n o się 101 200 C y g a n ó w , w w sytuację stąpiło Cyganów, automatycznie, Akcję wśród uświadomienie osiedlania nich akcji potrzeba i t y m 5000 k o c z o w n i k ó w sobie praw i obowiązków było wiele wysiłku, p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów uświadamiającej, zwrócono (przy­ aby tego od dokonać. przeprowadzenia na podniesienie stanu zdro­ w o t n o ś c i i h i g i e n y , u m o ż l i w i o n o i n a k a z a n o posyłanie d z i e c i d o szkół. O r g a n a nowe otrzymały wytyczne, n i u się. P r z e p r o w a d z o n y a b y pomagać C y g a n o m niczy żywot. Oprócz poziom republiki — rozrzuconych koczowników osadach najbardziej tysięcy Cyganów cygańskich osad wiedzie o p i e r a l i się w p ł y w o m i koczow­ najniższy z a m i e s z k a l i w l i c z n i e — zwłaszcza w cygańskich (w 1955 r . w Słowacji osad, a ż y ł o w n i c h 95 092 C y g a n ó w ) . W z w i ą z k u z t y m w o likwidacji tere­ osiedle­ życia C y g a n ó w w c i ą ż jeszcze n i s k i ; p o z a t y m jeszcze k i l k a stopień życia r e p r e z e n t o w a l i C y g a n i e cji znalezieniu pracy i n a p r z e ł o m i e 1952/1953 r . k o l e j n y s p i s pokazał, że s y t u a c j a n a d a l n i e j e s t zadowalająca, w y k a z a ł , że n a t e r e n i e w my­ obywatelskich nie na­ rozpoczęto uwagę Cy­ całej r e p u b l i c e s p i s , w g b y ł y c h p o części już p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j ) . Z m i a n y w s p o s o b i e ślenia spo­ życiu r o d z i n ­ kultury. o s t a t n i e j części o m a w i a n e j ganów w — która naradach. i łach, o w a m p i r a c h , s t r z y g a c h ssących ze śpiącego k r e w , o d u c h a c h z i e m i i o wierze ta daj" grupie, znała się n a l e c z e n i u i m a g i i , pomagała p r z y p o r o d a c h , uczestniczyła w W sprawach większości g r u p f u n k c j a i przydzieleniu Cyganom było 1956 r . zapadła działek Słowa­ 1305 t a k i c h uchwała budowlanych lub �543 RECENZJE mieszkań w m i a s t a c h i pomiędzy ludnością niecygańską. W n a k a z o s i e d l e n i a się d l a r e s z t y k o c z u j ą c y c h 1958 r . wprowadzono Cyganów. O d o s t a t n i e j w o j n y , a z w ł a s z c z a o d 1958 r., p o z i o m życia C y g a n ó w podniósł się bardzo wyraźnie, w o d z i , że w coraz aktywniej uczestniczą oni w C S R S d o k o n a ł się t r w a ł y postęp w życiu drodze całego kraju, do rozwiązania co d o ­ problemu cygańskiego. W Naukowe zainteresowania 1930 r . w Koszycach k u l t u r n e povznesenie Cyganami w powstała L i g a Ciganov), Słowacji datują się o d dosyć Kulturalnego Rozwoju Cyganów ukazało się s z e r e g p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h Cyganów, jest o m a w i a n a mieścić analizującej wyżej również i c h sytuację. książka E . H o r v a t h o v e j . rozdział omawiający okazało się j e d n a k , że z a g a d n i e n i e nego opracowania. najcenniejsze ewolucji jest Pierwszą W w części Początkowo twórczość tego planowała poetycką i dokładniej rodzaju n i m wprowadzenie zwraca pewnej uwagę muzyczną Cyganów, rozdział systematyzacji, pracą a u t o r k a za­ t o , ze w z g l ę d u n a obszerność, w y m a g a etnograficznej cygańskich m i e s z k a ń chyba odręb­ Mieszkania; pokazanie od n a j p r o s t s z y c h , łatwo przenośnych pre Cyganów, i c h j ę z y k a i s p o s o b u życia, l e c z n i e b y ł o w ś r ó d n i c h o m a w i a j ą c e j s z e r z e j , życie dawna. (Liga form drogi do dzi­ ale już siejszego d o m u m i e j s k i e g o . Ciekawe, co prezentowana i przyniesie książka dalsza praca stanowi bardzo E. H o r v a t h o v e j cenną t o n i e t y l k o słowackiej, lecz i światowej. L i t e r a t u r a j e s t dosyć b o g a t a , co r o k u p r z y b y w a j ą nowe nad Cyganami, i potrzebną pozycję w cyganologii, cyganologiczna p u b l i k a c j e , najczęściej na świecie j e d n a k są t o k r ó t k i e o p r a c o w a n i a w ą s k i c h t e m a t y c z n i e zagadnień. P r a c t e g o t y p u j a k „ C i g a n i n a S l o v e n s k u " , t a k interesująco p r z e d s t a w i o n y c h i t a k b o g a t y c h m a t e r i a ł o w o , n i e j e s t w i e l e , i t y m cenniejsze j e s t dzieło E . H o r v a t h o v e j . Lech. MUVELTSEG ES HAGYOMANY (Kultura i Tradycja), Studia H u n g a r i a e e t C e n t r a l i s ac O r i e n t a l i s E u r o p a e . R o c z n i k i I n s t y t u t u Mróz Ethnologica Etnograficznego U n i w e r s y t e t u L . K o s s u t h a w D e b r e c z y n i e , t . 7: 1965. N a j n o w s z y t o m „ K u l t u r y i T r a d y c j i " z a w i e r a t y l k o jedną pozycję, a m i a n o w i c i e monografię pasterstwa u w s c h o d n i c h P a l o c ó w opracowaną przez Attilę P a l a d i - K o v a c s , w y w o d z ą c e g o się z k r ę g u m ł o d y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z n a k o m i t e g o p r o ­ fesora B. G u n d y . A u t o r przeprowadzał p o s z u k i w a n i a terenowe i kwerendę a r c h i ­ w a l n ą ( E g e r i M i s k o l c ) w ciągu 4 l a t , t j . o d 1961 d o 1964 r., p r z y w y d a t n e j p o m o c y W ę g i e r s k i e j A k a d e m i i N a u k . Z a g a d n i e n i e p a s t e r s t w a u P a l o c ó w s t a n o w i ł o część składową ogólnego p r o g r a m u b a d a w c z e g o I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o U n i w e r s y t e t u Lajosa Kossutha w Debreczynie. 1 Pasterstwo węgierskie od d a w n a stanowiło fascynujący temat dla rodzimych i o b c y c h e t n o l o g ó w , toteż i s t n i e j e s z e r e g c e n n y c h p u b l i k a c j i z t e g o z a k r e s u , z a r ó w ­ no materiałowych i opisowych, j a k również studiów analityczno-porównawczych o r a z ujęć s y n t e t y c z n y c h . P r a c e t e dotyczą b ą d ź całego o b s z a r u e t n i c z n e g o bądź poszczególnych kała się z n a c z n e j pasterstwem regionów liczby Paloców, ficznej. Monografia i krain, opracowań. D o t e j p o r y niezwykle Paladi-Kovacsa ciekawej, mocno zwłaszcza W i e l k a jednakże nikt Palócok tradycjonalnej pdsztorkoddsa, Węgier, Nizina docze­ nie zajmował grupy n i e w ą t p l i w i e zapełni t ę d o t k l i w ą A. P a l a d i - K o v a c s , A keleti g l o m a n y " , t . 7: 1965, ss. 7—214, n l b . 6. 1 z których się etnogra­ lukę. „ M u v e l t s e g es H a - �544 RECENZJE Grupa Paloców zamieszkuje Cserhńt, M a t r a i B i i k k ) g ó r z y s t y o b s z a r północnych W ę g i e r ( g ó r y B ó r z s ó n y , zamknięty w granicach administracyjnych k i l k u komita­ t ó w . A u t o r z a w ę z i ł t e r e n s w y c h badań d o w s c h o d n i e j części k r a j u P a l o c ó w , k t ó r e j 2 zachodnią granicę stanowi rzeka Tarna, wschodnią rzeka Sajó, południową góry B i i k k , a północną p a ń s t w o w a g r a n i c a z Czechosłowacją. P a l ś . d i - K o v a c s w z i ą ł za c e l p r z e d s t a w i e n i e r ó ż n y c h t y p ó w h o d o w l i i p a s t e r s t w a o w i e c w h i s t o r y c z n y m r o z w o j u , określenie m i e j s c a i z n a c z e n i a łeczno-gospodarczym pomiędzy życiu ludności pastersko-hodowlaną palockiej, gospodarką a następnie omawianego owczarstwa wyważenie regionu w w spo­ proporcji stosunku do całokształtu w ę g i e r s k i e j h o d o w l i . R e c e n z o w a n a p r a c a składa się •— łącznie z w p r o w a d z e n i e m i podsumowaniem — z 8 rozdziałów, poświęconych poszczególnym t e m a t o m z z a k r e s u h o d o w l i i p a s t e r ­ s t w a . Każdy t e m a t autor rozważa p o d w i e l o m a a s p e k t a m i . N a t y l e , n a i l e materiał źródłowy, autor związków, przyczyn przeprowadza i uwarunkowań z w r o t n e w i c h procesie retrospektywną analizę pozwala zjawisk, szuka i c h przeobrażeń oraz w y p u n k t o w u j e m o m e n t y rozwojowym. Palśdi-Kovacs stale m a n a uwadze zróżnico­ w a n i e społeczne, m a j ą t k o w e i z a w o d o w e w y s t ę p u j ą c e w j e d n o l i t e j e t n i c z n i e grupie P a l o c ó w , śledzi r ó w n i e ż p r z e g r u p o w a n i a m i ę d z y w a r s t w o w e w y s t ę p u j ą c e w p o s z c z e ­ gólnych okresach politycznych, dziejowych prowadzące w wyniku również do zmian sytuacji ekonomicznych przeobrażeń w zakresie i układów narzędzi, środków i stosunków p r o d u k c j i . A u t o r s t a r a się p r z e p r o w a d z a ć a n a l o g i e p o m i ę d z y o w c z a r s t w e m terenu wschod­ n i c h Paloców a hodowlą i p a s t e r s t w e m o w i e c i n n y c h regionów W ę g i e r i obszarów sąsiednich. U d a j e dobrać tychczasowych i m u się t o w o g ó l n y c h z a r y s a c h , w szczegółach n i e z a w s z e odpowiednie jego komponenty. opracowań oraz poprzedników, Ze niewyczerpanie nie wszystkie elementy porównywalne. Starannie gromadzony niał braki w materiale autor Wprowadzeniu bowiem n a różnorodność może ujęć do­ t e m a t u , zarówno przez autora, j a k w zakresie pasterstwa mogą być m a t e r i a ł l e k s y k a l n y n i e j e d n o k r o t n i e uzupeł­ etnograficznym, i d o d a t k o w o naświetlać b a d a n e We względu pozwalał również pełniej interpretować zjawiska. kreśli dzieje historyczne i gospodarcze omawianego r e g i o n u . Z całą p e w n o ś c i ą m o ż n a s t w i e r d z i ć , że w ę g i e r s k i e o s a d n i c t w o n a t y m t e ­ renie wywodzi z XIII się z X i X I w . Szereg miejscowości stulecia. Począwszy o d średniowiecza, posiada ludność dyplomy poszczególnych n i e m a l w y ł ą c z n i e w ę g i e r s k a . D o 1848 r . część ludności w c h o d z i ł a w lokacyjne gmin skład była podda­ n y c h w i e l k i e j własności ś w i e c k i e j i d u c h o w n e j , część zaś, p r z e w a ż n i e d r o b n a chta zagrodowa, zajmowała ności się p r a c a m i r o l n y m i i h o d o w l ą . P o m i ę d z y o b y d w i e m a istniała osadnictwa b y ł a w o l n a — i n a ogół niezamożna, w i ę c bez p o m o c y duża dyferencjacja, i charakterze przejawiająca zabudowań się oraz systemie przede kategoriami wszystkim gospodarowania. j ę c i e m ludności b y ł o r o l n i c t w o i h o d o w l a b y d ł a . Jeszcze w X I X w . systemem dodatkowe niały roli była trójpolówka, przy czym każdorazowy głównie Ugory zlikwidowano z i e m n i a k i , kukurydzę dopiero z początkiem i rośliny pastewne. w. dokonano komasacji nadmiernie rozproszonych lud­ w typie Głównym za­ powszechnym ugór służył p a s t w i s k o d l a h o d o w a n y c h z w i e r z ą t , k t ó r e spasając r ó w n o c z e ś n i e go n a w o z e m . Uprawiano XIX uprawy szla­ najemnej za użyź­ obecnego stulecia. W drugiej połowie g r u n t ó w chłopskich. Mimo t o w r o l n i c t w i e n i e nastąpiła z b y t w i e l k a p o p r a w a ze w z g l ę d u n a złą jakość g l e b y . P r o d u k c j a r o l n a z a l e d w i e zaspokajała Jest t o obszar dość r o z l e g ł y . 2 m n i e j więcej k o n s u m p c j ę lokalną. W i ę k s z e k o r z y ś c i równy k i l k u naszym regionom przy- górskim, a więc �545 RECENZJE nosiła w natomiast hodowla w i e l k i c h majątkach, poczesne m i e j s c e zwierząt, t j . owiec, nierogacizny jak i w zajmowały gospodarstwach i bydła, i t o chłopskich. W zarówno hodowli zwierząt o w c e i dziś jeszcze p o d t y m w z g l ę d e m k r a j Paloców m a ogromne znaczenie w skali k r a j o w e j . Z kolei autor przechodzi do bardziej szczegółowych rozważań. W rozdziale rozróżnia 3 t y p y h o d o w l i o w i e c : h o d o w l ę chłopską, d w o r s k ą i pasterską, p r z y każdy z wymienionych typów ulega w s i a c h p a l o c k i c h najpoważniejszą wielka r o d z i n a , która dokonanych w kich w wewnętrznym stanie szczątkowym przetrwała Józefa ilości r o d z i n , w chałupniczej nianie się odsetek d o dziś. W e d ł u g I I stosunek i m a ł y c h r o d z i n układał się r ó ż n i e : w e w s i a c h dził d o 45°/o, n a j m n i e j s z y podziałom. i b a r d z o specyficzną jednostką produkcyjną l a t a c h 1784—1787 z p o l e c e n i a p r z e k r a c z a ł 40°/o ogólnej w dodatkowo pańszczyźnianych spisów był wśród docho­ bezrolnej, ludności. I m p a k t k a p i t a l i z m u n a w i e ś s p o w o d o w a ł s t o p n i o w e więzi społecznej i gospodarczej ciągu X I X w . d o p r o w a d z i ł o wielkiej do j e j a t r o f i i . rodziny, co w Charakterystyczny hodowanych i owiec zajmowali w gospodarstwach rozluź­ konsekwencji dla wielkiej d z i n y b y ł w y r a ź n y podział zajęć n a r o l n i c z e i h o d o w l a n e . W y p a s a n i e m k o n i , nierogacizny wiel­ niejednokrotnie zamożniejszych wielkich rodzin notowany We była procentowy szlacheckich II czym ro­ s t a d bydła, się nieżonaci c z ł o n k o w i e r o d z i n y . Ilość o w i e c w i e l k i c h r o d z i n zależnie o d w s i i o k r e s u wynosiła o d 50—250 s z t u k . We wsiach pańszczyźnianych początek indywidualnej gospodarce chłopskiej d a ł o uwłaszczenie w 1848 r . Z n i e s i e n i e poddaństwa n i e w y r ó w n a ł o j e d n a k c y c h już o d d a w n a istnieją­ różnic m a j ą t k o w y c h , k t ó r e z postępującą kapitalizacją w s i c o r a z b a r d z i e j się pogłębiały. Nieliczna w a r s t w a bogaczy w i e j s k i c h w i ę k s z ą część areału r o l n e g o , skupiała w s w y m ręku p o d c z a s g d y ubożejące c h ł o p s t w o g o s p o d a r o w a ł o z a ­ l e d w i e n a p a r u m o r g a c h z i e m i . Z a m o ż n i g o s p o d a r z e p o s i a d a l i s t a d a liczące 100—200 sztuk owiec wypasanych przez najemnych pasterzy. W biednych gospodarstwach hodowano od k i l k u do k i l k u n a s t u owiec. Zazwyczaj k i l k u gospodarzy owce wspólne we koszty budowy Rozmiar stado, letnich hodowli wspólnie schronów w n a w e t najzamożniejszych opłacało pasterza, dla wypasanego wielkiej własności nieporównanie przewyższał zajmowało wypasanych owiec oraz hodowlę gospodarzy. I t a k n p . d w o r s k i e stada o w i e c liczyły z i m ą 26—27 t y s . o w i e c . W y p a s e m procent łączyło s w o j e pastwiska inwentarza. 