https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4042dc4753038c4ffb2847e57f7892a7.pdf 998f29249250323afadbe4b6b457606c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3296 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3089 Title A name given to the resource Problemy współczesnej kultury łemkowskiej na przykładzie Muzeum w Zyndranowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.131-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż z k o p u ł y spalonej c e r k w i , obecnie M u z e u m Regio­ nalnej k u l t u r y łemkowAkiej w Zyndranowej Antoni Kroh PROBLEMY WSPÓŁCZESNEJ KULTURY ŁEMKOWSKIEJ NA PRZYKŁADZIE MUZEUM W ZYNDRANOWEJ Jest to m u z e u m ogromnie i n t e r e s u j ą c e , w p e w n y m sensie nawet u n i k a l n e . N i e z p o w o d u z a s o b n o ś c i , g d y ż m u z e u m w Z y n ­ dranowej jost p l a c ó w k ą s k r o m n ą . A l e co j ą w y r ó ż n i a s p o ś r ó d wielu i n n y c h m u z e ó w w Polsce, r ó w n i e ż t y c h s ł a w n y c h , dyspo­ n u j ą c y c h w i e l o m i l i o n o w y m i funduszami, zwiedzanych przez d z i e s i ą t k i i setki t y s i ę c y t u r y s t ó w rocznie — t o rola, j a k ą p e ł n i , zakres .społecznych potrzeb, k t ó r e stara się z a s p o k a j a ć . Jest to bo\v\em m u z e u m ogromnie potrzebne. Ł e m k o m i P o l a k o m . N i e b y w a t u t a j t u r y s t y c z n a ..stonka", w o ż o n a a u t o k a r a m i — lecz ludzie, k t ó r z y s z u k a j ą p r a w d y o dawnej i w s p ó ł c z e s n e j Ł e m k o w s z c z y ź n i e , bo t a prawda, jest i m potrzebna, a nie bardzo m a j ą jak i k t ó r ę d y do niej d o t r z e ć . Muzeum jest skromno, g d y ż u t r z y m y w a n o jost c a ł k o w i c i e s p o ł e c z n i e , bez j a k i e j k o l w i e k pomocy z z e w n ą t r z — ani finanso­ w e j , ani organizacyjnej. G d y u ś w i a d o m i m y sobie ten f a k t , a jed­ n o c z e ś n i e p r z y j r z y m y się efektom p r a c y m u z e u m , zrozumiemy, j a k bardzo godni szacunku są ludzie, k t ó r z y p o w o ł a l i do ż y c i a t ę p l a c ó w k ę i d ź w i g a j ą c i ę ż a r jej u t r z y m a n i a . W y d a j e się, że p r z y k ł a d m u z e u m w Z y n d r a n o w e j m o ż e b y ć i n t e r e s u j ą c y nic t y l k o dla m i ł o ś n i k ó w Ł e m k o w s z c z y z n y , ale w ogóle dla socjologów k u l t u r y , e t n o g r a f ó w , h i s t o r y k ó w ; szczegól­ nie z a ś dla a n i m a t o r ó w r u c h u regionalnego i k u l t u r y ludowej z całej P o l s k i . Z w ł a s z c z a c i o s t a t n i m o g ą s i ę t u t a j wiele n a u c z y ć . W i e ś Z y n d r a n o w a leży na Środkowo-Wschodniej Ł e m k o w s z c z y ź n i e , na p o ł u d n i e od K r o s n a , p r z y samej granicy czechosło­ wackiej, o k i l k a k i l o m e t r ó w od p r z e ł ę c z y D u k i e l s k i e j . Wiedzie t ę d y w a ż n e p r z e j ś c i e przez K a r p a t y , ongiś jeden z n a j r u c h l i w szych s z l a k ó w h a n d l o w y c h dawnej Rzeczypospolitej. W D u k l i o d b y w a ł y się s ł y n n e j a r m a r k i , na k t ó r e zjeżdżali t a k ż e R u s i n i z g ó r n y c h W ę g i e r , czyli ze wschodniej S ł o w a c j i , czyli z P r i a szewszczyzny, zwanej t a k o d m i a s t a Preszowa (Preaov), obecnie ważnego centrum kulturalnego U k r a i ń c ó w czechosłowackich. Okolice p r z e ł ę c z y D u k i e l s k i e j to region, gdzie k o n t a k t y m i ę d z y Rusinami z północy i południowych stoków K a r p a t były od stuleci bardzo ścisłe i w i e l o p ł a s z c z y z n o w e , w y w i e r a j ą c p r z o m o ż n y w p ł y w na k u l t u r ę l u d o w ą a w szczególności na s a m o ś w i a d o m o ś ć e t n i c z n ą . Poczucie, że tereny po obu stronach g ó r s t a n o w i ą j e d n ą całość a ich m i e s z k a ń c y s ą p o b r a t y m c a m i , b y ł o i jest w c i ą ż ż y w e . S p r z y j a ł a t e m u r ó w n i e ż o k o l i c z n o ś ć , że l u d n o ś ć r u s k ą otaczały narody o odmiennym języku, religii, kulturze — Polacy, S ł o w a c y , W ę g r z y , Ż y d z i . Podczas pierwszej i drugiej w o j n y ś w i a t o w e j w i e l o k r o t n i e p r z e t a c z a ł się t ę d y f r o n t . P r z e ł ę c z D u k i e l s k a s t a n o w i ł a k l u c z o w y p u n k t strategiczny. T o c z y ł y się o n i ą straszliwe zmagania, 131 I �I I . 