https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce50c292558d14aeca3635fce4f074da.pdf 52f9910a8ea07f996037d0ff03d1b328 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:540 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.487-506 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A W Y S T A W A S Z T U K I STAROŻYTNEGO M E K S Y K U W Z okazji Poznania I I Etnograficznego przez Polskie Seminarium Towarzystwo POZNANIU Amerykanistycznego, Ludoznawcze oraz Zakład zwołanego Etnografii do Po­ w s z e c h n e j U A M , o t w a r t o w d n i u 2 k w i e t n i a 1965 r. W y s t a w ę S z t u k i Starożytnego Meksyku. pokazał Oddział n a niej Kultury i Sztuki Ludowej po raz pierwszy część poznańskiego swego E k s p o z y c j a znalazła m i e j s c e w z a b y t k o w y m cennego Muzeum zbioru Narodowego meksykańskiego. b u d y n k u b. loży masońskiej, p r z e z n a ­ c z o n y m po r e m o n c i e n a stałą siedzibę Poznańskiego M u z e u m Etnograficznego. R y c . 1. G ł ó w k i z g l i n y — T e o t i h u a c a n Fot. S. Kusza W y s t a w ę poprzedziła p r a c a p r z y g o t o w a w c z a b a r d z o m o z o l n a , bo zbiór p o z b a ­ w i o n y j e s t d o k u m e n t a c j i . Zespół etnografów, złożony z pracowników Z a k ł a d u E t ­ n o g r a f i i P o w s z e c h n e j U A M , pracowników M u z e u m N a r o d o w e g o o r a z studentów e t n o g r a f i i , wykonał pod k i e r u n k i e m doc. M a r i i F r a n k o w s k i e j p o d s t a w o w e z a d a n i e polegające n a p o s e g r e g o w a n i u całego z b i o r u n a zespoły w e d ł u g przynależności k u l t u r o w y c h . Główną uwagę skierowano przy t y m n a obiekty p l a s t y k i figuralnej, m n i e j n a ceramikę użytkową, stanowiącą wszakże poważną część z b i o r u . Spośród 1213 przedmiotów, tworzących całość k o l e k c j i , w y b r a n o n a w y s t a w ę 288 okazów obrazujących ważniejsze k u l t u r y M e z o a m e r y k i , ale n i e w s z y s t k i e . W zbiorze n i e znaleziono b o w i e m materiałów z ośrodków k u l t u r o w y c h Olmeków, Huasteków i M a j ó w , a s z t u k a Totonaków r e p r e z e n t o w a n a j e s t p r z e z j e d e n t y l k o e g z e m p l a r z k a m i e n n e g o yugo. I n n e l u d y n a t o m i a s t , j a k Z a p o t e k o w i e , A z t e k o w i e i w i e l k i ośro­ d e k m i e j s k i T e o t i h u a c a n , r e p r e z e n t o w a n e są w zbiorze w miarę bogato, w t y m również p r z e d k l a s y c z n a k u l t u r a w y ż u meksykańskiego, zwłaszcza T l a t i l c o . M i m o s t w i e r d z o n y c h l u k materiałowych, które utrudniały z a m i e r z e n i a w y s t a w o - �488 K R O N I K A w e , a u t o r k a s c e n a r i u s z a , doc. M a r i a F r a n k o w s k a , postanowiła ukazać w miarę możności całościowy obraz k u l t u r y a r t y s t y c z n e j starożytnego M e k s y k u mając n a u w a d z e szersze cele d y d a k t y c z n e i możliwość p o p u l a r y z a c j i p o p r z e z w y s t a w ę w i e ­ dzy o odległych i u n a s r a c z e j mało p r z e z ogół z n a n y c h l u d a c h M e z o a m e r y k i . I dlatego materiały ze zbiorów m u z e a l n y c h uzupełniła fotografiami i r e p r o d u k c j a ­ m i b a r w n y m i c e l n i e j s z y c h zabytków a r c h i t e k t u r y i obiektów s z t u k i , szczególnie t y c h k u l t u r , których dzieł m u z e u m poznańskie n i e p o s i a d a . W t y m też c e l u o t r z y ­ mała e k s p o z y c j a układ c h r o n o l o g i c z n y uwzględniający j e d n a k równocześnie a s p e k t geograf i c z n o - e t n i c z n y . -• W części wstępnej m a p y i krótkie t e k s t y wprowadzające informują o najważ­ n i e j s z y c h l u d a c h i k u l t u r a c h M e z o a m e r y k i . D a l e j następuje przegląd o w y c h k u l t u r , i l u s t r o w a n y z a b y t k a m i s z t u k i , począwszy od w s p o m n i a n y c h już f i g u r e k t y p u Z a c a t e n c o i T l a t i l c o , poprzez rzeźby w k a m i e n i u O l m e k ó w (pokazane t y l k o n a foto­ g r a f i a c h ) i Totonaków, g l i n i a n e u r n y f i g u r a l n e i a m u l e t y k a m i e n n e Zapoteków — do k a m i e n y n c h posążków z D o l i n y M e z c a l a i r o d z a j o w y c h f i g u r e k k u l t u r y Z a ­ chodu, w y k o n a n y c h z czerwonej gliny. Centralne miejsce n a w y s t a w i e przypada k u l t u r z e T e o t i h u a c a n i Tolteków w b o g a t y m w y b o r z e dzieł obejmującym k a m i e n n e m a s k i p o g r z e b o w e (?), l i c z n e główki gliniane, m o d e l o w a n e ręcznie c z y też kształ­ t o w a n e w e f o r m a c h ( p o k a z a n y c h również n a w y s t a w i e ) , a wśród główek w y o b r a ­ żenia „starego" i „grubego" boga. Z większych rzeźb f i g u r a l n y c h w tej części e k s ­ p o z y c j i zasługują n a uwagę k u t e w c z e r w o n y m k a m i e n i u postacie różnych bóstw, a w s z a r y m k a m i e n i u wyobrażenia boga ognia z żarownią n a głowie. P o k a z k u l ­ t u r y T e o t i h u a c a n uzupełnia p e w n a ilość c e r a m i k i użytkowej, wśród której znajdują się t z w . candeleros, c z y l i rodzaj obrzędowych żarowni do kadzidła, o r a z n a c z y n i a z c z e r w o n e j i c z a r n e j gliny, zdobione o r n a m e n t e m r y t y m i m a l o w a n y m , w r e s z c i e p r z e d m i o t y użytkowe z k a m i e n i a , n i e p o z b a w i o n e w a l o r ó w e s t e t y c z n y c h , j a k p r o s t o ­ kątne żarna n a 3 nóżkach, r o z c i e r a c z e , a szczególnie przęśliki zdobione s u b t e l n i e z a r y s o w a n y m i m o t y w a m i p l a s t y c z n y m i . P e w n e ogólne pojęcie o k u l t u r z e a r t y s t y c z ­ nej A z t e k ó w — po krótkiej i n f o r m a c j i o M a j a c h , p o k a z a n y c h t y l k o z a pomocą i l u s t r a c j i — dają w y s t a w i o n e rzeźby k a m i e n n e , w t y m wyobrażenie „bogini dojrzewającej k u k u r y d z y " , popiersie k a m i e n n e X i p e T o t e e i i n n y c h bóstw, g ł o w y i f i g u r k i z gliny, żarownie g l i n i a n e i