https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9cc0059ccc4c649c7ce4cf3bf760f57.pdf 494002116fe2f8feb23a9ee1f4be6685 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2687 Title A name given to the resource Siedzi baba na cmentarzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.242-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU Może służyć do rozumienia zagadnienia uniwersalne­ JACEK OLĘDZKI go, i n t e r p r e t o w a n i a przez nieoświeconych treści Sta­ rego i N o w e g o Testamentu, z czym spotykamy się na całym świecie. I o d razu d o d a m , nie jest to i n t e r p r e t a ­ cja gorsząca, ale wzbogacająca Siedzi baba na cmentarzu judeochrześcijańską doktrynę. Pośrednio zaś może służyć - w najlepszym tego słowa r o z u m i e n i u - do uszanowania wszelkich synkretyzmów, poczynając od h i n d u i z m u i buddyzmu, kończąc na islamie. Deus otiosus Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Wrocław 2000 Jak przystało na pracę wysokiej próby, autorka nie pomija, więcej, akceptuje bez słowa l u b oszczędnie k o ­ mentuje poprzedników w u j m o w a n i u przedmiotu jej dociekań. Śródtytuł to - jak w i a d o m o - t e r m i n w p r o ­ W wadzony do wiedzy przez M i r c e a Eliadego - pogłębia dalszej części tej zamierzchłej wierszowanki go w części I I Bóg i światy... dziecięcej jest: trzyma kałamarzu. lu rodzimych badaczach z B r u c k n e r e m na czele. Z b l i ­ baba żając się do naszych czasów zapytuje: Przyszedł duch, babę nogi w w brzuch, fik, a duch znikł. Powiedziała m i o t y m Magdalena Z o w ­ Wcześniej powiada o wie­ Dlaczego etnolodzy, tak otwarci na myślenie mityczne czak w batdzo szczególnej c h w i l i . Skończyliśmy zwie­ czy magiczne, kiedy dochodzi do opisu tzw. ludowej rełłgij- dzanie cmentatza żydowskiego na Bródnie, który zo­ ności, wciąż powtarzają stał „przerobiony" n a . . . park wypoczynku. To się wy­ nia, zapożyczone darzyło w czasie stanu wojennego. Poszliśmy na t e n ryzm, socjomorfizm, cmentatz pewnie dlatego, aby mieć świadomość peł­ wią niejszą absurdu i grozy. Parę lat wcześniej po zwiedze­ przeciw katolicyzmowi przez protestantów n i u skansenu p o d Sierpcem wdrapała się na jakieś nych? Dlaczego czynią to wybiórczo drzewo i ttzymając dłonie przy ustach pohukiwała po­ ry chłopskiej, godnie udając puchacza. czenie, iż „osobiste" Powiedziałem o t y c h pozornie mało znaczących pejoratywnie od socjologów powtórzenie zabarwione rytualizm, sensualizm, odwiecznych zarzutów doświadczenie które utylitastano­ kierowanych czy prawosław­ właśnie wobec jakby wciąż jeszcze pokutowało na najwyższych określe­ z minionej epoki: kultu­ przeświad­ sacrum jest dostępne stadiach rozwoju? „O ile można sądzić zdatzeniach, ale są one dla m n i e istotne dla rozumie­ podstawie dość skąpych nia d e t e r m i n a c j i w osobowości, obecnie uczonej, au­ problem Hioba t o r k i Biblii ludowej, dzieła niezwykłego, w i e k o p o m n e ­ istniał". na danych — pisze Ryszard Tomicki w środowisku ludowym praktycznie nie go, do którego powstania mogło dojść dzięki zachowa­ W t y m fragmencie książki (s. 33) można dopattzyć n i u zdolności posiadania bezcennej cechy dystansu, się założenia badawczego a u t o r k i , albo - mówiąc i n n y ­ a także poczucia h u m o r u . m i słowy - tezy rozprawy n a u k o w e j . I chyba całe dzie­ Już na d r u g i m r o k u studiów e t n o g r a f i i na UW w 1974 r o k u - prowadziłem wówczas grupę prosemi- ło wskazuje na t o , że się w pełni udała odpowiedź na przyjęte założenia. naryjną - udało się m i wyczuć, że Magda jest najlep­ Podzielam stanowisko Magdaleny Zowczak z nastę­ sza z nas. Chodziło o wybrane zagadnienia k u l t u r y re­ pującą uwagą: Wydaje się, że myśl starotestamentowa ligijnej w Polsce. Wyczułem, że jest objawieniem. jest wyłącznością j u d a i z m u . A n i w protestantyzmie, Wcześniej, o d l a t pięćdziesiątych, obsetwowałem obja­ ani w prawosławiu, a t y m bardziej katolicyzmie nie wienia w osobach Izy Cywińskiej czy Jetzego S k o l i ­ mogła zagościć dogłębniej. I już nie chodzi tylko o śro­ objawienia dowisko ludowe, ale w ogóle o całość k u l t u r y religij­ w niczym nie wskazywały na to, że pozostaną w dyscy­ mowskiego. Wszelako owe wcześniejsze nej, jaka kształtowała się w Europie. Myślenie H i o b a , plinie badawczej, a t y m bardziej w tak szczególniej jej Koheleta, Daniela i w i e l u i n n y c h , nie stało się zrozu­ dziedzinie, jaką jest synkretyzm religijny. Oczywiście miałe, d u c h Jana Stanisława Bystronia na ulicy Hożej 74 oświeconych, jak nieoświeconych. Jest to dziedzictwo, wciąż dawał się odczuć. A to w osobie Ryszarda To­ własność wybrańców. D o n i c h należą tylko statoza- mickiego lub Zbigniewa Benedyktowicza otaz Jerzego k o n n i , a więc sami Żydzi. Wasilewskiego... Dzisiaj sławnych i znaczących w na­ uce postaci. Wymiar a t y m samym ptzyswojone, zarówno przez W swych rozważaniach n a d istotą rozumienia przez l u d B i b l i i korzysta uczona o d pierwszych s t r o n swego znaczenia dzieła M a g d a l e n y Zowczak, dzieła (8,51,478) z czasownika