2. Teodor Gocz, 1984 I I . 3. , . K ą c i k b r a t e r s t w a ' ' nu terenie M u z e u m w Z y n d r a n o u e j I w k t ó r y c h s t r a c i ł y życie setki t y s i ę c y ż o ł n i e r z y r ó ż n y c h a r m i i , a t a k ż e wielu miejscowych. Ponurej s ł a w y „Dolina dom. Śmierci" t y l k o Ł e m k o w i e od p o c z ą t k u u w a ż a l i te strony za Bez zastrzeżeń, na przekór wszystkiemu i swój wszystkim. m i ę d z y l w i ą a H y r o w ą , jedno z n a j w i ę k s z y c h pobojowisk w tej D o m , k t ó r e g o nie w y b i e r a m y , a k t ó r y nosimy w sercu przez całe części E u r o p y , znajduje się niedaleko Z y n d r a n o w e j . ż y c i e , bo t a k j u ż jest. D l a Ł e m k ó w jest to ziemia łemkowska,, dla P o l a k ó w — p o ł o m k o w s k a . Cała r ó ż n i c a . Po r o k u 1945 okolica n i e m a l c a ł k o w i c i e się w y l u d n i ł a . N a j ­ Z t y c h i i n n y c h w z g l ę d ó w Polacy, s p r o w a d z a j ą c y się w B e s k i d pierw w w y n i k u d z i a ł a ń w o j e n n y c h , p ó ź n i e j r e p a t r i a c j i części l u d n o ś c i na U k r a i n ę R a d z i e c k ą , p o t e m zaś s k u t k i e m tragicznej N i s k i i Bieszczady, b y l i p o d ,,Akcji Wisła". m e n t e m nie n a z b y t a k t y w n y m . N a w e t Podhalanie, m i e s z k a j ą c y względem kulturotwórczym ele­ dość z w a r t y m i s k u p i s k a m i w Banici.' kolo I z b , Czarnej, Mochnaez- G d y od p o l o w y l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h Ł e m k o w i e zaczęli w r a c a ć w te s t r o n y , Bieszczady i B e s k i d N i s k i o t a c z a ł a świeżej d a t y , ee i i n n y c h wsiach, a m a j ą c y alo mocno j u ż zakorzeniona w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m legenda: z przystosowaniem się do nowych w a r u n k ó w , w znacznej mierze legenda ziemi niczyjej, zatracili swe p o d h a l a ń s k i e cechy w y r ó ż n i a j ą c e . „ d z i k i e g o zachodu", okolicy do p r z e ż y c i a r o m a n t y c z n e j , m ę s k i e j p r z y g o d y sposobnej w stylu stosunkowo najmniej kłopotów .Tacka Ł e m k o w i e zaś prawie n a t y c h m i a s t po r o z p a k o w a n i u t ł u m o k ó w L o n d o n a . P u s t k a , ostry k l i m a t , d r a p i e ż n a zwiorzyna, z a r a s t a j ą c e r o z p o c z ę l i d z i a ł a l n o ś ć k u l t u r a l n ą . W i d a ć u w a ż a l i j ą za n i e z b ę d n y pogorzeliska, cmentarze, tajemnicze m o g i ł y — coś j a k Pola z Ogniem i mieczem. а w i ę c fałszywej D o powstania tej Dzikie element swego istnienia jako s p o ł e c z n o ś c i . J u ż powierzchownej, roku przy Spółdzielni Produkcyjnoj legendy p r z y c z y n i a ł y się, niestety, dzieła l i ­ jesienią „Solidarność" w nowej p o w s t a ł trzydziestoosobowy zespól 1954 Zyndra­ folklorystyczny, za­ terackie, f i l m o w e , a r t y k u ł y prasowe — z b y t często o d z n a c z a j ą c e ł o ż o n y i prowadzony przez Teodora Gocza. Opracowano m . i n . się widowisko „ W e s e l e ł e m k o w s k i e " . W moralnym daltonizmom. Modna była wówczas piosenka o Bieszczadach, w k t ó r y c h m o ż n a sobie „ p o k o w b o i ć " . 