ozdobnie m a l o w a n e , a w y t w o r n e w kształcie n a c z y n i a ceramiczne. Wystawę z a m y k a pokaz ornamentowanej c e r a m i k i z Huehotla, T e z c o c o , Z a m o r a , T o l u c a , M o r e l o s — aż po g a r n c a r s t w o starożytnych P u e b l o s , z d o ­ biących w y r o b y c e r a m i c z n e c h a r a k t e r y s t y c z n y m i , w y r a z i s t y m i m o t y w a m i geome­ trycznymi. Przegląd t a k u s t a w i o n e j e k s p o z y c j i ułatwiają, poza i n f o r m a c j a m i wstępnymi t e k s t y wprowadzające do poszczególnych k u l t u r i m a p k i lokalizujące pokazane e k s p o n a t y w t e r e n i e . T e materiały d y d a k t y c z n e , z a s t o s o w a n e w u m i a r z e , n i e o d ­ w r a c a j ą u w a g i od o r y g i n a l n y c h zabytków, które n a w y s t a w i e z d e c y d o w a n i e d o ­ minują. O p r a w ę plastyczną przygotowała I r e n a Jarzyńska. Ż y w y , a n a w e t śmiały k o ­ l o r y t tej o p r a w y usiłuje n i e j a k o zbliżyć zwiedzającego do środowiska, w j a k i m p o k a z a n e dzieła powstały. K o l o r y t t e n d y n a m i z u j e w p e w n e j m i e r z e w y s t a w ę o b ­ fitującą r a c z e j w d r o b n e formy, które ginęłyby łatwo w r a m a c h p l a s t y c z n y c h z a p r o j e k t o w a n y c h zbyt s p o k o j n i e . , C e n n y m i n f o r m a t o r e m o k u l t u r a c h M e z o a m e r y k i , p o k a z a n y c h n a w y s t a w i e , j e s t p r z e w o d n i k o p r a c o w a n y p r z e z M . F r a n k o w s k ą '. M . F r a n k o w s k a , Wystawa Sztuki Starożytnego Meksyku, Muzeum Naro­ dowe w Poznaniu, Oddział K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j , Poznań 1965, 20 ss., 8 r y c . + 1 n a okładce. 1 �489 K R O N I K A Poznańska wystawa wywołała znaczne zainteresowanie zarówno specjalistów z zakresu amerykanistyki, zgromadzonych w Poznaniu w dniu otwarcia, j a k i szer­ s z y c h kręgów społeczeństwa. T r u d n o j e j w p r a w d z i e mierzyć się z wielką w y s t a w ą warszawską z 1961 r. W y d a j e się j e d n a k , że zaletą e k s p o z y c j i poznańskiej jest j e j k a m e r a l n y c h a r a k t e r , pozwalający osobom z p r z e d m i o t e m m n i e j o b e z n a n y m łatwiej niż n a potężnej r o z m i a r a m i w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j ogarnąć całość złożonej p r o - �490 K R O N I K A b l e m a t y k i k u l t u r o w e j M e z o a m e r y k i . D o w y s t a w y poznańskiej odniosła się też z d u ­ żą sympatią A m b a s a d a Meksykańska, widząc w f a k c i e z o r g a n i z o w a n i a t e j e k s p o ­ z y c j i ż y w y dowód z a i n t e r e s o w a n i a kulturą M e k s y k u w P o l s c e i możliwość r o z s z e ­ r z e n i a dzięki t y m z a i n t e r e s o w a n i o m kontaktów n a u k o w y c h i k u l t u r a l n y c h p o l s k o meksykańskich. Stanisław Błaszczyk II E T N O G R A F I C Z N E S E M I N A R I U M AMERYKANISTYCZNE P O Z N A Ň 2 — 4 I V 1965 I n i c j a t y w a o r g a n i z o w a n i a seminariów poświęconych p r o b l e m a t y c e a m e r y k a n i s t y c z n e j , która wyszła ze s t r o n y k i e r o w n i k a Z a k ł a d u E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j K a t e ­ d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Poznańskiego, doc. dr M a r i i F r a n k o w s k i e j , z r e a l i z o ­ w a n a została po r a z p i e r w s z y w K r a k o w i e , gdzie Oddział K r a k o w s k i P o l s k i e g o Towarzystwa Ludoznawczego zorganizował w l i s t o p a d z i e 1963 г. I S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e . W o b e c c o r a z b a r d z i e j wzrastającego z a i n t e r e s o w a n i a p r o b l e m a ­ tyką amerykanistyczną, odsuniętą do tej p o r y w etnografii p o l s k i e j n a p l a n d a l s z y , s t w o r z e n i e o d p o w i e d n i e j b a z y n a u k o w e j i o r g a n i z a c y j n e j było p r o b l e m e m j a k n a j ­ b a r d z i e j a k t u a l n y m . Z a i n i c j o w a n i e więc spotkań l u d z i z różnych ośrodków, p o d e j ­ mujących te z a g a d n i e n i a , w y d a j e się być b a r d z o k o r z y s t n e i byłoby pożądane, a b y doprowadziło w przyszłości do u t w o r z e n i a zespołu specjalistów amerykanistów. W d n i a c h od 2 do 4 k w i e t n i a 1965 r. odbyło się w P o z n a n i u I I E t n o g r a f i c z n e S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e , z o r g a n i z o w a n e p r z e z Oddział Poznański P T L o r a z Zakład Etnografii Powszechnej K a t e d r y Etnografii U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c k i e w i ­ cza w P o z n a n i u . N a S e m i n a r i u m p r z y b y l i m . i n . : d y r e k t o r I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l ­ t u r y M a t e r i a l n e j P A N prof, d r W i t o l d H e n s e l , prof, d r W i t o l d D y n o w s k i , prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , doc. d r J a d w i g a K l i m a s z e w s k a , prof, d r M a ­ ria Znamierowska-Priifferowa, doc. d r A l e k s a n d e r G o d l e w s k i , p r e z e s P T L prof, dr Bolesław O l s z e w i c z , p r z e d s t a w i c i e l e k a t e d r U n i w e r s y t e t u Poznańskiego i p l a ­ cówek P A N , członkowie P T L oraz p r z e d s t a w i c i e l e s t u d e n c k i c h kół n a u k o w y c h z W a r s z a w y , L o d z i , L u b l i n a i Wrocławia. Otwierając S e m i n a r i u m doc. dr M . F r a n k o w s k a podkreśliła z n a c z e n i e , j a k i e m a t e n z j a z d d l a rozwijającej się a m e r y k a n i s t y k i , i wyraziła nadzieję, że p r z y c z y n i się o n zarówno do pogłębienia istniejących już więzi między b l i s k i m i e t n o g r a f i i d y s c y p l i n a m i , j a k i do nawiązania n o w y c h , t a k niezbędnych w o b e c p o t r z e b y p o ­ d e j m o w a n i a p r a c zespołowych. Z k o l e i w i m i e n i u K a t e d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Poznańskiego witał przybyłych prof, dr Józef B u r s z t a , a w i m i e n i u U n i w e r s y t e t u Poznańskiego r e k t o r prof, d r G e r a r d L a b u d a . P i e r w s z y dzień o b r a d poświęcony był z a g a d n i e n i o m , które można by określić j a k o h i s t o r y c z n e . R e f e r a t y wygłosili: prof, dr T a d e u s z M i l e w s k i ( K r a k ó w ) — Po­ chodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, dcc. dr M a ­ r i a F r a n k o w s k a (Poznań) — Zróżnicowania kulturowe ludów kopieniaczych Ame­ ryki — próba interpretacji. N a popołudniowych o b r a d a c h : m g r L e c h Krzyżaniak (Poznań) — Z zagadnień rozwoju miast Doliny Meksyku w okresie przedkolumbijskim, m g r B a r b a r a K o h u t n i c k a ( W a r s z a w a ) — Proces kształtowania się ekonomicz­ nych podstaw kultury Indian Prerii. W p r z e r w i e o b r a d nastąpiło o t w a r c i e w y s t a w y s z t u k i starożytnego M e k s y k u w M u z e u m N a r o d o w y m w P o z n a n i u . 