https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58b976551620a52550a87f69f89375a9.pdf c93b53b950f616b5dff3e520e62f73e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2877 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2682 Title A name given to the resource "Moje budowle to papier, tak jak moje pisma". Siedziby angielskich pisarzy XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.209-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Pieńkos * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU W iele wątków w historii niezwykłego zjawiska ANDRZEJ w kulturze nowoczesnej, j a k i m jest d o m arty­ sty, bierze swój początek z Anglii. Już PIEŃKOS w pierwszej połowie X V I I I wieku pojawiły się nad Tami­ zą realizacje „domu literackiego", tzn. architektury kształtowanej jako artystyczny koncept pisarzy. Zjawi­ Domy artystów sko to odgrywa ważną rolę w dziejach gruntownej prze­ miany kultury, jaka dokonywała się na Wyspach Brytyj­ „Moje budowle to papier, tak jak moje pisma" skich w okresie Oświecenia. D o m , pałac, zamek prze­ stawały być wówczas obrazem świata, odbiciem i sym­ bolem porządku kosmicznego; były odtąd obrazem „ m o j e g o " świata, o d b i c i e m porządku p r y w a t n e g o . W X V I I I wieku to zeświecczenie pojmowania d o m u prowadzi m . i n . do odejścia o d walorów reprezentacyj­ Siedziby angielskich pisarzy X V I I I wieku n y c h na korzyść funkcjonalności, wygody; prowadzi jednak równocześnie do obdarzania kształtu d o m u tre­ ściami subiektywnymi jego mieszkańców. D o m jako sie­ dziba prywatnych marzeń staje się często autorskim dziełem właściciela. O d X V I I I w i e k u mamy do czynie­ nia z nowoczesnym mechanizmem kształtowania osobi­ stego dzieła i coraz częściej dokonuje się to z ominię­ ciem n o r m d o m u obowiązujących w epoce. chwałę wcale nie klasycznej nieregularności i różnorod­ ności, zmienności nastroju, ale przede wszystkim po­ Postać architekta-amatora narodziła się w A n g l i i , trzebę k o n t a k t u z naturą, który stawał się odtąd zasadą a szczególnym jej wcieleniem byli intelektualiści, pisa­ w rze, kolekcjonerzy, tworzący swoje siedziby na kształt ustawiony nad rzeką, proporcjonalny, subtelnie nawią­ projektu z marzeń, w którym realizowali mniej czy bar­ zujący do wzorów palladiańskich (projektu wybitnego dziej świadomie swoje poglądy na sztukę, zawierali u l u ­ architekta Jamesa Gibbsa), był bardzo skromny. Jego ar­ bione aluzje literackie i malarskie. k o m p o n o w a n i u siedzib. Sam d o m , bezpośrednio chitekturę podporządkowano wygodzie i oryginalnym 1 Odniesienia do poezji H o m e r a , Pindara, którego m e t o d o m pracy Pope'a. Najważniejsze miejsce pobytu dzieła miały inspirować Josepha A d d i s o n a , sławnego poety stanowiła jednak grota-pustelnia w ogrodzie, po­ redaktora „Spectatora", w p l a n o w a n i u jego ogrodu łączona bezpośrednio z d o m e m za pomocą t u n e l u . Ta Wergiliusza, Horacego, połączono ze stu­ swoista Świątynia Natury, rodzaj muzeum historii n a t u ­ d i a m i n a d chińskimi ogrodami, które p o j m o w a n o j a k o ralnej (zgromadzono w niej m . i n . liczne muszle, skamie­ w Bilton, 2 wzorcowe siedziby u w o l n i o n e j wyobraźni. Te wzory za­ liny, skały ze znanych z niezwykłości czynały teraz dominować, wraz z luźnym wyobraże­ miejsc), była też gabinetem pracy poety. geologicznej n i e m o w i l l a c h rzymskich. Zwłaszcza b o w i e m wiejskie „Aby zwielokrotnić wrażenie różnorodności i jesz­ siedziby w i e l k i c h pisarzy starożytności, Cycerona, H o ­ cze bardziej wzmóc przyjemność, p o e t y c k i geniusz pa­ racego, i Pliniusza młodszego, stanowiły, już o d po­ na Pope'a posłużył się rodzajem urządzeń, które o d ­ czątku Renesansu, przedmiot i d e a l n y c h r e k o n s t r u k c j i . grywały taką samą rolę w G r o t t o , co boskie moce D o p i e r o jednak w X V I I I w i e k u , w A n g l i i , ziścił się n o ­ i bezcielesne byty w heroicznych g a t u n k a c h poezji; woczesny sen o i d e a l n y m d o m u poety, artysty, którego było specyficzna postawa wobec rzeczywistości wyraża się w m r o c z n y c h p a r t i a c h sufitu i w ścianach j a s k i n i , by także w przekształcaniu otoczenia. padające na nie światło tworzyło złudzenia to takie rozmieszczenie tafli lustrzanych [False], W 1719 r. Alexander Pope, największy ówczesny po­ podczas gdy i n n e składniki [ o g r o d u ] , j a k f o n t a n n y , eta brytyjski, tłumacz H o m e r a i Horacego, wydawca głazy, kamienie e t c , pozostając należycie oświetlone dzieł Szekspira, mogły odbijać się w l i c z n y c h zwierciadłach, a samo zakupił posiadłość p o d L o n d y n e m , w T w i c k e n h a m nad Tamizą. N i e w i e l k i teren kształto­ i c h rozmieszczenie wał następnie przez wiele lat w krajobrazowe założenie n o ś ć . Kierując swe oczy k u górze, i wzdragając się nie­ wyrażało zaskakującą różnorod­ o w i e l k i m bogactwie efektów. A u t o r e m nowego planu m a l na w