https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91e26281182ab4c033cfae6c479ca2f7.pdf 915ae775f29db97054901d68374ea2b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2875 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2680 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna. Pocztówka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.200-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Baranowska * POCZTÓWKA Małgorzata obrażeniu KOLEKCJA NIEIDEALNA o idealnej, zamkniętej kolekcji. Ale przyjemność lub nałóg zbierania j e d n a k na n i e d o s t ę p n o ś c i tej polega całości. Oczywiście można sobie wyobrazić, a nawet spotkać kolekcjonera, który zakończył zbieranie danej MAŁGORZATA B A R A N O W S K A serii i postanowił przenieść się na inną serię, albo po prostu na i n n y rodzaj przedmiotów. Teoretycznie tylko, jeżeli chodzi o pocztówki. Bo okaże się, że będzie jednak tyle Pocztówka odmianek tej samej pocztówki, w zależności o d tego czy jest zapisana, czy nie, czy datowana, czy kolorowa­ na i jak, czy ta sama była wydana przez różnych wydaw­ ców. T r u d n o przewidzieć wszystkie możliwości. A l e by­ wają „kolekcjonerzy zdyscyplinowani", którzy stawiają sobie jakieś tamy umożliwiające zamknięcie zbioru. By­ wają teoretycznie, jak sądzę, bo osobiście wśród zbiera­ Horror klasyfikacji i kolekcja idealna czy pocztówek takiego nie spotkałam. Kolekcja pocztówek t o „naturalny" k u l t u r o w y stan Kiedy w pierwszej ćwierci w i e k u dwudziestego świat t y c h przedmiotów - i c h formą jest o d razu kolekcja. Po pocztówkowy wydawał się już nieco tracić na znacze­ pierwsze dlatego, że o d razu pocztówka pojęła siłę se- n i u , rozpoczynała się epoka k i n a . 1 o n o przede wszyst­ ryjności. A właściwie ona jest po prostu „dzieckiem se- k i m miało kiedyś zawłaszczyć umysły badaczy. To ryjności". To rozwój d r u k u , przemysł, powielanie, n o ­ w dużej mierze właśnie k i n o „przesłoniło" pocztówkę. woczesne możliwości r e p r o d u k c j i w połączeniu z w y ­ Zwłaszcza że zrozumienie r o l i f i l m u pomaga uświado­ obraźnią, tęsknotą za podróżą, w połączeniu także mić sobie, że o t o nowoczesność umieszcza nas (na ra­ z k u l t e m egzotyki i k u l t e m p r y w a t n y c h wspomnień, to zie na zawsze), chcemy czy nie, w przestrzeni k u l t u r y seryjność wytworzyły świat pocztówkowy. masowej. Przy t y m można by powiedzieć, że k i n o wspi­ I teraz trzeba o d razu rozróżnić dwie podstawowe nało się na szczyt wyobraźni masowej także za pomocą kolekcje - jedna to kolekcja producenta, wyrażająca pocztówki. się w specjalizacji niektórych producentów w określo­ Powielane w nieskończoność portrety gwiazd i dra­ nej formie, n p . reprodukcje obrazów. To jest tzw. ma­ matyczne sceny z filmów nieporównanie bardziej roz­ larstwo - zbieracze używają określenia - „zbieram ma­ budzały wyobraźnię p o t e n c j a l n y c h widzów niż dzisiej­ larstwo" i nawet na wystawach pocztówek znajdujemy sze reklamy. Odnosiły się do przestrzeni „zastrzeżonej", taką nazwę działu. A przecież tematy w takiej k o l e k c j i niereprodukowalnej, dla w i e l u całkowicie niedostęp­ t r u d n o zliczyć i łatwo może ona zostać częściami skla­ nej. A przecież już wcześniej, na przełomie wieków, syfikowana jako należąca do k o l e k c j i o zupełnie i n n e j udawało się wykreować gwiazdy sceny, baletu i piękna nazwie. W k o l e k c j i producenta mogą się znaleźć takie tematy jak w i d o k i okolicy. A l e nic nie stoi na prze­ jeszcze bardziej dla ogółu niedostępne. szkodzie, by tworzył serie, jak n p . nieskończone ilości Przy t y m wszechobecna pocztówka okazała się kop­ ciuszkiem badań nad kulturą masową. A przecież serii z k o b i e t a m i : piękności warszawskie, wielkie ak­ stwarza