1 W y s t a w a t a j e s t t e m a t e m osobnego omówienia zamieszczonego tomie „Etnografii P o l s k i e j " . 1 w niniejszym �491 K R O N I K A Drugi dzień Seminarium współczesnością. Problem dan dr Referaty akulturacji poświęcony wygłosili: w etnografii Lewicka wiańskiej Proces akulturacji kontaktów ściśle Małkowska (założenia Przeobrażenia (Kraków) — pod wpływem problematyce Krystyna amerykańskiej Kohutnicki (Warszawa) — Anna był mgr związanej ze (Warszawa) — teoretyczne), u Indian kulturowe Pueblo, Indian mgr po południu: Amazonki Peru­ europejskich. W t r z e c i m d n i u najmłodsza k a d r a ośrodka poznańskiego przedstawiała próby s w y c h zainteresowań a m e r y k a n i s t y c z n y c h . A l e k s a n d e r wił problem powiązań A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j zińska w i d o w i s k a Boh­ obrzędowe I n d i a n pierwsze Posern-Zieliński omó­ z Oceanią, a m g r M o n i k a S k a - Z u n i i i c h związki z gospodarką i ustrojem społecznym . 2 Interesująca była ożywiona d y s k u s j a po wygłoszonych r e f e r a t a c h . kontrowersyjny był problem pochodzenia ludności Ameryki j a k również p r o b l e m powiązań A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j jak i w d y s k u s j i , przedstawiając o r a z Polinezją, prof. M i l e w s k i nezji, n i e widząc powiązania językowe z Oceanią. W między dostatecznych argumentów językoznawczych te k o n t a k t y były obustronne, językowych obu obszarów n i e j e s t to p r o b l e m e m stanowisku kontaktów i Azją do przyjęcia jednostronnych, i s t o t n y m ; najważniejsze idących kie­ to d l a tezy powiązań tej d y s c y p l i n y , że powiązania były, a n i e i c h droga. N i e m n i e j miennego referacie, Ameryką bronił tezy kontaktów idących z A m e r y k i do P o l i ­ r u n k u odwrotnego. Jeśli n a w e t na Najbardziej przedkolumbijskiej, jest dla prof. M i l e w s k i "stał z Ameryki do P o l i n e z j i . Od­ z d a n i a był prof, d r B . O l s z e w i c z ( W r o c ł a w ) , powołując się n a P . R i v e t a i A . Métraux, którzy uważali k o n t a k t y idące od A m e r y k i do P o l i n e z j i z a w y k l u ­ czone. Dołączając się do d y s k u s j i prof, d r W . D y n o w s k i ( W a r s z a w a ) podkreślił z n a ­ czenie kontaktów w d z i e j a c h k u l t u r y I n d i a n . Dyskutanci, którzy wysuwali argumenty k i e r u n k u istniejących powiązań, n i e n e g o w a l i przemawiające n a korzyść możliwości kontaktów jednego obustronnych (A. G o d l e w s k i , A . Posern-Zieliński). Zagadnienie dotychczas kontaktów między A m e r y k ą a Azją południowo-wschodnią n i e jest rozstrzygnięte specjalistów wielu i wywołuje dziedzin niegasnące nauki. Jest rzeczą spory wśród najwybitniejszych niewątpliwą, że powiązania mogły istnieć, ale czy były one częste i długotrwałe? P r o b l e m takie ten w d y s k u s j i p o d ­ niosła doc. M . F r a n k o w s k a (Poznań). Jeśli istotnie były długotrwałe (a pozostawiły ślady w religii, w architekturze, w ornamentyce architektonicznej), oczekiwać — j a k to podkreślił m . i n . P . R i v e t — były być w p r o w a d z o n e p r z e d e nencie mogły znaleźć w s z y s t k i m rośliny odpowiednie ryżu czy p s z e n i c y , n i e m a żadnej warunki uprawne, rozwojowe. rośliny, która należałoby że n a t e r e n A m e r y k i powinny które n a t y m k o n t y ­ Nie uprawiana spotyka w Azji się jednak południowo- -wschodniej dotarłaby do A m e r y k i . N i e m a także żadnych śladów narzędzi żelaz­ nych, czasie, k i e d y a w południowo-wschodniej miarodajny argument dzenie p o d s t a w się odbywać przeciwko gospodarczych ten poruszył również etnobotanicznymi miały powszechnie wędrówki, długotrwałym w żelazo już było z n a n e . D o c . F r a n k o w s k a uważa z a postaci dr T . M a r s z e w s k i i stałym chociażby zajmując szczegółowe się i dlatego Azji niewprowa- zasadniczych upraw. ( K r a k ó w ) , który podkreślił, że są one b a r d z o kontaktom w najbardziej Problem badaniami trudno mu wypowiadać się w s p r a w a c h ogólnych. Interesowały go t a k i e rośliny, j a k bawełna, palma kokosowa, k u k u r y d z a . N a ogół p a n u j e s k a pod względem c y t o g e n t y c z n y m 2 Teksty referatów drukowane przekonanie, reprezentuje są w że b a w e ł n a mieszaninę f o r m y niniejszym tomie amerykań­ dzikiej „Etnografii amery- Polskiej". �492 K R O N I K A kańskiej z uprawianą formą azjatycką. W y p o w i a d a j ą się z a t y m n a w e t c i badacze, którzy są p r z e c i w n i k a m i p r z e n i e s i e n i a i n n y c h roślin w Podobnie przedstawia wybrzeże przed Ameryki okresem zwłaszcza się została być kolumbijskim. drobnoziarniste, mają s w o j e sprawa bardzo z może Jeśli palmą okresie kokosową, przeniesiona przez c h o d z i o kukurydzę, występujące na terenie p a l i s k f o r m a c h k u k u r y d z y , poświadczonej to p e w n e zachodnie jej jeszcze odmiany, południowo-wschodniej, w znanych tylko z w y k o ­ przede w s z y s t k i m d l a A m e r y k i C e n t r a l ­ nej i południowo-zachodnich Stanów Z j e d n o c z o n y c h . T e o d m i a n y w na Polinezyjczyków Azji bliskie taksonomiczne odpowiedniki przedkolumbijskim. która zasadzie z t e r e n u A m e r y k i z n a m y t y l k o z w y k o p a l i s k , k u k u r y d z y , które są do dzisiejszego dnia u p r a w i a n e w p e w n y c h r e j o n a c h gór A z j i południowo-wschodniej. Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m o c z e k i w a n o n a dyskusję dotyczącą p r o b l e m u akul­ t u r a c j i , o m a w i a n e g o w d r u g i m d n i u obrad. N i e s t e t y d y s k u s j a zamknęła się z a s a d n i ­ czo n a z a g a d n i e n i u terminologicznym. prof, dr J . B u r s z t a — Podważano (dr H . Przesławska — Poznań, Poznań, d r J . K a m o c k i — K r a k ó w ) słuszność przyjęcia m i n u „akulturacja" w języku p o l s k i m wychodząc z założenia, że s u g e r u j e kultury. Prof. Proponowano Milewski przeobrażenia i mgr przyjęcie wysunął kulturowe K. Makulski terminu propozycję, lub dyfuzja (Warszawa) przemian by używać kulturowa. podkreślili, Mgr że w radzieckiej termin a k u l t u r a c j a jest powszechnie z a sobą t a k w i a d o m y l u b przeobrażeń określenia ter­ on b r a k kulturowych. dwuwyrazowego K . Małkowska etnografii — (Warszawa) amerykańskiej czy przyjęty. B y l i z d a n i a , że n i e s i e on już zespół problemów, iż n i e p o w i n n o się w p o l s k i e j l i t e r a t u ­ r z e n a u k o w e j zastępować go i n n y m słowem. Do bardziej interesujących należałoby również zaliczyć dyskusję dotyczącą p r o b l e m u m i a s t w D o l i n i e M e k s y k u w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m (ref. m g r L . K r z y ­ żaniak), w której do zagadnienia. Prof. do rozwoju ogólnego głosu doszły Milewski miast w z a równoczesnym r o z w o j e m dwie przedstawił odmienne poglądy Mezoameryce. koncepcje uczonych Niektórzy dotyczące tego amerykańskich co wypowiadają się z nich m i a s t j a k o m i e j s c a świętego i związanych z t y m zadań gospodarczych, m i e s z k a l n y c h . Bardziej rozpowszechniona w nauce jest jednak kon­ c e p c j a r o z w o j u m i a s t mezoamerykańskich z ośrodków k u l t u . D o p i e r o później ośrodki te zaczęły nabierać f u n k c j i g o s p o d a r c z y c h . P r o f . M i l e w s k i był z d a n i a , że t e n pogląd j e s t słuszniejszy. Jeśli c h o d z i o ogólną teorię r o z w o j u lucja nie j e s t p o w s z e c h n a , świętych. Stwarzałoby to p r e c e d e n s m i a s t . Zapoznając ekspedycji zebranych szwedzkiej te podważają badaniami jakoby nawet miasta rozwoju archeologicznymi, stała n a s t a n o w i s k u , że mezoamerykańskie te o d k r y c i a , w y d a j e ewo­ powstały z okręgów d l a wysunięcia tezy o k i l k u d r o g a c h z najnowszymi (Linné), doc. F r a n k o w s k a koncepcję, k u l t o w y m i . Pomijając m i a s t , to tego r o d z a j u nie w s z y s t k i e m i a s t a n a świecie były tylko m. in. badania miejscami się rzeczą niemożliwą, żeby niejący ośrodek k u l t u n i e miał s w e g o z a p l e c z a gospodarczego i ist­ administracyjnego. W c z a s i e obrad, w d n i u 3 I V 1965г., odbyło się również z e b r a n i e organizacyjne p r z y u d z i a l e p r e z e s a P T L prof, dr B . O l s z e w i c z a , oraz 23 osób reprezentujących Z a ­ rządy Oddziałów Krakowa, Poznania, Torunia, Warszawy otworzyła doc. dr M . F r a n k o w s k a , która w i potrzeby swym i Wrocławia. p o l s k i e j a m e r y k a n i s t y k i , zapoznając s z e r z e j z g r o m a d z o n y c h poznańskiego ośrodka etnograficznego. Wystąpienie Zebranie wystąpieniu zakreśliła swe zakończyła z wysunięciem postulatu utworzenia sekcji amerykanistycznej przy P T L j a k o najbardziej l i obecnej odpowiedniej nia sekcji naukowych Zarząd G ł ó w n y . formy o r g a n i z a c j i p o l s k i c h amerykanistów. Myśl p r z y P T L wysunięta już była i p o z y t y w n i e zadania dorobkiem w chwi­ powoła­ oceniona przez �493 K R O N I K A W d y s k u s j i z a b r a l i głos — doc. d r J . K l i m a s z e w s k a (Toruń), prof, d r B . O l s z e w i c z ( W r o c ł a w ) , prof, d r T . M i l e w s k i ( K r a k ó w ) , m g r S . Błaszczyk (Poznań), prof, dr M . Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a (Toruń), m g r K . M a k u l s k i ( W a r s z a w a ) , doc. d r A . G o d l e w s k i ( W r o c ł a w ) . D y s k u t a n c i w całej rozciągłości p o p i e r a l i utworzenie s e k c j i n a u k o w y c h p r z y P T L , o własnej c e n t r a l n e j siedzibie, własnym zarządzie i r e ­ g u l a m i n i e . Szczególnie o m a w i a n a była s p r a w a s e k c j i a m e r y k a n i s t y c z n e j i w w y n i ­ k u d y s k u s j i n a ten t e m a t prof, d r T . M i l e w s k i sformułował następujący w n i o s e k : „Zebrani w d n i u 3 I V 65 n a z e b r a n i u o r g a n i z a c y j n y m w P o z n a n i u zwracają się do Zarządu Głównego P T L z w n i o s k i e m o u t w o r z e n i e p r z y Z G P T L s e k c j i a m e r y k a ­ n i s t y c z n e j z siedzibą w P o z n a n i u , pod p r z e w o d n i c t w e m doc. d r M a r i i F r a n k o w ­ s k i e j " . W t e n sposób S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e w P o z n a n i u zakończyło się poważnym s u k c e s e m o r g a n i z a c y j n y m , którego z n a c z e n i e ocenić można będzie dopiero z a l a t k i l k a , w ciągu których środowisko amerykanistów p o l s k i c h , w o p a r c i u o S e k ­ cję, r o z w i n i e s z e r o k o zakrojoną współpracę naukową. 