nakłada się. Nakłada się o którym dalej pragnę mówić szczegółowo, nie spro­ palto, czapkę albo jedzenie. N a t o m i a s t „porządki ty­ wadza się do kwestii lokalnej czy zgoła europejskiej. pologiczne" w b i b l i i ludowej taczej się łączą, przenika- 242 - �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU ją, współistnieją i t d . A l e jest to uwaga bez większego t c h e m . W W i l n i e autorka dotarła do przechowywane­ znaczenia, jak w odniesieniu do słów wypadek i przy­ go w miejscowym A r c h i w u m H i s t o r y c z n y m rękopisu padek. W M . Dowojna-Sylwestrowicza. Jakim jest ów tekst rary­ pracach n a u k o w y c h wolę spotykać się z przypadkami, a nie z w y p a d k a m i . tasem, łatwo się przekonać. Przejdźmy jednak do rzeczy. Deus otbsus to Bóg o d ­ Gdy już byl ulepiony, poszedł legły. Zatem, nie — jak tego sam sobie życzę - obecny, duszę człowiekowi. istniejący we m n i e i drugiej osobie, lecz ło człowieka trwający w rzeczywistości empirycznie niesprawdzalnej, wszela­ ko rozumianej, i n t e r p r e t o w a n e j . pozostawił. bel (Vemis) poklólje wspomnianej s. 5 1 . Pochodzi o d mieszkanki Wileńsz- przynieść Bełzebub (Bełzebuba) ałbo cale palcem. Gdy pszyszedł ducha w nie wetchnąl I z pierwszą taką interpretacją spotykamy się na Bóg do nieba Podczas gdy Bóg tę glinę czyli też cia­ znalazł je pokłóte palcem. Bóg za­ pytał szatana (Velnis): Czy ty to zrobiłeś przez swoją godziwość? dja- Bóg aby Djabeł zaś odpowiedział: zapomni ciebie żadnego Boże, ów czyzny. C h o d z i o potop, który sprawił Pan Bóg z p o w o ­ człowiek d u nieugoszczenia G o przez... gospodynię. D l a narra- jest moich pokłuć, t o r k i Bóg to Bóg. Sprowokowana przez prowadzącą u Sylwestrowicza w y m i e n i o n e są owe cierpienia, mię­ rozmowę, będzie w y m i e n n i e mówiła Pan Jezus i Pan dzy i n n y m i , kołtun, parchy, wrzody, choroby rozma­ Bóg. Ponownie nasuwa się uwaga bez większego zna­ ite, tudzież kłopoty życiowe bez k o ń c a oraz nędza. czenia. O t o z ową przemiennością spotykamy się dosyć I dalej już w oryginale. Wtedy Bóg odpowiedział, powszechnie, chociażby w Warszawie, głównie pośród uważa kobiet, wierzących i niewierzących. Z byle p o w o d u przyklęknąwszy wołają albo o Boże!, śmiertełną albo - chociaż częściej - o Jezu!, nie cierpiąc nie- stworzony bółu. Ile tu to tyle będzie miał bólów i cierpień. za słuszne i za to djabla nie karał. Tu że to Później na j)rawe kolano tchnaj człowiekowi Bóg nie- duszę swoje. W oryginale nie m a spacji, ale czy o Jezusie. Ponadto, jak dalej w dziele Zowczak bę­ tak przepisałem ów fragment z pracy M a g d a l e n y Z o w ­ dzie o św. Piotrze, postaci w l u d o w y c h przypowie­ czak, a l b o w i e m , wydaje m i się, że jest t u definicja nie ściach komicznej, tak Jezus Pantokrator (co każdy wie t y l k o duszy, lecz tożsamości człowieka. M i m o m a ­ z ikonografii średniowiecznej) może nagle w naszych tactw diabelskich powstało istnienie ludzkie n a wzór d o b r y c h czasach służyć za szyderczo wykrętne jezusik. i podobieństwo. Pan to taki jezusik, usłyszałem o d górala z Zakopanego, bacy, kiedy zapytałem go w Bieszczadach, ile liczy jego stado owiec. Oczywiście, baca w s p o m n i a n y m określe­ n i e m , wykręcił się o d podania liczby zwierząt, jakie przygnano z odległych stron. Tę część niezwykle ważną w Bibłii... autorka zaty­ tułowała - zgodnie ze swym p o g o d n y m n i e m - Pechowy demiurg. usposobie­ Poprzedza o n rozważania dalsze w relacji między d o b r e m i złem. Bóg, djabeł, Matka Boska. M i e l e t i n s k i , o którym jest w książce, ową relację (strukturę m i t u ) dobra i zła, badał w po­ wiązaniu mądrości i głupoty. Takie opozycje, w rodza­ Na wzór i podobieństwo własne j u prawda i kłamstwo, piękno i brzydota, o d k r y w a każdy, k t o wkroczył n a ścieżkę naszych zaintereso­ wań. Zdjęcie Michała W części dzieła Zowczak, o stworzeniu człowieka, w stosownej zbroi Archanioła, ów kardynalny aspekt Genesis nie występuje. W i a d o ­ rycerza, ale z twarzą p a n i e n k i (niczym wyraz na twa­ m o zaś, że ikonografia nie tylko chrześcijańskich l u ­ rzy samej a u t o r k i ) , zwyciężającego dów świata pozwala orientować się, jak wizerunek Bo­ ny na płótnie, z X V I I I - X I X w i e k u w., znakomicie i l u ­ szatana, obraz olej­ ga jest ukazywany. A l e nie można się dziwić, że autor­ struje t e n f r a g m e n t w i e l k i e g o d o k o n a n i a M a g d a l e n y ka ów aspekt pominęła. W świetle b o w i e m przekazów Zowczak. ustnych, jakie analizuje, człowiek - mówiąc krótko nie jest dziełem Stwórcy. To realizacja zespołowa, nie­ Zdrada albo zgroza dołężnego starca oraz bardzo sprawnego, więcej, oso­ bliwie przebiegłego szatana. O t a k i c h w środku kraju powiadają c h a c h m ę t . I tak m a m y w tej niezwykłej pracy. K o n s t r u k c y j k a O w e przekazy ustne, jakie zgromadziła w kraju i po­ tego dzieła składa się z wielu cząsteczek. Posłuchajmy: za jego granicami, są rewelacyjne. Może podobne błą­ Diabeł zawsze stawał na poprzek i np. jak kają się t u i t a m , lecz giną jak u