1000 s z t u k , a w m a j ą t k u h r . K a r o l y i G y o r g i w y p a s a n o Niewielki dzierżawę ponad w 1868 r . l a t e m 31—32 t y s . , się 10 b a c ó w i 80 juhasów. należał do pasterzy, P a s t e r z e r e k r u t u j ą c y się p r z e w a ż n i e z ludności b e z r o l n e j głównie n i e posiadającej baców. pastwisk w y p a s a l i s w o j e o w c e łącznie z p o w i e r z o n y m i i m s t a d a m i . Z a l e ż n i e o d o k r e s u i t e r e ­ nu przepisy wyraźnie regulowały proporcje pomiędzy ilością o w i e c o d d a n y c h pa­ s t e r z o w i w opiekę, a j e g o w ł a s n y m i . W I I I rozdziale zostały o m ó w i o n e r o d z a j e -własnościowego. P r z e d s t a w i o n y rozróżniono: 3) w s p ó l n e chłopów 1) pastwiska pastwiska wielkiej dawnej pańszczyźnianych; 5) pastwisk z punktu widzenia został s t a n s p r z e d własności; szlachty: 2) I wojny oddzielne 4) w s p ó l n e wspólne pastwiska 6) p a s t w i s k a chłopskie pochodzące z r e f o r m y pastwiska pastwiska dawnych prawno- światowej, w którym dworskie; urbarialne bogaczy byłych wiejskich; r o l n e j ; 7) p a s t w i s k a z a k u p i o n e przez pasterzy. Na wspólnych pastwiskach każdy z udziałowców p r o p o r c j o n a l n ą d o w i e l k o ś c i udziału ( p o s i a d a n e j mógł wypasać ilość owiec ziemi). P o d w z g l ę d e m jakości p a s t w i s k a k l a s y f i k o w a ł y się następująco: 1) l a s y : d ę b o w e , bukowe i akacjowe; 2) p o r ę b y 35 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I leśne, k a r c z o w i s k a i dawne pola orne ponownie �546 RECENZJE zalesiane; gotne 3) u g o r y ; 4) ścierniska; 5) łąki n a s t o k a c h i g r z b i e t a c h w z g ó r z ; 6) w i l ­ łąki w omawianego sowy. i d o l i n a c h r z e k i p o t o k ó w . L a s porastający obszaru O w c e znajdowały liście d r z e w w posiadał oczywiście największe w i ę k s z ą część p o w i e r z c h n i znaczenie jako teren wypa­ t a m u r o z m a i c o n e p o ż y w i e n i e : trawę, młode pędy, i krzewów, a jesienią grzyby, gałązki żołędzie, buczynę. W y p a s a n i e owiec l a s a c h p r a k t y c z n i e t r w a ł o cały r o k , b o o d l u t e g o d o g r u d n i a . N a łąkach owce p r z e b y w a ł y o d 24 I V d o 15 X I , o d s t y c z n i a d o m a r c a spasały o z i m i n y , o d 20 s i e r p n i a do grudnia — jarzyny, przez sierpień, w r z e s i e ń i październik ścierniska, a n a u g o r a c h p a s i o n o o d 24 I V d o 20 V I I I ( s y s t e m e m Przedmiotem rozważań z a w a r t y c h w I V rozdziale wyganiano je na koszarowania). są stałe i o k r e s o w e schrony d l a o w i e c i p a s t e r z y . W X I X w . z d a r z a ł y się w y p a d k i t r z y m a n i a z w i e r z ą t w jaski­ n i a c h . P r z e w a ż n i e j e d n a k w m i e j s c a c h stałego l u b dłuższego p o b y t u k o n s t r u o w a n o pomieszczenia dla owiec, zwane i s c h r o n d l a p a s t e r z y , t z w . kolyiba. szallas, Były t o b a r d z o p r y m i t y w n e b u d o w l e , p r z y c z y m o w c z a r n i e n i e posiadały d a c h u , a k o l i b y p a s t e r s k i e często b y ł y p ó ł z i e m i a n k a m i z n a d z i e m n y m d a c h e m , l u b też cały s c h r o n pasterza stanowił d w u s p a d o w y Na o m a w i a n y m terenie strukcja w d a c h n a s o c h a c h i półsoszkach, bez osłony ściennej. b u d o w n i c t w i e p a s t e r s k i m występowała wyłącznie kon­ słupowa ścian. Ściany b y ł y bądź z p r z e p l a t a n y c h gałęzi l u b żerdzi, bądź z faszyny. Dach o konstrukcji slegowej d w o r s k i e czy k a p i t u l n e o w c z a r n i e kryto słomą, trawą, gałęziami. i k o l i b y były solidniej budowane, Jedynie obszerniejsze, szczególnie t e , w k t ó r y c h i n w e n t a r z z i m o w a ł , a l e k o n s t r u k c j a w z a s a d z i e b y ł a t a k a sama, j a k w p r y m i t y w n y c h pomieszczeniach s t a w i a n y c h przez pasterzy chłopskiego dobytku. W obrębie w s i o w c z a r n i e znajdowały się j e d y n i e w b o g a t y c h gospodarstwach. B i e d n i e j s i w m i n i o n y c h o k r e s a c h t r z y m a l i o w c e w i z b i e , a l e już o d końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a u m i e s z c z a n o j e w w y d z i e l o n y m kącie stodoły l u b s t a j n i . V rozdział t r a k t u j e o h o d o w a n y c h zwierzętach i związanym z n i m c y k l u r o c z n y c h . D o końca X V I I I w . w e w s i a c h w s c h o d n i c h P a l o c ó w h o d o w a n o prac wyłącznie o w c e r a s y w ę g i e r s k i e j . O w c e t e j r a s y b y ł y b a r d z o w y t r z y m a ł e , dzięki c z e m u m o g ł y przebywać na terenach w y p a s o w y c h n i e m a l przez pasterstwo miało XIX na omawianym terenie okrągły r o k , w związku z charakter ekstensywny. w . w w i e l k i c h m a j ą t k a c h zaczęto h o d o w a ć s p r o w a d z o n e m e r y n o s y , a z b i e g i e m c z a s u zaczęły się o n e p o j a w i a ć i w d o p i e r o w połowie naszego stulecia w y e l i m i n o w a ł y ską. N o w a , delikatniejsza rasa owiec Z czym początkiem z Europy zachodniej chłopskiej h o d o w l i , a l e c a ł k o w i c i e d a w n ą rasę w ę g i e r ­ spowodowała z m i a n y w gospodarce paszowej. Merynosy wymagały p r z e z i m o w a n i a w o w c z a r n i a c h i d o k a r m i a n i a . Niedobór włas­ nej paszy hodowcy uzupełniali n a d r o d z e z a k u p u , n i e r z a d k o zza g r a n i c y (z d o l i n y r z e k i R i m a i Sajó n a S ł o w a c j i ) . Cykl rocznych zajęć p a s t e r s k i c h zaczynał się 24 k w i e t n i a , n a W t y m d n i u s t a d a spędzano n a l e t n i e t e r e n y w y p a s o w e . w asyście psa. Jest gospodarzy rzeczą znamienną, że w stadach wielkiej czy wspólnych stadach b i e d o t y w i e j s k i e j św. Jerzego. Stado prowadził rodziny, pasterz bogatych łączono o s o b n i k i bez płci i w i e k u . J e d y n i e w d w o r s k i m p a s t e r s t w i e p r z e s t r z e g a n o różnicy izolacji i nie dopusz­ czano, a b y w j e d n y m s t a d z i e z n a j d o w a ł y się o w c e , jagnięta i t r y k i . Pasterze paloccy posiadali spory zasób racjonalnej wiedzy weterynaryjnej i umiejętność p r z e p r o w a d z a n i a n i e k t ó r y c h z a b i e g ó w c h i r u r g i c z n y c h o r a z w l e c z n i c t w i e ziół. Jeśli u ż y w a n o z a b i e g ó w m a g i c z n y c h , t o j e d y n i e w filaktycznych. W m o m e n t y i r r a c j o n a l n e o b f i t o w a ł zwłaszcza p i e r w s z y dzania stad (przechodzenie stosowania celach dzień p r z e z o s t r z e s i e k i e r y , żelazny łańcuch i t p . , k t ó r y c h strzeganie miało n a celu zarówno odstraszenie demonów, j a k i z a p e w n i e n i e pro­ wypę­ prze­ inwen- �547 RECENZJE t a r z o w i z d r o w i a , a t a k ż e płodności. P o w r ó t s t a d z l e t n i c h p a s t w i s k w d n i u Św. D e m e t r i u s z a l u b n a św. M i c h a ł a o b y w a ł się bez p r a k t y k m a g i c z n y c h . Autor przytacza bogaty materiał gwarowy dotyczący nazw zwierząt płci i w i e k u , i m i o n i p r z e z w i s k , z a w o ł a ń i odpędzań i t p . P o d a j e b a r d z o przebieg i wypasania pojenie pełny zestaw czynia stad n a różnych zwierząt, z n a k o w a n i e , terenach leczenie, p a s t e r s k i c h akcesoriów, wypasowych, opisuje dokarmianie k a s t r o w a n i e i reprodukcję. D a j e j a k dzwonki, laski, kije, i t p . , łącznie z n a z e w n i c t w e m według szczegółowo i spełnianą funkcją, również batogi, torby, n a ­ materiałem i sposobem wykonania. Produktom hodowli ranów wskazuje poświęcono rozdział n a t o , że g ł ó w n y m celem V I . Ogromna gospodarki ilość hodowanych ba­ pastersko-hodowlanej było mięso i w e ł n a . W l a t a c h p o p r z e d z a j ą c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą n a d r z e k a m i i p o t o k a m i k o n s t r u o w a n o specjalne kąpieliska, w k t ó r y c h odpłatnie, m y t o o w c e p r z e d strzyże­ n i e m , spędzane n i e r a z z d a l e k i c h o k o l i c . M n i e j s i h o d o w c y s a m i s t r z y g l i s w o j e w w i e l k i c h posiadłościach z a j m o w a l i się t y m n a j e m n i p r a c o w n i c y . I s t n i e l i dworscy specjaliści rozcinania od w y p r a w i a n i a skór, k t ó r e t r z e b a j e j n a b r z u c h u , za p o m o c ą p o w i e t r z a a mięso. B a r a n i n ę s p o ż y w a n o p r z y r z ą d z a n ą n a r ó ż n e Ludność Wielkiej i vice palocka wykazywała dużą w z owcy pomiędzy handlową. bez skórę Zakupywane przygranicznych wsiach zwierzęta k u p o w a n e na Słowacji o d p r z e d a w a n o versa, ściągać sposoby. aktywność N i z i n i e bydło i owce sprzedawano było wdmuchiwanego owce, również na słowackich w k r a j u l u b włączano do własnej h o d o w l i . W chłopskim mlecznej. wypasane W pasterstwie Owce dojono razem z nie przywiązywano matkami ssały je, dworskiej hodowli 6-tygodniowe dwa do trzech razy z pastwiska mleko zajmowała wielkiej nieregularnie, i to zwykle dziennie. W co wpływało na jagnięta o d s t a w i a n o wielkiej wagi do gospodarki r a z n a dzień. Z r e s z t ą rodzinie mierny jagnięta rezultat udoju. od matek, a owce dojono codziennie (w d r e w n i a n y m n a c z y n i u na plecach), kto inny którego się n a j s t a r s z a k o b i e t a . B i e d n i chłopi, m a j ą c y s w o j e przynosił przetwórstwem owce w e wspólnych s t a d a c h , o t r z y m y w a l i m l e k o w ilości p r o p o r c j o n a l n e j d o p o s i a d a n y c h o w i e c , według u s t a l o n e j kolejności. Z a r ó w n o p a s t e r z e d w o r s c y , p a s t e r z e n a j m o w a n i p r z e z b o g a t y c h chłopów, powierzali w jak niektórych Żętyca i swoim przez dworach bywała biedotę żonom, k t ó r e istniały do wspólnego zajmowały specjalne n i e k i e d y spożywana stada, przetwórstwo się n i m w e pomieszczenia przez pasterzy, własnej przeznaczone przeważnie mleczne kuchni. Jedynie na t e n cel. jednak pojono t r z o d ę chlewną. S e r o w c z y najchętniej j a d a n o ś w i e ż y l u b w p o s t a c i b r y n d z y . nią Rzadko k i e d y r o b i o n o sery t w a r d e , wędzone. Dodatkową korzyść gruntu. Zwykle z hodowanych na noc stawiano koszar owiec otrzymywano na ugorze przez koszarowanie l u b ściernisku i pozostawiano w n i m owce, których nawóz użyźniał ziemię. W V I I rozdziale autor zajmuje się pochodzeniem społecznym i narodowym p a s t e r z y , i c h m i e j s c e m w społeczności w i e j s k i e j , odrębnością f o l k l o r u , s t r o j u , czości a r t y s t y c z n e j i p o ż y w i e n i a Zarówno wskazują wacka, dane historyczne, j a k i samo na węgierskie która emigrowała pochodzenie z Gemeru, brzmienie znakomitej miejscową a urządzenia Karpat. pasterstwo o sposoby i nazwisk pasterzy i c h większości. n i e zasymilowała n a d a l s w o j e g o języka i wzbogacając lokalne twór­ pasterskiego. się całkowicie, terminologię o n a z w y właściwe palockich Mniejszość pasterstwu sło­ używając słowiańskie, północnych �548 RECENZJE U oraz wschodnich Paloców znajomość t e r m i n o l o g i a dotycząca o b u zajęć siadającym z i e m i ę i z a j m u j ą c y m wielkiej pasterstwa inna i korzyści jest w płynących społeczeństwie się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m , i n n a u p a s t e r z y , własności c z y w s p ó l n o t o m r o d z i n n y m albo ficzny pasterzy sposób ze społeczności życia, ubiór, wiejskiej, zwyczaje, to małżeństwo wierzenia, a nadto już się autor zastrzegł n a początku pomiędzy p a s t e r s t w e m badanego — zasadnicze wyodrębnia­ endogamiczne, poczucie p r z e j a w i a n e w pieśniach i tańcach, w y r a ż a n e w b o g a t e j t w ó r c z o ś c i Jak hodowli służących wiejskim, tak, jak są różnice dzielące w y m i e n i o n e w a r s t w y społeczne. G ł ó w n y m i c e c h a m i jącymi z chłopskim, p o ­ specy­ niezależności, plastycznej. przeprowadzenie pełnej analogii o b s z a r u a sąsiednimi t e r e n a m i w ę g i e r s k i m i i o b ­ c y m i j e s t b a r d z o t r u d n e , jeśli brać p o d u w a g ę w s z y s t k i e a s p e k t y b a d a n i a t e j g a ł ę z i gospodarki. I t a k n p . jeśli i d z i e o s y s t e m p a s t e r s t w a r o d o w e g o w ł a ś c i w e g o w i e l k i e j n i e , s p o t y k a się j e t y l k o n a s ł o w a c k i e j D e t y e poza zaś w o r g a n i z a c j i w y p a s u z e s p o ł o w e g o w i d o c z n e k r a j e m Paloców. rodzi­ Podobieństwa są r ó w n i e ż w p a s t e r s t w i e słowac­ k i m , a n a d t o p o l s k i m i rumuńskim. N a o m a w i a n y m t e r e n i e g ł ó w n e k o r z y ś c i p ł y n ą c e z o w c z a r s t w a , t o mięso, w e ł n a i przychówek, gierskiej wieku, co o d p o w i a d a kierunkowi hodowli (puszta). Także n a z e w n i c t w o cech zewnętrznych jest owiec na Wielkiej Nizinie Wę­ dotyczące h o d o w a n y c h z w i e r z ą t w e d ł u g płci, identyczne, jak w pasterstwie nizinnym. Bliskie z w i ą z k i łączą g ó r s k i e — p a l o c k i e , z n i z i n n y m b u d o w n i c t w e m p a s t e r s k i m . T a k n p . w palockim owczarstwie i pomieszczenia wypasający w i sery t a k i e same, j a k n a puszcie. Pasterze dworscy, s t a d a z d a l e k a o d f o l w a r k u mieszkają, p o d o b n i e j a k p a s t e