3 Maria ETNOGRAFIA W NRD Paradowska 1 Etnografię N i e m i e c k i e j R e p u b l i k i D e m o k r a t y c z n e j reprezentują obecnie k a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e , i n s t y t u t y n a u k o w o - b a d a w c z e oraz l i c z n e ośrodki m u z e a l n e . S k u ­ piają one grono n i e l i c z n y c h w p r a w d z i e s t a r y c h , w y t r a w n y c h , a równocześnie postę­ p o w y c h b a d a c z y oraz sporą już grupę naukowców młodego p o k o l e n i a . W n o w y c h w a r u n k a c h społeczno-gospodarczych n a u k a n i e m i e c k a miała do p o k o n a n i a l i c z n e trudności. Należało n a j p i e r w wyeliminować naleciałości minionego dopiero o k r e s u . Następnie przystąpić do w y p r a c o w a n i a n o w y c h metod b a d a w c z y c h i w r e s z c i e p o d ­ jąć się rozwiązywania p o d s t a w o w y c h problemów e t n o g r a f i c z n y c h . A k t u a l n y stan etnografii n i e m i e c k i e j w s k a z u j e n a to, iż n a s i p r z y j a c i e l e z Z a c h o d u z r o b i l i już sporo. J e d n a k w i e l e j e s z c z e pozostało do w y k o n a n i a . I. Działalność d y d a k t y c z n a i naukowo-badawczą 1. U n i w e r s y t e t y W N R D istnieją obecnie d w a ośrodki a k a d e m i c k i e zajmujące się kształceniem przyszłych etnografów, t j . w B e r l i n i e i L i p s k u . W s t o l i c y k r a j u , w r a m a c h u n i w e r ­ s y t e t u i m . Humboldtów, r o z w i j a ożywioną działalność dydaktyczną i n a u k o w o - b a ­ dawczą k a t e d r a etnografii p o w s z e c h n e j i n i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für V o l k e r k u n d e u n d deutsche V o l k s k u n d e ) pod k i e r o w n i c t w e m początkowo prof. dr. F . G . G . R o s e , obecnie prof. dr. P. Nodo. W k a t e d r z e działają 2 zakłady: etnografii p o w s z e c h n e j (kier. prof, d r R o s e , prof, dr U . S c h l e n t e r , d r H . S t o b e r i d y p . e t n . W. R u s c h ) oraz etnografii n i e m i e c k i e j (kier. prof, d r P. Nedo, doc. d r W . W o e l l e r , d r C h . H i r s c h i dyp. etn. U . Mohrmann). D r u g i ośrodek c z y n n y jest n a u n i w e r s y t e c i e i m . 2 W n i o s e k t e n został z a t w i e r d z o n y p r z e z Zarząd G ł ó w n y P T L n a z e b r a n i u w e Wrocławiu, w d n i u 29 k w i e t n i a 1965 r. K o m u n i k a t o p r a c o w a n o w związku z kilkumiesięcznym p o b y t e m w N R D w 1963 r. K a t e d r a w c h o d z i w skład Wydziału F i l o z o f i c z n e g o . Mieści się obecnie w B e r ­ linie No 18 F r i e d e n s t r . 3. 3 1 2 �494 K R O N I K A К. M a r k s a w L i p s k u . J e s t n i m bardzo c e n i o n a w E u r o p i e i poza j e j g r a n i c a m i k a t e d r a etnografii p o w s z e c h n e j i socjologii p r a w a porównawczego ( J u l i u s - L i p s I n s t i t u t für E t h n o l o g i e u n d V o r l e i c h e n d e R e c h t s s o z i o l o g i e ) k i e r o w a n a p r z e z prof, dr E . L i p s . Ponadto można studiować f o l k l o r n i e m i e c k i i słowiański w r a m a c h i n ­ s t y t u t u s e r b s k i e g o ( S o r b i s c h e s I n s t i t u t ) u c z e l n i l i p s k i e j , którym k i e r u j e również zasłużony badacz łużyckiej l i t e r a t u r y l u d o w e j prof, dr P . Nedo. Z powyższych d a n y c h w y n i k a , iż w N R D n i e m a specjalnego ośrodka u n i w e r s y t e c k i e g o zajmującego się wyłącznie etnografią rodzimą, co j e s t niewątpliwie poważnym m a n k a m e n t e m w r o z w o j u tej d y s c y p l i n y . W s p o m n i a n y b o w i e m zakład berliński n i e spełnia takiego z a d a n i a w o b e c zawężonej s p e c j a l i z a c j i (folklor) i b r a k u o d p o w i e d n i c h sił f a c h o ­ w y c h . W p r a w d z i e c z y n i się obecnie s t a r a n i a o s t w o r z e n i e samodzielnej k a t e d r y e t ­ n o g r a f i i n i e m i e c k i e j , a l e n i e w i a d o m o , c z y słuszna i n i c j a t y w a zakończy się p o w o ­ dzeniem. 3 S t u d i a u n i w e r s y t e c k i e trwają, podobnie j a k i w P o l s c e , 5 l a t (po 3 r o k u r o z ­ p o c z y n a się s p e c j a l i z a c j a ) . N a b ó r studentów o d b y w a się każdego r o k u w ilości również podobnej do n a s z e j . P o z a t y m w każdym ze w s p o m n i a n y c h ośrodków u n i ­ w e r s y t e c k i c h istnieją s t u d i a zaoczne i e k s t e r n i s t y c z n e . 4 Działalność naukowo-badawczą k a t e d r o b e j m u j e s w y m zasięgiem n i e m a l w s z y s t ­ k i e działy k u l t u r y l u d o w e j , j e d n a k z przewagą społecznej i d u c h o w e j w e d ł u g p o ­ szczególnych regionów g e o g r a f i c z n y c h . N a czoło w y s u w a się p r o b l e m a t y k a z z a ­ k r e s u etnografii A m e r y k i (prof. prof. L i p s i S c h l e n t e r ) , A u s t r a l i i (prof. R o s e ) , A f r y k i (dr Stober) i W i e t n a m u (aspr. Z e l i ) . Z etnografii n i e m i e c k i e j szczególne z a i n t e r e s o w a n i e b u d z i f o l k l o r (prof. Nedo, doc. W o e l l e r ) . 5 6 2. I n s t y t u t y W rzędzie placówek n a u k o w o - b a d a w c z y c h n a c z e l n e m i e j s c e z a j m u j e i n s t y t u t e t n o g r a f i i n i e m i e c k i e j w B e r l i n i e z oddziałami w Dreźnie i R o s t o k u pod dyrekcją prof, d r W . S t e i n i t z a ( I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s k u n d e d e r D e u t s c h e n A k a d e m i e der W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n ) oraz i n s t y t u t s e r b s k i e g o l u d o z n a w s t w a w B u d z i s z y nie k i e r o w a n y przez dr P a w ł a Nowotnego (Institut z a serbski ludospyt w B u d y šinje při Němskej a k a d e m i j i wedomošcow w B e r l i n j e — I n s t i t u t für s o r b i s c h e W K a t e d r z e p r a c u j e ponadto 3 asystentów, w t y m 1 doktor. I n s t y t u t mieści się p r z y S c h i l l e r s t r . 