ona nieprawdopodobnie rozległe, i zupełnie t o r k i , kobieta i moda, kobieta jako symbol miłości, na­ niewykorzystane, możliwości. T r u d n o jednak badać dziei, wiary, symbol sztuk, m e l o d i i , uczuć. „świat", chyba że chodziłoby o kosmologię. Wydaje m i Oczywiście w epoce nowoczesnej seryjności zawsze się, że właśnie paradoksalnie „nadmierna masowość" wykorzystuje się specjalnie skomponowane serie, by sku­ i pewne nienasycenie wyobraźniowe zepchnęło ją z t o ­ sić nabywcę do kupienia kolejnego w serii przedmiotu. r u badań. W t y m pocztówka odznacza się wyjątkową już łatwością. Świat pocztówkowy jest rodzajem nieskończenie Bardzo często „kolekcja producenta" mechanicznie mnoży okazy wyłącznie poprzez zupełnie powierzchowne licznej p o d względem zakresu i niepoliczalnej właści­ wie p o d względem eksponatów, k o l e k c j i . N a w e t jeśli ujednolicenie wizualne. Bywają jednak serie bardzo pre­ rozumiemy, że określenie „nieskończony" jest w pew­ cyzyjnie i zaskakująco obmyślone. N a przykład, trzy nad­ n y m , matematycznym, sensie nadużyciem i że m a m y zwyczajne serie z Napoleonem., który był jedną z najważ­ do czynienia z o b i e k t a m i policzalnymi, to nie ma wła­ niejszych figur pocztówkowych: dwie po dziesięć kart ściwie sposobu, by t e n kosmos dzisiaj odtworzyć a n i i jedna złożona z dwunastu. N a każdej z n i c h jest wy­ dokładnie zbadać. C o oczywiście nie znaczy, że nie na­ obrażona jakaś ważna scena z życia Napoleona, a wszyst­ leży próbować i takie próby są p o d e j m o w a n e . kie razem układają się w wielką jego postać. 1 Nie znaczy też, że i n n e zbiory przedmiotów nie ograniczo­ Bardzo niedługo po zalegalizowaniu przez pocztę ne jakąś wyraźną, zaprojektowaną z góry serią, są do otwartej karty pocztowej, na przełomie wieków X I X k o ń c a policzalne. K o l e k c j o n o w a n i e i X X zaczęła się największa m o d a na ilustrowaną kar­ ne jest w dużej mierze na ufundowa­ nadziei, na w y ­ tę pocztową. Weszła ona w ramy już jakby specjalnie 200 �Małgorzata Baranowska • POCZTÓWKA �Maigonuta Baranowska • POCZTÓWKA Francuska seria erotyczna. F o t o m o n t a ż z d o m a l o w a n y m tłem. N a awersie i n f o r m a c j a L. A r j a l e w , p h o t . O k . r. 1900., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej (ostatnia pocztówka na stronie o b o k ) 202 �Małgorzata Baranowska • POCZTÓWKA Francuska seria erotyczna (ostatnia pocztówka z serii) K a r t a specjalnie przesiana d o zbioru, o c z y m świadczy liścik: „ K o c h a n e j grzecznej i m i l u t k i e j L u c i posyła d o zbioru wraz z c a ł u s e m tę kartę C i o c i a Rózia". F o t o m o n t a ż , k o l o r o w a n a , o k . 1900., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej „Cleo de M e r o d e " f o t o g r a f i a k o l o r o w a n a . N a k ł a d B c i . Rzepkowicz. Warszawa, o k . 1900., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej (awers i rewers) „Król Z y g m u n t 111 Waza". N a rewersie napisy: W y d . G . U l r y c h - Warszawa. R e p r o d u k c j a w z b r o n i o n a . G e p . U . Freig. D . D . K . D e u t s . Presseabt. W a r s c h a u , d . 2Д 1917. T. N r 4 0 8 1 . D r . N r 2. L i t . „Concordis" Warszawa. P O C Z T Ó W K A . , z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej 203 �Małgorzata Baranowska * POCZTÓWKA Seria z N a p o l e o n e m w y d a n a we Francji z napisami rosyjskimi. N a rewersie napis „Made i n France". Fotografia k o l o r o w a n a , o k . r. 1905. Patrz też „Konteksty" 1992 n r 3/4, gdzie w a r t y k u l e M . B . Pocztówka masowa i fotogtafia uczuć r e p r o d u k o w a n a francuska seria 12 pocztówek ze „składanym N a p o l e o n e m " z o k . 