Kolberga czy Federow- stworzył pszczołę, skiego w ogromie wszelkich i n n y c h kwestii k u l t u r o ­ tworzył i zaczął ten diabeł dokuczać w y c h . N a t o m i a s t w przypadku Zowczak podziwiać na­ wtedy Pan Bóg zepchnął leży jej niezwykły talent skupienia się na kluczowych dziesz tworzył, będziesz w tej kulturze zagadnieniach. Czy tylko ludowej? bie naśladować, Boże dzieło to fuszerka, to jeden pech. A l b o akt przyzwalający na zepsucie, grzeszność, okropieństwa najgorsze, to diabeł muchę, Pan Bóg ale jak tak dużo na- też Panu Bogu, więc go do otchłani że: już nic nie bę­ tylko cierpiał i ci, którzy będą cie­ tak samo będą cierpieć. Ale na początku to diabeł tak samo tworzył, tworzył [•••] jak Pan Bóg kro­ wę - diabeł kozę. cierpienie. Takie rodzą się stwierdzenia O j , bardzo dociekliwa jest nasza badaczka. Tekst po­ w kontekście wypowiedzi zgromadzonych przez nie­ chodzi z płockiego. Wiele lat tam buszowałem i m i się nie zwykłą badaczkę. Czyta się je w książce z zapartym udało podobnej wypowiedzi zanotować. Niesamowite! 243 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU Przemiana światów Już nie żyją Jan Małkowski Dziadek i H e n r y k G u r dziński z M u r z y n o w a . A l e Magdalena Zowczak u t r w a ­ liła i c h pamięć w i m i o n a c h swego synka. To śródtytuł w t y m dziele. Po T o m i c k i m mamy N i e w i a d o m o , o d jakiej damy pochodzi cytowana Greimasa. K t o by się spodziewał takiej erudycji. C h o ­ wyżej wiadomość, ale czytajmy dalej. Może się uda dzi wszak o rolę Trójcy Świętej w dziejach, waloryzację rozgryźć to dzieło. N i e w i e m , czy podołam. Erudycja trzech różnych jej epok. O d czasów starożytnych zna­ a u t o r k i sprawia kłopoty. Po Sylwestrowiczu pojawia na jako postępujący upadek, aż po zagładę. Zowczak się A . L . Greimas, La quete de la peur (1970). dostarcza t u sporo n o w y c h i wielce poruszających, nie­ Intrygująca, zgodnie z zapowiedzią, staje się w t y m znanych d a n y c h . O d razu d o d a m , że z t a k i c h oryginal­ dziele, relacja M a t k a Boska i diabeł. Otóż, jak udało n y c h d a n y c h zbudowana jest ta cała, frapująca anali­ się dociec autorce, po pierwsze: po powodziach oraz za badawcza. Posłuchajmy, to dopiero s. 90, a całość, upałach, które nawiedziły Polskę (bratowa w czasie bez d o d a t k u b a r w n y c h ilustracji, to s. 527: t y c h upałów zapomniała wyłączyć pralkę i mieszkanie Miłżyny [wielkoludy...] na Górskiej 44 zalało). dzie do łasu, największe A teraz po drugie: anioł się nie pokłonił Matce Boskiej i stał się diabłem. I to by było na tyle. Czytajmy dalej. sie. A mówi: Co tam za robak po połu łazi? 1 na rękę człowieka świat będzie. A pośłe nas będą krasnołudki, nastu człowieka Edukację seksualną A d a m a w raju autorka zatytuło­ Rozpoczyna o d przedstawienia nauczycieli. Pierwszy owad to anielski, pozostałe diabel­ że będzie dwu­ jednego koguta kroić [ zarzynać - M . Z. J. Na but powiedzą: Co to za wieża? ]ak gdzie zostanie but [rej. solecznicki, 1992]. nasz. Drugi świat powstanie... M i t o degradacji rodzaju ludzkiego znają Pigmeje skie. Wszystkie trzy stosują tę samą metodę (od Przemy­ śla po Troki) kaszą A d a m a w tyłek. Pikantność, niczym u Rabelais'go czy Diderota, ujawniają teksty cytowane w dziele, teksty polskich i litewskich wieśniaków. A f r y k i Środkowej. Z materiałami z Biblii ludowej k o r e ­ spondują wiadomości z północnej części k r a j u o p u b l i ­ kowane przed laty przez Tadeusza Baraniuka. Wertykalną budowę wszechświata - piekło w otchła­ Kiedyś wyszedł Adam z Ewą w podróż, przyszli do rze­ czułki. Ewa wzięła chustkę wziął z koniem. To jak ten świat zamykał się. A wyszła kobieta, matka czy Żona, mówi: ]ak my pomrzemy, to taki Pszczoła, osa albo bąk wała Kłopoty z jabłkiem. wielkie i silne dawniej były, pój­ drzewo, sosnę, na grzbiecie przynie­ n i ziemi, zaś niebo ponad nią - bliską w szczególności do nosa i pomyła jemu, a po­ buddystom, a n a d czym się rozwodził onegdaj Ryszard wiesić nie miała gdzie. Widzi ona, że coś u tego Adama T o m i c k i , nasza autorka, niespodziewanie wzbogaca i za­ jest. A bąk był w postaci diabełskiej. nadoja- razem uzupełnia o bliskie jej pojęcie zaświatów: A Adamowi dło i przytulił się, a bąk go uciął w tyłek i świat z tego po­ szedł [rej. t r o c k i , 1991]. I jak t u się nie cieszyć, że są badacze tacy jak Magdalena Zowczak. Pozornie s k r o m n i u t k a , a okazuje się, że to istota ścichapęk. 