6, L e i p z i g С 1. Z przedmiotów n i e uwzględnionych n p . w n a s z y m p r o g r a m i e n a I r o k u w L i p s k u w y k ł a d a się d o d a t k o w o do etnografii A f r y k i , geografię A f r y k i o r a z A z j i . N a I I r o k u w B e r l i n i e obowiązuje w y k ł a d z h i s t o r i i języków świata, dalej początki r e l i g i i oraz etnografia A u s t r a l i i i O c e a n i i , a w L i p s k u geografia A m e r y k i i osobne w y k ł a d y z etnografii p o w s z e c h n e j różnych kontynentów. N a I I I r. w p i e r w s z y m ośrodku s t u d e n c i mają f o l k l o r świata, muzykę, tańce i pieśni świata. W d r u g i m zaś etnografię różnych kontynentów. N a I V i V r. w I n s t y t u c i e L i p s a obowiązuje p r z e d ­ m i o t s z t u k a i l i t e r a t u r a poszczególnych kontynentów. Z c i e k a w s z y c h p r a c E . L i p s opublikowała Die Reisernte der Ojibwa-Indianer, B e r l i n 19S6, i Ethnologie und Kulturpflanzenforschung, „Kulturpflanze", z. 3: 1962, B e r i c h t e I . F . K . D . D A W ; I . S c h l e n t t e r w y d a ł a m. i n . ZUT Verbreitung der sogenanten Schuhgefasse im prakolmbischen Amerika, „Abhandlungen u. B e r . d. S t a a t . M u s . f. V o l k . D r e s d . " , t. 22: 1963. P o r . np. P. N e d o , Sorbische Volkstrachten, B a u t z e n 1956, t e n ż e , Wopyt pola bajkarki, B a u t z e n 1957, oraz wespół z B . N a w к a, Prirucka za serbskich ludowednikow, t. 1—3, B a u t z e n 1954—1958; W. W o e l l e r opublikowała m . i n . Zur Geschichte der Volksmedizin in Deutschland, „Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der Humboldt-Universitát z u B e r l i n . G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f f t l i c h e R e i c h e " , R . 10: 1961, oraz Der sozial Gehalt und die soziale Funktion der deutschen Volksmarchen, cz. I i I I , tamże, R . 10: 1961, R . 11: 1962. 3 4 5 6 �495 KRONIKA Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin). Instytut etnografii badania naukowe niemieckiej w B e r l i n i e , liczący z zakresu kultury materialnej p u b l i k i . W placówce berlińskiej r o z w i j a niczymi bołówstwem n a obszarze prowadzi całej r e ­ się obecnie b a d a n i a n a d narzędziami r o l ­ (dr W . J a c o b e i t i współpracownicy: 7 30 pracowników, i duchowej (dr R . P e e s c h ) , b a r t n i c t w e m Quietzsch, Heinrich, Baumgart), (Kreuzberg), literaturą ludową i ry­ folklo­ r e m (prof. S t e i n i t z , d r S t r o b a c h i d r B u r d e - S c h n e i d e w i n d ) . 8 W zakładzie drezdeńskim (I. f. d. V . D A W n y m przez dr R . Weinholda nictwa (ryc. (dr 1 — Wilsdorf autor i opracowuje współpracownicy), dr Weinhold), Forschungsstelle Dresden) kierowa­ się kulturę e t n o g r a f i c z n y c h regionów monografię budownictwa uprawy (dr F i e d l e r ) winnej i z kultury gór­ latorośli społecznej z w y c z a j e d o r o c z n e (dr K u b e ) , a z d u c h o w e j f o l k l o r (dr S i e b e r ) . 9 W 4-osobowej DAW) kierowanej pracowni w Rostoku (Wossidlo-Forschungsstelle 1 0 przez dr K . B a u m g a r t e n a t w e m (dr B a u m g a r t e n ) prowadzi i narzędziami u p r a w y się b a d a n i a międzywojennego, który przebadał wybitnym 50% wsi meklemburskich d. V. budownic­ z i e m i (dr U . B e n t z i e n ) . P o n a d t o gotowuje się do d r u k u materiały a r c h i w a l n e po R . W o s s i d l e , okresu I . f. nad przy­ zbieraczu (około' 2000). Wossidło zebrał około 40 t y s . opowiadań, 3000 wesołych o p o w i a s t e k , 800 b a j e k i masę materiałów z k u l t u r y m a t e r i a l n e j , łącznie około 1,5 m i l i o n a k a r t e k . W s z y s t k i e m a ­ teriały zostały p r z e z niego uporządkowane pod względem r z e c z o w y m , umożliwiając t y m s a m y m o b e c n y m b a d a c z o m bezpośrednie k o r z y s t a n i e . I n s t y t u t etnografii n i e m i e c k i e j r e d a g u j e których latach w dwóch częściach od 1955 r. r o c z n i k ukazujący się w n i e ­ (Deutsches ukazało się dziesięć tomów. P o n a d t o w y d a j e Jahrbuch für s p e c j a l n e wyróżnienie zasługuje w i n s t y t u c i e z o r g a n i z o w a n e wum materiałów ikonograficznych. Gromadzi się w ze współczesnych obiektów Dotąd etnograficznych Na przed paru laty a r c h i ­ n i m (dyp. histor. materiał i l u s t r a c y j n y ze starodruków, l i t e r a t u r y f a c h o w e j oraz Volkskunde). prace seryjne (Veroffentlichungen). Kreuzberg) feudalizmu i kapitalizmu znajdowanych podczas badań t e r e n o w y c h c z y też w y k o n a n y c h w m u z e a c h . Instytut ludoznawstwa j ó w Serbów łużyckich. W graficzne ludowej. z zakresu serbskiego zajmuje chwili obecnej muzyki 1 1 (dra J . R a u p p ) , Rozpoczęto również b a d a n i a się o p r a c o w a n i e m prowadzi strojów całokształtu d z i e ­ się i n t e n s y w n e b a d a n i a (dr B . N a w k a ) i socjologiczno-etnograficzne (dr P. etno­ literatury Nowotny, P o r . także D . S t o c k m a n n , Z działalności Instytutu Etnografii przy Nie­ mieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 385. Z c i e k a w s z y c h p r a c placówki berlińskiej należy wymienić R . P e e s c h , Das Berliner Kinderspiel der Gegenwart, B e r l i n 1957; R . W e i n h o l d , Topferwerk in der Oberleusitz, B e r l i n 1958; W. J o c o b e i t , Schafhaltung und Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20 Jahrhunderts, B e r l i n 1961; H . S t r o b a c h , Bauernklagen, B e r l i n 1964. 7 8 Z zakładu drezdeńskiego wyszły m . i n . t a k i e p r a c e , j a k F . S i e b e r a, K . E . F r i t z s с h a, Bergmannische Trachten des 18. Jahrhunderts im Erzgebirge und im Mansfeldischen, B e r l i n 1957; F . S i e b e r , Volíc uńd Volkstümliche Mativik im Festwerk des Baroks, B e r l i n 1960. O b e c n y p r a c o w n i k H . W i l s d o r f jest współ­ a u t o r e m bardzo c i e k a w e j książki Bargbau, Wald, Flósse, B e r l i n 1960. Z c i e k a w s z y c h p r a c Oddziału w R o s t o k u należy wymienić K . Baumgar­ t e n a , Ziemmermannswerk in Mecklenburg. Die Scheune, B e r l i n 1961, o r a z wespół z U . B e n t z i e n , Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, B e r l i n 1963; K . B a u m ­ g a r t e n , Das Bauernhaus in Mecklenburg, B e r l i n 1965. P o r . P. N e d o , Etnografia łużycka w 1959 roku, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 383. 