1905 г., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej 204 �Małgorzata Baranowska • POCZTÓWKA dla niej przygotowanej przestrzeni salonu, właściwie pełnienia o d razu jako kolekcja - kolekcja kolekcjonera. Raczej w dwudziestoleciu międzywojennym. A więc nie ma­ może k o l e k c j o n e r k i , bo albumy z pocztówkami, j a k my już przeważnie do czynienia z „albumem - przed­ wcześniej sztambuchy, były domeną kobiet. m i o t e m codziennego użytku", t y l k o z a l b u m a m i ułożo­ Zresztą producenci mieli świadomie nawiązywać do tradycji sztambuchowej. Zwłaszcza że karty pocztowe początku wieku dwudziestego albo n y m i przez późniejszych kolekcjonerów. Dzisiejsze kolekcje pocztówek nierzadko również 2 w wielu wypadkach wcale nie były wysyłane pocztą, wyglądają jak dawne gabinety osobliwości. ale stanowiły wręczaną osobiście pamiątkę z podróży al­ zbietaczy nie może się oprzeć ciekawości - co jeszcze 3 Wielu bo prezent do kolekcji, na którym wypadało wpisać ży­ takiego można w pocztówce znaleźć? Trzeba by przy- czenia l u b sentencje. A l b o przynajmniej się podpisać. jąć, że te właśnie kolekcje obrazują najsilniejsze dąże­ Przykładem może być typowy prezencik pocztówko­ nie d o zbudowania jakiejś aż niemożliwej k o l e k c j i ide­ wy - ręcznie k o l o r o w a n a fotografia znanej piękności alnej, która miałaby w p e w n y m sensie symbolizować z przełomu X I X i X X w i e k u , Cleo de M e r o d e , której „świat". liczne w i z e r u n k i krążyły po Europie. W i d z i m y ją t u Zasadą k o l e k c j i osobliwości jest niejednorodność z rozpuszczonymi długimi włosami, wpattzoną w widza obiektów i i c h niewspółmierność. I t u t a j następuje za­ swymi sławnymi w i e l k i m i , sadnicza c i e m n y m i oczami. Pod trudność określenia, czym właściwie jest spodem podpis, wskazujący, że t o naprawdę ona, na ja­ zbiór k a r t pocztowych. Nigdzie dotąd nie ttafiłam na snym tle. Tutaj też niewielkie miejsce służy do k o r e ­ przekonującą definicję albo przynajmniej próbę ogar­ spondencji, bo o d w r o t n a strona przeznaczona, wyłącz­ nięcia całości p r o b l e m u . nie na adres, co wskazuje, że to pocztówka Oczywiście dużo i j a k najbardziej mechanicznie roz­ prawdopodobnie sprzed r o k u 1904. Nakład Bci. Rzep- wiązuje sama poczta, któta wprowadziła kowicz, Warszawa. Spodziewalibyśmy się jakichś po­ normę. Tutaj nie może się spotkać, j a k w gabinecie zdrowień czy wiadomości, ale nie: to cytat z Roman- osobliwości, wielka kość dinozauta ze słoniem rzeźbio­ i M i c k i e w i c z a Miej serce i patrzaj n y m w ziarnku g r o c h u . Tego p r o b l e m u w ogóle nie tyczności w serce! stosowną T a m , gdzie p o w i n i e n się znaleźć adres, znajduje się ma. A więc może t o coś j a k zbióf znaczków poczto­ pięknym pismem napisana dedykacja: wych? F a k t e m jest, że istnieją zbieracze statający się nadać swym z b i o r o m charakter k o l e k c j i znaczków. A l e „Droga Loluś! nigdy nie widziałam, żeby się t a k i pomysł do k o ń c a Przyjm, droga moja, tę bagatelkę o d szczerze Cię udał. Po pierwsze, m i m o jakichś swoich cen pierwot­ kochającej n y c h i antykwarycznych pocztówki nie mają nic z war­ Halki". tości materialnej znaczka. Bo przecież znaczek może Specjalne albumy, które zdobiły salony, stanowiły przedmiot d u m y i służyły do rozpoczynania k u l t u t a l n e j konwersacji, o d razu stworzone były d o k o l e k c j i . być bez żadnych zmian o d razu p o t r a k t o w a n y j a k o l o ­ kata kapitału. Całe miliardy z tych miliardów istniejących pocztó­ wek nie mają żadnej wartości materialnej, za to niezwy­ W każdym razie drugą podstawową kolekcją pocz­ tówki jest zbiór kolekcjonera. I c o k o l w i e k mielibyśmy kle często mają wartość uczuciową. Jako takie tylko do zarzucenia k o l e k c j i p r o d u c e n t a jako nazbyt już me­ w