1955 r o k u telewizja rze­ szowska n a g r a ł a z t y m zespoleni p r o g r a m „ U Ł e m k ó w w Z y n ­ Ściągali w i ę c t u z całej P o l s k i a w a n t u r n i c y , r o m a n t y c y , tra­ d r a n o w e j " . W Bielan cc, K o m a ń c z y , G r a b i n , Olchowcn, T y l a w i e . perzy, niespokojne duchy i z w y k l i k r y m i n a l i ś c i — na za,robek, Polanach k. D u k l i na p r z e ł o m i e lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h i sześćdzie­ na przeczekanie, dla malowniczej autokreaeji. Sprowadzali się s i ą t y c h i s t n i a ł y zespoły p i e ś n i i t a ń c a . W k i l k u wsiach d/.ialaly t u r ó w n i e ż c h ł o p i z n i z i n , na ogół wiedzeni ż y c i o w y m p r z y m u s e m chóry — g d y ż z r ó ż n y c h p o w o d ó w nie b y ł o dla n i c h miejsca w rodzin­ Hajiczowa, Konieczna, Z d y n i a i inne m i e j s c o w o ś c i . n y c h stronach. A l e że nic i m się nie r o d z i ł o w o b c y m , g ó r s k i m klimacie, więc po p a r u latach m o r d ę g i najczęściej zauważymy, obraz nie jest b u d u j ą c y . się aktywnością: B a l tue, że a k t y w n a d z i a ł a l n o ś ć k u l t u r a l n a m a ł e j grupki wielu nowoczesnych n a r o d ó w . W ton w ł a ś n i e s p o s ó b zaczynali się prze­ v p o c z w a r z a ć Czosi, S ł o w a c y , U k r a i ń c y , R u m u n i , n i e k t ó r e n a r o d y W i e l u P o l a k ó w się przez Ł e m k o w s z c z y z n ę p r z e w i n ę ł o , niewielu % p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e . Początki zostało. Pierwsi 132 swą, l u d z i niejednokrotnie s t a w i ł a p o c z ą t e k ś w i a d o m e g o b y t u n p . s ą d e c k a wieś K a m i a n n a , wspaniale zagospodarowana przez Lecz o g ó l n y Wyróżniały Ś l e d z ą c dzieje E u r o p y wschodniej i p o ł u d n i o w e j X I X w i e k u uciekali. O d tej smutnej r e g u ł y i s t n i e j ą dość liczne chlubne w y j ą t k i , nowych mieszkańców. cerkiewne. Щ działywania niewielki. bywały budziciele skromne, zasięg czescy zbierali od­ się �w j e d n y m n i e w i e l k i m p o k o j u ; nad Wełtawą, k r ą ż y ł o powiedzon­ czy, p o ś r ó d ko, że g d y b y w t y m p o k o j u r u n ą ł strop, dalszy rozwój nowoczes­ Doński, nego p i ś m i e n n i c t w a , czeskiego s t a n ą ł b y p o d znakiem zapytania. Nawiasem m ó w i ą c , Stofanowski p r o w a d z i ł przoz wielo lat w Bie- Szturowcy (grupa skupiona w o k ó ł L ' u d o v i t a Stura, pierwszogo lanco ł e m k o w s k ą i z b ę r e g i o n a l n ą , b o r y k a j ą c się z l i c z n y m i t r u d ­ ideologa s ł o w a c k i e g o ) — to garstka romantycznych młodzień­ k t ó r y c h w y r ó ż n i a l i się P a w e ł Stofanowski, M i c h a ł Teodor K u z i a k , a kierowano przez Teodora n o ś c i a m i . Obecnie izba t a jest n i e d o s t ę p n a dla Gocza. zwiedzających; c ó w . Z w o l e n n i k ó w „ R u s k i e j T r ó j c y " , k t ó r a dala p o d w a l m y pod ustalono, żo zbiory z o s t a n ą przeniesiono do Z y n d r a n o w o j , g d y nowoczesną t y l k o z a i s t n i e j ą w a r u n k i do ich oksponowania. kulturę ukraińską, t a k ż o m o ż n a było policzyć na palcach o b u r ą k . S ł o w e ń c y , z w a n i w ó w c z a s I l i r a m i , zaczynali Zespół „ Ł o m k o w y n a " i m u z e u m zyndranowskio m a j ą jedną od w y d a w a n i a ka,lon d a r z y r o l n i c z y c h i p o d r ę c z n i k ó w pszczelar­ wspólna, cochę, k t ó r a stanowi ź r ó d ł o i c h s i ł y , a zarazem p r z y c z y n ę stwa. nieustannych k ł o p o t ó w , u t r a p i e ń , poczucia n i e p e w n o ś c i . S ą to N a t u r a l n i e , p i s z ą c to nie m a m -zamiaru s u g e r o w a ć , że ak­ mianowicie i n s t y t u c j e c a ł k o w i c i e s p o ł e c z n e , p o w o ł a n o do ż y c i a tywność kulturalna Ł e m k ó w możo w podobny sposób konstytu­ i u t r z y m y w a n o przez m a ł ą g a r s t k ę l u d z i , i s t n i e j ą c e d z i ę k i ich o w a ć i c h ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w ą . Procesy, o k t ó r y c h w s p o m i n a m , p o ś w i ę c e n i u , h a r ó w c e — - k t ó r a , g d y się j ą obserwuje z z e w n ą t r z , m i a ł y p r z e c i e ż miejsce przed p ó ł t o r a stuleciem, w k r a ń c o w o od- r o b i czasom w r a ż e n i e b e z n a d z i e j n o ś c i , a z p e w n o ś c i ą m a cechy społecznych, politycznych, ustrojowych. heroizmu. J e d y n y m m o t o r e m d z i a ł a n i a