9 1 0 1 1 �496 KRONIKA dr В. N a w k a , d r Z . Musiał) dotyczące p r z e m i a n społeczno-kulturowych c y c h w spółdzielniach p r o d u k c y j n y c h Ośrodek budziszyński wydaje rocznik (Letopis) wychodzący w n y c h działach (A. Język i l i t e r a t u r a , B . H i s t o r i a , C . L u d o z n a w s t w o ) . a t l a s strojów l u d o w y c h trzech Dalej odręb­ redaguje ( S e r b s k e Národně D r a s t y - S o r b i s c h e V o l k s t r a c h t e n ) , którego dotąd ukazały się 4 z e s z y t y , o r a z p u b l i k u j e w y d a w n i c t w a tenreihe). Z zachodzą­ ( L P G typ I, I I i I I I ) . ciekawszych prac grafii E . Deutschmanna monograficznych seryjne (Spisy — Schrif- wymienić należy z z a k r e s u łużycką sztukę b u d o w n i c t w a serbscy m u z y k a n c i ludowi i instrumenty muzyczne 12 drewnianego etno­ oraz J . R a u p p a . B a d a c z a Słowiańszczyzny z a i n t e r e s u j e niewątpliwie i n s t y t u t o w e a r c h i w u m madzące f i l m o - i fono-teki dotyczące zwyczajów ludowych i folkloru Łużyc oraz materiały z w y w i a d ó w t e r e n o w y c h w o d n i e s i e n i u do l i t e r a t u r y Wspomnieć należy również o i n s t y t u c i e s z t u k i l u d o w e j Volkskunstforschung) W kierowanym placówce t e j , podległej do niedawna jeszcze ludowej. w L i p s k u ( I n s t i t u t für przez ministerstwu kultury, prowadzi gro­ muzycznego prof, d r P. Nedo. się p o s z u k i w a n i a n o w e w d z i e d z i n i e t k a n i n l u d o w y c h , c e r a m i k i (dr N o a k ) i w y r o b ó w z d r z e w a ich podstawie przygotowuje się odpowiednie wzory n a potrzeby przemysłu. W tere­ i na ar­ c h i w u m i n s t y t u t u zgromadzono już c e n n e zbiory z t e r e n u Łużyc. I I . E t n o g r a f i c z n e placówki W N R D znajdują d z i m e j . D a l e j działy musea". muzealne się s p e c j a l n e m u z e a z z a k r e s u e t n o g r a f i i p o w s z e c h n e j i r o ­ etnograficzne w m u z e a c h r e g i o n a n y c h oraz t z w . „Heimat- D o największych należą niewątpliwie m u z e a z z a k r e s u etnografii p o w s z e c h n e j . P i e r w s z e m i e j s c e z a j m u j e G r a s s i M u z e u m w L i p s k u ( M u s e u m für Vólkerkunde z u L e p z i g ) pod dyrekcją prof, d r H . D a m m a . D l a zwiedzających udostępnione są t y l k o 3 działy. P i e r w s z y obejmuje wytwory kulturowe ludów południowej Azji ( A u s t r a l i i , O c e a n i i , I n d o n e z j i i P ó ł w y s p u I n d y j s k i e g o — k i e r . W. H a r t w i g ) . N a ­ stępny e k s p o n a t y krajów A z j i w s c h o d n i e j (Tybetu, Chin, K o r e i i Japonii — kier. dr W . Bóttger) o r a z o s t a t n i z b i o r y r a d z i e c k i c h r e p u b l i k północnoazjatyckich (myś­ l i w y c h m o r s k i c h i z t a j g i oraz hodowców z t u n d r y i tajgi — k i e r . W. H a r t w i g ) . M a ­ teriały z A f r y k i i A m e r y k i znajdują się w m a g a z y n a c h i t y l k o częściowo udostęp­ n i a n e są d l a badaczy*. M u z e u m p o s i a d a własne w y d a w n i c t w o (Veróffentlichungen des M u s e u m s für Vólkerkunde z u L e i p z i g ) , w którym ukazują się r o z p r a w y o p a r t e n a zgromadzonym materiale. 1 3 1 4 15 Następne w kolejności m u z e u m w Dreźnie ( M u s e u m für Vólkerkunde — J a p a n i s c h e s P a l a i s ) k i e r o w a n e p r z e z dr S. W o l f a n i e posiada w ogóle stałej e k s p o ­ z y c j i . D l a naukowców udostępnione są m a g a z y n y n i e w i e l e różniące się od n i e ­ których s a l w y s t a w o w y c h . W p r z e s t r o n n y c h g a b l o t a c h u s t a w i o n y c h w g układu geograficznego znajdują się bogate zbiory narzędzi p r o d u k c j i , g o t o w y c h w y r o b ó w , b r o n i , m a s e k z A m e r y k i , A f r y k i i A z j i . N i e b r a k również i materiałów z E u r o p y , a wśród n i c h z P o l s k i ( c e r a m i k a i k o s z y k a r s t w o ) . D y r e k c j a m u z e u m redaguje własny p e r i o d y k — w 1963 r. ukazał się t. 22 ( A b h a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des S t a a l i c h e n E . D e u t s c h m a n n , Lausitzer Holzbaukunst, B a u t z e n 1959; J . Sorbische Volksmusikanten und Musikinstruraente, B a u t z e n 1963. Obszerne wprowadzenie do zbiorów opublikował W. H a r t w i g , tische Vólker, L e i p z i g 1958. P o r . W. B ó t t g e r , Fiihrer durch die Ostasiatischen Sammlungen, 1958. W. H a r t w i g , Nordasiatische Vólker, L e i p z i g 1959. 12 Raupp, 13 Südasia- 14 Leipzig 15 �497 K R O N I K A M u s e u m s für Vólkerkunde D r e s d e n ) , w którym pracowników, j a k i osób spoza tej placówki. ogłaszane są artykuły własnych N a przedmieściu D r e z n a z n a j d u j e się t r z e c i e z k o l e i m u z e u m z z a k r e s u e t n o ­ g r a f i i p o w s z e c h n e j , poświęcone wyłącznie k u l t u r z e I n d i a n ( I n d i a n e r m u s e u m R a d e b e u l b e i D r e s d e n ) z w a n e p o p u l a r n i e K a r l - M a y - M u s e u m . K i e r o w n i k i e m tej placówki j e s t P. N e u m a n n . W k i l k u s a l a c h zgromadzono t a m k o m p l e t y odzieży, ozdób, narzędzi, c e r a m i k i , m a s e k i b r o n i i ułożono według poszczególnych g r u p I n d i a n , j a k n p . P u e b l o , N a v a h o , Irokezów, D e l a w a r ó w i t p . 1 6 Z dwóch muzeów etnografii N i e m i e c największe zbiory p o s i a d i a m u z e u m s z t u k i l u d o w e j w Dreźnie k i e r o w a n e p r z e z d r M . B a c h m a n n a (Das Staatliche M u s e u m für V o l k s k u n s t D r e s d e n ) . W tej i n s t y t u c j i zgromadzono zbiory l a l e k , kukiełek i z a ­ b a w e k l u d o w y c h . W k i l k u p o m i e s z c z e n i a c h zestawiono łużyckie szafy m a l o w a n e i miśniki, ceramikę, stroje l u d o w e i wyposażenie wnętrza chałupy chłopskiej. 1 7 D r u g i e m u z e u m mieści się w t z w . „Pergamonie" w B e r l i n i e . Placówka k i e r o ­ w a n a p r z e z prof, d r M e y e r a z a j m u j e t y l k o d w i e s a l e w y s t a w o w e . W j e d n e j z n i c h e k s p o n u j e się narzędzia i w y r o b y k o w a l s t w a l u d o w e g o . W d r u g i e j włókiennictwo, t j . obróbkę l n u i wełny, narzędzia t k a c k i e łącznie z 2 c z y n n y m i k r o s n a m i , stroje l u ­ dowe, w y r o b y z h a f t u i m e b l e . 