r z e z puszty, jednodworczych mieszkają d w o r s k i m s p o t y k a się s t a j n i e i s z o p y , s c h r o n y d l a p a s t e r z y na mleczywo razem osiedlach, zwanych z rodzinami, przy Bacowie, tanya. czym przeważnie żona z a j m u j e ludzie żonaci, się p r z e t w ó r s t w e m mlecz­ n y m , a s y n o w i e p o m a g a j ą w w y p a s i e . J e d y n i e j u h a s i , z w a n i b o j t a r o k , są bezżenni, w c z y m upodobniają się m . i n . d o j u h a s ó w p o l s k i c h . Słowaccy pasterze w n i e ś l i d o p a s t e r s t w a w i e l e n o w y c h e l e m e n t ó w , które przy­ j ę ł y się w r a z z n a z w ą i funkcją. W y m i e n i ć t u m o ż n a jedną z d o d a t k o w y c h k o r z y ś c i płynących z h o d o w l i owiec, a mianowicie koszarowanie stosowane w w zresztą głównie wielkiej rodzinie gospodarce dworskiej, i i n d y w i d u a l n e j gospodarce (także s t a w i a n i e a sporadycznie bogatych pod wpływem drewnianych o nazwach słowackich pasterzy. Wprowadzili słowiańskich i w o ł o s k i c h o r a z j u ż k o s a r , k o m o r n i k a k o i , kolyiba, szallds, geletd, dezsd, hodowli chłopów. R ó w n i e ż t w ó r s t w o m l e c z n e , t r a k t o w a n e u P a l o c ó w m a r g i n a l n i e , r o z w i n ę ł o się w dworskiej koszara), w oni prze­ gospodarce szereg naczyń urządzeń, j a k w y m i e n i o n y putyina, gomolya, zsengice i szereg i n n y c h . Zestawiwszy specyficzną wszystkie postaci, zachowała się w pasterstwa rodowego Paladi-Kovacs wielkiej przesłanek rysunków d o w n i o s k u , że rodzinie, a jest r e l i k t e m dawnego szczątkowej węgierskiego (plemiennego). materiał t e r e n o w y i pomiarów przeprowadzał i a r c h i w a l n y , przejrzał impo­ 200 p o z y c j i , l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u , sporządził s z e r e g z e ­ s t a t y s t y c z n y c h , dysponował fotografii, i różnice a u t o r d o c h o d z i u P a l o c ó w j e s t t a , która, co p r a w d a w zebrał b o g a t y nującą, b o przekraczającą stawień podobieństwa formą p a s t e r s t w a staranną dobrym materiałem ilustracyjnym w architektonicznych. Na i poprawną analizę g ó l n y c h z j a w i s k . N i e czuł się j e d n a k ż e d o s t a t e c z n i e podstawie i interpretację przygotowany postaci posiadanych poszcze­ do w y s n u w a n i a o s t a t e c z n y c h w n i o s k ó w — a taką r o z w a g ę się c h w a l i — bez p r z e p r o w a d z e n i a d z i e j w n i k l i w y c h i w s z e c h s t r o n n y c h studiów. * bar­ �549 RECENZJE Z e w z g l ę d u n a duże z a i n t e r e s o w a n i e p o l s k i c h etnografów problematyką ską, i t o szczególnie w K a r p a t a c h , s t u d i u m P a l a d i - K o v a c s a kraju Paloców, leżącego ukazało w którymś piękny, dla polskich w łuku z bardziej Karpat, znanych czytelników jest byłoby cennym języków. Język raczej f r a n c u s k i e n i e z a d o w o l i i c h w pełni. W y d a j e datność o m a w i a n e j spotkałoby paster­ poświęcone p a s t e r s t w u nabytkiem, gdyby węgierski, niedostępny. choć Obszerne się bardzo streszczenie się, że ze w z g l ę d u n a w a r t o ś ć i p r z y ­ p r a c y n a l e ż a ł o b y ją p r z e d r u k o w a ć w „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , co się z u z n a n i e m i w d z i ę c z n o ś c i ą zainteresowanych obcych czytelników. Zrena REVISTA DE ETNOGRAFIE Nizińska S I F O L C L O R , B u c u r e s t i , t . 9: 1964 n r 2, 3, t . 1 0 : 1965 n r 1—6 „ R e v i s t a de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r " , o r g a n I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i F o l k l o r u A k a ­ d e m i i R L R ( I n s t i t u t u l de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r A c a d e m i e i R P R ) , w y c h o d z i o d 1964 r . j a k o d a l s z y ciąg c z a s o p i s m a „ R e v i s t a de F o l c l o r " . J e s t t o d w u m i e s i ę c z n i k posiadający następujący układ treści: „ S t u d i i " ( „ S t u d i a " ) , „ M a t e r i a l e " ( „ M a t e r i a ł y " ) , i „ N o t e si r e c e n z i i " („Komunikaty i recenzje"). A r t y k u ł y zamieszczane w „Studiach" posiadają s t r e s z c z e n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . P r o b l e m a t y k a „ R e v i s t y de E t n o g r a f i i c i F o l c l o r " d o t y c z y nych, f o l k l o r u literackiego, muzycznego blematyce etnograficznej A . F o c h i , Dimitrie i folklorysta) . W ] styczne zawarte zamieszczonych Cantemir w etnograf w pracach C a n t e m i r a . Materiały następujące: I I (Dymitr materiały etnograficz­ D o opracowań o p r o ­ „ S t u d i a c h " należą ęi folclorist, artykule t y m autor omawia mołdawskich oraz zwyczajów zagadnień i choreograficznego. Cantemir etnograficzne etnograficzne etnograf i folklory­ dotyczą zwyczajów t u r e c k i c h , a r a b s k i c h , p e r s k i c h i t a t a r s k i c h . Materiały odnoszące się d o z w y c z a j ó w m o ł d a w s k i c h a u t o r d z i e l i n a c z t e r y g r u p y : 1. z w i ą z a n e z ż y c i e m c z ł o w i e k a , 2. Z w y c z a j e tyki magiczne i przesądy, 4. Z w y c z a j e Zwyczaje z w i ą z a n e z r o k i e m o b r z ę d o w y m , 3. P r a k ­ społeczne. Najbogatsze z nich, związane z ż y c i e m c z ł o w i e k a , zwłaszcza z w y c z a j e w e s e l n e i p o g r z e b o w e , zostały p r z e z a u t o r a artykułu dokładnie omówione. O d d z i e l n y rozdział poświęcony został m i t o l o g i i r u ­ m u ń s k i e j , z a w a r t e j w p r a c a c h C a n t e m i r a i próbach w i ą z a n i a j e j p r z e z n i e g o z m i ­ tologią grecko-rzymską. W przez oraz Cantemira dążenie latach swej zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , że m a t e r i a ł y cechuje wielka do stworzenia skrupulatność obserwacji s y s t e m u . Dzięki t y m z a l e t o m i zgromadzone precyzyjność opisu n i e straciły o n e p o 250 w a r t o ś c i a C a n t e m i r m o ż e być u w a ż a n y za o j c a e t n o g r a f i i i f o l k l o r y ­ s t y k i rumuńskiej, a n a w e t o r i e n t a l n e j . I. w Vladutiu, pasterstwie Nofiunea „mocan" de rumuńskim) . Autor 2 i językowe r o z p a t r u j e znaczenie pasterzy mocan. wędrownych jako na dwie swej ín i rozpowszechnienie romlnesc (Nazwa terenowe, „mocan" archiwalne t e r m i n ó w służących za najwięcej zarówno zalicza na terenach tych, stałych g r a n i c a m i stałych 1 2 osiedli, a na i c h terenie T . 9: 1964, s. 119—142. T . 9: 1964, s. 143—157. słowu pasterzy którzy używają terminu siedzib, j a k na terenach s w o i c h w ę d r ó w e k , d o d r u g i e j zaś t y c h , k t ó r z y określają się t e r m i n e m mocan poza nazwy u w a g i poświęcając w j a k i m jest ono używane, d z i e l i autor grupy. Do pierwszej nazwy, pástoritul o p a r c i u o materiały transhumanti), Ze względu n a znaczenie, wędrownych mocan (pastoril w używają nazwy tylko odpowiadającej �550 RECENZJE swej etnicznej przynależności. j a k i m s ł o w o mocan stępowania Z W dalszej części p o d l e g a ł o i s t w i e r d z a , że w miało ono znaczenie etniczne, artykułu etnograficzne, i n n y c h n a z w , służących n a określenie p a s t e r z y , cioban, i sibian, pacurar uwzględniając autor omawia zmiany, zależności o d o k r e s u i t e r e n u w y ­ z a w o d o w e l u b społeczne. autor omawia słowa: ungurean, i c h ewolucję i rozprzestrzenienie. Artykuł uzupełniają d w i e m a p k i p r z e d s t a w i a j ą c e w y s t ę p o w a n i e o m a w i a n y c h t e r m i n ó w m a p k a w ę d r ó w e k p a s t e r s k i c h z z a z n a c z e n i e m i c h s z l a k ó w w czasach oraz dawniejszych i w X X w. R. V u l c f i n e s c u , Figurarea nie ręki w rumuńskiej archeologicznych wśród Na się m o t y w ó w nich in ornamentica populara, Praca ludowej) . 3 romind opiera dominującą wstępie autor omawia przyczyny, antropomorficznych i stwierdza, rolę. T a k i e znaczenie w jakie ornamentyce ręka zajmuje ręka, w społeczeństwach pojawia pierwotnych z n e o l i t u , ręka się d w u k i e r u n k o w o ś ć rolnika w miał charakter (ręka okresie k l a s i e panującej sposób a b s t r a k c y j n y j a k o r ę k a „ b o g a " , w ręka łowcy, niewolnictwa p r z e d s t a w i a n i u tego m o t y w u , związana n i e m a n t a g o n i s t y c z n y c h k l a s społecznych. W wiąże ornament wystę­ magiczny z o k r e s u brązu). W zda­ narzędzie, będące c z u c i a , c h w y t a n i a , a t a k u i o b r o n y . Sposób u j m o w a n i a m o t y w u r ę k i hodowcy jest w ręki zdobyła a u t o r z panującym w d a n y m okresie światopoglądem. N a j s t a r s z y pujący materiałach spowodowały że m o t y w n i e m a u t o r a , dzięki t e m u , że w y k s z t a ł c i ł a się j a k o w s z e c h s t r o n n e organem (Występowa­ się n a i e t n o g r a f i c z n y c h , pochodzących z t e r e n u R u m u n i i oraz z o b s z a r u karpacko-bałkańskiego. pojawienie miinii ornamentyce z istnie­ przedstawiana klasie niewolników przedstawia się j ą w sposób k o n k r e t n y , r e a l i s t y c z n y . U j m o w a n i e m o t y w u r ę k i w sposób a b s t r a k ­ c y j n y i r e a l i s t y c z n y r o z w i j a się n a d a l w s z t u c e f e u d a l n e j i mieszczańskiej p o d r ó ż ­ nymi postaciami, dopiero w o j u i występuje w sztuce socjalistycznej zanika o n w niej wyłącznie j a k o m o t y w dwukierunkowość oparty na wzorach roz­ realistycz­ n y c h . Po t y c h t e o r e t y c z n y c h rozważaniach a u t o r przechodzi do omówienia m a t e r i a ­ łu archeologicznego pierwszej rolnictwo), trzeciej z terenu Rumunii. Dzieli go o n n a 3 części, zaliczając o r n a m e n t ręki występujący w powiązaniu z zajęciem ( p o l o w a n i e , do drugiej ornament ręki w getycko-dackim o r n a m e n t ręki j a k o g e t y c k o - r z y m s k i do hodowla, kulcie rolniczym, a symbol medycyny. do Załączając szereg i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a j ą c y c h o m a w i a n y o r n a m e n t a u t o r w y s u w a następujące wnios­ k i : 1) w o b e c w y s t ę p o w a n i a o r n a m e n t u r ę k i n a t e r e n i e R u m u n i i o d c z a s ó w n a l e ż y przyjąć, że j e s t t o m o t y w m i e j s c o w y , najdawniejszych a n i e i m p o r t o w a n y ; 2) o r n a ­ m e n t t e n p o s i a d a c e c h y w s p ó l n e d l a całego o b s z a r u k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i e g o ; 3) p r z e ­ szedł e w o l u c j ę o d spełniania r o l i m a g i c z n e j do r o l i a r t y s t y c z n e j . Następny a u t o r poświęca omówieniu o r n a m e n t u ręki w rumuńskiej m a t e r i a ł f o l k l o r y s t y c z n y dotyczący ręki, u w z g l ę d n i a j ą c m e d y c y n ę l u d o w ą , prawne itp., a względem autor następnie dzieli z n a r z ę d z i e m , 2) r ę k a symbol narzędzia. W przechodzi ornament ręki przedstawiona ostatniej do analizy artystycznej na 3 grupy: jako części p r a c y 1) ręka n e g o ujęcia o r n a m e n t u r ę k i i t e c h n i k a w y k o n a n i a . W i s t n i e n i e k o r e l a c j i między materiałem a r c h e o l o g i c z n y m motywu. Pod t y m P. autochtonizmu H . S t a h l , Din (Historyczny przegląd narodu historicul badań T . 9: 1964, s. 213—256. • T . 9: 1964, s. 275—290. 3 rumuńskiego cercetdrilor rumuńskiego de na jako zostały s p o s o b y artystycz­ zakończeniu a u t o r stwierdza i etnograficznym, uważając zajmowanym architecturd budownictwa razem przedstawiona t o za d o w ó d ciągłości t e g o m o t y w u o d n e o l i t u , a t y m s a m y m za n a u k o w ą mentację on zwyczaje przedstawiona narzędzie, 3) ręka omówione rozdział etnografii. Analizuje obecnie populara ludowego)«. doku­ terenie. romaneascd Artykuł po- �551 RECENZJE święcony jest p r a c o m dotyczącym rumuńskiego b u d o w n i c t w a ludowego, p u b l i k o w a ­ n y m w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . i n a początku X X w . p r z e z l e k a r z y , g e o g r a f ó w , a r ­ chitektów, etnografów, w tych pracach i historyków stwierdza, że i socjologów. A u t o r o m a w i a posiadają one szereg w y k a z u j ą duże b r a k i p o d w z g l ę d e m ujęcia h i s t o r y c z n e g o H . H . Stahl, C o m e n t a r i i etnografice mentarz do zagadnienia polegający s. A u t o r Pluguęorului na r e c y t o w a n i u przez pe tema dzieci omawia zawarte i n f o r m a c j i , ale i naukowej dokumentacji. Plugusorului i młodzież materiały ciekawych (Etnograficzny zwyczaj zwany wigilię Nowego w Ko­ Plugoęorul, Roku po- winszowań, mających wpłynąć pomyślnie n a urodzaje. Analizując wygłaszane w i e r - ' sze w y k a z u j e , że z a w i e r a j ą o n e o p i s w s z y s t k i c h czynności z w i ą z a n y c h z r o l n i c t w e m , począwszy od orki, i stanowią cenne źródło informacji, dotyczących rolnictwa w ubiegłych w i e k a c h . R. Vulcànescu, Toponimie wia nazewnictwo profesionalâ pasterskie zachodniej z osiadłego życia p a s t e r s k i e g o zawodowe) . (Nazewnictwo Autor 6 Oltenii i wykazuje, że n a z w y z w i ą z a n e g o z r o l n i c t w e m są n a t y m t e r e n i e częstsze i s t a r s z e niż n a z w y n a w i ą z u j ą c e d o p a s t e r s t w a z w i ą z a n e g o z w ę d r ó w k a m i tul (pâstori- transhumant). I . R. M i r c e a , Zâvoare klasyfikuje w oma- pochodzące drewniane ęi broaste de lemn z a m k i , występujące zależności o d t e g o , c z y p r z e d s t a w i a j ą i zamki drewniane) . A u t o r (Zasuwy w 7 Rumunii, formę dzieląc je n a k i l k a prostszą czy b a r d z i e j grup złożoną (za­ s u w y ze sprężyną, z a s u w y p o r u s z a n e ręką i z a s u w y z k