t y c h ludzi jost w i e r n o ś ć Chodzi m i t u w y ł ą c z n i e o z w r ó c e n i e u w a g i na w y b i t n i e i n t e g r u j ą c ą t r a d y c j i ł e m k o w s k i e j . O n i po p r o s t u rozpaczliwio w a l c z ą o ż y c i e , i o istnienie swej s p o ł e c z n o ś c i , o prawo mionnyeh warunkach reprezentacyjną w grupach funkcji} zbiorowej działalności kulturalnej regionalnych, etnicznych, m n i e j s z o ś c i o w y c h , któro p r a g n ą b r o n i ć swojej t o ż s a m o ś e i . W i a d o m o b o w i e m , że d z i a ł a l ­ ność' k u l t u r a l n a s p e ł n i a w społecznościach, (Podhalanie, także przemożną nic p r z e j a w i a j ą c y c h Tyrolczycy), a tylko funkcję dumy. Lecz s ą to i n s t y t u c j e nie p o w i ą z a n e z t z w . p i o n o m k u l t u r y . integrującą P i o n k u l t u r y to z a m k n i ę t y system, w y m y ś l o n y i a d m i n i s t r o w a n y narodowych o d g ó r n i e , podobnie j a k n p . p i o n s ł u ż b y z d r o w i a . W s z y s t k o nia p i e l ę g n o w a ć swą, t u swoje miejseo, h i e r a r c h i ę , b u d ż e t , p l a n y pracy, e t a t y . Wszyst­ aspiracji chcących do plemiennej K t o j a k k t o , alo Polacy p o w i n n i to z r o z u m i e ć . o d r ę b n o ś ć . W i a d o m o r ó w n i e ż , że p a t r i o t y z m l o k a l n y nie umniej­ ko jest przewidziane, u j ę t e , a n a s t ę p n i e realizowano i zamykane sza p a t r i o t y z m u narodowego l u b p a ń s t w o w e g o , a wprost prze­ лу sprawozdaniach. ciwnie - d z i a ł a l n o ś ć p o z o r n ą i m o ż e j ą u t r z y m y w a ć , nawet przez d ł u ż s z y wzbogaca, go i o ż y w i a . R o z u m i e j ą to np. w ł a d z e X E 1 ) , p o p i e r a j ą c k u l t u r a l n y r u c h Ó w sy-stern m o ż e z powodzeniem czas, b y ł o t y l k o z o s t a ł a odpowiednio zaszufladkowana. tolorować A l e nie S o r b o l u ż y c z a i i . Xii, w y o b r a ź n i ę Ł e m k ó w d z i a ł a z a ś szczególnie m o ż e w ł ą c z y ć w swe s t r u k t u r y zjawiska, k t ó r o nie jest do k o ń c a przykład Ukraińskiego Muzeum w Svidniku nazwano i sklasyfikowane. wacji, mającego około trzydziestu etatów na p ó ł n o c n e j Sło­ merytorycznych, skansen, k o l e k c j ę i k o n , bogate zbiory etnograficzne, wydające prace naukowo i popularne i t d . Łemkowie, zamieszkali w Z a ś m u z e u m w Z y n d r a n o w e j i w ogóle ł o m k o w s k i e g o r u c h u k u l t u r a l n e g o , g d y spojrzy się n a ń z u r z ę d n i c z e g o p u n k t u w i ­ dzenia, jednoznacznie Polsce, m a j ą obecnie na z a k w a l i f i k o w a ć się nie da. dobrą, Ł e m k o w i e b o w i e m nie zostali oficjalnie uznani j a k o o d r ę b n a s p r a w ę t y l k o dwie pozaroligijne i n s t y t u c j e k u l t u r a l n o , s p e ł n i a ­ m n i e j s z o ś ć n a r o d o w a , leoz zaliczono i c h cło n a r o d u u k r a i ń s k i o g o j ą c e dla n i c h funkcje reprezentacyjne i i n t e g r u j ą c e . S ą t o : Z e s p ó ł Z r ó ż n y c h p r z y c z y n , o k t ó r y c h w- t y m miejscu p i s a ć nie b ę d ę P i e ś n i i Tańca, .,Lemko w y n a " z siedzibą, w Bielnnee, w o j . nowo­ wielu Ł e m k o m ó w stan rzeczy nie odpowiada, p o n i e w a ż silnie s ą d e c k i e (kierownik artystyczny J a r o s ł a w Trochanowski) oraz o d c z u w a j ą s w ą o d r ę b n o ś ć z a r ó w n o wobec U k r a i ń c ó w , j a k Po­ Wojennej l a k ó w . T o powoduje, że c h o c i a ż U k r a i ń s k i e T o w a r z y s t w o Spo­ w Z y n d r a n o w e j , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , z a ł o ż o n e przez g r u p ę działa­ ł e c z n o - K u l t u r a l n o , d z i a ł a j ą c e w Polsce, u w z g l ę d n i a t a k ż e (zgod- Regionalne Muzeum K u l t u r y Ł e m k o w s k i e j i P a m i ę c i I I . 4. Tablice p r z y w e j ś c i u do M u z e u m w Z y n d r a n o w e j 133 1 �I I . 