i d o k w o d n y c h katarakt, spadających n a d rezydencji był sam Pope, korzystający tylko w poszcze­ twą głową z wyniosłych skał i k a m i e n i , podczas gdy... gólnych rozwiązaniach z konsultacji i projektów archi­ strugi w o d y pędzą w a r t k i m s t r u m i e n i e m u t w y c h stóp, tektów. W jego listach znajdujemy uzasadnienie zwro­ dookoła jesteś stale zaskakiwany płynącymi strumycz­ t u , który proponował w stosunku do dotychczas obo­ k a m i , grzmiącymi w o d a m i , co rwą p o n a d przepaścia­ wiązujących zasad sztuki architektonicznej i ogrodo­ m i i przecinają zwały głazów i pali; bo dzięki z n a k o m i ­ w e j . Jego rezydencja miała być nowoczesną wersją an­ t e m u s m a k o w i i szczęśliwemu zarządzaniu N a t u r ą za­ tycznej siedziby klasycznego poety, dostosowaną do wa­ prezentowano c i t u niespotykane połączenie rzeczy­ runków północnej Brytanii. Pope głosił przy t y m po- wistości i wyobraźni". 3 209 4 �Andrzej Pieńkos * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU Widziana w perspektywie historii rozwiązań ogrodo­ tycznej, tekstów Wergiliusza i Horacego, obrazów Pous- wych grota Pope'a wpisuje się w tradycję manierystycz- sina, Lorraina, Rubensa i Salvatora Rosy. Rezydencja, nych sala terrena itp.; dla dziejów siedziby artysty ma na­ podobnie jak dawniej, pozostanie nadal tekstem i obra­ tomiast znaczenie przełomowe. Pope żądał od architektu­ zem zarazem, tyle że t e n tekst i obraz staną się subiek­ ry rozsądku: umiaru i funkcjonalności oraz „naturalno­ tywną kreacją jednostki twórczej, intelektualisty lub ar­ ści". W swoich wierszach ironizował na temat francu­ tysty, który nie musi już być architektem. S t a n ą się ar- skich regularnych ogrodów i pałaców. Wszystkie budow­ chitektoniczno-ogrodniczym esejem, tą szczególnie ty­ le i obiekty ogrodowe w Twickenham pozornie naturalnie pową dla nowoczesności formułą wolnego tworzenia. „rzucono w pejzaż", ale prostota i naturalność tego ogro­ Niekiedy będą też świątyniami tworzenia... du była właśnie pozorna. U m y , obeliski (dedykowane osobom lub pojęciom), posągi, tworzyły niejako literackie • •• obrazy, nasycone znaczeniami, niekiedy bardzo erudycyjnej treści, tworzyły owo „niespotykane połączenie rzeczy­ W projektowaniu Twickenham pomagał poecie ma­ wistości i wyobraźni". Materią tworzenia był i ogród, i b u ­ larz W i l l i a m Kent, który niebawem miał zostać najsław­ dowle, kultura i przyroda, wszystko przesycone skojarze­ niejszym angielskim projektantem ogrodów krajobrazo­ niami literackimi, artystycznymi i historycznymi. Progra­ wych. Sławę tę ustanowiła głównie współpraca Kenta mowa rozmaitość całej rezydencji była w istocie przemyśl­ z sąsiadem i przyjacielem Pope'a, wspomnianym Richar­ nie zakomponowana. Poeta mieszkał poetycko, tzn. ak­ dem Boyle'em, lordem Burlingtonem (1694-1753). D o ­ tywnie przekształcał własną wyobraźnią swoje siedlisko konali o n i wspólnie przekształcenia posiadłości lorda na ziemi i wyobrażał sobie, że nawiązuje do siedziby H o ­ w pobliskiej osadzie Chiswick. O k o ł o 1724-1726 po­ racego (Jonathan Swift zaś nazwał grotę Pope'a „rodza­ wstała niewielka, zwarta willa o surowym kształcie, nie­ jem Ars Poetka" ). Kształt tego siedliska z kolei pojawiał bawem uznana za wzór absolutny palladianizmu i arcy­ się w jego korespondencji, opisach, inspirował jego pisa­ dzieło odrodzenia klasycznego w architekturze europej­ 5 ną poezję; w jednym ze swoich utworów Pope sugerował skich rezydencji. Gdy na kontynencie budowano nadal wręcz utożsamienie d o m u z jego właścicielem. Poeta kolosalne barokowe pałace, Burlington realizował suro­ chętnie oprowadzał gości po swojej rezydencji, a opubli­ wy d o m idealny, stanowiący kwintesencję wyobrażeń 6 kowany w rok po jego śmierci przewodnik po posiadłości wydaje się jeszcze inspirowany przez właściciela. 8 0 klasycznym życiu na łonie natury, bowiem willa była całkowicie wtopiona w ogród. O niewielkim Chiswick Sława rezydencji poety była przez cały wiek X V I I I House jeden ze złośliwych współczesnych lorda wyraził ogromna i w dużym stopniu przyczyniła się do upo­ się: „Za małe, by w t y m mieszkać, zbyt duże, by to powie­ wszechnienia w A n g l i i ideału niewielkiej palladiańskiej sić przy zegarku". Mały d o m jeszcze wtedy mógł przyno­ willi i ogrodu-ustronia. Wielbicielką jego poezji była m . i n . sić ujmę na honorze, ale niepozorną skalę willi szybko księżna Izabela Czartoryska, która podziwiała też jego sie­ zrównoważył w o p i n i i powszechnej ciężar treści, jakie dzibę w Twickenham i podziw ten odcisnął się w tworzo­ nadał jej właściciel. Była ona wyrazem uwielbienia dla nym przez nią własnym ustroniu, parku Powązki pod ideału włoskiej w i l l i , niemal imitacją renesansowych b u ­ Warszawą. Sentymentalna polska dama przywiozła sobie d o w l i A n d r e a Palladia, którego dzieła lord znał nie tylko z Twickenham i następnie umieściła w puławskim D o m ­ z rycin, ale i z autopsji (podróżował do W ł o c h w 