l u c z a m i , k t ó r e z k o l e i d z i e l i n a k i l k a g r u p w zależności o d s p o s o b u u m i e s z c z e n i a zamków i wiązała koniecznością się zdaniem zabezpieczenia autora G. Moraru-Popa, antice (Dane nych.) . A u t o r k a 8 w starożytności archeologicznych, Date etnografice bogactw. referitoare życiu Artykuł gospodarczym zawiera wydobywanie i la prelucrarea 10 r y c i n , metalelor o b r ó b k i m e t a l i w źródłach dotyczące n a t e r y t o r i u m dzisiejszej n a źródłach klucza). Ewolucja d r e w n i a n y c h zmianami w zamków. etnograficzne omawia ze gromadzonych przedstawiających różne rodzaje izvoare ściśle obróbkę złota, s r e b r a , Rumunii. p i s a n y c h oraz Opierając na materiale miedzi się n a în starożyt­ i żelaza materiałach etnograficznym wyka­ z u j e ciągłość t y c h p r o c e s ó w n a t e r e n i e R u m u n i i o d czasów starożytnych. P r a c a za­ w i e r a 8 i l u s t r a c j i i 4 p l a n s z e p r z e d s t a w i a j ą c e narzędzia p r a c y , p r z e k r o j e p i e c ó w d o w y t a p i a n i a żelaza o r a z p r a c ę w k o p a l n i a c h w r ó ż n y c h o k r e s a c h . P. H . S t a h l , A s e z a r e a c a s e l o r (Rozmieszczenie budynków w Mołdawii) . çi acareturilor mieszkalnych i pe valea gospodarczych Bistritei w moldovenesti dolinie Bystrzycy N a w s t ę p i e a u t o r o m a w i a l i t e r a t u r ę dotyczącą o s a d n i c t w a w 9 Rumunii i w y k a z u j e , że z a w i e r a o n a t y l k o t w i e r d z e n i a o c h a r a k t e r z e o g ó l n y m . W ł a s n ą p r a c ę o p i e r a a u t o r n a m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m d o t y c z ą c y m 328 g o s p o d a r s t w . w nich budownictwo mieszkalne i stajnię (grajdul). (focaria) procentowych oraz zabudowania Opracowane d a n y c h : 1) w y s t ę p o w a n i e układ b u d y n k ó w gospodarczych w Uwzględnia g o s p o d a r c z e , t j . kuchnię letnią zostały następujące z a g a d n i e n i a z p o d a n i e m budynków gospodarczych s t o s u n k u do b u d y n k u w zagrodzie, mieszkalnego, 3) 2) usytu­ o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o słońca, 4) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o d r o g i , 5) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h w s t o s u n k u d o d r o g i z u w z g l ę d n i e ­ n i e m i c h u s y t u o w a n i a w s t o s u n k u d o słońca, 6) odległość b u d y n k ó w 5 6 7 8 9 T. T. T. T. T. 10: 10: 10: 10: 10: 1965, s. 151—159. 1965, s. 251—267. 1965, s. 3 4 7 — 3 6 1 . 1965, s. 453—475. 1965, s. 5 9 4 — 6 1 1 . mieszkalnych �552 RECENZJE od d r o g i . A u t o r r o z p a t r u j e powyższe zagadnienia z uwzględnieniem okresu wystę­ p o w a n i a ( d o 1890 r . i o d 1891 r.) i uzupełnia d a n e m o t y w a m i p o d a n y m i p r z e z u ż y t ­ kowników. W wyniku zgromadzonych materiałów zarysowują się zaszły w u s y t u o w a n i u b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h i g o s p o d a r c z y c h zmiany w dolinie jakie Bystrzy­ c y ; najważniejsze z n i c h t o z m i a n y w położeniu i c h w s t o s u n k u d o słońca i w sunku Przesunięcie w do drogi. punktu ciężkości na korzystne usytuowanie s t o s u n k u d o d r o g i w i ą ż e a u t o r ze z m i a n a m i , j a k i e zaszły n a w s i w gospodarczej, co p o t w i e r d z a j ą różnice w y s t ę p u j ą c e dziedzinie pod t y m względem obecnie w s i a c h położonych n a d g ł ó w n y m i s z l a k a m i k o m u n i k a c y j n y m i i n a d d r o g a m i nymi. Artykuł nych zawiera tabele przedstawiające zagadnień, s c h e m a t y c z n e kacyjnym i przy drodze rysunki bocznej oraz sto­ domu procentowe dane dla opracowywa­ zabudowań p r z y głównym fotografie zagród: d a w n e j dwóch we bocz­ szlaku k o m u n i ­ i współ­ czesnej. R. V u l c a n e s c u , we) 10 . Autor grzebowych „Gogiu", omawia oraz un spectacol pojawienie opisuje się i analizuje funerar („Gogiu", elementów materiały widowisko teatralnych w pogrzebo­ ceremoniach dotyczące c z u w a n i a przy znajdujące się w p u b l i k a c j a c h rumuńskich. P o d o k ł a d n y m o p i s i e w i d o w i s k a zamieszczona jest analiza z a w a r t e g o w n i m materiału p o d kątem f o l k l o r y s t y k i i teatralności. W nie t y l k o elementy zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , starych zwyczajów „Gogiu" językoznawstwa, że w i d o w i s k o rumuńskich, a l e w y k a z u j e po­ zmarłym, zawiera również związki z obrzędowością pogrzebową i n n y c h ludów e u r o p e j s k i c h . W d z i a l e „ M a t e r i a ł y " z a m i e s z c z o n e są następujące a r t y k u ł y : R. O. M a i e r , z&rile de cdlive la aromini din Albania (Osiedla „calive" A u t o r o p i s u j e szałas p a s t e r s k i A r u m u n ó w w A l b a n i i z w a n y cdlive, i urządzenie w n ę t r z a i s t w i e r d z a , (coliba) istnieje A r u m u n ó w i colibá cdlive A . V i c o l , Un Muscel) . pasterzy constructor Artykuł 12 że m i ę d z y artykule fotografie rumuńskich przedstawiają krótki de finiere życiorys (Konstruktor wiejskiego fujarek z aspekt pasterstwa tychczasowej stwo etnografice w pld. ale pastoritului in Moldava z terenami 13 górskimi, terenach nizinnych. Tematem de sud pomijając prawie uwagę głównie n a paster­ całkowicie a r t y k u ł u są w ł a ś n i e p a s t e r z e dami a n a l i z u j e j e j części s k ł a d o w e i w y k a z u j e pasterzy wędrownych przez te tereny. Artykuł (pastoritul 4 fotografie populare de obtinere na sta­ z a g r o d ę pasterską p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y nią i z a g r o ­ których transhumanfi), zawiera pasterstwo z t a k i c h terenów, n o w i ą c y nieliczną g r u p ę w ś r ó d ludności r o l n i c z e j . A u t o r o m a w i a (tirla), (Etnogra­ A u t o r z a z n a c z a n a w s t ę p i e , że w d o ­ Mołdawii) . l i t e r a t u r z e dotyczącej p a s t e r s t w a z w r a c a n o związane oraz narzędzia pracy. I . V l a d u ^ i u , Aspecte ficzny regionu konstruktora fujarek opis s p o s o b u i c h w y r a b i a n i a , i l u s t r o w a n y f o t o g r a f i a m i , p r z e d s t a w i a j ą c y m i i poszczególne e t a p y . rumuńskich. muscelean zawiera n j e g o konstrukcję; n i m i szałasem p a s t e r z y ścisły z w i ą z e k . Z a m i e s z c z o n e w Aęe- w Albanii) u Arumunów szlaki przedstawiające przechodziły zagrody pasterskie z płd. M o ł d a w i i . R. O. M a i e r , Procedee wy sposób otrzymywania biania oraz wapna, drogi w a p n a w regionie jego w y d o b y w a n i e , transportu. Artykuł 14 wypalanie, zawiera 1 1 1 2 13 1 4 T. T. T. T. T. 10: 1965, s. 613—624. 9: 1964, s. 183—189. 9: 1964, s. 293—307. 10: 1965, s. 81—88. 10: 1965, s. 1 7 1 — 1 8 1 . in zona Bicazului Autor omawia narzędzia ryciny piece do w y p a l a n i a w a p n a i jego t r a n s p o r t . 1 0 a varului Bicaz) . pracy, przedstawiające sposób (Ludo­ wyra­ organizację pracy narzędzia pracy,, �553 RECENZJE E. w Pavel, Sumanele moldoveneeti mołdawskie) . (Sukmany Autorka 15 a r t y k u l e część l u d o w e g o s t r o j u m o ł d a w s k i e g o , z w a n ą suman omawia (sukmana), mającą szerokie zastosowanie zarówno w s t r o j u męskim, j a k k o b i e c y m . P o d o b n y jest spo­ sób p r z y g o t o w y w a n i a Opis przędzy i t k a n i n y , krój s u k m a n oraz i c h o r n a m e n t y k a . uzupełniają r y s u n k i k r o j u i z d o b i e n i a o r a z f o t o g r a f i e s u k m a n z różnych o k o l i c M o ł ­ dawii. I . Drâgoescu, Un graficzny z 1789 r.) znajdujący się w 16 „chestionar Autor Muzeum w wskazówki metodologiczne, w akumulacyjnym) 17 S i b i u , dotyczący łowie „fintlni eu bazin si frecvenfa (Rozpowszechnienie wieku) . XX go poszczególnych Trzeci opis tablica zawiera i wierzeń. Z a w i e r a (Typ studni s t u d n i , połączonej in cea de-a on ze zbiornikiem ze z b i o r n i k i e m , służą­ i dwie dotyczące g ł ó w n i e wiadomości mapki podają jumdtate tartaków dane dotyczące Midi ilości tartaków z nimi gremplarnie, olejarnie itp. z kongresów, vivant. po­ w Rumunii. zatytułowany „Note si r e c e n z i i " z dziedziny secolului oraz związanych folkloru, krótkie Peuple („Komu­ komunikaty oraz publikowanych w Rumunii. Maria BRANDON-ALB1NI, a w drugiej dotyczące t a r t a k ó w ich typów (młyny, folusze, sprawozdania prac doua występowanie dział o m a w i a n e g o c z a s o p i s m a , MARIA etno­ folklorystycznych. okręgach z uwzględnieniem i recenzje") zawiera recenzje i jogdritului i n n y c h urządzeń p r z e m y s ł o w y c h nikaty przesądów de acumulare" i ilościowe Artykuł 18 Uzupełniająca 1789 (Kwestionariusz ułożony p r z e z M . B r u k e n t h a l a , w o d y deszczowej z r e g i o n u Arges. I . Drâgoescu, Aria XX-lea anul k t ó r e rzucają ś w i a t ł o n a t o , w j a k i sposób p o d c h o d z o n o . Artykuł zawiera c y m do g r o m a d z e n i a w din kwestionariusz t y m czasie d o zagadnień e t n o g r a f i c z n y c h R. O. M a i e r , Tipul al etnografie" omawia et culture Misińska en Italie du Sud, P a r i s 1964, Presses U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e O I t a l i i Południowej od artykułów W a l e r i i Marrené w „Wiśle" 1 nie p u b l i k o ­ w a n o w P o l s c e p r a w i e n i c , a e d y c j e o b c e dotyczące t e g o t e m a t u najczęściej d o n a s n i e docierały. C h o c i a ż b y w i ę c z t e g o t y l k o w z g l ę d u p r a c a głaby wzbudzać z a i n t e r e s o w a n i e . Jednakże w a l o r y głęboko w podłoże p r o b l e m a t y k i znanej miczno-politycznych, stawiają A u t o r k a , z pochodzenia podjęła się t r u d n e g o ją w n a m jedynie rzędzie p o z y c j i Włoszka, przebywająca zadania ukazania M. Brandon-Albini mo­ t e j książki, p o z w a l a j ą c e literatury naukowej. od trzydziestu i wytłumaczenia lat we 2 Midi vivant Francji, charakteru zjawisk łecznych i k u l t u r o w y c h I t a l i i . Opublikowała więc szereg p r a c o S y c y l i i i Królestwie N e a p o l u . sięgnąć pobieżnie z p u b l i k a c j i e k o n o - spo­ dawnym j e s t kolejną, ostatnią z n i c h , lecz p i e r w s z ą do­ stępną p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . T . 10: 1965, s. 415—422. T . 10: 1965, s. 537—540. T . 10: 1965, s. 641—644. T . 10: 1965, s. 645—649. W . M a r r e n é , Rzeczy ludowe włoskie. Z powodu dzieła Pitrè'go: Usi e costumi, credenze e pregiudizi di Sicilia, „ W i s ł a " , t . 3: 1889, s. 793—844; tenże, Wystawa etnograficzna sycylijska, „ W i s ł a " , t . 7: 1893, s. 4 2 8 — 4 3 9 ; J . P i t r e , P i e ś n i ludu sycylijskiego (streściła W . M a r r e n é ) , „ W i s ł a " , t . 6: 1892, s. 593—614. M . B r a n d o n - A l b i n i , Culture italienne, P a r i s 1950; t e n ż e , Calabre pour l'ethnologie avec traduction en France des poems traditionnels calabrais, P a r i s 1957; t e n ż e , Sicile secrète, P a r i s 1960; t e n ż e , Naples et son univers, P a r i s 1962. 15 1 6 1 7 1 8 1 2 �554 RECENZJE Po I I w o j n i e światowej, w r a z z u p a d k i e m f a s z y z m u i budową n o w e g o państwa w ł o s k i e g o , u j a w n i ł y się o g r o m n e d y s p r o p o r c j e , p r z e d e w s z y s t k i m w r o z w o j u e k o ­ n o m i c z n y m , p o m i ę d z y częścią północną i centralną I t a l i i a P o ł u d n i e m . Z m u s i ł o t o d o rozpoczęcia badań n a d p r z y c z y n a m i t e g o z j a w i s k a . O k a z a ł o się, że s t a n z a c o ­ f a n i a e k o n o m i c z n e g o , n i s k a s t o p a ż y c i o w a ludności, k o n s e r w a t y z m w d z i e d z i n i e k u l ­ t u r y , ż y w a t r a d y c j a m a f i i , n i e z m i e n i ł y się p r a w i e zupełnie o d c z a s ó w badań S o n n i n o i F r a n c h e t t i ' e g o p r o w a d z o n y c h n a t y c h t e r e n a c h w końcu u b i e g ł e g o s t u l e c i a . W i ę c e j : zacofanie t o p o z w a l a porównać Italię Południową z i n n y m i gospodarczo słabo r o z w i n i ę t y m i k r a j a m i A z j i c z y A f r y k i o i g n o r o w a n y c h , b o n i e u j a w n i o n y c h dotąd, siłach społecznych. W i d z ą c tę sytuację a u t o r k a p r ó b u j e p o s t a w i ć s z e r e g p y t a ń , k t ó r e d o t a r ł y b y d o s e d n a p r o b l e m u . D l a c z e g o m o ż l i w a była s t a g n a c j a g o s p o d a r c z a , społeczna i k u l t u r o ­ w a k r a j u posiadającego starą i bogatą t r a d y c j ę k u l t u r o w ą ? D l a c z e g o w o k r e s i e o d z j e d n o c z e n i a W ł o c h d o końca I I w o j n y ś w i a t o w e j n i e zdołały się w y z w o l i ć d y n a ­ m i c z n e siły postępu e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e g o ? D l a c z e g o n i e zaistniały l u b n i e zostały u m y ś l n i e w y t w o r z o n e w a r u n k i u m o ż l i w i a j ą c e w y j ś c i e z t e g o k i l k u w i e k o wego impasu? Południe — t o k r a i n y A b r u z z a , M o l i z a , K a m p a n i a , A p u l i a , K a l a b r i a , L u k a n i a i w r e s z c i e S y c y l i a . B a d a j ą c z r ó ż n i c o w a n i e p o m i ę d z y Północą, C e n t r u m a P o ł u d n i e m i j e g o p r z y c z y n y n i e n a l e ż y i c h szukać w e l e m e n c i e l u d z k i m , r a s o w y m t y c h t e r e ­ nów, j a k t o czyniło w i e l u badaczy. Rasa jest j e d y n i e w y n i k i e m , n i e przyczyną p r o c e s u h i s t o r i i . P r z y c z y n y z r ó ż n i c o w a n i a muszą w i ę c leżeć w ł a ś n i e w s a m e j h i s ­ torii. I t a l i a Północna i Ś r o d k o w a w ciągu X I I i X I I I w . p r o k l a m o w a ł y r e p u b l i k i , f e u d a l i z m b o w i e m został