0 rany, o niebiosa. Bywa też - pisze - że układ trójdzielny traci ność w związku światom; z przeciwstawieniem wówczas łokałizuje rze*, to oryginalna wypowiedź ze święciańskiego, z 1992 łach rzadziej niż „wertykalna", N o więc chodzi o jabłko, symbol występku wobec Pana. A u t o r k a tak rzecz relacjonuje. mistrz Twardowski, się w naszych materia­ tłumaczy jednak, dlaczego porzucony przez diabła przed progiem piekła, zawisł na niebie bądź wylądował Zeszli aniołowie d o Edenu. Jeden grał na flecie pro­ Na stym, d r u g i na skrzypcach, a trzeci m u wtórował, też za­ się «piekło koło nieba, w gó­ r o k u . Ta interpretacja, pojawiająca Czytajmy dalej. wertykał- naszego świata na księżycu. początku swego dzieła, za Marią Ossowską, Magdalena Zowczak najskromniej, jak można, mówi, na skrzypcach. Po prostu jak w kapeli żydowskiej. A l e że jej „biblia l u d o w a " , to kwestia (w oryginale k a n o n ) spójrzmy do tekstu. C o się okazuje? rolniczego etosu. A l e już w części przed chwilą cyto­ N a razie zostawmy sprawę jabłka na b o k u . wanej, należy się dopatrywać czegoś znacznie więcej. Przed n a m i obrazek na szkle ukazujący A d a m a Myślę, że zapewne uniwersalnej dla w i e l u kultur, rów­ 1 Ewę (jako dzieci) p o d drzewem, którego konar spowi­ nież pozaeuropejskich. Nasuwa się również myśl, że jał wąż. Dookoła różne zwierzaki. Jest i kogut, i na koń­ Słowianie - być może — rodzajem wyobraźni przecho­ cu, tego dziełka z 1835 г., kto? Ślimak, który wylazł ze wują pamięć o swym pasterskim rodowodzie. Łagodne swego d o m k u i się przygląda zdarzeniom gorszącym. słowo krojenie - jako uśmiercanie zwierzęcia - to nie Noe chodził kilka lat do jakiejś pracy z siekierką, na nie wiedziała wiedziała. praktyka rolników, lecz pasterzy. B u t jak wieża, to nie a żo­ łapeć z łyka, ale bucisko z cholewą, odpowiednie do dokąd chodzi- Diabeł ją kusił, żeby się do­ Ukręcił z nosa wódki i powiedział Żeby mu się dała napić, to jej się przyzna. jego jazdy na k o n i u . N o i jest też jeździec, a nie człek z m o ­ żonie, To tekst spisa­ tyką czy z płachtą i ziarnem. ny ptzez E. K l i c h a , pochodzi spod L i m a n o w e j , 1910 r. Bliny, kasza, zacierki Same precjoza w tej książce. O t o po K l i c h u E. R. Leach i R. Stichel. Swobodnie porusza się nasza pani w literaturze, o d francuskiej po angielską oraz niemiecką. Zadziwiające. To niewątpliwie atrybuty etosu rolniczego. Wszela­ ko w j a k i c h się pojawiają kontekstach i jak swobodnie 244 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU można je bezcześcić. O t o baba b l i n e m podtarla dziec­ bzzz, bzzz, brzęczy. Wąż zagniewał ku tylek. Powoduje to zrozumiały gniew boży. Często­ i chciał jaskółkę wanie Boga lub Pana Jezusa, kiedy chodzili po ziemi żył ją ukąsić i wykąsić b l i n e m „spostponowanym". Jest m o w a o czorcie (pa­ ski, 1992, zjeść, ale jaskółka się bardzo na uciekła jaskółkę i tylko on zdą­ ogon w taki trójkąt [ rej. poniewie- Litwinka]. sterze do dzisiaj się go szczerze w M o n g o l i i , nawet M o w a jest dalej o i n n y c h wersjach r a t o w a n i a a r k i . w stolicy, więcej niż lękają). Otóż ów czort w orańskim N i e wąż, lecz żmija lub żaba zatyka dziurę. K i e d y zaj­ rejonie, bogatemu gotów zlotem okrasić kaszę. A l e mowałem się samą żabą w k u l t u r a c h świata, zwróci­ b i e d n e m u „w zacierki nasra" (s. 95). Jeśli mamy tu łem się d o M a g d a l e n y Zowczak z prośbą o k o n s u l t a ­ symbole rolnicze, toć o w o r o l n i c t w o chyba nie m a pra­ cję. Dowiedziałem się wówczas niebywale więcej, ani­ starej m e t r y k i . I b y m się wahał przed użyciem t e r m i n u żeli w 3 przypisach zamieściła a u t o r k a w swej książce, „etos" rolniczy. Wydaje m i się, że czegoś brakuje. M o ­ to t y l k o dowód jej wielkiej skromności. Zaba nagro­ że słów na poły? Jak je zwał, tak zwał, nie ma to więk­ dzona została za swoje poświęcenie. Jej ciało nie roz­ szego znaczenia. Przedstawione uwagi to mądrzenie kłada się mądrali. Faktem jest, że autorka wśród imponują­ u znawców p r z e d m i o t u . Udałem się do I n s t y t u t u Zoo­ cego bogactwa i rozmaitości d a n y c h , jakie zgromadzi­ logii P A N . D w ó c h najlepszych w Warszawie znawców ła, porusza się z gracją i sobie właściwym wdziękiem płazów przyjęło m n i e z życzliwością. Jeden z l a p t o p e m się. K o n t y n u o w a ł e m zbieranie wiadomości w i e l k i m . Jest w n i m między i n n y m i coś, co można by przed sobą, d r u g i o b o k księgozbioru. Długo się zasta­ nazwać archaizmem, z cicha pęk. n a w i a l i , osoba z l a p t o p e m patrzyła w m o n i t o r . Wresz­ potop cie się dowiedziałem. Zaba dlatego się nie rozkłada po i kłosy. Zasadniczą część wywodów p o m i j a m , w szcze­ śmierci, że nie tylko oddycha płucami, ale również gólności kwestię zredukowania kłosów zbóż (drzewa „przez skórę" Jesteśmy w części zatytułowanej: Kataklizmy, kosmicznego) d o rozmiarów obecnych. Dosyć o t y m Wyjechałem wkrótce do M u r z y n o w a i pierwszego wydarzeniu pisano. I . K . Kubiakowie (1980), d o p a t r u ­ napotkanego mieszkańca jąc się drabiny Jakubowej, J. S. Wasilewski (1989), al- 0 to samo. Odpowiedź była natychmiastowa: oddycha lomorfy. W świetle istniejących d a n y c h , zboża ( i c h całym t a m t y c h stron zapytałem ciałem. kłosy) były niebotyczne, albowiem miały wykarmić o l ­ Przywołałem te zdarzenia dlaczego? Otóż dlatego, brzymów. Zatem niczym las się pieniły. Dopatrzyć się że dzieło Zowczak aż k i p i o d błyskotliwości i n a t y c h ­ w tej wielkości axis m i m d i , pojedynczej k o l u m n y nie­ miastowości, więcej - życzliwości, wypowiedzi a n o n i ­ bios, niełatwo, trzeba mieć pomyślunek giganta. N a t o ­ m o w y