1715 ku 1 1719 r. właśnie po to, aby je zobaczyć i studiować). G o t y c k i m pamiątkę w postaci kawałka drewna z wierzby płaczącej, „(...) z pnia, który stał jeszcze przy W i l l a była jednocześnie siedzibą kolekcji lorda, sław­ grocie jego ulubionej, w której ręką Pope'a pisane tysiącz­ nego zbieracza starożytności i malarstwa włoskiego, a tak­ ne można czytać wiersze", a fragmentu z jego poetyckie­ że posiadacza rysunków Palladia. Kreacja Burlingtona nie go listu do lorda Burlingtona użyła jako motta w swoich ograniczała się jednak do budynku willi. Jej otoczenie by­ sławnych Myślach różnych o sposobie zakładania ogrodów ło równie przemyślane jak geometryczne ogrody przy (wydanych w 1804 г.). Po amatorsku pisząc i k o m p o n u ­ francuskich pałacach. Obeliski, kolumny, hermy, urny, jąc swoje siedziby (w szczególności Puławy), księżna — jak fragmenty autentycznych dawnych budowli (np. portyk 7 wiadomo - z całą świadomością naśladowała brytyjskich „pioniera" palladianizmu angielskiego Inigo Jonesa) peł­ amatorów, takich jak Pope i właśnie Burlington. niły rolę znaków, które pobudzać miały skojarzenia wraż­ Poetycka rezydencja Pope'a nie zachowała się: willę liwego wędrowca. Układ ogrodu był jeszcze dość regular­ zburzono w 1807 r. (podobno ówczesna właścicielka na­ ny, na obrzeżach przechodził jednak w „naturalnie ma­ rzekała na nachalność gości, pragnących zwiedzać miej­ lowniczy" ogród, z rzeką i mostkami, grotą i t p . ; w całej sce, w którym tworzył Pope); jedynie grota przetrwała domenie Chiswick House panowało traktowanie ogrodu w stanie szczątkowym. i budowli jak malarskiego obrazu, który był retrospekcją Tendencja zapoczątkowana w T w i c k e n h a m szybko tozwinie się w A n g l i i w rodzaj wielkiego konkursu: wiel­ cy i mali właściciele ziemscy, coraz częściej amatorsko uprawiający też literaturę i sztuki piękne, będą nasycali swoje rezydencje i ogrody odniesieniami do kultury an­ 210 włoskich wspomnień i poetyckim wyobrażeniem idealne­ go świata. Wyobrażenie to kształtowało się m . i n . pod wpływem lektur i studiów erudyty-mecenasa, m . i n . pra­ gnął o n nawiązać do wzorów willi Pliniusza, które opisał w dedykowanej Burlingtonowi księdze Robert Castell. 9 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU N i g d y chyba jeszcze w historii siedziba nie była tak świadomym dziełem a u t o t s k i m właściciela. • •• Czynni­ k i e m , który łączy tak różne przecież siedziby o b u sław­ Historię siedzib pisarzy, któtzy sobie sttoją poetycko n y c h sąsiadów pod L o n d y n e m , jest znaczenie intelek­ miejsca mieszkania i ptacy, często rozpoczyna się o d tualnej decyzji autota-właściciela i jej niezwykle sta- zadziwiającej tezydencji Walpole'a, Strawberry H i l l . Horace Walpole (1717-1797), syn premiera A n g l i i t a n n a materializacja. i jej może najwybitniejszego polityka w X V I I I wieku, Sit Roberta Walpole'a, rozpoczął również karierę w par­ • •• lamencie, jednak szybko porzucił wielką politykę. Po­ I n n y osiemnastowieczny pisarz brytyjski, W i l l i a m święcił się podtóżom, kolekcjonerstwu starożytności The i malatstwa, a także pisarstwu. Napisał m . i n . jedną kla­ Leasowes (Halesowen) w środkowej A n g l i i wykonał syczną tragedię, dzieła dotyczące h i s t o t i i A n g l i i i dzie­ Shenstone (1714-1763), w swoim ogrodzie w połowie X V I I I w i e k u pełen m e l a n c h o l i i poemat jów malarstwa, olbrzymie Pamiętniki, w materii krajobrazu. korespondencję, ale sławę literacką przyniosła m u drob­ 10 Był o n szlachcicem-farmerem prowadził bogatą i poetą, piszącym sielankowe poezje, a także a u t o t e m na powiastka „gotycka" grozy - Zamczysko wpływowego eseju o sztuce ogrodowej Unconnected z 1764 r. Zrodziła się ona podobno ze snu, który nawie­ Jeden z bardziej znanych dził pisarza w jego d o m u w podlondyńskim Strawberry Thoughts w on Gardening. 11 A n g l i i jego wierszy zaczyna się od słów: H i l l , niedaleko od Twickenham i C h i s w i c k . „Tu, w Otranto 14 w chłodnej grocie, pełnej m c h u chatce" - i w Leasowes To ta siedziba właśnie była pierwszym powodem sła­ takie i n t y m n e odosobnienia poeta sobie stworzył. Po­ wy Walpole'a. Stał się o n głośny już o d m o m e n t u ogło­ eta osiadł na stałe w 1745 t. w posiadłości odziedziczo­ szenia ambitnego przedsięwzięcia wybudowania własnej nej po ojcu, w której trzydzieści lat wcześniej przyszedł siedziby w stylu średniowiecznym. „Zamierzam postawić na świat, i samodzielnie ją przekształcał. Swoje ogro­ mały gotycki zamek" - taką deklarację złożył w liście do dowe i architektoniczne wizje po amatorsku szkicował znajomego w 1750 r . piórkiem i pędzlem. Przyjmował t a m „całą Anglię", jednak wcześniej, około 1748 г., bezpośrednio po zaku­ oprowadzając po w i d o k o w y c h ścieżkach, wśród u r n , pieniu posiadłości, i miały trwać kilkadziesiąt lat, m i m o 15 Prace rozpoczęły się zapewne już pomników (noszących inskrypcje poetyckie, ułożone że pałac jest taczej niewielki. Większość