5. Zagroda muzealna, ekspozycja pamiątek wojennych p o t r z e b y k u l t u r a l n o Ł e m k ó w , to jednak nie Teodor Gocz, jeden z z a ł o ż y c i e l i i od p o c z ą t k u kiorownik m a j ą oni w łonie Towarzystwa, p e ł n y c h w a r u n k ó w rozwoju. Po zoum, w c i ą g u nie ze statutem) szesnastu l a t istnionia swej placówki mu poznał p r o s t u —• c z u j ą się t a m nie w p e ł n i u siebie. N i e m a m t u zamiaru doskonale wszystkie te t r z y sposoby na w ł a s n e j s k ó r z e . M i e j m y rozpisywać n a d z i e j ę , że k i e d y ś spisze i o p u b l i k u j e swoje p r z e ż y c i a . B ę d z i o się o relacjach łomkowsko-ukraińskich w z w ł a s z c z a że różnio się one k s z t a ł t o w a ł y w c i ą g u lecia; niemniej faktem jost, że w i e l u działaczy Polsce, czterdziesto­ łemkowskich pozostaje poza T o w a r z y s t w e m . M u z e u m w Z y n d r a n o w e j , dzia­ łające n i e z a l e ż n i o od U T S - K , nie jest więc, traktując rzecz rzeczy. Looz j a k p o m ó c muzeum k w e s t i ę dalszego rozwoju w Zyndranowoj, jak rozwiązać tej i n s t y t u c j i ? B o że trzeba pomóc, nie m u s z ę chyba u d o w a d n i a ć . Ł e m k o w i o s ą w s p ó ł m i e s z k a ń c a m i u r z ę d o w o , m u z o u m m n i e j s z o ś c i narodowej. N i e jest to r ó w n i e ż m u z e u m regionu etnograficznego, n p . Podhala czy O r a w y , p o n i e w a ż j e d n y m z to ogromnie i n t e r e s u j ą c y d o k u m e n t ; d o w i o m y się z niogo wielu zaskakujących jak najtrudniejszych p r o b l e m ó w ł e m k o w s k i c h jest problem s a m o o k r e ś l e n i a . Podha­ P o l s k i , b i o r ą u d z i a ł w w y t w a r z a n i u narodowego m a j ą t k u , mają w i ę c oczywiste prawo do k o r z y s t a n i a z tego m a j ą t k u , do pie­ l ę g n o w a n i a swej k u l t u r y , j a k m y wszyscy. lanie, m i m o swej o d r ę b n o ś c i , s ą P o l a k a m i i n i k t tego nie kwestio­ Pomoc, k t ó r a jest n i e z b ę d n a , t y l k o w ó w c z a s j e d n a k będzie nuje. N i e k t ó r z y Orawoy czują s i ę P o l a k a m i , i n n i S ł o w a k a m i , alo m i a ł a sens, g d y nie naruszy samej i s t o t y m u z o u m , to znaczy nie istnieje n a r o d o w y p r o b l e m O r a w c ó w . Ł e m k o w i e s p o ł e c z n e g o charakteru tej p l a c ó w k i . natomiast, z o c z y w i s t y c h w z g l ę d ó w , nie u w a ż a j ą się za o d ł a m n a r o d u pol­ W y d a j e się, że najlepszym r o z w i ą z a n i e m b y ł o b y powolanio skiego, z a ś p r z y n a l e ż n o ś ć do n a r o d u u k r a i ń s k i e g o jest u n i c h Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Łemkowskiego w Zyndranowej, k w e s t i ą s k o m p l i k o w a n ą , a nierzadko b o l e s n ą ; t r u d n o w i ę c t r a k ­ organizacji prawną. Organi­ t o w a ć Ł e m k o w s z c z y z n ę w y ł ą c z n i e j a k jeden z r o g i o n ó w P o l s k i , zacja taka,, k t ó r a s t a ł a b y się f o r m a l n y m właścicielem muzeum mającej o s o b o w o ś ć j a k n p . Podhale. W t y m sensie m u z e u m w Zyndra,no\voj nie jost (dotychczas muzeum niaUrby n i e z b ę d n y c h p r a c o w n i k ó w , n p . p r z e w o d n i k ó w na, sezon regionalnym, lecz c z y m ś więcoj. zatrud- J a k ż e więc t ę p l a c ó w k ę z a k w a l i f i k o w a ć ? t u r y s t y c z n y , z l e c a ł a b y r o b o t y konserwatorskie itp. Działalność G d y s p o t y k a m y zjawisko, k t ó r e g o do k o ń c a nie r o z u m i e m y , takiego przez a k t ó r e b u r z y naszo m y ś l o w e schematy, m o ż e m y p o s t ą p i ć jeden z n a s t ę p u j ą c y c h na sposobów: — zignorowa,ć, nie p r z y j ą ć do w i a d o m o ś c i jego istnienia; — w c i s n ą ć w o b o w i ą z u j ą c e r a m y , „ p o d c i ą g n ą ć " p o d znane schematy; — p r ó b o w a ć zniszczyć, unicestwić. 