c h osób. A l e aby do n i c h dotrzeć, trzeba się bar­ miast nowe, i jak w całej książce oryginalne, są dane dzo natrudzić, no i mieć talent badacza. Badacza d o ­ z rozległych badań terenowych a u t o r k i oraz kierowa­ świadczonego i niezłomnego. Redakcja, która zechce n y c h przez nią grup s t u d e n c k i c h . Zainteresowały mnie t e n tekst drukować, może już w t y m miejscu go skró­ szczególnie wiadomości o zwierzętach i owadach. Rejestr otwiera pies i k o t , których krzywdzić nie można. I na szczęście, stereoty­ cić. Wszelako nie odmówię sobie radości pisania o Bi­ blii dalej, a jest o czym. N o więc o psie i kocie, kotce. p o w y c h chłopskich ocen nie spotykamy. Jak chociaż­ by wobec kota, że to bestia fałszywa. N a w e t komar jest Wilk i kołowate p o t r a k t o w a n y życzliwie: Noe wszystkich zwierząt i ptaków po parze bral, żeby (zdumiewa t e n d e m i n u t y w , JO) nie zginęły. I myszka Oprócz dwóch gadów w losie a r k i N o e g o m a rów­ wąż nież swój udział k o t k a . A u t o r k a na całej stronie o p i ­ i ogon wsunął do tej dziury, żeby woda nie szla suje, jak się rzeczy miały. I chociaż mówi „także w źró­ Noe dłach współczesnych", w o l i odwołać się do istnieją­ Pan Bóg, czym cych, głównie d r u k o w a n y c h , o d k o ń c a X I X i począt­ będą żywili się. A wąż nie podpelzl, dlatego, że byl ogon do k u X X w i e k u . A to wielka szkoda. A l b o w i e m f a k t przedrapala zobaczył łódź i na pewno ta łódź potonęlaby, dalej i potem, kiedy potop skończył wszystkich po parze i każdemu ale się, wypuszczał powiedział tej dziury wsunięty, to pyta się dlaczego. „Dlatego, że mam trwałych do dzisiaj w świadomości prastarych legend, ogon wsunięty do tej dziury, trzyma łódź". To w nagrodę bajek i t d . , które pottafiła „wywołać", to najcenniejsza pożywie­ warstwa w jej d o k o n a n i u , po prostu rzecz sama w so­ dla niego powiedzieli: Co ty chciałbyś jeść, jakie stwo­ bie. I już obecnie sugeruję wydanie tych materiałów rzonko. On chciał usłużyć, że czyja smaczniejsza krew, to j a k o właśnie rzeczy osobnej, już bez uczonego wykła­ stworzenie, będzie pożywieniem węża. On teraz na d u , natomiast, w całym tego słowa znaczeniu, literac­ nie? /.../. On nie wie co, wówczas komar, malutkie go siada, wiadomo jak komar, i krew kosztował człowieka i wiadomo najsmaczniejsza leciał powiedzieć, jaskółka zapytała niejsza. Mówi do niego: pokaż języki zyk, jaskółka wyciągnęła krew człowieka, k i m przedstawieniu osób, okoliczności i t p . Sukces i on gwarantowany. Nadrealistyczny g a t u n e k literatury najsmacz­ w uszczegółowionych realiach lat osiemdziesiątych Komar pokazał ję­ 1 dziewięćdziesiątych Polski, L i t w y , Białorusi. Kogo jego, jaka język, jemu urwała. leciał do węża, ale bez języka każde­ i usiadł na Komar przy­ i nie może mówić, z zawodowych pisarzy współczesnych stać byłoby na tylko tak: coś podobnego? 245 �Jacek Olędzki * SIEDZI BABA NA CMENTARZU Możemy dalej mówić o kotce. Mysz stworzona przez Zapytałem wybitnego znawcę zagadnienia dr. A n ­ diabla gryzie d n o b a r k i . C h u s t k a a l b o . . . rękawiczka drzeja Goryńskiego dlaczego psy afrykańskie nie szcze­ stają się p o m o c n e . D o zatkania dziury? B y n a j m n i e j ! kają? Odpowiedź była natychmiastowa i krótka, bo nie W c u d o w n y sposób - w zależności o d pochodzenia re­ zostały do tego przyuczone. lacji - Prokurimas, Łajma, Pan Bóg, N o e czy M a t k a Można by jeszcze dalej rozwijać temat. Po co wyją Boska powołują do istnienia kotkę. I dlatego koty l u ­ psy w i l k o w a t e . A l e to już za daleko byłaby rozwinięta bią ciepło (rękawiczka) i się stale myją (chustka). dygresja. Dlatego w śródtytule jest słowo w i l k . D o w i a d u j e m y się, jak niesłychaną życzliwością l u d Napisałem na początku tego tekstu, że dzieło M a g ­ litewski, ale również chyba Polacy na L i t w i e , obdaro­ daleny Zowczak m a charakter uniwersalny, b o w i e m wują swych w i e r n y c h przyjaciół, k o t a i psa. W i ę c e j dotyczy synkretyzmów wszelkich religii światowych. oczywiście zaskarbia serca pies. O n b o w i e m , ale w i n ­ O b e c n i e d o d a m , że ów uniwersalizm wyraża się rów­ nej wersji również k o t , przyczynili się aby coś pozosta­ nież w t y m , że dzięki tak rewelacyjnym z L i t w y wiado­ ło z kosmicznego kłosa. Poznajemy świadectwa wiesz­ mościom, jak o psie i kocie, pobudza, a nieraz zmusza czych cech obydwu zwierząt. Pies gromadzi i c h więcej. do pogłębionej refleksji n a d kulturą ojczystą i prowa­ A u t o r k a u n i k a jak ognia socjologicznej czy m e n t a l ­ dzi do poszukiwania analogii. W systemach wartości nej, albo też s t r u k t u r a l n e j , k o m p a r a t y s t y k i . Daje t y m B Y Ć , a do n i c h należą Indie, wiele jest zwierząt szano­ samym świadectwo bezwzględnej metody. W przypad­ w a n y c h , a nawet czczonych. W M o n g o l i i d o t a k i c h k u przedmiotu swych zainteresowań nawiązuje do zwierząt należy owca. Chociaż jest chłebem powsze­ folklorystycznych p r a k t y k , jakie wykształcił Julian d n i m pasterzy, uzyskała