czasu poświęco­ ptzez Shenstone'a), kaskad i sztucznych r u i n . G r o t a , n o t u jednak na studia nad pierwowzorami historyczny­ ozdobiona również inskrypcjami, przywoływała wspo­ m i , na dyskusje nad kształtem budowli i nad każdym jej mnienie grobu Wergiliusza z okolic N e a p o l u ; f o n t a n ­ detalem, te bowiem były dla literata-historyka niezwykle na przypominać miała sławne źródło Petrarki w Vauc- istotne ze względu na ich treść. Koncepcja zmieniała się luse w Prowansji. Samotnię w formie zrujnowanego z czasem, a siedzibę w coraz większym stopniu wzboga­ opactwa gotyckiego przeznaczył Shenstone na własną cały architektoniczno-dekotacyjne dygresje. pracownię. Podobnie jak Pope, tworzył więc w miejscu wysoce osobliwym, chociaż szedł za nakazem statej już tradycji, uznającej za najwłaściwsze dla pisarza klasz­ torne n i e m a l o d o s o b n i e n i e . Pałac był właściwie autorskim w pełni dziełem pisarza. N a jego polecenie zawodowi architekci i artyści, W i l l i a m Robinson, John C h u t e , Richatd Bentley, Thomas Pitt, 12 Johann H e i n r i c h M u n t z i i n n i , odbywali wycieczki stu­ Po śmierci Shenstone'a uznano, że t o właśnie jego dyjne do opactw i katedr angielskich, odrysowywali go­ rezydencja - parkowa A r k a d i a , dzieło całkowite po­ tyckie maswerki, nagrobki, portale, aby następnie k o m ­ ety, jest najwybitniejszym z jego poematów. Właściwy pilować z nich, wraz z właścicielem, malowniczą bryłę d o m odgrywał t u tolę podrzędną, Shenstone nie t y l k o i wystrój Strawberry H i l l . Wystrój ten, po części zrealizo­ niewiele weń zainwestował środków f i n a n s o w y c h , ale wany w masie papierowej i tapetach, naśladujących jak i wyobraźni. Ta działała przede wszystkim w poetyc­ scenografia szlachetniejsze materiały, odbija jeszcze w d u ­ kiej żym stopniu delikatność gustu rokokowego, ale dla jego aranżacji p o z o r n i e „niecyzelowanej natury" (jak się o Leasowes wyraziła Izabela C z a r t o r y s k a ) , twórców objawiał ptzede wszystkim znajomość „starej 13 tak jednak ukształtowanej i ozdobionej b u d o w l a m i , A n g l i i " . Z zewnątrz wieże, blanki „obronne", ostrołuko- że sugestywnie przywodziła na myśl poezje W e r g i l i u ­ we okna i portale wywierać miały sugestywne wrażenie sza (a współcześni najczęściej pisali o siedzibie poety, zamkowe. Walpole, nie zadowalając się „gotyckim zam­ odwołując się też do H o t a c e g o ) . Dzieło Shensto­ kiem", pobudował sobie około roku 1772 w ogrodzie ne'a nie zachowało się w oryginalnej formie, ogród ustronie, także „gotycką" tzw. Kaplicę w Lesie. ulegał długotrwałej degradacji i dopiero o d n i e d a w n a Wśród licznych zachwyconych gości z całej Europy jest rekonstruowany. były też w Strawberry H i l l polskie arystoktatki, Izabela Klasyczne i średniowieczne reminiscencje pojawiły Lubomirska i Izabela Czartoryska, a i c h fascynacja nie się w Leasowes jako echa poetycko interpretowanej pozostała bez echa w i c h własnych kreacjach rezyden- h i s t o t i i . G d y Shenstone kończył „cyzelować" swoją c j o n a l n y c h . Hrabia Józef Krasiński wzorował się na pa­ 16 krainę m e l a n c h o l i i , angielscy pisarze zaczynali już b u ­ łacu Walpole'a, przekształcając po 1800 r. swoją siedzibę dować swoje miejsca odosobnienia w g o t y c k i m stylu. w Radziejowicach. 211 17 Były też i opinie zdradzające zakło- �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU potanie. Charakterystyczne są słowa księcia de Ligne, w „fabrykach" Williama M o n i s a średniowieczne kształty znanego amatora sztuki i podróżnika, który we własnym siedziby nadawały specyficzne znaczenia siedzibie. Beloeil w Belgii również tworzył prywatny raj architek- Walpole był bez wątpienia najbardziej znaczącą po­ toniczno-ogrodowy: „Kiedy oglądamy Grecję w wyko­ stacią europejskiego gotycyzmu. Gotycyzm zaś należy, naniu tyluż Anglików, i Gocję Pana Walpole'a, wydaje w literaturze i w architekturze, do najmocniejszych się nam, że delirium jak ze złego snu kierowało i c h two­ (i o największym na przyszłość znaczeniu) przejawów rzeniem. Bardzo lubię jego zamek O t r a n t o ; ten zaś znad nowej uczuciowości stosowanej, przejawów sentymen­ Tamizy jest równie szalony, ale nie jest tak zabawny". talizmu. Gotyckie siedziby pobudzały asocjacje z daw­ Zwiedzający Strawberry H i l l już później, w X I X wieku, n y m i czasami wspaniałości, ale i czasami grozy, z rycer­ amerykański romantyk James F. Cooper widział w dziele ską, romansową historią, światem fantomów i t d . ; u r u ­ Walpole'a „rodzaj architektonicznej zabawki" i nie do­ chamiały literacki odbiór architektury. A gdy jeszcze Domem stanowiły „relikwiarze" dla kolekcji, warstwy tych sko­ dla lalek nazywali Strawberry H i l l też niektórzy współcze­ jarzeń były szczególnie głębokie. Dlatego najsławniejsze śni jego twórcy, oburzeni niekonwencjonalnym podej­ europejskie siedziby kolekcji pamiątek artystycznych ściem do tradycji europejskiego pałacu. Walpole repliko­ i historycznych w okresie sentymentalizmu tak często strzegł w n i m „niczego prócz jego szaleństwa". 