134 kwestia ta nie jest w polni uregulowana), towarzystwa winna być dotowana państwo, j a k to się z r e g u ł y u nas dzieje. T o w a r z y s t w o winno p o w o ł a ć radę naukową, komórkę wydawniczą itd. Działając w ten s p o s ó b , nie n a r u s z y ł o b y się społecznego c h a r a k t e r u m u z o u m , a p o s t a w i ł o b y się t ę p l a c ó w k ę na odpowied­ n i m poziomic m e r y t o r y c z n y m , p r o w a d z ą c j ą zgodnio z zasadami nowoczesnego m u z e a l n i c t w a . �Zarówno w p r z e s z ł o ś c i , j a k obecnio i s t n i a ł y liczne prece­ czasem w d r a m a t y c z n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h . Z w r a c a w ś r ó d uwagę swą przejmującą J a n a K a s p r o w i c z a na Harendzie w Zakopanem jest w ł a s n o ś c i ą p i ę k n i e k u t y w żelazie, dzieło c h ł o p s k i e g o a r t y z m u ; zgiął się, T o w a r z y s t w a i m . J a n a Kasprowicza. T o w a r z y s t w o i m . F r y d e r y ­ j a k b y w b ó l u , p a d a j ą c z dachu p ł o n ą c e j c e r k w i we w s i Czeremcha ka Chopina w Warszawie r ó w n i e ż posiada m u z e u m (prócz innej za J a ś l i s k a m i . d z i a ł a l n o ś c i ) , n a t u r a l n i e k o r z y s t a j ą c z finansowej pomocy p a ń ­ urodą wschodniochrześcijański nich densy takiego r o z w i ą z a n i a sprawy. N a p r z y k ł a d M u z e u m i m . krzyż, Po przeciwnej stronie p o d w ó r z a , w stodole, Teodor Gocz stwa. J a k w i a d o m o , w dziejach kolekcjonerstwa polskiego nie­ zainstalował w m a ł ą r o l ę o d e g r a ł y muzoa, z a ł o ż o n e przez Polskie T o w a r z y s t w o o przełęcz Dukielską, w y s t a w ę Krajoznawcze, Polskie T o w a r z y s t w o T a t r z a ń s k i e , a drugi dział m u z e u m w Z y n d r a n o w e j . O g l ą d a m y m u n d u r y pol­ skie, radzieckie, c z e c h o s ł o w a c k i e tych następnie ich kontynuatora — P T T K . Przykła,dy m o ż n a mnożyć. Z r e s z t ą w 1968 r o k u , j e d n o c z e ś n i e z otw-arciem etnograficz­ nej części m u z e u m , p o w o ł a n a z o s t a ł a za w i e d z ą i z g o d ą w ł a d z 1969 r o k u , w dwudziestą piątą rocznicę wojennych p a m i ą t e k . (Łemkowie walk Jost walczyli w to armiach), z a r d z e w i a ł ą b r o ń , z n a j d o w a n ą po d z i ś d z i e ń na okolicz­ n y c h polach, nieco w y d a w n i c t w , zdjęcia. teronowych S p o ł e c z n a R a d a Muzealna. Ciało to, s p e ł n i a j ą c e o d W t y m miejscu w y p a d a p r z y p o m n i e ć , że wioś Z y n d r a n o w a siedemnastu l u t swe funkcjo opiniodawcze i n a d z o r u j ą c e woboc z o s t a ł a odznaczona przez prezydenta L u d v i k a Svobode orderem m u z e u m , nie jest jednak uznawano j a k o organ c z e c h o s ł o w a c k i e j Czerwonej G w i a z d y za pomoc ż o ł n i e r z o m cze­ oficjalny. W k a ż d y m razie wydaje się r z e c z ą o c z y w i s t ą , że m u z e u m w Z y n d r a n o w e j , aby się r o z w i j a ć , m u s i u z y s k a ć s t a t u t i osobo­ w o ś ć p r a w n ą , m . i n . po t o , aby k o r z y s t a ć z systematycznych d o t a c j i p a ń s t w o w y c h — a j e d n o c z e ś n i e m u s i p o z o s t a ć s o b ą , to c h o s ł o w a c k i m podczas operacji karpacko-dukielskiej. Silno w r a ż e n i e r o b i ą na z wiedza jacy cłi p r z e d m i o t y , b ę d ą c e ongiś własnością żołnierza Armii Radzieckiej I . R . Plechowa, k t ó r y u m i e r a j ą c o d r a n na g ó r z e Suchania k . P o l a n z o s t a w i ł zna,ozy z a c h o w a ć charakter p l a c ó w k i w p o l n i s p o ł e c z n e j i samo­ w butelce list do r o d z i n y . L i s t t e n z o s t a ł znaleziony w z a r o ś l a c h r z ą d n e j , s t a n o w i ą c e j c e n t r u m i n f o r m a c j i o dawnej i w s p ó ł c z e s n e j po d w u d z i e s t u p i ę c i u l a t a c h i przyniesiony do m u z e u m . Teodor Łeiukowszozyźiiie, zaspokajającej Gocz o d e s ł a ł go w d o w i e , k t ó r a t y m sposobem d o w i e d z i a ł a się p o t r z e b y k u l t u r a l n o społecz­ n o ś c i ł e m k o w s k i e j w Polsce. dopiero w 1969 r o k u , gdzie i w j a k i s p o s ó b z g i n ą ł jej m ą ż . (.!dyby t a k i e decyzje z a p a d ł y , można, się s p o d z i e