przywileje, j a k i c h i n n e zwie­ Krzyżanowski i jego pierwszy asystent Jan S a d o w n i k . rzęta nie mają. Przede wszystkim zabija się ją bezbole­ Jako etnołog, który świadomie, bardzo wcześnie uznał śnie i bez przelewu k r w i . konieczność poszukiwania sensu, istoty, poprzez szero­ k i i zarazem bardzo odległy o d k r a j u kontekst k u l t u r o ­ wy (azjatycko-afrykański), nie zrezygnuję w t y m tek­ ście z sięgnięcia do faktów z o d m i e n n y c h niż nasza Święta Anna Samotrzecia s t r u k t u r k u l t u r o w y c h . N i m to uczynię, dla osłabienia W przerwie kontemplowania dzieła Magdaleny Zow­ znaczenia użytych stwierdzeń przedstawię zdarzenie, czak za namową dobrego przyjaciela poszedłem zoba­ które odnosi się d o pierwszej osoby w podziękowaniu czyć nowe prace W i k t o r a Gajdy w galerii Belłotto pro­ na końcu książki. wadzonej przez Jadwigę Dzierwę w pobliżu placu Zam­ Spędzaliśmy wakacje w d o m k u k l u b u żeglarskiego kowego w samej stolicy. Zachwycony oglądałem nowe w Jadwisinie. Była już jesień, żeglarze opuścili przystań. wcielenie Gajdy, odkąd znalazł się po opuszczeniu War­ Byliśmy sami i kotka, porzucona przez yachtsmanów. szawy na bezludziu w Stroniu Śląskim w Sudetach. Ze Wygłodniała i domagająca się pomocy. Obecny prof. złoconych brązów, które każdy nowobogacki chętnie Lech Mróz sypiał z nią na wznak, trzymając drapieżni­ chciałby mieć na k o m i n k u , rzeźb porażających perfek- ka na piersi, blisko gardła, grdyki, czyli jak t o jest szcze­ cjonizmem, artysta sięgnął po k l o c k i bukowe, suche ze- jabłka A d a m a . włoki żab, zwykłe gwoździe czy karteczki, czyłi rekla­ Oczywiście nie podzielam poglądu powszechnego u l u ­ mówki agencji towarzyskich. M i m o tej wzruszającej po­ du naszego, że k o t potrafi udusić śpiące dziecko, zain­ etyki myślałem uparcie o t y m , co jest w Biblii gółowo objaśnione w Biblii ludowej, ludowej. teresowany czymś poruszającym się m i a r o w o . Miałbym W komercyjnej galerii sztuki znajdują się stałe roz­ jednak wiele oporów, chociaż wychowywałem wiele maitości różnego pochodzenia i wartości. Zaintereso­ kotów, by spać w podobnej pozycji, w d o d a t k u z k o t e m , wała m n i e bardzo udana kopia znanej p o n a d t o nieznanym. Podziwiałem mego przyjaciela. z Dzieciątkiem z Krużlowej. Pani prowadząca galerię Madonny życzliwie powiedziała m i , że t o dzieło ucznia K u l o n a , Zdolności głosowe psów, których k o t y nie mają, powodują, że w kręgu k u l t u r y M I E C , uzyskują pozy­ który potrzebuje pieniędzy, i dlatego za tak niską cenę cję d o m i n a n t a . Inaczej jest w kręgu k u l t u r y B Y Ć , można u niej kupić jego pracę. Pokazała m i obrazeczek p r z y n a j m n i e j , w obszarze w i e l u miejsc Środkowej przedstawiający jakąś rzeźbę gotycką Świętej A n n y Sa- A f r y k i . O t ó ż rodzime psy afrykańskie nie szczekają. motrzeciej. Prawidłowo wypowiedziała o w o słowo sta­ M o ż n a przemierzyć s a m o c h o d e m tysiące kilometrów ropolskie, zarazem t e r m i n , j a k i dotyczy owego wzorca przez t e n k o n t y n e n t i nie zdarzy się c h o ć j e d e n przy­ ikonograficznego. Pokazała m i przedstawienie świętej pojazdem, aby powiedzieć, że artysta, którym się opiekuje, rzeźbi a cóż d o p i e r o , j a k t o w naszej ojczyźnie, jego oszalały właśnie o w o wyobrażenie. I t u k u m e m u zadziwieniu bieg za pojazdem. I co się okazuje? - że w t y m obsza­ dowiaduję się, że Samotrzecia, to św. A n n a z d w o m a rze świata k o t , a nie pies, może być d o m i n a n t e m na rękach Dzieciątkami Jezus. Już nie pytałem, dlacze­ w zagrodzie, r o d z i n i e . N o c ą w y c h o d z i się z k o t e m , go tak uważa, a było, oj było w a r t o . padek ujadania psa za przejeżdżającym a nie psem, bo pierwszy przed wężem się zatrzymuje, My, badacze, stale powtarzamy to uchybienie. Jeste­ a d r u g i go o m i j a , nie ostrzegając t y m samym o nie­ śmy tak zadziwieni, a nieraz olśnieni osobliwością uzy­ bezpieczeństwie. skanej wiadomości, że zapominamy o próbie pójścia 246 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU nieco powstała 0 c h ę ć powiedzenia sobie, j a k i charakter mają analizo­ z c h u s t k i czy rękawiczki. Wystarczająca pozostaje sama dalej, zapytania, dlaczego kotka wane wątki, a dalej podjąć próbę oceny owej k u l t u r y wiadomość. I t a k i jest charakter p u b l i k o w a n y c h w Bi­ ludowej, w której dokonał się wybór t a k i c h , a nie i n ­ blii tekstów. N i e odnalazłem prób nękania rozmówcy n y c h treści. A l e przed t y m pojawia się pytanie, czy był do końca. Oczywiście z góry można przewidzieć, że to wybór. W w i e l u przypadkach tak, lecz również czę­ w przeważającej ilości przypadków nic konkretnego sto nie. Stworzenie przez Pana Boga A d a m a i Ewy czy i oczekiwanego nie pojawi się. D o w i e m y się tylko, że kara p o t o p u to wątek biblijny. N a t o m i a s t wędrówki tak mówili poprzednicy i już. A l b o że jest, jak mówię, Pana Jezusa z św. P i o t r e m po ziemi i towarzyszące te­ bo w i e m . Wszelako może się zdarzyć, że