18 wał, że podobnie jak maleńka willa lorda Burlingtona ubierano w szatę średniowieczną: zameczek Lowenburg w pobliskim Chiswick jest wspaniałym naśladownictwem w Kassel, D o m k i Gotyckie w parkach w Wórlitz i w Pu­ architektury Greków, tak jego zameczek staje do rywali­ ławach. Te dwa ostatnie zresztą wyraźnie zawdzięczają zacji z architekturą średniowieczną. W rezydencjach tych swoje powstanie wzorowi Strawberry H i l l . bowiem to nie i c h niepoważna skala (a w Strawberry Gdy Walpole kończył swoje małe „zamczysko", po­ H i l l także wykonanie), ale poważna kultura właściciela- wstawały już następne gotyckie rezydencje na Wyspach -architekta, jego zmysł historyczny i poetycki, miały o d ­ Brytyjskich, niektóre zresztą znacznie o d Sttawberry działywać i imponować. Wspomniane „archeologiczne" H i l l potężniejsze. O d 1774 r. w D o w n t o n Castle pisarz, przygotowania ekipy projektującej pałac miały dawać poeta i estetyk Richard Payne K n i g h t (1750-1824), gwarancję historycznej wiarygodności jego architektury, który był także architektem, realizował swoją okazałą chociaż wiarygodność ta była potrzebna pisarzowi i histo­ siedzibę w f o r m a c h przypominających fortecę średnio­ rykowi raczej jako poetycka inspiracja. wieczną. Wspaniale położony, wyniesiony ponad park 19 Sława Strawberry H i l l przyczyniła się do upowszech­ na tarasie w i d o k o w y m zamek z b l a n k a m i i wieżami, sta­ nienia gotyckiej szaty w n o w y c h rezydencjach, wzno­ nowił wykład poglądów autora na temat jego ulubionej szonych p o d koniec X V I I I wieku w A n g l i i , a p o t e m kategorii malowniczości. Był, podobnie jak Strawberry i w całej Europie; także, szerzej, pojawiał się t u nowy, H i l l , nieregularny w planie i w bryle, a zasadą jego k o m ­ antyklasyczny model nieregularnej rezydencji, złożonej pozycji była konsekwentna niekonsekwencja, sugerują­ z niespójnych, zdawałoby się pochodzących z różnych ca narastanie b u d o w l i przez w i e k i - albo snucie opowie­ epok składników i malowniczo wkomponowanej w kra­ ści grozy z rozmaitymi zaskakującymi e f e k t a m i . 22 jobraz. Trzeba stwierdzić jednak, że właściwa historycz­ Dzieło Walpole'a, zarówno literackie, jak architekto­ na rola Strawberry H i l l nie polega tylko na wprowadze­ niczne, podziwiał też najsławniejszy szkocki pisarz ro­ niu gotyckiego kostiumu, ale również na utwierdzeniu mantyzmu Walter Scott. I o n miał również, jak przysta­ wzorca architekta-amatora, którym jest pisarz, intelek­ ło na autora rycerskich romansów, siedzibę w stylu go­ tualista; podobnie jak wcześniej w Chiswick lorda Bur­ t y c k i m , pobudowaną z pomocą fachowego architekta, lingtona i w T w i c k e n h a m Pope'a, i t u właściciel kreuje lecz według własnych pomysłów. Położone w okolicach dom. I jest to jego prywatna wizja. Walpole pisał: „Mo­ Edynburga A b b o t s f o r d przekształcił całkowicie z daw­ je budowle to papier, tak jak moje pisma. I jedne, i d r u ­ nego d w o r u w latach 1812-1832. gie ulecą, n i m minie dziesięć lat o d mojej ś m i e r c i " . 23 Umierały n o r m y europejskiego d o m u . Romantycz­ 20 Walpole przez całe życie zbierał książki, pamiątki histo­ n i pisarze i artyści p r o p o n o w a l i w i c h miejsce d o w o l ­ ryczne i dzieła sztuki, zarówno starożytnej, jak nowsze. ność stylistyczną i wolność struktury. O d tej pory Wypełniały one wnętrza pałacu, ale niekiedy to architek­ wszystko już było możliwe, nawet najdziwniejsze archi­ turę dostosowywano do obiektów kolekcji. Średniowiecz­ tektoniczne hybrydy. W procesie i c h wymyślania p r y m ne witraże zostały wykorzystane w oknach rezydencji. K i l ­ w i e d l i brytyjscy literaci, pierwsi zadając ciosy klasycz­ ka wnętrz (galerię, tzw. zbrojownię i tzw. Pokój Holbeina) n y m n o r m o m . Wśród w i e l u fascynujących przedstawi­ specjalnie przeznaczono na pomieszczenie osobliwości, cieli tego szczególnego g a t u n k u niektórzy zbliżali się rzeźb, starej broni i t p . do granic szaleństwa architektoniczngo. 21 W Strawberry H i l l mieściła się nie tylko kolekcja Walpole'a i jego bogata biblioteka, lecz tak­ że drukarnia, w której wydawał o n poezje i dzieła histo­ ••• ryczne. Tu właśnie wyszła w 1785 r. edycja jego własnego Essay on the Modem Gardening, który miał mieć wielki „(...) Podźwignąłem z upadku pewne (...) opactwo wpływ na kontynencie, także w Polsce na malownicze w najdzikszej i najodludniejszej okolicy pięknej A n g l i i . parki w stylu angielskim. Podobnie jak 100 lat później Posępny i smętny majestat b u d o w l i , dziki n i e m a l wy- 212 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU. T w i c k e n h a m , w i d o k w i l l i A . Pope'a o d strony Tamizy, ryc. z 1735. T w i c k e n h a m , ogrody A . Pope'a. Rysunek W. K e n t a z o k . 1730; L o n d y n , British Museum. Pope w swojej grocie w T w i c k e n h a m , rysunek a n o n i m o w y , o k . 