t a m w c z e ś n i e o b a l o n y i istniały m o ż l i w o ś c i s w o b o d n e g o r o z w o j u burżuazji, która m o g ł a stać się p o d s t a w o w ą klasą społeczną p r ą d ó w h u m a ­ n i z m u i r e n e s a n s u , klasą prężną i t w ó r c z ą , w a l c z ą c ą o swą p o z y c j ę z a r ó w n o w d z i e ­ d z i n i e e k o n o m i k i , p o l i t y k i , j a k n a u k i i s z t u k i . P o u t r a c i e niepodległości w X V i X V I w . postęp w d z i e d z i n i e k u l t u r y n i e został z a h a m o w a n y w ł a ś n i e z t e g o względu. I t a l i a P o ł u d n i o w a p o s i a d a historię zupełnie odmienną. T e r y t o r i u m z a s i e d l o n e początkowo przez przybyszów z A f r y k i , L e w a n t u i G r e c j i po raz p i e r w s z y z u n i ­ f i k o w a ł p o d s w y m p a n o w a n i e m R z y m . N a j a z d y b a r b a r z y ń c ó w i A r a b ó w r o z b i ł y tę pozorną jedność, p o t o b y z j e d n o c z y ł o j e C e s a r s t w o B i z a n t y j s k i e . F e u d a l i z m , p r z e ­ j ę t y o d p a ń s t w północnych, zapuścił m o c n e k o r z e n i e . S i l n a w a r s t w a s z l a c h e c k a , b a r o n o w i e , p o s i a d a l i p r a w i e nieograniczoną władzę i a u t o r y t e t . O d baronów również z a l e ż n e b y ł y m i a s t a Południa. B y ł a t o zależność m u n i c y p a l n a i e k o n o m i c z n a . T y l k o n i e l i c z n e z m i a s t , n p . B a r i c z y T r a n i , w y w a l c z y ł y s o b i e niezależność. B r a k p o l i t y c z ­ nego zaangażowania d r o b n e j s z l a c h t y i kupców skazywały gospodarkę i politykę n a stabilizację, co w p r o c e s i e h i s t o r i i stało się r e g r e s e m . N a t o m i a s t b a r o n o w i e u m a c n i a l i swą w ł a d z ę p o p r z e z zacieśnianie z w i ą z k ó w z k o ś c i o ł e m w k i e r u n k u o g r a n i c z a n i a s w o b ó d p o d d a n y c h p o m i m o r e a k c j i ze s t r o n y króla. W p r a k t y c e w y ­ stąpienia k r ó l a b y ł y a k t a m i p r z e c i w j e d n o s t k o m , a n i e s a m e j i n s t y t u c j i b a r o n a t u . P o s i a d a c z a m i z i e m i b y l i b a r o n o w i e . Z a r z ą d z a l i nią p o p r z e z s w o i c h p e ł n o m o c n i ­ k ó w , gabellotti, t w o r z ą c y c h osobną klasę społeczną, specyficzną d l a układu s t o ­ s u n k ó w Południa, pasożytującą i okradającą z a r ó w n o b a r o n ó w , j a k i c h ł o p ó w . C h ł o p i b y l i j e d y n i e u ż y t k o w n i k a m i z i e m i n a z a s a d z i e zależności pańszczyźnianej l u b dzierżawy. Niepewność j u t r a związana z krótkimi o k r e s a m i n a j m u z i e m i prowadziła do tymczasowości poczynań gospodarczych, p o s z u k i w a n i a możliwości i n n y c h docho­ dów i wreszcie — j a k o n i e u n i k n i o n y w t y m w y p a d k u rezultat — powstania b a n d g r a b i ą c y c h i napadających. �555 RECENZJE Bandytyzm coraz będący — Fuori-bando oznaką c h o r e g o wywłaszczeni silniejszą organizację społeczeństwa chłopi, pasterze rabunkową, wywłaszczeniom chłopów. przed rewoltą chłopów W i coraz się szersze bez poparciem kręgi. pracy ludu. tworzą W okresie o r g a n i z u j ą r e w o l t y , chcąc z a p o b i e c takiej sytuacji przeprowadzony 1861 r . p r z y n o s z ą c y z w y c i ę s t w o d y n a s t i i s a b a u d z k i e j posiadaczy zatacza rzemieślnicy ciesząc w ł o s k i e g o R i s o r g i m e n t a b a n d y fuori-bando częstszym i jej był j e d y n i e w y r a z e m konsekwencjami. Klasa, coraz plebiscyt strachu która mogłaby objąć p r z e w o d n i c t w o w t e j s y t u a c j i , burżuazja, j e s t n a P o ł u d n i u z b y t słaba, l a b i l n a i nierozwinięta, n i e z d o l n a do wypełnienia t e j r o l i . P r z y c z y n również i dopatrywać przemysłu rezerwy w w działalności baronów, m i a s t a c h , gdzie rzemieślnicy i tego zjawiska hamujących kupcy rozwój oddawali w pomiędzy b a r o n a m i i chłopami, k l a s y burżuazji Europy T a k więc w dzajem praktyce kolonii motorem postępu momencie i rewolucji zjednoczenia p r z e m y s ł o w e j , będącej w innych państwa w ł o s k i e g o P o ł u d n i e s t a j e się r o ­ d l a uprzemysłowionych inwestycyjnych, Południa rejonów niewiele zapewniających się z m i e n i a . centralnych i i m rozwój Sprzedaż dysponują szarnicy odpowiednimi powiększają swe przemysłowej. prefektów przy środkami północnych, żywym współudziale ności z o r g a n i z o w a n e j przede wszystkim sadzie nic w rządem Południem i Sytuacja klasztorów, baronowie możliwości przy bandytyzmu i korupcji drobną kleru pomocy i czy camorry burżuazję. nowi i posiadaczy nie gwaranto­ będących p r z e j a w a m i działal­ skupiających neapolitańskiej, Italia bur­ funkcjonariuszy, wykonawczej Zjednoczona ob­ rozwoju się g ł ó w n i e n a k l a s i e f e u d a ł ó w sycylijskiej mafii sposób P o ł u d n i e w r a z Jedynie n i e istnieją p o l i c j i . T a k i układ w ł a d z y wał ostatecznego zwalczenia teraz zarządza i zarządców, opierających przemysłu. dóbr które oszczęd­ szans n a b y c i a z i e m i chłopom, g d y ż c i n i e finansowymi. latyfundia. Nadal Państwo własnego na licytacjach wywłaszczonych przez państwo, n i e daje żuazji swe burżuazyjnych. t e n sposób u z y s k i w a ł y r y n e k z b y t u , tanią siłę roboczą o r a z m o ż l i w o ś c i ności należy rzemiosła d o d y s p o z y c j i b a r o n o m . N i e b y ł o m o ż l i w o ś c i d o p o w s t a n i a k l a s y pośredniej krajach w się przejmuje w ten ze schedą f e u d a l i z m u p o p r z e d n i c h s t u l e c i , n i e robiąc w kierunku zmian t e j części k r a j u jest w układzie gospodarczo-społecznym. n a d a l m a f i a , początkowo zrodzona za­ Faktycznym jako organizacja samosądów, k t ó r e j c e l e m była o b r o n a p r a w ludności p o z a o f i c j a l n y m i i n s t y t u c j a m i państwowymi. ziemskich akty Szybko jednak narzędziem przemocy. Do zmieniła swój do u t r z y m y w a n i a w tej pory c h a r a k t e r , stając uległości np. na S y c y l i i mafia się poddanych sprawuje dla właścicieli poprzez brutalne rzeczywiste rządy. S k u p i a w s w y c h k r ę g a c h całą ludność, n a j e j czele stoją n o t a b l e z a r ó w n o w s i , j a k i miast. strony całą Obowiązujące, uniemożliwia prawie niepisane jakąkolwiek ludność i pozwala prawo walkę Południa z mafią, n a bezkarną „milczenie z drugiej działalność. i honor" wciąga W w z jej układzie jednej szeregi stosunków społecznych P o ł u d n i a przynależność d o m a f i i o c e n i a n a j e s t j a k o c h w a l e b n a . P o k r ó t k i m o m ó w i e n i u s y t u a c j i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e j P o ł u d n i a j a s n e się s t a j e , że p r o b l e m z m i a n w t e j części k r a j u b y ł w i e l o a s p e k t o w y i bardzo w i ą z a n i a . P o I I w o j n i e ś w i a t o w e j doszły p o n a d t o e l e m e n t y ne w s k u t k a c h , j a k i e I t a l i i pozostawiły rządy Usiłowano jowe. Niemniej przeprowadzić silne. Nie sprzyja Mussoliniego. r e f o r m ę rolną, w y b u d o w a ć jednak wyraźne ich likwidacji ślady t r u d n y do r o z ­ destruktywne i tragicz­ drogi, mosty, linie d a w n y c h s t o s u n k ó w społecznych są również a d m i n i s t r a c j a znajdująca się w kole­ bardzo rękach n i e z b y t i n t e l i g e n t n e j g r u p y w i e j s k i c h bogaczy. P o k u t u j e również d a w n a mentalność: zapatrzenie dach się n a w z o r y państwowych k l a s wyższych i o d r a z a do b i e d n y c h . Rzadkością w są m ł o d z i inteligentni ludzie o sprecyzowanych, urzę­ postępowych �556 RECENZJE poglądach. Inną siłą, z d e c y d o w a n i e kolwiek reformie. rolnych, Wykorzystując uzależniają wzbogaceni i c h zdobywając o doświadczenia zorganizować elementów wsteczną, są n a d a l b a r o n o w i e , p r z e c i w n i nadmiar długofalową rokujących w siły t e n sposób k l a s y pracującej walką o swoje postąp w roboczej, Związany z historią autorytet. Natomiast p r a w a . Jest t o j e d e n przyszłości: obudzona gospodarczo-społeczną jakiej­ robotników całego świata, potrafią rolnego i jego powiązanie z r u c h e m r o b o t n i c z y m XIX zatrudniając z chłopi, w tej chwili najważniejszych świadomość proletariatu Północy. Południa pojawia sią p r z y końcu w . w l i t e r a t u r z e n o w y k i e r u n e k , k t ó r y z a z w y c z a j określa sią m i a n e m meridionalistów". dających Skupia upust s w y m socjologii. Przeważają pomagającą jednak do obudzenia Południa i n n e dzielnice Do on w swoich szeregach przekonaniom w esejach utwory przede wszystkim z dziedziny literackie. Prąd świadomości mieszkańców „ruchu ludzi pióra, p o l i t y k i , e k o n o m i i czy ten wytwarza atmosferę i zainteresowania problemem Italii. X I X w . właściwie nie mówi się o l i t e r a t u r z e Południa, pomimo tego, właśnie t a m jest k o l e b k a w i e l k i c h i n d y w i d u a l n y c h k o n c e p c j i f i l o z o f i c z n y c h sza z A k w i n u , Giordana B r u n a , Telesia, Campanelli pozostałe części W ł o c h dały E u r o p i e p r z e d e krytyki, analizy, najdywały pomiędzy historii, grunt dopiero dwoma inteligencję polityki. Lecz na Północy podczas wszystkim ludzi nauki, wielkie oryginalne i czy Vaniniego, w myśli rewolucyjne, C e n t r u m , przyszły samotnych o bardzo w a n i a . Jest t o przykład ograniczonych na potwierdzenie które możliwościach h i p o t e z y , że c y w i l i z a c j a gdy szkoły z Południa. k l a s a m i społecznymi, b r a k k l a s y p o ś r e d n i e j , w y t w o r z y ł y jednostek że Toma­ od­ Luka wielką oddziały­ zacofana a ar­ c h a i c z n a , posiadająca w y s o k ą i w i e l k ą kulturę n a s w o i m s p o ł e c z n y m s z c z y c i e , j e s t w stanie wydać t y l k o filozofów się p i e r w s z y i myślicieli . T a k więc dopiero w X I X w . zaczyna 3 r u c h świadomie postępowy związany z określonym k i e r u n k i e m w l i ­ t e r a t u r z e , p o r u s z a j ą c y m palące p r o b l e m y a k t u a l n e j s y t u a c j i P o ł u d n i a . Maria B r a n d o n - A l b i n i , chcąc ukazać problem i dociec stosunków g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y c h , a n a l i z u j e w s w o j e j listów, traktując W ją j a k o o d b i c i e literaturze zrozumiały jedynie należy wyróżnić p o prześledzeniu historycznych, gospodarczych łeczeństwa a u t o r k a d z i e l i literaturę na d w a n u r t y : różniące się m i ę d z y sobą. P i e r w s z y od Abruzzy Pozwala nurty. do krańców chłopskiego, t o n a śledzenie Podział poprzednio i społecznych. A n a l o g i c z n i e przez więc elitarny i ludowy, uzupełnienia oraz spo­ zasadniczo S y c y l i i wykazują zróżnicowanie, dwoma j a k Rocco Scotellaro, w nurtach obydwu d i a l e k t y n a obszarze są jednak n u r t a m i są p i s a r z e bądź pewnych tylko piszący wątków wariantami i poeci, w i form d l a lepszego wytłumaczenia szeregu zjawisk bądź dialekcie. na t e r y t o r i u m Południa. N i e z b ę d n e d o t e g o c e l u b y ł o r ó w n i e ż o m ó w i e n i e w rze do ten nas z nich — to u t w o r y pisane l i t e r a c k i m językiem u t w o r y pisane dialektem. W p r a w d z i e j e d n e g o języka. Łącznikiem między t y m i pochodzenia dwa omówionych warunków włoskim, d r u g i zawiera istniejących rzeczywistości. południowowłoskiej się s t a j e przyczyn p r a c y literaturę m e r i d i o n a ­ całym charakte­ nawiązujących d o f o l k l o r u , e t n o l o g i i i s o c j o l o g i i , będących często j e d y n y m k l u c z e m d o z r o z u m i e n i a i oceny cenną wsi n i e k t ó r y c h treści i f o r m l i t e r a t u r y . O t r z y m a l i ś m y w t e n sposób partię i miast książki, Południa, zawierającą trybu życia materiały etnograficzne mieszkańców, dotyczące organizacji niezwykle charakteru społecznej, sytuacji P r z y k ł a d e m społeczeństwa o o g r o m n y c h d y s p r o p o r c j a c h k u l t u r y p o s z c z e g ó l ­ n y c h w a r s t w , k t ó r e w y t w o r z y ł o w s p a n i a ł ą f i l o z o f i ę , a jednocześnie p o s i a d a n a j ­ uboższy c h y b a n a ś w i e c i e p r o l e t a r i a t , j e s t I n d i a . 