niezmiernie rzadkich przypadkach nabierają wartości chanicznej i tylko bardzo rzadko odznaczającej się ja­ z wiekiem. Przeważnie tracą ją bezpowrotnie z chwilą kimś naprawdę świadomym k o l e k c j o n e r s k i m w y b o ­ śmierci właściciela lub w następnym pokoleniu, które r e m , t o w trakcie rozpoznawania k o l e k c j i p r y w a t n y c h jeszcze je czasem przechowuje ze względu na sentyment natrafiamy na problemy klasyfikacyjne nie do p o k o n a ­ do zmarłego. Oczywiście mówimy t u o kolekcjach często nia. A przecież to w posiadaniu kolekcjonerów pry­ nawet jako kolekcje w ogóle niepostrzeganych. W każ­ w a t n y c h znajduje się większość zbiorów pocztówek. d y m razie uczucia, jakie wzbudza pocztówka, zupełnie M i m o że większość kolekcjonerów przyznaje się d o nie odpowiadają uczuciom do znaczków pocztowych. jednego lub k i l k u głównych tematów, zazwyczaj oka­ Możemy potraktować pocztówki j a k „tapetę", jako zuje się, że nie są w stanie powsttzymać się przed włą­ papier listowy, chociaż na przełomie wieków, w złotym czeniem do zbiorów pocztówki po prostu rzadkiej i cie­ okresie n i k t na te karty nie patrzył w t e n sposób i prze- kawej. N i e bez znaczenia jest fakt, że m a m y t u do czy­ ważnie bardzo dokładnie je wybierano. W każdym ra­ nienia ze zbieractwem stale drożejącym, ze względu na zie w w i e l k i c h zbiorach korespondencji w licznych pewną modę i powiększającą się wiedzę o t y c h k a r t o ­ muzeach i w rękach p r y w a t n y c h pocztówka jako pocz­ n i k a c h , ale jednak ze zbieractwem nie tak kosztow­ tówka nie jest wyodtębniona. n y m jak i n n e . C o my właściwie zbietamy? W i z e r u n k i świata? A l e Wczesne kolekcje pocztówek wyglądały często j a k przecież nie idzie wyłącznie o w i d o k i . Pocztówka to ob­ dawne gabinety osobliwości, zwłaszcza że często zależ­ raz uczuć, idei, marzeń, odbicie sztuki epoki i m u z e u m ne były o d prześcigających się w dostarczaniu cieka­ sztuki dawnej, alegoria, dowcip, ale i zbiór potworów w y c h okazów przyjaciół i znajomych. Coraz rzadziej ludzkich i zwierzęcych. Cała klasyfikacja sama zaczyna można natrafić na albumy nie ruszane o d swego w y ­ m i m o c h o d e m przypominać m u z e u m osobliwości. 205 I na �Małgorzata Baranoiusl,ka • POCZTÓWKA czyli O n i byli pierwszymi, którzy zobaczyli w pocztówce - powiedzmy — przykłady tego, co pocztówka może Ja sama zbieram „wyobraźnię" pocztówki, prawdziwy potencjał p o e t y c k i , źródło wyobraźni maso­ wytworzyć, kreując własny świat. N a podstawie wła­ wej, egzotyzm życia codziennego, podobny d o egzoty - snej i cudzych k o l e k c j i wytworzyłam sobie pogląd, co zmu d a l e k i c h podróży i egzotycznych kultur. O n i też p o w i n n o się przede wszystkim znaleźć w takiej ideal­ wprowadzili kolekcję pocztówek do repertuaru i c h k o ­ nej kolekcji wyobraźni pocztówkowej, zarówno jeśli lekcji fundujących wyobraźnię - jak kolekcje snów, za­ idzie o pewne tendencje, jak i o k o n k r e t n e pocztówki. p o m n i a n y c h artystów tajemniczych sztuk, p o m n i e j ­ A l e do tej k o n c e p c j i należą przecież przykłady z c u ­ szych mistyków, dzieł czarnego h u m o r u i i n n y c h zja­ dzych zbiorów czy przypadkiem obejrzane w a n t y k w a ­ wisk przez ogół pogardzanych l u b niezauważanych. r i a t a c h i nie k u p i o n e . Dzięki t e m u , że repertuar p r o p o n o w a n y c h przez surre­ O s t a t n i o widziałam pocztówkę, na której na czar­ alistów i d e a l n y c h k o l e k c j i wyobraźni został w końcu n y m tle był narysowany biały, schematyczny portret przez publiczność przyjęty i zaważył na poczuciu este­ Zygmunta I I I Wazy w owalu. N a czole króla znajdowa­ t y k i w i e k u X X , ilustrowana karta pocztowa zyskała ła się biała