1730; L o n d y n British Museum. C h i s w i c k House, p l a n o g r o d u i w i d o k i jego b u d o w l i , ryc. J. Rocque, 1736. Ч1 3 ' * , , Г 213 4 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU P a ł a c S t r a w b e r r y H i l l , b i b l i o t e k a W a l p o l e ' a . A k w a r e l a J. C a r t e r a z 1788. P a ł a c Strawberry H i l l , tzw. Pokój H o l b e i n a , p o 1750. A k w a r e l a J. C a r t e r a z 1788. Pałac Strawberry H i l l , tzw. K a p l i c a , względnie G a b i n e t W a l p o l e ' a , ryc. z 1772. 215 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU �Andrzej Pieńka * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU gląd włości tudzież żałosne i czcigodne a związane z n i ­ snych ( m . i n . Byrona) i p o t o m n y c h (aż po Baudela- m i podania godziły się przedziwnie z uczuciem zupeł­ ire'a i M a l l a r m e g o ) . Jeszcze większy jednak podziw przy­ nego osamotnienia, co m n i e zagnało w te odległe (...) niosła m u niebawem najbardziej ekstrawagancka rezy­ strony". Wyznania te, i następnie relację z przekształ­ dencja w Europie. Oryginał ów zamówił tę kolosalną cania wnęttz klasztornej r u i n y na pełen przepychu pa­ siedzibę, ptzypominającą łac, bohater opowiadania Ligeia i klasztot u specjalisty w dziedzinie neogotyckich rezy­ Edgara A l l a n a Рое zatazem zamek, katedrę spisywał u końca doby R o m a n t y z m u . Już jednak u jej dencji, architekta Jamesa W y a t t a . F o n t h i l l początków opactwa i i c h t u i n y stanowiły p t z e d m i o t wznoszono w latach 1796-1815. swoistego k u l t u , utwietdzanego głównie przez „po­ ruina była budowana o d podstaw, i to nie jako pawilon- 24 wieść gotycką". Arcydzieło tego g a t u n k u , Mnich Lewi­ 27 Abbey T u śtedniowieczna -ustronie w patku przypałacowym, lecz jako właściwy sa, już samym tytułem ptzywołuje taką scenerię. Sław­ pałac. Pierwotnie dominujący aspekt ny a r c h i t e k t angielski, J o h n Soane w swoim niesamo­ k o n w e n t u " (Beckfordowi obcy był ideał zakonnika, ale w i t y m d o m u - m u z e u m w L o n d y n i e nie pominął, oczy­ postawa odosobnienia coraz bardziej wchodziła wtedy wiście, przemyślnie zaaranżowanej „celi m n i c h a " . w modę) zanikł zresztą z czasem na rzecz okazałego Tuż przed końcem W i e k u Świateł, w A n g l i i o b f i t u ­ jącego w takie i inne jeszcze mroczne epizody, w r o k u 1798 młody malarz angielski, W i l l i a m Turner ottzymał o d lorda Elgina (tego samego, któremu L o n d y n za­ wdzięcza zdobycie marmurów Partenonu) propozycję udania się do A t e n w chatakterze rysownika topogra­ fa, szkicującego tamtejsze zabytki. Odtzucając to k u ­ szące zaproszenie, późniejszy największy malarz W i e l ­ kiej Brytanii przyjął jednocześnie zamówienie na w y k o ­ nanie serii widoków wznoszonej właśnie ekscentrycz­ nej b u d o w l i lorda Beckforda w jego r o d z i n n y m F o n t h i l l w zachodniej A n g l i i . Czym o w o prowincjonalne F o n t h i l l Abbey, może oprócz niebywałej f o r t u n y Beckfotda, mogło przyciągnąć znakomitego romantyka? Skatby klasycznej Grecji nie przeważyły w rywalizacji ze sław­ ną już wtedy, w trakcie budowy, siedzibą pisarza, kolek­ „zrujnowanego i eleganckiego, nieregularnie zróżnicowanego „klaszto­ r u " . N a zewnątrz, na dziedzińcu-wirydarzu z fontanną i we wnętrzach panował styl gotycki, aż po meble (w t y m autentycznie state i. te wykonywane specjalnie dla Beckforda) oraz witraże. Po r o k u 1800 sam l o r d , i n ­ spirując się m . i n . wzorami w e n e c k i m i i arabskimi, pro­ jektował także przedmioty złotnicze, które następnie wykonywano dla jego kolekcji. Beckford, który w d u ­ żym stopniu narzucał a r c h i t e k t o w i ogólne koncepty, czerpał inspitacje ze swoich podróży, n p . olbrzymi o k t o gon wieży jest podobno w y n i k i e m wrażenia, jakie zrobił na n i m portugalski klasztor gotycki Batalha, wrażenia opisanego zresztą przezeń ciekawie p o d koniec życia. Ogólny zaś aspekt rezydencji jako świata grozy i zasko­ czeń stanowił oddźwięk przeżyć doznanych w alpejskich przełęczach. Kolosalna wieża „opactwa" stała się realizacją litetacko wcześniej ujętej w Watheku w i z j i . cjonera, podróżnika, wizjonera architektury. 