coś dodatko­ m u zdarzenia to licentia poetica d a w n y c h narratorów wego nastąpi. D o niewiarygodnej konfabulacji czy zgo­ rodzimych w swej oryginalnej twórczości słownej ko­ ła zmyśleń i fantazjowania stającego się dziedzictwem, rzystających ze skarbnicy plebejskiej czy chłopskiej r u - tradycją ustną, na koniec zaskakującego fałszowania baszności, m u l t i p l i k a c j i , dygresyjności, w najlepszej wierze treści, chociażby b i b l i j n y c h lub tyl­ niezwykłości przekazu. Jeśli widzieć w t y m wpływy sa­ ko ewangelicznych, zdolni są zarówno niekształceni, mej B i b l i i , to - j a k się wydaje - w warstwie moraliza­ jak też kształceni. Jednakże ci pierwsi, osadzeni w k u l ­ torskiej, a może też dydaktycznej. sprzyjających turze opowieści przekazywanych z pokolenia na poko­ W opowieściach l u d o w y c h akceptowana jest Świę­ lenie, mogą cieszyć się wśród nas, etnografów, więk­ ta Rodzina, bywa, że aż do granic przeniewierstwa. szym i w pełni uzasadnionym zainteresowaniem. Nazywano ją jeszcze na początku X X w. w niektórych Pana Boga, w jednej z dalszych części częściach Polski Świętą Trójcą! N a u k i Jezusa zawarte swej pracy, autorka zamieściła na s. 328 fotografię obra­ w Ewangeliach osobliwie nie stanowią poważniejszego W Towarzyszu po jeziorze Genezaret. O t y m obrazie tworzywa s n u t y c h niegdyś z zapałem opowieści. To wystawianym raz do r o k u na Boże Ciało w Rokiciu, chyba mroczny cień, j a k i pada na ludową percepcję a będącym własnością wsi M u r z y n o w o , obrazie replice świętego Słowa. Z dwunastu apostołów tylko dwóch wcześniejszych, o d poł. X V I w., pisałem onegiś w „Kon­ spotkało się z większym zainteresowaniem. Należą do zu: Jezus chodzący tekstach"; Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego. t y c h wybrańców św. Piotr oraz Judasz. Pierwszy stał się Zamieściłem w t y m tekście wypowiedzi dotyczące per­ prawdziwym ulubieńcem prześmiesznych anegdot je­ cepcji przedstawienia wizerunku Jezusa ratującego św. m u poświęconych. N a w e t jego imię nie zostało oszczę­ osób. dzone. M i e ć pietra. N a z w a n o obecność w l u d o w y c h Wśród n i c h tylko dwie kobiety potrafiły prawidłowo, opowieściach ulubionego apostoła k o m i z m e m św. Pio­ Piotra. Rozpoznanie dotyczyło kilkudziesięciu w nawiązaniu do przekazu ewangelicznego, powiedzieć tra. Znane są od dawna owe zabawne przypowieści o rzeczywistej, zgodnej z t y m , co jest, treści obrazu. Po­ związane ze świętym, kiedy towarzyszył Panu Jezusowi zostałe interpretacje były nieprawdziwe. Redaktor jed­ w wędrówce po ziemi. W każdej z tych opowieści ko­ nej z gazet płockich, urodzony i mieszkający w M u r z y ­ miczny bohater zbiera cięgi albo osobliwie wzbogaca nowie, upierał się, że obraz przedstawia Jezusa w łodzi świat przyrody - to o grzyby, to o ryby. „Sum z j a j a m i " łowiącego ryby. Można by poprzestać na t y m wzruszają­ pod p o d n i e b i e n i e m albo w żołądku to nie k t o inny, jak c y m zafałszowaniu. Jednakże miałem cierpliwość nękać sam św. Piotr. W Biblii ludowej znalazły się jednak nie­ rozmówcę. I dowiedziałem się, że dlatego taki, a nie i n ­ znane d y k t e r y j k i . A u t o r k a odkryła je na L i t w i e : ny temat jest treścią obrazu, że wieś była kiedyś rybac­ ka. Najważniejsza jednak część tej wypowiedzi to samo jej zakończenie: Ten obraz jest apoteozą pracy. Sin. Piotr wszystkich wpuszcza do nieba, ale już ślepy 1 głuchy. Jakimś on cudem przepuścił nego. W niebie zrobili awanturę, Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że szukali księdza Zyda nie ochrzczo­ że trzeba go ochrzcić, i nie znaleźli. N i g d y nie przypuszczałem, po wielu latach, kiedy już d a w n o m n i e nie będzie, że tak niegościnne jest niebo dla księży. I jeszcze jedna a nasza dyscyplina uzyska nową nazwę, n p . scientolo- z w i e l u przypowiastka: gii k u l t u r o w e j , jakiś nawiedzony badacz doszpera się d o owej wypowiedzi o apoteozie pracy. I można rów­ Sw. Piotr deszczami rządzi, grzmotami i jeździ na ko­ niach w wozie, skry się sypią, to na obrazie widziałem sta- nież przyjąć, że nie p o t r a k t u j e jej jako w i e r u t n e j bzdu­ rinnym, jak zacznie padać Bóg ry, ale będzie nią oczarowany. Odnajdzie związki mię­ powiedział: dzy fałszem wypowiedzi a wieloletnią edukacją osoby leje gdzie popadło w k r a j u k o m u n i s t y c z n y m . N i e w s p o m i n a m już o b u d u ­ deszcz, to leje i leje. Pan Lej tam gdzie pyl, a on usłyszał: gdzie był. 1 on (s. 3 2 9 ) . W części zatytułowanej Dziwne sądy boże o d n a j d u ­ jącym aspekcie zatrudnienia Pana Jezusa w ciężkiej jemy dosyć dwuznacznie ukazywaną postać Chrystusa pracy rybaka, w d o d a t k u łowiącego samemu, niczym w wypowiedziach zgromadzonych na L i t w i e w latach hemingwayowski Stary człowiek. 