w a ć , że zbio­ D o m u z e u m n a l e ż y t a k ż e spora parcela p r z y zagrodzie. R o ś ­ r y muzeum od razu p o w i ę k s z y ł y b y się znacznie. W i e ś ć o powsta­ nie t a m wierzba o trzech p n i a c h . Goez d o j r z a ł w t y m s y m b o l , niu pew­ n a z w a ł to miejsce „ k ą c i k i e m b r a t e r s t w a " (napis po polsku i po n o ś c i ą p o b u d z i ł a b y do ofiarności licznych Ł e m k ó w , rozsianych ł e m k o w s k u ) , p o d drzewem u s t a w i ł ł a w e c z k ę , а п а trzech k o ­ reprezentacyjnej placówki łemkowskiej z zoba­ narach, ł ą c z ą c y c h się p r z y samej ziomi, p o u m i e s z c z a ł t a b l i c z k i : czyć p a m i ą t k i , dzisiaj przechowywane w mieszkaniach p r y w a t ­ Lech, Rus, Czech. O k i l k a n a ś c i e k r o k ó w od „ k ą c i k a b r a t e r s t w a " n y c h , a pokazywane z n a j d o w a ł się k i l k u m e t r o w e j w y s o k o ś c i p o m n i k ż o ł n i e r z y A r m i i po Polsce i poza T jej granicami. M o g l i b y ś m y tylko najbliższym w ówczas — p a m i ą t k i niekiedy o wielkiej w a r t o ś c i historycznej i emocjonalnej. Nasz k r a j , w y ­ Radzieckiej, p o l e g ł y c h w w a l k a c h o p r z e ł ę c z D u k i e l s k ą , w y k o ­ niszczony przez t y l e w o j e n , niebogaty w z a b y t k i , m i a ł b y j e d n ą n a n y przez g r u p ę k o m b a t a n t ó w z P o l s k i , Z S R R i C z e c h o s ł o w a c j i dotkliwą p r z y w s p ó ł u d z i a l e S p o ł e c z n e j R a d y M u z e u m oraz miejscowego Łemków k o ł a T P P R . Towarzysze b r o n i ze S ł o w a c j i ofiarowali granitowe, b y ł a b y p o w o d e m do s ł u s z n e j , n a l e ż n e j i m o d dawna satysfakcji. starannie w y k o n a n e tablice w j ę z y k u r o s y j s k i m , p o l s k i m i sło­ więcej lukę aktywną instytucję kulturalną, w polskiej samowiedzy; wypełniającą instytucję, która dla Obecnie m u z e u m pracuje w b a i d z o s k r o m n y c h w a r u n k a c h . wackim. P o m n i k t o n j u ż nie istnieje. Z o s t a ł y po n i m t y l k o Mieści się w starej, dobrze zachowanej zagrodzie, j a k i c h w terenio p o z o s t a ł o j u ż bardzo niewiele. (Zagroda wpisana jest do rejestru z a b y t k ó w przez W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a b y t k ó w w Rzeszowie, obecnie w K r o ś n i c ) . G ł ó w n y b u d y n e k , m i e s z c z ą c y p o d j e d n y m dachem część m i e s z k a l n ą , o b o r ę i s t a j n i ę , pochodzi z 1860 r o k u . T a m u r z ą d z o n a jest w y s t a w a etnograficzna, k t ó r ą s k ł a d a się o k o ł o p ó ł t o r a t y s i ą c a na eksponatów. Zwiedzamy o d t w o r z o n ą t r a d y c y j n ą mieszkalną izbę łemkow­ s k ą z z a b y t k a m i p r z e w a ż n i e z X I X i p o c z ą t k u X X w i e k u . Pier­ w o t n i e b y ł a ona k u r n a ; w 1901 r o k u zbudowano w niej piec z okupem. Meble, obrazy, naczynia, d r o b n y s p r z ę t kuchenny i inne elementy dawnego w y p o s a ż e n i a w n ę t r z a eksponowane s ą z po­ szanowaniem i c h pierwotnej f u n k c j i — s p e ł n i a j ą w i ę c n a t u r a l n e w r a ż e n i e , wielo m ó w i ą c o ż y c i u ł e m k o w s k i c h g a z d ó w sprzed k i l k u ­ d z i e s i ę c i u l a t . Jeden z o l o o d r u k ó w , Seroo M a t k i Boskiej, podziu­ r a w i o n y jest w k i l k u miejscach k u l a m i . S t a n o w i przez to dys­ k r e t n y , a j e d n o c z e ś n i e bardzo w y r a z i s t y s y m b o l ł e m k o w s k i c h łosów . Za i z b ą m i e s z k a l n ą druga, mniejsza izba, t z w . d r u h a c h y ż a . D a w n i e j p e ł n i ł a ona f u n k c j ę kancelarii w ó j t a . W czasie oporacji karpacko-dukielskiej dowodzący stacjonował t y m odcinkiem frontu. w radziecki generał, Obocnie znajduje niej się t a m niewielka ekspozycja s t r o j ó w , wydawnictwa, o Ł e m k o w s z c z y ź n i e ( n i e k t ó r e d r u k i bardzo rzadkie i cenne), nieco fotografii, m . i n . młodzieńczy portret Nikifora. Są