28 W i l l i a m Beckford spędził długie życie (1760-1844) W pałacu zebtana została też wspaniała kolekcja na zadziwianiu swoich bliźnich. Odziedziczoną olbrzy­ dzieł sztuki, jedna z największych, jakie k i e d y k o l w i e k mią fortunę, a także inteligencję i talent litetacki trwo­ powstały na Wyspach B r y t y j s k i c h ; l o t d wykotzystał nił w szczególnie efektowny sposób. Czarne msze, orgie, nie tylko swoje włoskie podróże, ale i wyptzedaże zbio­ rozmaite skandale ciążyły na jego reputacji do tego stop­ rów królewskich oraz arystokratycznych we Francji po nia, że nie był mile widziany w Londynie. Stąd też po­ w y b u c h u r e w o l u c j i . Kupił też w całości dróże zagraniczne i samotnia-rezydencja stały się dlań wielkiego historyka angielskiego Edwarda Gibbona. wyrokiem losu. Jego najsławniejszym u t w o r e m literac­ W k i m była wschodnia powiastka fantastyczna Wathek, na­ m . i n . arcydzieła malatstwa europejskiego, od Belliniego bibliotekę g o t y c k i c h galeriach „opactwa" F o n t h i l l wisiały pisana w trzy d n i , a wydana w 1787 г., najpierw po fran­ i Rafaela po Rubensa, Rembtandta, El Gteca, Velasqueza, cusku. Stanowiła swoistą konkurencję z Zamczyskiem stały przedmioty z japońskiej l a k i i romańskie relikwia­ nawiązując jednocześnie do orientalnych po­ rze. Protektor artystów wspomagał największych ma­ w Otranto, wiastek Woltera. Tytułowy Wathek, kalif zmyślonej larzy b r y t y j s k i c h swojego czasu: Benjamina wschodniej ktainy, kietuje się niepohamowaną pychą ( t e m u , pietwszemu malarzowi A k a d e m i i Królewskiej, (porównywalną jedynie chyba z megalomanią samego wypłacał roczną pensję o wysokości równej jego pensji Beckforda), wznosząc m . i n . podniebną wieżę, z której państwowej!), „ludzie wydają m u się niczym mrówki, góry jak muszle, Turnera, Danby'ego, M a r t i n a . N i e tylko zbierał i c h a miasta jak ule z pszczołami". Spośród pięciu prze­ dzieła, ale i je zamawiał (np. kupił dla F o n t h i l l , o d ra­ ogromnych rezydencji Watheka, „pałac zwany Rozkoszą zu po n a m a l o w a n i u w 1800 г., pierwsze wielkie arcy­ Oczu albo Podporą Pamięci był nieustannym zachwyce­ dzieło Turnera, obraz Piąta plaga 25 n i e m . Znajdowały się t a m (...) osobliwości zgromadzone z wszystkich świata zakątków. (...) W a t h e k , najciekawszy z ludzi, nie pominął w t y m pałacu niczego, co mogłoby zaspokoić ciekawość tych, którzy go zwiedzali". Trudno Cozensa, Loutherbourga, Westa Blake'a, egipska). się dziwić, że fantastyczne „opactwo" F o n t h i l l , pełne zbytku i niespodzianek, silnie oddziały­ wało na współczesnych. Beckford umożliwiał n i e m a l turystyczne zwiedzanie siedziby. Publikował jego w i d o ­ 26 k i . Podobno młodzieńcza powiastka „gotycka" Shel­ Powiastka zapewniła młodemu Beckfordowi, nazwa­ leya Zastrozzi n e m u niebawem „kalifem z F o n t h i l l " , sławę u współcze­ 217 powstała p o d wpływem F o n t h i l l Abbey. �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU W s p o m n i a n y a k a d e m i k West z emfazą równą jego 4 pensji u B e c k f o r d a określał jego siedzibę j a k o dzieło raczej m a g i i niż rąk l u d z k i c h . Beckford urządzał już w swojej pierwszej, klasycystycznej rezydencji niezwykłe spektakle. Święta Bożego Narodzenia r o k u 1781 uświetniła trzydobowa „nekro- 5 6 7 mancko-podziemna" maskarada w inscenizacji malarza Phillipe'a-Jacquesa Loutherbourga. W n o w y m F o n t h i l l Abbey szalone fety odbywały się bez 8 ustanku, n p . w 1800 r. szerokim echem odbiło się wspaniałe przyjęcie na cześć admirała Nelsona, z którym zresztą Beckforda 9 łączyło romansowanie z tą samą sławną lady H a m i l t o n . ] a k wszyscy angielscy arystokraci, B e c k f o r d z zapa­ m i ę t a n i e m urządzał też o g r o d y . Otoczył włości wokół 29 swojego klasztoru k a m i e n n y m m u r e m , ukształtował 10 jezioro, które przypominać miało o t c h ł a ń , otwierającą się do wnętrza ziemi, założył m a l o w n i c z y „ogród alpej­ s k i " , który miał m u przypominać podróże szwajcarskie. W 11 12 F o n t h i l l o b o k m . i n . w s c h o d n i c h pawilonów poja­ wiła się d r e w n i a n a „chata norweska" i sztuczne groty. Przede wszystkim j e d n a k , nienasycony j a k jego W a ­ t h e k , B e c k f o r d prześcignął k o n k u r e n t ó w w ściąganiu „wszystkich roślin świata" do swojego p a r k u , który p o d t y m względem nie miał sobie równych. W 1822 r. lord, znudzony swoim dziełem, porzucił Fon­ " 14 t h i l l na zawsze i przeprowadził się do kurortu Bath, gdzie wybudował również wieżę przy pałacu Lansdown Tower. 30 15 Uprzednio urządził wielką wyprzedaż zawartości „opac­ t w a " i opublikował dwa olśniewające albumy z jego w i d o ­ kami. Zdawać by się mogło, że dalsze losy pałacu-opactwa 16 układały się według konsekwentnie zaplanowanego sce­ nariusza: F o n t h i l l Abbey zaczęło się rozpadać, zupełnie 17 jakby dla opowieści Poe'a, już bezpośrednio po opuszcze­ n i u . W pośpiechu budowana wieża zwaliła się całkowicie w 1825 г., grzebiąc cały pałac. Po wspaniałym opactwie 18 19 pozostały do dziś tylko bramy wjazdowe do parku. F o n t h i l l A b b e y i Strawberry H i l l były realizacjami a r c h i t e k t u r y n i e a r c h i t e k t o n i c z n i e pomyślanej. M i m o 2 0 udziału architektów w i c h t w o r z e n i u były raczej sublim a c j ą literatury. A n i rezydencji Pope'a, a n i i c h nie 2 1 można też liczyć do właściwej h i s t o r i i p r a c o w n i arty­ stów. S ą j e d n a k w y b i t n y m i przykładami „domu arty­ sty", a więc miejsca, które w sposób z jego twórczością 2 2 związany r o z m a i t y m i nićmi kreuje jego środowisko: 2 i kompleks inspiracji i kontekst odbioru. 