3 �557 RECENZJE k o b i e t y i p o z y c j i mężczyzny w t y m społeczeństwie i w r e s z c i e materiały dotyczące z w y c z a j ó w i świąt. Postawione i n a początku p y t a n i a znajdują tłumaczenie ficznym. j e j materiałem Wyłania się obraz historycznie wytworzony ność i r e z y g n a c j a , Praca Marii spojrzeniem kraju, ludzi n i e szukające wyjścia B r a n d o n - A l b i n i jest poza poprzez i i c h działań oschły esej analizę l i t e r a t u r y społecznym i etnogra­ zdeterminowanych i pogłębiany rozdział między d w o m a n a los m i e s z k a ń c ó w wykraczająca odpowiedzi historycznym, gospodarczym, klasami, przez beznadziej­ z t e g o układu. przede wszystkim Południowej naukowy. Italii, Materiał głęboko w humanistycznym r o z u m i e n i u człowieka zgromadzono pod k ą t e m , t o też p r z e z całą książkę p r z e w i j a się j a s n a m y ś l d o w o d u i o d p o w i e d z i postawione naleźć wstępnie można Południa pytania. Na ogromne jako stronach tej w bogactwo jednego myśli, z dręczących faktów D o d a t k o w ą zaletą książki zasługującą prosty i jasny język, stawiające tę zasadzie n i e w i e l k i e j podkreślających problemów współczesnych — określonym na pracy wagę od­ problemu Włoch. n a podkreślenie j e s t j e j f o r m a l i t e r a c k a , pracę w rzędzie literatury może nie tylko naukowej. Anna Zadrożyńska-Barącz O B J E T S E T M O N D E S , L a r e v u e d u M u s é e de l ' H o m m e , 1961—1963 ,,Objets et M o n d e s " wydawnictwo muzealne — niezmiernie — jest z u j ą c y m się o d r o k u 1961 w interesujące periodykiem Musée czterech zeszytach i n a ogół m a ł o de l ' H o m m e u nas w znane Paryżu, uka­ k w a r t a l n y c h , z których każdy za­ w i e r a 64 s t r o n y t e k s t u w z b o g a c o n e l i c z n y m i f o t o g r a f i a m i i r y c i n a m i . Pismo Mondes" t o spełnia d w o j a k ą r o l ę : z j e d n e j stwarza możliwość zwłaszcza p o z a e u r o p e j s k i e j , pogłębienia s t r o n y poprzez i poszarzenia i t o w szerokim aspekcie swój p r o f i l „Objets et wiadomości z etnografii, antropologiczno-archeologicz- n y m , z d r u g i e j zaś s t r o n y spełnia b a r d z o w a ż n ą r o i ę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i i d z i a ­ łalności n a u k o w e j M u z e u m Człowieka. „Objets et M o n d e s " n i e t y l k o d l a w ą s k i e g o k r ę g u specjalistów, interesujących archeologią, się takimi etnografią dziedzinami czy problematyka etnograficzna 50 p o ś w i ę c o n y c h również wiele jest wiedzy antropologią. o Choć jest więc d l a szerszego ogółu przeznaczone osób człowieku w i stosunku jego kulturze, ogólnym w poszczególnych artykułów informujących k w a r t a l n i k a c h znaleźć o podejmowanych można przez l e k t y w n a u k o w y M u s é e de l ' H o m m e n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h a r c h e o l o g i c z n y c h tropologicznych. Wszystkie każdy z nich zdania zawiera z działalności wydawnictw. Poza jak dominuje ( n a 75 a r t y k u ł ó w o p u b l i k o w a n y c h w l a l a c h 1961—1963 etnografii), ciekawych ale również zeszyty kilka posiadają artykułów poszczególnych spisem treści szytu ostatni k w a r t a l n i k zawiera t e n s a m układ treści i stałe podstawowych, działów działy; kronikę m u z e u m , naukowych umieszczonym i recenzje na pierwszej ko­ i an­ sprawo­ najnowszych s t r o n i e każdego ze­ spis treści całego r o c z n i k a o r a z i n d e k s z a w a r t o ś c i r o c z n i k a w e d ł u g d y s c y p l i n , z p o d z i a ł e m n a a n t r o p o l o g i e fizyczną, e t n o g r a f i ę i p r e ­ historię. Pierwszy rzut oka na artykuły nasuwa c z y t e l n i k o w i przypuszczenie, bardzo s i l n i e związana zamieszczone w z muzealnictwem. s z u k a się a r t y k u ł u w p r o w a d z a j ą c e g o pisma i celach, j a k i e przed I tomie „Objets et Mondes" że t e m a t y k a t e g o i następnych t o m ó w Na próżno w i równocześnie będzie zeszycie i n a u g u r a c y j n y m informującego o założeniach sobą s t a w i a r e d a k c j a . N i e można w i ę c z t e g o punktu �558 RECENZJE widzenia stopniu analizować kolejnych realizowane umieszczona numerów pisma, n i e można są p o s t u l a t y r e d a k c j i . T y l k o na odwrocie krótka też ocenić, w i bardzo się zresztą w poszczegól­ n y c h z e s z y t a c h , i n f o r m u j e c z y t e l n i k a o objętości z e s z y t u i j e g o u k ł a d z i e rzeczowym. Rocznik tyka s t r o n y tytułowej, powtarzająca jakim ogólna n o t a t k a 1961, w odróżnieniu o d pozostałych, c e c h u j e muzealna, omawiający którą w zeszycie współczesny pozycji muzealnej inauguracyjnym otwiera ubiór M a j ó w . artykuł A r t y k u ł t e n nawiązuje 1 problema­ H. Lehmanna do a k t u a l n e j eks­ p o d t y m s a m y m t y t u ł e m i uzupełniony j e s t s z c z e g ó ł o w y m k a t a ­ l o g i e m eksponatów u m i e s z c z o n y c h W s z e r o k o pojęta tomie t y m najbardziej na wspomnianej rozbudowany wystawie . 2 j e s t dział i n f o r m u j ą c y o życiu i orga­ n i z a c j i M u s é e de l ' H o m m e ( L a v i e d u M u s é e ) , w k t ó r y m oprócz b a r d z i e j l u b m n i e j szczegółowych sprawozdań z działalności poszczególnych m i e j s c a p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u znajdujących ryki, Afryki i Oceanii. Ponadto w Muzeum wiele się t a m z b i o r ó w z o b s z a r u A z j i , Ame­ t y m samym działów tomie znajdujemy informacje o działalności z w i ą z a n y c h z M u z e u m t o w a r z y s t w n a u k o w y c h , t a k i c h j a k Société des A f r i c a n i s t e s , Société des A m é r i c a n i s t e s , Société des Océanistes i i n . W pozostałych mniej miejsca, dwóch ustępując tomach problematyka różnego rodzaju muzealna artykułom zajmuje już l u b większym 0 c h a r a k t e r z e p r o b l e m o w y m , z k t ó r y c h większość d o t y c z y zagadnień s z t u k i u róż­ n y c h l u d ó w bądź t o w p o s t a c i r z e ź b y , bądź też w p o s t a c i z d o b n i c t w a k u l t o w y c h , t k a c t w a czy s z t u k i j u b i l e r s k i e j , p r z y artykułów są p r z e d e w s z y s t k i m e k s p o n a t y czym znacznie omówieniom przedmiotów bazą m a t e r i a ł o w ą d l a t y c h muzealne. Niewiele artykułów z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z kulturą społeczną, n a t o m i a s t k u l t u r a m a t e r i a l n a t o w a n a jest W łów) najsłabiej. recenzowanych i azjanistyczna Oceanii, słuszną r o c z n i k a c h przeważa (15 natomiast 1 Ameryki dotyczy reprezen­ na artykułów). omówienie tematyka afrykanistyczna Najmniej zagadnień przeznaczono p o 9 artykułów. omówienie problematyki Z „Objets (bo artyku­ 7) artykułów dotyczy związanych z etnografią Europy t e g o też w z g l ę d u et (27 tylko Mondes" w wydaje się rzeczą układzie tematycznym Paulme prezentujący według w y m i e n i o n y c h kontynentów. Tematykę zbiór w afrykanistyczna przedmiotów zapoczątkowuje magicznych z p o s i a d a n i u M u s é e de l ' H o m m e . 3 Wybrzeża artykuł Kości D. Słoniowej, znajdujących Choć w z a s a d z i e a u t o r k a z a j m u j e łowo j e d n y m t y l k o e k s p o n a t e m pochodzącym z p r o w i n c j i M a n w zachodniej Wybrzeża Kości Słoniowej, równocześnie zostałe e k s p o n a t y , pochodzące w p r a w d z i e jednak stara się grupy wiany przedmiotów przedmiot związanych magiczny z określonymi spotykany jest w zabiegami różnych po­ Zachodniej, ale dające się z a l i c z y ć p o d w z g l ę d e m c e c h f o r m a l n y c h i spełnianej f u n k c j i mej części usystematyzować z i n n y c h rejonów A f r y k i się się s z c z e g ó ­ do t e j sa­ magicznymi. odmianach na Oma­ znacznym o b s z a r z e W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , L i b e r i i i G w i n e i p o d n a z w ą gle, ge, gue l u b — bardziej na wschodzie stożkowaty w — pom kształcie blok W e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h jest t o warna. sporządzony z niewypalonej 60 c m , z m n i e j l u b b a r d z i e j w y r a ź n i e z a z n a c z o n y m i czony w górnej nie ogranicza natu m u z e u m , ale — H. L e h m a n n , 1 do samego przedstawienia na podstawie Exposition zebranych des costumes 2 3 D. P a u l m e , Sur un objet magique artykułu de Côte ok. j e s t t o , że a u t o r k a tego p r z e d m i o t u j a k o materiałów — M o n d e s " (skrót „ O M " ) , 1961, n r 1, s. 3 — 1 6 . H . L e h m a n n , Catalogue des objets exposés, prawie wysokości r y s a m i t w a r z y l u d z k i e j , uwień­ części ozdobą z p t a s i c h piór. Z a l e t ą się j e d y n i e gliny, Maya podaje d'aujourd'hui. „Objets t a m ż e , s. 17—32. d'Ivoir, ekspo­ interesujący t a m ż e , s. 3 3 — 4 0 . et �559 RECENZJE o p i s sporządzania gle i o b o w i ą z k ó w , j a k i e ciążą n a osobie, która chce go wykonać t a k , a b y p r z e d m i o t t e n posiadał pożądaną m o c magiczną. P o n a d t o d o w i a d u j e m y r ó w n i e ż o z a s t o s o w a n i u i z a d a n i u , j a k i e p r z e d m i o t t e n spełnia. Gle pełni n i e j a k o funkcję fetysza. Z jednej l u b pom s t r o n y posiada o n moc destrukcyjnego o d ­ d z i a ł y w a n i a n a c z a r o w n i k ó w p r a k t y k u j ą c y c h czarną m a g i ę , w s k a z u j e o s o b y dzające śmierć, c h o r o b y lub w inny się warna sposób działające szkodliwie sprowa­ n a poszczególne j e d n o s t k i c z y też w i ę k s z e g r u p y społeczne. Z d r u g i e j s t r o n y p r z e z o s o b i s t y k o n t a k t z gle i odpowiednie przepowiadającym białą magię: formuły magiczne właściciel przeszłość, teraźniejszość powodować obfite zbiory, jest równocześnie wróżbitą i przyszłość. M o ż e o n t a k ż e uprawiać gle do zdrowia, szczęśliwy poród i t p . Doskonałe zdjęcia o m a w i a n y c h p r z e d m i o t ó w b a r d z o w y d a t n i e pomyślny powrót uzupełnia­ j ą całość i podnoszą w a l o r y a r t y k u ł u . Do wspomnianego artykułu nawiązuje tematycznie J . Delange przedstawiając p r z e d m i o t k u l t o w y Y o r u b a pochodzący z p r o w i n c j i N a g o w D a h o m e j u . Przedmiot 4 ten, nazywany tologia Oshe Yoruba jednym jest e m b l e m a t e m shango, określa jako z najważniejszych uroczystości k u czci proszą b ó s t w o Shango, króla Yoruba. podczas o łaski i p o m o c . jako przedmiocie shango czwartego bóstw boga piorunów Shango, którego m i ­ Oyo Oshe której i p o d tą nazwą używany shango Shango jest w i e r n i wprowadzając A u t o r k a k o n c e n t r u j e się g ł ó w n i e w się jest czasie w trans n a opisie s z t u k i Y o r u b a ilustrując całość f o t o g r a f i a m i oshe omawianych przedmiotów. Muzeologów zainteresuje z pewnością skiemu Muzeum Narodowemu artykułu tam do szereg Artykuł jednego tylko, najbardziej t y m cenniejszy, k u l t u r y l u d o w e j , przede reprezentacyjnego ogólny pogląd iż z w r a c a muzeum, znajdujemy na stan muzealnictwa uwagę n a organizację nigeryj- problematykę 5 i n f o r m a c j i dających jest artykuł J . M i l l o t a poświęcony w L a g o s . M i m o tytułu z a w ę ż a j ą c e g o w ochrony Nigerii. zabytków w s z y s t k i m s z t u k i , w państwie, które od n i e d a w n a dopiero uzyskało swą niepodległość. N i g e r i a — j a k t w i e r d z i a u t o r — j e s t j e d n y m z p a ń s t w afrykańskich docenia się Świadczy pielęgnującym wartość bardzo silnie tradycje etnograficznych i o t y m l i c z b a dziesięciu c z y n n y c h etnograficznych i archeologicznych, narodowe, archeologicznych z obecnie których w w którym ekspozycji w N i g e r i i większych najważniejsze — muzeów poza Muzeum w L a g o s — t o założone w 1952 r . M u z e u m w Jos p r e z e n t u j ą c e o g ó l n y d o r o b e k archeologicznych od dotyczących zwłaszcza 900 r . p.n.e. d o 200 r . n.e., o r a z Yoruba. Samo muzeum w chronologiczno-rzeczowym lach w y s t a w o w y c h najdawniejszych centrowanie tłumaczyć przedstawione doliny należy faktem, D o ciekawszych 7 w są r z e ź b y I f e poświęcone w roku 1957 e k s p o n u j e rejonów badań na całości w okres sztuce układzie N i g e r i i . Stąd też w od najprymitywniejszych, większości muzeów że ludów oryginalnych w Czadu ; założone w Nok, datowanej sa­ sięgających o k r e s ó w a r c h e o l o g i c z n y c h , p o dzisiejszą r z e ź b ę nowoczesną. S k o n ­ S z t u k a afrykańska z a w i e r a miejsca. Muzeum rzeźbę poszczególnych zainteresowań z najbardziej Lagos okresu kultury pełni muzealnych. sztuka w na uchodzi obiektach obecnie za sztuki jedną Afryce . 6 w ogólnej p r o b l e m a t y c e zaliczyć n a l e ż y opracowany nigeryjskich Nigerii wyniku afrykanistycznej artykuły: J . Delange poszukiwań badawczych najwięcej omawiający H. Lotha sztukę artykuł J . D e l a n g e , Sur un Oshe Shango, „ O M " , 1963, n r 3, s. 205—210. J . M i 11 o t , Le Nigerian Museum de Lagos, „ O M " , 1961, n r 2, s. 3—16. W s p r a w i e działalności m u z e ó w a f r y k a ń s k i c h p a t r z — r e c . J . B u j a k a , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 10: 1966. ' J . D e l a n g e , Les arts de la piain du Tschad, „ O M " , 1962, n r 3, s. 135—148. 