takżo monety, dokumenty oraz amatorskie obrazy, przedstawia juce cerkwie, w t y m j u ż nie i s t n i e j ą c e , malowano przez Teodora K u z i a k a z Bartnego. Dalsza część ekspozycji etnograficznej znajduje się w po­ mieszczeniach s ą s i e d n i c h , o n g i ś gospodarczych (stajnia, boisko, wozownia). S ą t a m n a r z ę d z i a do u p r a w y r o l i , h o d o w l i obróbki produktów rolnych i hodowlanych, bydła, charakterystycz­ n y c h dla dawnej g ó r s k i e j g a z d ó w k i . Jest t a k ż e niewielka w y s t a ­ wa sprzętu liturgicznego i p r z e d m i o t ó w kultu, uratowanych, 11. 6. Рот nil Żołnierzu Armii Radzieckiej w Zyndranowej, obraz Teodora K u z i a k a , 1983 r . 135 �owe tablice, częściowo uszkodzone, korespondencji. m n i e j s z o ś c i narodowe — aż do t a k i c h , k t ó r z y przyjechali z dru­ Jak z o r i e n t o w a ć się z olejnego obrazu T . giej p ó ł k u l i i m a j ą ł z y w oczach. P r z y c h o d z ą t a k ż o ł u d z i e nio K u z i a k a . Obecnie w t y m miejscu znajduje się drugi p o m n i k , w o l n i od a n t y ł e m k o w s k i e g o nacjonalizmu. Trzoba u m i o ć na to wyglądał, możemy i teczka znacznie skromniejszy. z a r e a g o w a ć spokojnie, z g o d n o ś c i ą . W y j a ś n i a ć . W i o l u zwiedza­ M i ę d z y z a g r o d ą m u z e a l n ą a p o m n i k i e m ż o ł n i e r z y radzieckich jących (zwłaszcza. Ł e m k ó w z ZSRR, Czechosłowacji, Stanów stoi n i e w i e l k i obelisk, wzniesiony k u czci ofiar obozu w Taler- Zjednoczonych, K a n a d y ) chce r ó w n i e ż p o r o z m a w i a ć , usiąść za hofio s t o ł e m . Gocz musi z n a l e ź ć na to czas i c i e r p l i w o ś ć . A t u r o b o t a (miejsce kaźni Łemków podczas I wojny światowoj). Postawiono go w 1936 r o k u , p i e r w o t n i e w Baniey k . Bartnego — czoka,; w iadomo, sezon t u r y s t y c z n y p r z y p a d a w okresio n a j p i l ­ w s i , k t ó r a po 1947 r o k u przostala i s t n i e ć . G d y k i l k a l a t t e m u niejszych prac p o l o w y c h . budowano t a m szosę, p o m n i k b y l z a g r o ż o n y , więc Gocz prze­ niósł go do Z y n d r a n o w e j . O kilkadziesiąt metrów U t r z y m a n i e m u z e u m kosztuje nie t y l k o sporo czasu i ner­ w ó w , ale t a k ż e p i e n i ę d z y . Podobno w 1985 r o k u m u z e u m w Z y n ­ zagrody stoi n o w y , dranowej m a o t r z y m a ć dotacje z M i n i s t e r s t w a K u l t u r y (na razie o k a z a ł y d o m r o d z i n y G o c z ó w , ciesząc w z r o k c z e r w i e n i ą świeżej od muzealnej jest to t y l k o n i e z o b o w i ą z u j ą c a informacja ustna). J e ś l i t a k , b y ­ c e g ł y . O n t a k ż e jest s y m b o l e m : s y m b o l e m moralnej siły Ł o m k ó w , ł a b y to pierwsza, k o n k r e t n a pomoc ze strony p a ń s t w a o d siedem­ p r z y w i ą z a n i a do r o d z i n n y c h stron, p r ę ż n o ś c i , z w y c i ę s k i e j w a l k i nastu l a t . z p r z e c i w n o ś c i a m i losu. Teodor Gocz szyjo t a k ż o stroje ludowo dla z e s p o ł u „ Ł o m k o - Z a ł o ż y ć m u z e u m , g r o m a d z i ć p a m i ą t k i , o p i e k o w a ć się n i m i — to d u ż a praca. Ale z p e w n o ś c i ą w i ę k s z y m t r u d e m jost ż m u d n e w y n a " . Jest s t a r o s t ą z e s p o ł u , s o l i s t ą i konferansjerem w jednej osobie. Spolocznie. rzecz jasna. p r z y j m o w a n i e wciąż n o w y c h i n o w y c h gości, niezmiennie od siodomnastu lat. Z u ś m i e c h e m , uprzejmie, bezinteresownie. A gościo są r ó ż n i . O d t a k i c h , k t ó r z y dopiero w Z y n d r a n o w e j d o w i a d u j ą się k u swemu z d u m i e n i u , żo we w s p ó ł c z e s n e j Polsco istnieją Za s w ą d z i a ł a l n o ś ć Teodor Gocz o t r z y m a ł wiele d y p l o m ó w , medali p a m i ą t k o w y c h , listów gratulacyjnych. W i ę c e j z C z e c h o s ł o w a c j i i Z S R R niż z P o l s k i . I I . 7. P o m n i k ofiar Talerfhofu, M u z e u m w Z y n d r a n o w f Fol.: A. Kroh 236' �