kropka. Pod obrazkiem podpis nakazujący należną sobie pozycję. oglądającemu pocztówkę wpatrywanie się w ową k r o p ­ kę i liczenie przy t y m do czterdziestu dziewięciu, a po­ t e m przeniesienie wzroku na sufit. Pocztówka obiecy­ Przypisy 1 wała, że oglądający zobaczy ów wizerunek na suficie. W Polsce taką ptóbą jest ptaca zbiorowa Aksjosemibtyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wroclaw 1992. Tutaj też już we N i e kupiłam tej pocztówki, ale włączyłam ją na­ wstępie Banaś za A . Byattem [Picture Postcards and The Publi­ tychmiast do swojej k o l e k c j i idealnej. Po pierwsze: sher (1894-1919), skolekcjonowałam ją czy nie? Ja uważam, że tak. A l e Malvern 1978] podaje, że „Wedle szacunko­ wych obliczeń w A n g l i i w latach 1894-1914 było w obiegu ok. rozumiem, że zdania mogą być podzielone. Po drugie: 20 miliardów kart! W Niemczech - tylko w jednym 1905 r. - co właściwie było na pocztówce? Przecież dopiero ok. 7 miliardów. Uwzględniając wszelkie okoliczności sprzyjają­ czynność przeniesienia złudzenia na sufit tworzyła peł­ ce zniszczeniu i rozproszeniu, przyjmuje się, że właśnie tylko 7 miliardów — zachowało się do naszych dni z tzw. złotego okre­ ną formą tej pocztówki. Po trzecie: jak ją sklasyfiko­ su katty pocztowej". Trudno uwierzyć, ale inne źródła podają, że wać, gdyby się ją miało? D a ć ją do „Warszawy", bo na przykład w roku 1899 w samych tylko Niemczech, które Z y g m u n t z Kolumny, d o „historii Polski", do tzw. h u ­ miały wówczas 50 milionów mieszkańców, wydrukowano w ro­ m o r u , do „różne pomysły pocztówki", jak o g o n w y d r u ­ ku 1899 aż 80 milionów кап pocztowych. A . Kyrou Ldge d'or de kowanego kota, będący prawdziwą metalową sprężyn­ la carte postale. Paris 1966. Trzeba też pamiętać o modzie ką, a może „pocztówka zabawka"? ( W czasie między i o tym, że poszczególne tiimy działały na terenie catej Europy. złożeniem tego tekstu do d r u k u a korektą pocztówka Być może nawet tych jeszcze nie wysianych pocztówek było w Niemczech w roku 1899 więcej. z Z y g m u n t e m I I I Wazą stała się jednak moją własno­ ścią, co dowodzi, że kolekcja to zjawisko „w r u c h u " ) . 2 Kolekcja idealna to kolekcja skrajnie subiektywna, nia przez każdego zbiór, nawet gdy jest sam w sobie cenny, służy jakiemuś celowi metaforycznemu. Jak to J pocztówki. Najpiękniejsze K i e d y k o l w i e k staramy się dociec, co to ta­ kiego ów świat pocztówkowy początku w i e k u , m u s i m y trafić na surrealistów. 206 W książce Zbieracze osobliwości. Paryż. Wenecja. X V I - X V U l wiek stawiają. Zwłaszcza rozdział Kultura ciekawości, z podrozdziałami Pomniejszanie wszechświata sam doskonale wiedział też, czym jest przemysł pocz­ n y m czasopiśmie „Minotaur" artykuł p t . Zebrała i ułożyła Z. DR. Nakładem K. Pomian niezwykle wnikliwie zanalizował nie tylko samo zja­ On tówkowy, i w r o k u 1933 opublikował w surrealistycz­ na imieniny, urodziny itd. oraz toastów i wierszy do pamiętników. wisko gabinetów osobliwości, ale także obrazów, któte je przed­ zaskakujący, w jego własnym, może należałoby także 4 tówki i zbiór powinszowań i drukiem E. Bartels Weisensee (Berlin) ok. 1910 ła w a l b u m a c h ułożona, w sposób dla i n n y c h zbieraczy dodać surrealistycznym, p o e t y c k i m porządku. i literacka rów wpisów na pocztówki: 200 przepięknych wierszyków na pocz­ której widzialna podstawa, czyli możliwy do zobacze­ było w przypadku Paula Eluarda, którego kolekcja by­ J. Dunin Kartu pocztowa - perspektywa księgoznawcza w: Aksjosemiotyka karty pocztowej... podaje przykład zbioru wzo­ i Pożądanie całości doskonale mogą także obrazować sttukturę uniwersum pocztówkowego. Ą Kolekcja Eluatda - patrz A . Ripert, C. Frere, La carte postale, son histoire, safonction sociale, Lyon 1983 