4 5 6 �560 RECENZJE poświęcony posążków prehistorycznej kamiennych w C. T r a d i t s , o m a w i a j ą c y u ludów B a m u n w sztuce Afryce mierze literaturą przedmiotu, Guy 8 czy 9 de Beanchene wreszcie Kamerunie n a bezpośrednich której I0 . Wszystkie bibliograficzny artykuł mieszkalnych te artykuły oparte w badaniach terenowych wykaz dotyczący interesujący sztukę z d o b i e n i a f r o n t o w y c h ścian b u d y n k ó w środkowym cydującej saharyjskiej ; Wschodniej , poszerzone dołączony jest de­ są znacznie do każdego z nich. Oddzielne miejsce który w w omawianej „Objets et M o n d e s " dotychczas wydzielony problematyce zajmuje Madagaskar, j e s t z zespołu a f r y k a ń s k i e g o . W y d a j e j e d n a k , że słuszne b ę d z i e z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a t y k ą t e g o r e g i o n u w średnim sąsiedztwie malgaskich i Y. L a p l z e . drewna, się Lampy I I z tematyki znajdującą afrykanistycznej. w zbiorach te, zwane w k a m i e n i a , żelaza Tak Musée dialekcie de więc już w z m i a n k a na ten temat pochodzi który w 1638 z w r a c a lamp J. Millot wykonane przyciągały kiego roku kolekcję prezentują m e r i n a fanaovan-jiro, lub terakoty. Od dawna podróżników, a pierwsza François C o u c h e ' a , bogatą l'Homme się bezpo­ one o d żeglarza są uwagę normandz- u w a g ę n a różnorodność form i smak artystyczny i c h twórców. fanaovan-jiro Z a r ó w n o f o r m a , j a k i o r n a m e n t y k a t y c h l a m p , n a które zwrócono w a r t y k u l e szczególną artykułu uwagę, wiążą nawiązują bardzo i c h pochodzenie wyraźnie z podróżami do stylu kupców orientalnego. muzułmańskich Autorzy docierają­ c y c h do północno-wschodnich i północno-zachodnich w y b r z e ż y M a d a g a s k a r u w I t y ­ siącleciu n.e. J. Millot i Y. Laplaze są malgaskie, czyli powszechnie również noszone w z m u s z l i C a n u s . P o c z ą t k o w o felana t e n sposób s w o j ą omawiającego felana Madagaskaru ozdoby noszone I2 jących w a u t o r a m i artykułu niektórych r e j o n a c h były t y l k o przez wodzów p o z y c j ę społeczną. O d X V I I w . stały się podkreśla­ emblematem w o j o w n i k ó w , k t ó r z y o z d a b i a l i się n i m i w czasie w a l k . Z chwilą, k i e d y francuska wprowadziła noszoną o b e c n i e zakaz na znacznym walk p l e m i e n n y c h , felana obszarze zachodniego nie t y l k o przez mężczyzn, ale również Taisaka, Tandory, pominają Makafaly, kształtem dysk Vezo, przez Bara, o średnicy i dzieci Sakalava 4 — 8 c m i grubości zawsze w białym, n a t u r a l n y m k o l o r z e kolonizacja się z w y k ł ą i południowego kobiety Bestileo, stały ozdobą Madagaskaru (plemiona: Tanosy, i i n . ) . Felana przy­ 1—2 m m . U t r z y m a n e m u s z l i C a n u s . M a l g a s z e noszą j e w w i s i o r k ó w n a s z y i , rękach l u b też n a czole. O p r ó c z f u n k c j i czysto ozdobnej są postaci felana pełnią p o n a d t o f u n k c j ę magiczną, z a p e w n i a j ą c o p i e k ę sił n a d p r z y r o d z o n y c h i w z a ­ leżności nazwy, o d sił, k t ó r e warunkują n p . felana-alohosty p i o r u n o m , ody-felana — Ozdoby złym działanie przybierają d u c h o m , felana-balafosty różnorodne — przeciw — p r z e c i w u g o d z e n i u strzały i t p . P o z a t y m spełniają znaczną rolę w p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h w czasie z a b i e g u ich magiczne przeciw c z a r o w n i k ó w o r a z w obrzędach i n i c j a c j i , zwłaszcza obrzezania. t e mają swój odpowiednik na z n a c z n y m obszarze A f r y k i Wschodniej H . L h o t e, L'art préhistorique saharien, „ O M " , 1962, n r 4, s. 201—214. G . de B e â n c h e n e , Une statuette en pierre ouest-africaine, „ O M " , 1963, n r 4, s. 2 6 7 — 2 7 1 . C. T r a d i t s , Panneaux sculpté bamoun, „ O M " , 1962, n r 4, s. 249—260. J . M i l l o t , Y. L a p l a z e , L e s Lampes malgaches (fanaovan-jiro), „OM", 1961, n r 3 — 4 , s. 3—20. Z i l u s t r a c j i z a m i e s z c z o n y c h w a r t y k u l e w y n i k a , że c h o d z i o l a m p y t y p u kaganków oświetlających pomieszczenie p r z e z s p a l a n i e się p ł y n u w l e w a n e g o d o m i s e c z e k u m i e s z c z o n y c h w g ó r n e j części l a m p y . J . M i l l o t , Y . L a p l a z e , L e s felana malgache, „ O M " , 1962, n r 3, s. 1 6 5 — 172. 8 9 1 0 11 1 2 �561 RECENZJE (Mozambik, gijskie) i Tanganika, Kenia, Uganda), Południowej (Angola), Środkowej przy czym (Rwanda, utrzymuje się Burundi, Kongo Bel­ przekonanie, roz­ że p r z e s t r z e n i ł y się o n e n a t y m o b s z a r z e z T a n g a n i k i , g d z i e p o w i ą z a n e b y ł y z s i l n y m i wpływami arabskimi. Problematyczne Madagaskaru. Analizując p a d k u felana W jest j e d n a k pochodzenie archeologiczne tomach jest bardziej „Objets et M o n d e s " na zagadnienia zeum z tomach terenu l'Homme autorka jest w przy­ azjatycka ukie­ przedstawia sprawozdań częściach tego dziale również proces „satra", w y k o n y w a n y c h z liści p a l m y i Musée . de Pierwszym Człowieka . artystycznych, zatrzymując kambodżańskiej c u k r o w e j , oraz Poza l s wartości ich produkcji, dla k u l t u r y 1 4 19 m a n u s k r y p t ó w k a m - Muzeum i c h treści techniczny z badań kontynentu dotyczący azjatyckim manuskryptów, charakterystycznych wy­ dwóch ogólnych i n f o r m a c j i o z b i o r a c h m u ­ ogólnych a r t y k u ł S. T h i e r r y w problematyka s z t u k i schodzą n a p l a n d a l s z y . W ta dotyczy równie różnych się omówieniem na dwóch albo w znajdujących szczegółowym pi" l u b też 1 3 omówieniem bodżańskich dłużej problematyka Azji podejmowanych większym odrzucają w i e r z e ń i stosunków społecznych, w n i k u czego d o m i n u j ą c e o g ó l n i e z a g a d n i e n i a pierwszych na obszarze felana i inne autorzy m a l g a s k i c h możliwości w p ł y w ó w a r a b s k i c h . recenzowanych runkowana źródła typach: się „kam- „crang" — z kory drzewnej. . Interesującym materiałem d o k u m e n t a l n y m d y s p o n u j e swój w udział w odległości pielgrzymce J . Chelhod do K a d z i m a i n — świętego miejsca 15 k m n a p o ł u d n i o w y opisuje ciekawą c e r e m o n i ę religijną, tzw. „Ta'ziya", o d p r a w i a n ą 27 R a d ż a b k a ż d e g o r o k u dla ucz­ czenia śmierci wielkich męczeńskiej -Kadzima i jego wnuka w Kadzimain. ,,Ta'ziya" gotowości oddania poprzedza pielgrzymka zachód dwóch Muhamad od B a g d a d u . relacjonujący I s l a m u , położonego l s świętych al-Djawâda, muzułmańskich: których zwłoki dla obrony ściągająca sprawy świętych do K a d z i m a i n sunek zadawane świętych Kadzim poprzez męczenników. n i e t y l k o podczas p i e l g r z y m k i ale również d o słynnego w sobie tortury, Ten sam autor zajmuje Kadzimain podczas t r w a n i a poszczególnych których p u n k t e m k u l m i n a c y j n y m jest c e r e m o n i a się r ó w n i e ż męki koczowniczy tryb życia i n a k a z przejścia lone tradycją na terenach d o osiadłego t r y b u zwyczaje, pustyni sto­ nie­ przez J . Chel- obrzędów religijnych, ,,Ta'ziya". kwestią przez władze Izraela i sanktuarium m u ­ przemian współczesnych dzących w s t r u k t u r z e społecznej p a s t e r s k i c h B e d i u n ó w p r o w a d z ą c y c h d o Beduinów spowodowane Iraku, o n i swój f a n a t y c z n y r z a d k o śmierć. W a r t o ś ć artykułu podnoszą l i c z n e zdjęcia w y k o n a n e zułmańskiego, al- zostały Ceremonię tysiące w i e r n y c h z całego demonstrują hoda Musa złożone m a n a c e l u w y r a ż e n i e boleści w i e r n y c h i p o d k r e ś l e n i e i c h życia a częściowo także z I r a n u , w czasie której do w i a r y Autor Negueb Rozbicie administracyjne p o zakończeniu I I w o j n y życia w y w a r ł y b a r d z o s t o s u n k i społeczno-prawne zacho­ niedawna światowej silny wpływ na usta­ i na wierzenia. Celem badań P. L e S c o u r , O b j e t s nouveaux du Département d ' A s i e , „ O M " , 1961, n r 1, s. 3 3 — 3 6 ; t e n ż e , Une donation de la Republique de Corée, t a m ż e , s. 3 7 — 4 0 ; t e n ż e , Une donation nouvelle coréenne, „ O M " , 1962, n r 1, s. 25—28. C. F a y e i n , M i s s i o n a u K a z c k h s t a n e t en U z b e k i s t a n , „ O M " , 1962, n r 1, s. 2 9 — 3 2 ; C. J e s t , Mission au Népal, „ O M " , 1962, n r 2, s. 107—130. S. T h i e r r y , Manuscrits cambodgiens du Département d'Asie, , , O M " , 1962, n r 1, s. 13—24. J . C h e l h o d , Pèlerinage à Kadzimain, lieu saint de l'Islam, „ O M " , 1963, n r 4, s. 253—260. J . C h e l h o d , Une enquête chez les nomades du Négueb, „ O M " , 1963, n r 1, s. 59—69. 13 1 4 15 16 1 7 36 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �562 J. RECENZJE Chelhoda podjętych w roku 1962 b y ł o zarejestrowanie zmian zachodzących współcześnie w k u l t u r z e t y c h ludów i prześledzenie p r o c e s u a d a p t a c j i k u l t u r y pasterskiej do n o w y c h warunków W problematyce amerykanistycznej n a szczególną n i a n y już a r t y k u ł H . L e h m a n n a o m a w i a j ą c y kuł H . L e i h l e n a na podstawie dawny w ubiór okresie z kultem uwagę Majów rodzaju oraz źródeł techniki ikonograficznych bogini I x e l u Majów domenę przy 18 . W zawsze kobiet. produkcji t k a n i n a u t o r s t w i e r d z a , że p o z o s t a l i na obszarze Analizując dzisiejszy mniejszym w jaskrawych i kontrastowych kolorach. Zestawienie c j a poszczególnych Majów. Uogólnienie i antropomorficzne) części o d z i e ż y pozostają Wierność to Lehmann tradycji rozszerza duże w p ł y w y europejskie. Ponodto Mezoameryki Majów przede w (głównie barwy odniesieniu do techniki wyjątkowo geometryczne, utrzymane i ornamenta­ okresie wszystkim tkactwo i tkanin jak w tkactwa czemu kolorystyczne t a k i e same, dotyczy również W k o ń c o w e j części a r t y k u ł u o k a z u j e oraz klasycznej mody kobiecej. odzieży męskiej. się j e d n a k , że odzież męska w y k a z u j e pod wpływem kontaktów nich, odtworzyć oni pod t y m względem w kultury dzięki ubiór w i e r n i t r a d y c j i , zwłaszcza jeżeli c h o d z i o m o t y w y zdobnicze s t o p n i u zoo — próbuje arty­ z t y m n a silne powiązania i Xichiquetzal u Azteków, stanowiło wspom­ oraz pierwszym autor t k a c t w a stosowane przedkolumbijskim. Wskazuje zasługują: w s p ó ł c z e s n y ubiór M a j ó w d o t y c z ą c y p e r u w i a ń s k i c h o z d ó b ze złota różnego elementów egzystencji. bardzo z osadnikami oraz z w i ą z a n e j z t y m i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j odzież męska u l e g a b a r d z o s i l n y m w p ł y w o m aktualnej mody. W nieznacznym stopniu — a tego oczekuje czytelnik — zajął się k w e s t i ą w p ł y w ó w p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o , p r o d u k c j i t k a n i n autor fabrycznych, z m i a n w odzieży p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w e u r o p e j s k i c h i t p . T y l k o k r ó t k a w z m i a n ­ ka o powołaniu w Meksyku i Gwatemali specjalnych n a u k o w y c h instytutów d l a o d z i e ż y M a j ó w ś w i a d c z y , że postęp w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o przyśpiesza t e m p o z a n i k u t r a d y c y j n e j odzieży. Przedstawiając koncentruje się muzealną głównie (północne wybrzeże zwłaszcza zaś złota Peru). groby w odznaczających kolekcję na ozdobach Badania Tucume, wyrobów złotniczych uszu pochodzących archeologiczne dostarczyły się w y s o k i m p o z i o m e m Poza wymienionymi informacje artykułami dotyczące amerykanistycznych 1 9 niowej natomiast Ameryki artykuł Amazonki W 2 1 2 0 , i prac H . R e k hiena w Leihlen tym podobnych rejonie, ozdób artystycznym. Prezentowane ze ozdoby się p o d s i l n y m w p ł y w e m cywi­ tematyce z wyjazdów poszczególne znajdujących się wykopaliskowych zagadnień omawiający tomy w de prowadzonych związanych rzeźbę ,,Objets Musée w et na terenie bezpośrednio drzewie Mondes" l'Homme ze Połud­ sztuką n a obszarze za­ zbiorów do­ Wyżyny . europejskiej wspólnych. Jest o n a raczej ,,Objets et M o n d e s " przypadkowa n i e można uchwycić i ogranicza pracowników M u z e u m . Między i n n y m i H . R e i h 1 e n , U n b i j o u d ' o r de Lambeque, 1 8 ilości H. Lambayeque Tiahuanaco. wierają tyczy Peru prowadzone dużej a u t o r d a t u j e n a o s t a t n i o k r e s M o c h i c a znajdujący lizacji z z rejonu się d o o g ó l n y c h w tematyce Pérou, problemów sprawozdań t e j n a u w a g ę za-t „ O M " , 1962, n r 2, s. 7 7 — 84. 1 9 H . L e h m a n n , Enrichissement du Département d'Amérique, de 1946 a 1960, 1961, n r 3 — 4 , s. 39—52. A. L a m i n g - E m p e r a i r e , Traveaux archéologiques en Amérique du „ O M " 1962, n r 3, s. 149—164. H . R e i c h 1 e n , O b j e t s e n b o i s d u Bas-Amazone, „ O M " , 1961, n r 2, s. 1 7 — „OM", 2 0 Sud, 2 1 30. �563 RECENZJE sługują dwa Pierwszy artykuły z nich, M. Roussel poświęcony de Fontanès wycinankom dotyczące etnografii polskiej . 2 2 p o l s k i m ( k u r p i o w s k i e , łowickie, s k i e , opoczyńskie, k r a k o w s k i e i i n . ) , j e s t w y n i k i e m e k s p o z y c j i wycinanek nizowanej 1962 r . W p r z e z M u s é e de l ' H o m m e artykule autorka graficznym w relacjonuje Drohiczynie w swój d n i a c h o d 1 I I d o 15 V pobyt oceniając na Międzyuczelnianym bardzo pozytywnie raw­ zorga­ drugim Obozie inicjatywę Etno­ organizacji o b o z ó w i podając z a r y s h i s t o r y c z n y D r o h i c z y n a i j e g o o k o l i c y . Barbara JAMES versity of F. D O W N E S , Animal Husbandry California. Publications Walendowska-Zapędowska in Navajo Society i n Anthropology. Uni­ and Culture, V o l . 1, U n i v e r s i t y of Cali­ f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y i L o s A n g e l e s 1964, ss. 104, 9 r y c i n i 1 m a p a . P u b l i k a c j a t a o c h a r a k t e r z e m o n o g r a f i i jest r e z u l t a t e m 7 miesięcy badań t e r e ­ n o w y c h , podczas których vajo w Piñón, w nym i obrzędowym także rozprawą pracy życiu ze swą rodziną i funkcji autora. James możliwie nieco wszystkich tutaj pochodzące z Półwyspu faktów Świecie. A u t o r próbuje Navajo. asymilacji Przy z zakresu tej także wykazać okazji społecznej oraz dokonuje (acculturation, social t a była za c e l w hodowli oraz wydzieleniu zaadaptowali hodowli w ustalenia assimilation) oraz anglo- metody w procesie definicji tej ich elementów a tylko zmodyfikowane znaczenie próby społecz­ młodszych, z o k r e s u należy, że N a v a j o Iberyjskiego, Indian Na­ postaci praca postawił sobie j a k o części k u l t u r y p r z y j e d n o c z e s n y m -amerykańskiego. Przypomnieć u innej F. Downes starszych, z o k r e s u hiszpańsko-meksykańskiego, dowlane mieszkał wśród udział w e k o n o m i c z n y m , t e j społeczności. W doktorską przedstawienie znaczenia autor wraz s t a n i e A r i z o n a , biorąc c z y n n y ho­ Nowym akulturacji akulturacji określa oraz swój sto­ s u n e k d o t y c h d w u pojęć. J. F. Downes proponuje definicję akulturacji jako zjawiska w e g o , n a t o m i a s t a s y m i l a c j ę społeczną u w a ż a za z j a w i s k o terminu wanie akulturacji zwyczajów używa oraz określając przyswajanie l a c j a a u t o r t e n u ż y w a określając w zinstytucjonalizowanej W krótkim, ją obcego idei oraz wartości, pochodzenia. swej naślado­ Terminu asymi­ stopień udziału j e d n o s t e k j e d n e g o społeczeństwa zgodnie lecz z w i ę z ł y m od cech kulturo­ działalności d r u g i e g o . T a k i e określenia, j a k k u l t u r a społeczeństwo, a u t o r u ż y w a zapożyczyli przeniesienie czysto społeczne. W p r a c y z ogólnie z n a n y m i d e f i n i c j a m i zarysie meksykańskich dziejów Hiszpanów hodowli w autor podaje, okresie między oraz Krebera. że Navajo 1650 a 1700 r . Do tego m o m e n t u podstawą g o s p o d a r k i było łowiectwo oraz z b i e r a c t w o . W X I X w . Navajo ponieśli 90 t y s . g ł ó w , wprowadzenia ciężkie s t r a t y w żyjąc z powodu badania terenowe w zarysie którym dziejów starciach z Białymi: rezerwacie. n a szeroką dzeniem Po w skalę W 2 ijołowie uprawy niesprzyjających rolę odgrywa m. i n . skupem inwentarza hodowanego Piñón obecną Mercantile przez Navajo. o n i ok. 8 5 — się o n e l u b Piñón, w M. R o u s s e l d e F o n t a n é s , Une exposition nais, „ O M " , 1962, n r 3, s. 183—196; t a z, Séjour 1961, n r 3 — 4 , s. 81—86. 