1990 i 1992. Wątki Gorzka percepcja Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. To podtytuł omawianej t u książki. Można już pokusić się o podstęp niegodny osoby boskiej, a ostatecznie o zła- 247 A u t o r k a nie próbuje wprost powiedzieć, że chodzi �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU manie 5. przykazania. Rzecz z zakresu złowieszczej ety­ czynie dawnego Zairu. Siedzimy przed kościołem. D o ­ k i nazywa pseudoracjonalizacją. Posłuchajmy: okoła elegancko ubrani w i e r n i , skupieni uroczyście. Li ojca był jeden syn. A Pan Jezus przechodzi, chłopczyk a ten mówi, dziecko, pokazy! I ten chłopczyk Jezusem i na kładce poleciał Pan Jezus jego utopił /.../. Nagle p o n a d głowami postrzegam, jak z plantacji bana­ ten nów wychodzi rząd przygarbionych Pigmejek, dźwigają z Panem pełne kosze i gdzieś znikają. Poza m n ą n i k t nie patrzy Dzieciaka na tych, któtzy i n n y m pozwalają dzień święty święcić. sobie lata. Jak to mnie przez rzekę przejść, mi utopił! A Pan Jezus tak mówi: Co chcesz? Ten twój syn W U n i e j e w i e jeden z najbogatszych gospodatzy byłby straszny zbój i ty prosiłby jego śmierci. A teraz u cie­ z całą rodziną odświętnie i dostojnie udaje się do Ro- bie urodzi się syn i będzie wielkim doktorem. kicia na mszę. Jego parobek zostaje w gospodarstwie /.../. Skóra cierpnie, c i a r k i przeszywają ciało, gdy zasta­ n a w i a m się n a d zdolnościami l u d u sąsiedniego, ale również pewnie niegdyś naszego, wzbogacania obrazu i oporządza, a także k r o w y d o i . . . Hipokryzja? Znieczulica? Kłamstwo i bigoteria? Może jeszcze coś, czego nie czujemy albo czuć nie Boga. W Ewangeliach źródłem mogłoby stać się u w o l ­ chcemy. Sam już nie w i e m , a w omawianej książce o d ­ nienie o p ę t a n e g o . . . , strącenie z urwiska stada świń. powiedzi nie znajduję. I , broń Panie Boże, nie obcią­ Wszelako ów akt, chociaż napawający grozą i również żam t y m b r a k i e m a u t o r k i . etycznie niezbyt dzisiaj pojętny, dokonał się w szcze­ W tej części dzieła ujawnia się najwyraziściej p o w o ­ gólnym systemie wartości, pielęgnowanym i szanowa­ łanie z prawdziwego zdarzenia Magdaleny Zowczak, n y m . A m i a n o w i c i e k u l t u r o w e g o ostracyzmu w sto­ a także jej zdyscyplinowanie, jak ptzystało na uczone­ sunku do zwierząt nieczystych. Wydaje m i się jednak, go (uczoną). N i e wdaje się w jakieś oceny i nie poka­ że źródło jest i n n e zupełnie. Należy chyba dopuścić t u zuje po prostacku palcem ptzyczyny, w sposób ptzed- rolę p o b i e r a n y c h n a u k w kościołach, w których księ­ stawiony przeze ża l u b o w a l i się w swych kazaniach korzystać z „budu­ z w i e l k i m poświęceniem i doskonale uporządkowany j ą c y c h " ptzykładów. Mogę oczywiście się mylić, j e d ­ ogromny zbiór wiadomości niechaj służy pogłębione­ m n i e nieco wyżej. Zgromadzony nakże próbuję zrozumieć o w o zjawisko przyzwalania m u zastanowieniu, samodzielnemu myśleniu. W t y m na okrucieństwo. N i e pomaga d u c h u skonsttuowana jest cała książka i , oczywiście, t e m u zrozumieniu, ptzy analizie patalelnego wątku z A n i o ł e m Stróżem i dziećmi na m o s t k u , przywołanie wypowiedzi „tak so­ bie", nieocenionej, przewspaniałej A n n y Kunczyń- skiej-Irackiej. Podobnie, jak autorka, potrafiła żarto­ wać (s. 3 3 7 ) . jej partie końcowe. Pojawia się pytanie retoryczne: C Z Y ISTNIEJE T E O L O G I A „ L U D O W A " ? Istnieje synktetyzm r e l i ­ gijny, o którym mówiłem na początku. I chyba okolicz­ ności, sposób przekazywania o f i c j a l n y c h racji określo­ Przyjmuję więc, że twórcy o k r u t n y c h ptzypowieści, nej religii, powoduje, że przetworzenia mogą być gor­ nie oszczędzających Jezusa Chrystusa czy Anioła Stró­ szące lub nie. M o g ą uwznioślać sens objawienia albo ża, są n i e w i n n i , więcej, podziwiać i c h wypada za zdol­ go - przykro to powiedzieć - profanować. ności kreowania oryginalnych tekstów. Przyczyny na­ Z wdziękiem pojawia się zakończenie, w którym nie leżałoby poszukiwać poza osobami, które wprowadziły ma - tak jak to bywa w i n n y c h n a u k o w y c h dyscypli­ w obieg społeczny owe porażające opowieści. Sadzę, że n a c h - jakichś b a n a l n y c h k o n k l u z j i , natomiast jest unikamy w t y c h przypadkach powiedzenia o mizerii P O D Z I Ę K O W A N I E , między i n n y m i księdzu M a t k o w i katechezy, o wątpliwych sposobach głoszenia Dobrej Statowieyskiemu za... udostępnienie domowej biblio­ Nowiny. teczki. Zbliża się październik, i j a k co r o k u zobaczę z mego W dziełach powstałych w pracy badawczej zespoło­ o k n a tłum wyelegantowanych mężczyzn - to myśliwi. wej, będących skarbnicą wiadomości, p o w i n i e n znaj­ Uzyskają błogosławieństwo w Katedtze Polowej. Będą dować się bezwarunkowo indeks rzeczowy! A u t o r k a w niej nawet nie rozgrzeszeni, ale przeciwnie, zachęce­ mówi, że to jej w i n a . N i e - w y d a w c y ! , d o d a m , wielce n i do łamania 5. przykazania. Tylko garstka studentów czcigodnego. O b y się pojawiło drugie wydanie z i n ­ pojawi się z transparentem naptzeciw i n i k t z kościoła, deksem. ani z pokrzepionego na d u c h u homo necans, nawet nie raczy spojrzeć na o w y c h narwańców. Kiedy to piszę, staje m i przed oczyma to, co ogląda­ Warszawa, 18 września 2001 łem daleko o d kraju. Msza niedzielna w jakiejś wiosz­ tydzień p o . . . 248 