2 4 Przypisy Tekst ten stanowi rozwinięcie kilku artykułów popularyzują­ cych angielskie siedziby X V I I I wieku, które publikowałem w „Domu i Wnętrzu", 1999, nr nr 5, 6, 7 W kontekście nowej interpretacji wzorów klasycznych w Anglii po­ czątku XVIII wieku rozpatruje tę próbę H . F. Clark, Eighteenth Cen­ tury Elysiums. T/te Role of 'Association' in the Landscape Movement, „Journal ot the Warburg and Courtauld Institutes", 1943, s. 166 ' Materiały dotyczące tej rezydencji zawiera katalog: Alexander Pope's Villa. Views of Pope's Villa, Grotto and Garden: a Micro­ cosm of English Landscape, Twickenham 1980. Zob. też wszech­ stronne omówienie w: V. Hammerschmidt, J. Wilke, Die Erudeckung der Landschaft. Englische Garten des 18. Jahrhunderts, Stuttgart 1990, s. 32-36 2 5 1 218 2 6 2 7 2 8 2 9 , 0 Anonimowa A n Epistolary Description of the Late Mr. Pope's Ho­ use and Gardens at Twickenham z 1747 г., cyt. w: The Genius of the Place. The English Landscape Garden 1620-1820 (red. J. D . H u n t i R Willis), Cambridge (Mass.) 1988, s. 249-250 Cyt. w: Alexander Pope's Villa..., op. cit., s. 9 Por. M . Mack, A Poet in His Landscajje. Pope at Twickenham, w: From Sensibility to Romanticism, Oxford 1970, s. 13 Zob. A . Aleksandrowicz, Izabela Czartoryska. Polskość i europej­ skość, Lublin 1998, s. 196 Wśród licznych omówień twórczości architektonicznej Burlingtona oraz znaczenia Chiswick wyróżnia się: J. Harris, The Palladian Revival. Lord Burlington, His Villa and Garden at Chiswick, Cambridge 1994 R. Castell, Villas of the Ancients Illustrated, London 1728. Publi­ kacja ta odegrała wielką rolę w upowszechnieniu stylizowanego na antyczny modelu rezydencji kształtowanej zgodnie z ideałem malowniczej rozmaitości, nasyconej wielorakimi odniesieniami literackimi i historycznymi. Najpełniejsze omówienie The Leasowes w: J. Riely, Shemtone's Walks: The Genesis of the Leasowes, „Apollo", 1979, Septem­ ber, s. 202-209; V. Hammerschmidt, J. Wilke, op. cit., s. 100-104 Cyt. w: The Genius of the Place..., op. cit., s. 289-297 Ruina gotyckiego opactwa pojawia się również w twórczości lite­ rackiej autora. „Powinniśmy interpretować 'opactwo' w świetle poezji Shenstone'a" - twierdzi Ml. Charlesworth, The Ruined Ab­ bey: Picturesque and Gothic Values, w: The Politics of the Picture­ sque: Literature, Landscape and Aesthetics Since 1770 (red. S. Co­ pley i R Garside), Cambridge 1994, s. 67-69. Takie dosłownie klasztorne odosobnienie twórcy znajdujemy później m.in. w sie­ dzibie Byrona w Newstead Abbey. Zob. jego opis w: B. Mądra-Shalcross, Domromantycznegoarty.sty, Kraków 1992, s. 193-199 A . Aleksandrowicz, op. cit., s. 198 Z. Sinko, Z zagadnień gotycyzmu europejskiego i jego recepcji pol­ skiej, „Pamiętnik Literacki", L X I I I , 1972, z. 3, s. 34 Cyt. w: M . McCarthy, The Origins of the Gothic Revival, New Haven-London, s. 63. Praca ta stanowi najbardziej wnikliwą prezentację historii powstania Strawberry H i l l , ukazanej w kon­ tekście tendencji odrodzenia gotyckiego w Anglii. Zob. na ten temat m.in. A . Aleksandrowicz, op. cit., s. 222-225; B. Majewska-Maszkowska, Mecenat artystyczny Izabeli z Czarto­ ryskich Lubomirsktej 1736-1816, Wrocław 1976, ss. 61 i 183 M . Przymanowska, Posłowie, w: H . Walpole, Zamczysko w Otranto, Kraków 1974, s. 112 Cyt. za: B. Mądra-Shalcross, op. cit., s. 24 Richard Bentlcy, jeden ze współtwórców pałacu Strawberry H i l l , przedstawił właściciela na tle jego siedziby, w towarzy­ stwie... Demokryta i Heraklita na rycinie z 1753 г., stanowiącej frontyspis do jednego z historycznych dzieł Walpole'a. Jakże to charakterystyczny splot odniesień! List z 1761 г., cyt za: J. Mordaunt Crook, Strawberry Hill Revisited, Country Life 1973, Junnc, s. 17 Doskonalą analizę kolekcji Walpole'a oraz jej powiązania z całą koncepcją rezydencji daje C. Wainwright, The Romantic Interior. The British Collector at Home 1750-1850, New Haven-London 1989, s. 71 i n . Por. J. Summerson, Architecture in Britain 1530 to 1830, London 1977 ( V I wyd.), s. 474-475 Rezydencji tej, a także inym „zamkom" romantycznych pisarzy i artystów, poświęcę osobne omówienie. E. А. Рое, Ligeia (tłum. S. Wyrzykowski), w: tegoż, Opowieści niesamowite, Kraków 1976, s. 298 W. Beckford, Wathek. Opowieść arabska (tłum. A . Jasińska), Kraków 1975, s. 7 Ttmże, s. 6 Zob. wyczerpujące omówienia: H . Wischermann, Fonthill Abbey - Studien zur profanen Neugotik Englands im 18. jahrhundert, Fre­ iburg i . Br. 1979; C. Wainwright, op. cit., s. 109 i n . Zob. na ten temat m.in. Z. Sinko, Posłowie, w: W. Beckford, Wa­ thek..., op. cit., s. 105; K . Murawska, A n image of mysterious wis­ dom won by toil': The Tower as Symbol oj Thoughtful Isolation in English Art and Literature from Milton to Yeats, „Artibus et H i storiac", 1982, n r 5 , s s . 142, 149-151, 156-157 Zob. m.in. R. J. Gemmett, Beckford's Fimtliill: The Landscape as An, „Gazette des Beaux-Arts", LXXX, 1972, decembre, s. 335-356. Zob. m.in. K. Murawska, op. cit., s. 159 