2 2 liczą w. przeprowadzono środowiska. A u t o r Black Mesa tego t e r y t o r i u m autor opisuje m . i n . ważną obecnie z i e m i , ale zakończyły warunków na obszarze z w a n y m XIX prowadził stanie sytuację w Company, W 1958 r . obszar de Papiers d'étude en próby niepowo­ swe Arizona. rezerwacie, zajmując Black découpés Pologne, się Mesa polo­ „OM", �564 RECENZJE 0 p o w i e r z c h n i 1372 m i l i 2 z a m i e s z k i w a ł o 4401 I n d i a n N a v a j o . Trudne w a r u n k i byto­ w a n i a są t u t a j p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m o s t r e g o d e f i c y t u w o d y . Opis warunków omawianej deszczu i śniegu. znajdujemy autor u naturalnych Black Mesa p r a c y . Szczególną u w a g ę z w r a c a zajmuje Navajo. Obok tutaj się Trzon bydło rogate wykresów. opisu także ukształtowania charakterystykę właściwą stanowią i konie. Dynamikę w przeciętne stado gospodarki u Navajo tarz tej gospodarki lub nawet hodowlany mniej Navajo owiec Black jest dochodu grupy: trzecim rozdziale terytorium rozdziale czwartym, hodowlanego znaczenie i Mesa liczy około oraz mała, n p . w bez za kozy, pomocą 100 s z t u k ograniczona tych uprawa 1955 r. dała o n a około t e j społeczności. A u t o r inwentarz hodowli odgrywają autor przedstawia hodowla jest raczej ogólnego na trzy w W inwentarza pogłowiu Obecnie w i poziomego regionu. owce: mniejsze zwierząt. Podstawą połowy się pionowego flory charakterystyką inwentarza ziemi. Efektywność znajduje t u t a j a u t o r n a o b l i c z e n i a ilości o p a d ó w znaczenia dzieli 1 inwen­ ekonomicznego ( k o t y , szczenięta), i n w e n t a r z u ż y t k o w y (koń, pies) o r a z i n w e n t a r z o z n a c z e n i u ryn­ k o w y m i nadający się d o k o n s u m p c j i ( o w c a , świnia, k o z a , b y d ł o r o g a t e i k u r y ) . J e d ­ nocześnie z n a j d u j e m y tunków w ciągu narzędzi używanych obszernie omawia jest 1 też w szczegółowy roku. przy W opis techniki hodowli t y m samym hodowli przez rozdziale Navajo. W poszczególnych znajduje następnej się także łowiectwa, końcu które rozdziału obecnie autor posiada wyłącznie charakteryzuje ga­ opis kolejności s t o s u n k i w ł a s n o ś c i o w e n a t l e h o d o w l i . W z w i ę z ł y sposób znaczenie wreszcie tutaj całego autor opisane charakter sportu. metodę uczenia młodzieży Navajo technik hodowlanych. W vajo piątym rozdziale zamieszkującej Najmniejszą jeszcze omawianej p u b l i k a c j i znajduje się opis społeczności k o m ó r k ą społeczną są t a m r o d z i n y , z k t ó r y c h składa się ród. I s t n i e j e także jednostka większa od rodziny, połączona więzami pokrewieństwa o r a z p r o w a d z ą c a w s p ó l n ą działalność, gospodarczą n a z w a r t y m o b s z a r z e group). W rozdziale w jest, zbiornika wody i kukurydzy poletka własnością że oraz jednej oraz o d n i e s i e n i u d o t e r e n u . N i e g d y ś duża, a o b e c n i e już w i e l k a ruchliwość o s a d n i c t w a N a v a j o j e s t łatwa d o u c h w y c e n i a Regułą (homestead szóstym a u t o r o p i s u j e ruchliwość i l o k a l i z a c j ę o s a d n i c t w a s t o s u n k i własnościowe łowym. Na­ B l a c k M e s a . C h a r a k t e r y s t y c z n ą j e j cechą j e s t m a t r y l i n e a r y z m . wybór obecność oraz rodziny. miejsca drzew. określony W n a założenie Zarówno teren ze t y m samym osady żywy w materiale warunkuje nie­ źród­ położenie inwentarz hodowlany, jak zbiornikami wody i t p . są n a ogół rozdziale i n s t y t u c j i społeczno-politycznych u N a v a j o na szczeblu autor zajmuje się opisem plemienia. O d b i c i e m u d o m o w i e n i a z w i e r z ą t w t r a d y c j i o r a z obrzędowościach N a v a j o a u t o r krótko zajmuje się w rozdziale siódmym. W rozdziale następnym autor zajmuje się s t o s u n k i e m N a v a j o d o z w i e r z ą t . S t o s u n e k t e n j e s t t u t a j w y r a ź n i e różny w o d ­ niesieniu wszystkim do udomowionych w odpowiednim oraz do dzikich znakowaniu emocjonalnym s t o s u n k u do n i c h , w i d o c z n y m z posiadanym przez nią s t a d e m oraz S z c z e g ó l n i e interesujący w y d a j e zwierząt. zwierząt np. w w okresie krytyczną jęcie się oraz on wobec spowodowało głębokie w i e l u aspektach k u l t u r y , j a k i w u Navajo może dostarczyć głęboko rodziny j a k swego Navajo bliskiego. się rozdział d z i e w i ą t y , w k t ó r y m a u t o r próbuje dotychczasowych w przede w i p r z e m i a n społecznych u N a ­ o d początku k o n t a k t u z kulturą Białych, n a t l e h o d o w l i . postawę hodowli utożsamianiu t r a k t o w a n i u np. owcy wydobyć mechanikę oraz s k u t k i procesu a k u l t u r a c j i vajo Przejawia udomowionych poglądów przeobrażenia stopniu rozwoju stosunkowo duże autor u Navajo, Zajmując stwierdza, że widoczne społecznego. H o d o w l a nadwyżki produkcyjne, przy­ zarówno w owiec przeci- �565 RECENZJE wieństwie wianej W n p . do mało społeczności ostatnich latach jest efektywnej można zauważyć zajęć ziemi. Obecnie, nawet można w y n i k i e m o g ó l n e g o postępu pierwszoplanowych uprawy dostrzec także oznaki autora, w p o p u l a c j i , co między innymi niegdyś n p . łowiectwa, zmieniła się r a d y k a l n i e , stanowiąc obecnie j e d y n i e rodzaj s p o r t u u p r a w i a n e g o d l a przyjemności. publikację zamyka obszerna oma­ klasowego. g o s p o d a r c z e g o t e j społeczności. F u n k c j a gospodarczych, wzrost wg rozwarstwienia b i b l i o g r a f i a dotycząca kultury Navajo, Omawianą ze szczegól­ n y m uwzględnieniem zagadnienia h o d o w l i . Podsumowywując wiera nasze omówienie s z e r e g interesujących autora oraz wnosi nowe należy stwierdzić, spostrzeżeń p o c z y n i o n y c h w uogólnienia dotyczące że p u b l i k a c j a ta czasie b a d a ń kultury Indian Navajo. Lech WÖRTERBUCH DER VÖLKERKUNDE IN VERBINDUNG FACHWISSENSCHAFTEN, Herausgegeben von Walter za­ terenowych Krzyżaniak MIT ZAHLREICHEN Hirschberg Alfred Kroner V e r l a g , S t u t t g a r t 1965 wydany Słownik sytecie przez Waltera Wiedeńskim, przeznaczony Hirschberga, profesora etnologii na jest głównie d l a szerokich kręgów Uniwer­ specjalistów d z i e d z i n p o k r e w n y c h e t n o l o g i i , posługujących się literaturą w p r z e w a ż a j ą c e j w mierze języku a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . Z n a j d u j e m y w n i m zwięzłe i przejrzyste nicje fachowe, liczne syntetyczne artykuły na temat podstawowych defi­ zagadnień n a u k i o kulturze i historii etnologii (etnografii). Artykuły zredagowane do r e f e r o w a n e g o są w sposób p r z y s t ę p n y , podają p o d s t a w o w ą w n i c h z a g a d n i e n i a , dzięki t e m u u m o ż l i w i a j ą w a n y m pogłębienie i rozszerzenie Dobór w haseł oparciu o czysto do rzeczowych. słach n a z w Słownika kryteria zaintereso­ wiedzy na dany temat. dokonany maksymalnie Wydawca bibliografię osobom został zgodnie obiektywne, świadomie stąd zrezygnował l u d ó w i szczepów, ze w z g l ę d u n a b r a k w z intencjami widoczna np. z wydawcy przewaga umieszczania haseł w pełni o b i e k t y w n y c h ha­ kryte­ riów i c h doboru. Opracowane są jedynie w mniej hasła Słowniku l u b więcej n i e pretendują pełnym do sformułowań odzwierciedleniem obecnego arbitralnych, stanu wiedzy dziedziny rozpa­ w danej dziedzinie etnologii. Sposób opracowywania haseł dotyczących jednej wybranej t r z y m y przykładowo n a z a g a d n i e n i a c h dotyczących g o s p o d a r k i . jest problem f o r m g o s p o d a r k i (s. 494). R ó ż n o r o d n e f o r m y życia, c z y l i określone s t o p n i e W pewnym kultury, mają specyficzne stąd według sensie wprowadzeniem d l a siebie f o r m y Hirschberga w dziedzinę tych zagadnień gospodarki i odmienne posiadają podstawowe problemy znaczenie dla ekonomiczne, klasyfikacji po­ szczególnych k u l t u r . Obraz tury kultury ludów ludów z b i e r a c k i c h i myśliwskich jest o d m i e n n y od o b r a z u uprawiających ludów myśliwsko-zbierackich ziemię, czy hodujących bydło. Podobieństwa czy r o l n i c z y c h , ż y j ą c y c h w r a m a c h własnych kul­ różnych kultur, wynikają z j e d n a k o w y c h t e n d e n c j i k u l t u r o w y c h . Bardzo cenne jest zamieszczenie w Słowniku opracowań dotyczących historii poszczególnych f o r m g o s p o d a r k i ( n p . z b i e r a c t w a — s. 490, h o d o w l i — s. 467 i u p r a - �566 wy RECENZJE z i e m i — s. 52—53) nięcia archeologii, na w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a c h w głównie w dziedzinie uściślenia oparciu o najnowsze chronologii wraz z osiąg­ podaniem r ó ż n o r o d n y c h h i p o t e z z w e r y f i k o w a n y c h p r z e z najświeższe o d k r y c i a . Hasła d o p o s z c z e g ó l n y c h zagadnień z d z i e d z i n y niejednokrotnie niku problemów i sposób zagadnień hasła z d z i e d z i n y ważniejszych i w zakresu pełny, danej gospodarki dający dziedziny. gospodarki zbieracko-myśliwskiej rysach stosowanych z możliwie w tej jej gospodarki obrębie (braku różnych Np. podziałach wybrane informują zapasów dobierano w wszechstronny i Słow­ przegląd do Słownika nas zarówno o braku naj­ specjalizacji), na zbieractwo niższe i jak wyższe, n i e z r ó ż n i c o w a n e i z r ó ż n i c o w a n e , p i e r w o t n e i w t ó r n e ; o sprzęcie i t e c h n i k a c h ł o w ó w , o rytuałach rackich, i kultach polowaniach, w y c h i zwyczajach Szybkie z mieszczonych syłacze p r z y W Słowniku. poszczególnych w sposób zawiera jedynie posiada natomiast Próbę utrudnione brakiem sensie i W. A. R. H . R. zbie­ myśli­ kierunków za­ od­ i H . Spencer, były (s. opra­ 467—469) zwierząt: świni, l a m y , psa i t p . , n i e b y d ł o , p o d c z a s g d y hasło m y ­ (Wildbeuter). etnologii podjęto haśle t y m w y o d r ę b n i o n o j a k o k i e r u n k i (Arbets- (F. K r a u s e , Radcliff-Brown, Rivers, haseł wyrównać hodowla metod współczesnej kolejno: kierunek antropogeograficzny strukturalno-funkcjonalny mann, i przez indeksu t e n mogłyby N p . hasło d o l u d ó w hodujących (s. 470—475). W richtungen, Arbeitsweise) brak wyczerpujący. d o poszczególnych odsyłaczy uporządkowania haśle e t n o l o g i a używanych hasłach d o z a g a d n i e ń p o k r e w n y c h , g d y b y jednolity odsyłacze jest pewnym ślistwo (s. 201) odsyła d o l u d ó w z b i e r a c k i c h w o l u d a c h myśliwskich maskach d o t a r c i e d o w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h haseł w i ą ż ą c y c h się zbieracko-myśliwską w łowów, myśliwskich, myśliwskich. i poprawne gospodarką cowywane zwierząt, o r g a n i z a c j i pułapkach R. H . Lowie, (Passarge, Ratzel), B. M a l i n o w s k i , W. Mühl­ 1 R. Thurnwald), etnosocjologiczny R. T h u r n w a l d , C. W i s s l e r (W. i inni), Mühlmann, psychologiczny (C. G. J u n g , K . K e r e n y i , L . L e v y Brühl, R. T h u r n w a l d , W . W u n d t ) ; j a k o o s t a t n i — kierunek s t y l ó w k u l t u r o w y c h ( B . A i t k e n , R. B e n e d i c t , lennicy uwzględniania krutują się w e d ł u g historycznych Hirschberga obszarze k u l t u r o w y m . Zalicza J. Haekla, siebie samego, aspektów faktów głównie z etnologów M. Mead, Trimborn). i zjawisk kulturowych re­ działających na niemieckim do n i c h : H . B a u m a n n a , K. D i t t m e r a , L . t j . W. Hirschberga, A. Jensena, S c h m i d t a , C. S c h m i t z a , H . T r i m b o r n a i i n n y c h m n i e j W. Zwo­ Frobeniusa, Koppersa, P. znanych. W y m i e n i e n i W. wyżej różnią się m e t o d a m i p r a c y . Do odmiennych kulturowych, metod prowincji h i s t o r i i ze s t o s o w a n i e m zalicza Hirschberg k u l t u r o w y c h , bądź posługiwanie posługiwanie k r y t y k i źródeł i p r z e s t r z e g a n i e m się koncepcją się ścisłymi kręgów metodami ścisłego następstwa ź r ó d e ł (są t o e t n o h i s t o r y c y , d o k t ó r y c h H i r s c h b e r g z a l i c z a s i e b i e s a m e g o ) . P o n a d t o istnieją próby (Haekel, łączenia kierunku funkcjonalno-strukturalnego z historycznym S c h l e s i e r ) . W o m a w i a n y m haśle u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż historię e t n o l o g i i i o m ó w i o n o pierwsze t e o r i e i pojęcia cierzystego, Pomimo etnologiczne, j a k n p . t e o r i ę m i g r a c j i , pojęcie p r a w a m a ­ pierwotnego monoteizmu, fetyszyzmu i t d . wspomnianych usterek Słownik spełni p o r a d n i k a d l a osób interesujących się z a g a d n i e n i a m i niewątpliwie Jadwiga Nazwisko Malinowskiego podano poprawnie s. 139 i 369 z błędem w p i s o w n i : M a l i n o w s k y . 1 pożyteczną rolę etnologii i etnografii. jedynie Kucharska n a s. 267, n a t o m i a s t n a �