1 8 W ś r ó d muzeów r e g i o n a l n y c h z działami e t n o g r a f i i n i e m i e c k i e j n a szczególną u w a g ę zasługują m . i n . m u z e u m w E r f u r c i e z wyposażeniem wnętrz k i l k u chałup z T u r y n g i i , w e F r e y b u r g u z działem narzędzi i urządzeń do u p r a w y w i n n e j latorośli i p r o d u k c j i w i n a . W G l a u c h a u , mieście sukienników, z n a j d u j e m y narzędzia t k a c k i e o r a z 48 ksiąg próbek t k a n i n m i e j s c o w y c h rzemieślników. W R o s t o k u udostępnia się etnografom z b i o r y i k o n o g r a f i c z n e strojów l u d o w y c h w y k o n a n e w l a t a c h d w u d z i e s ­ t y c h p r z e z W . B e r g e n r o t h a . W schwerińskim oddziale bardzo ożywioną działalność w z a k r e s i e g r o m a d z e n i a zbiorów p r o w a d z i młody etnograf R . W e n d t , który zebrał p o n a d 50 t y s . eksponatów z M e k l e m b u r g i i . Z n a j d u j e m y t a m duży zbiór o z d o b n y c h pudeł do czepków ( H a u b e n s c h a c h t e l ) , c i e k a w e b r o n y d r e w n i a n e , l a d y do s i e c z k i , wialnie i wyroby bednarskie. I 9 Spośród t z w . „Heimatmuseums" n a u w a g ę zasługują n p . w B a d K o s e n z n a ­ rzędziami i urządzeniami do w y d o b y w a n i a soli, w W a r n e m ü n d e chałupa r y b a c k a z wyposażeniem wnętrza i sprzętami r y b a c k i m i o r a z w B u d z i s z y n i e i Z y t a w i e ze zbiorami tkackimi. O s o b n e m i e j s c e z a j m u j e s k a n s e n n a D o l n y c h Łużycach w S p r e e w a l d z i e w e w s i L e h d e ( F r e i l a n d M u s e u m i n L e h d e k r . L ü b b e n a u ) c z y n n y od 1957 r. S k a n s e n o b e j ­ m u j e całą wieś w części z z a g r o d a m i o d r e w n i a n y c h k o n s t r u k c j a c h węgłowych i sumikowo-łątkowych oraz z s p e c j a l n i e wydzieloną zagrodą-muzeum (chałupa z wyposażonym wnętrzem, s p i c h l e r z e m , świniarnią, szopą z u l a m i i k u r n i k i e m ) . 2 0 P . N e u m a n n , Führer durch das Indianermuseum Redebeul, w y d . 2, D r e s ­ d e n 1962; S . W o l t , P . N e u m a n n , D a s Indianermuseum Radebeul, „Abhandlung e n u n d B e r i c h t e des S t a a t l i c h e n M u s e u m für Vólkerkunde D r e s d e n " , t. 2 2 : 1963, s. 207. 1 6 M . В а с h m a n n, D a s Staatliche Museum für Volkskunst Dresden, Ein überblick uber seine Geschichte und seine Sammlungen, D r e s d e n 1961; t e n ż e , 50 Jahre Staatliches Museum für Volkskunst Dresden, D r e s d e n 1963. 17 P o r . K a t a l o g w y d a n y p r z e z M u s e u m für V o l k s k u n d e : Textilkunst in der überliferten Volkskultur, B e r l i n 1962. Wspomniany etnograf w y d a ł o b s z e r n y k a t a l o g l u d o w y c h narzędzi. P o r . R. W e n d t , Bauernkultur in Mecklenburg. I Das Arbeitsgerat, S c h w e r i n 1962. P o ­ nadto opublikował w 1963 r. krótki p r z e w o d n i k po oddziale e t n o g r a f i c z n y m . 18 19 20 G. K r ü g e r , D a s sorbische „Letopis", S e r i a C , n r 5 : 1963, s. 161. 32 — E t n o g r a f i a Polska, t. X Freiland-Museum im Spreewalddorf Lehde, �498 K R O N I K A III. Archiwa Etnografów zajmujących się kulturą materialną p o w i n n o zainteresować n i e ­ m i e c k i e c e n t r a l n e a r c h i w u m w M e r s e b u r g u (Deutsches Z e n t r a l a r c h i v A b t . M e r s e burg). P o s i a d a ono bogate materiały źródłowe z końca X V I I I i całego X I X w . aż do 1918 r. z t e r e n u w s z y s t k i c h p r o w i n c j i n i e m i e c k i c h , n a s z y c h z i e m północnych i z a ­ c h o d n i c h oraz terenów z a b r a n y c h w okresie zaborów. Odnoszą się one zarówno do m i e j s k i e g o , małomiasteczkowego, j a k i w i e j s k i e g o rzemiosła . W głównym a r c h i ­ w u m w P o c z d a m i e znajdują się c i e k a w e materiały źródłowe z o k r e s u t z w . „kultur kampfu", a w L i p s k u (Dymitrov-Museum) a k t a p o d w o r s k i e różnych r o d z i n m a ­ gnackich. 2I Walerian BADANIA SZWAJCARSKIEGO INSTYTUTU I MUZEUM CHLEBA I Sobisiak PIECZYWA I . Wstęp W o s t a t n i m d w u d z i e s t o l e c i u d a j e się zauważyć zwiększone z a i n t e r e s o w a n i e n a ­ u k o w y m b a d a n i e m c h l e b a i p i e c z y w a . M i m o to w części E u r o p y , szczególnie j e d n a k p o z a nią, poświęca się tej gałęzi w i e d z y z a mało u w a g i . I n t e n s y w n e , pod­ s t a w o w e b a d a n i a były p r z e p r o w a d z a n e z a l e d w i e w k i l k u k r a j a c h w r a m a c h ogól­ n y c h poszukiwań l u d o z n a w c z y c h . A c z k o l w i e k c h l e b i p i e c z y w o zostały w niektórych a t l a s a c h e t n o g r a f i c z n y c h bardzo dobrze s k a r t o g r a f o w a n e , z a l e d w i e A u s t r i a podjęła się dalszego o p r a c o w a n i a p o d s t a w o w y c h założeń b a d a w c z y c h , E r n s t B u r g s t a l l e r ( L i n z ) zajmujący się a u s t r i a c k i m i p r a c a m i a t l a s o w y m i zawarł w y n i k i d o t y c h c z a s o ­ w y c h badań w dwóch r o z p r a w a c h : Austriackie pieczywo świąteczne oraz Pieczywo obrzędowe i potrawy na Boże Narodzenie, stanowiących n a j l e p i e j ugruntowane dzieła n o w o c z e s n y c h badań p i e c z y w a . L e c z m i m o niezwykłych zasług poszczególnych badaczy samo z a g a d n i e n i e z n a j d u j e się j e s z c z e w s t a d i u m początkowych p r a c t e ­ r e n o w y c h . O b o k p r z e p r o w a d z a n i a badań w poszczególnych k r a j a c h k o n i e c z n a jest międzynarodowa współpraca umożliwiająca s t u d i a porównawcze n a d p i e c z y w e m . B a d a n i a n a d p i e c z y w e m — w s z e r o k i m z n a c z e n i u — mają nie t y l k o w a g ę e t n o ­ graficzną, dlatego pozwolę sobie n a następującą definicję: W i e d z a o p i e c z y w i e i c h l e b i e j e s t nauką o p i e c z o n y c h i wyżej rozwiniętych f o r m a c h stałych p o t r a w zbożowych w i c h a s p e k t a c h k u l t u r o w y c h w przeszłości i teraźniejszości. W y w i e n i o n y wyżej i n s t y t u t , „Szwajcarskie A r c h i w u m W i e d z y czywie, Instytut Naukowego Opracowania i Popierania Wiedzy o gnie własne b a d a n i a w S z w a j c a r i i uintensywnić oraz poszerzyć n a n e j e s t do ogólnej w i e d z y o p i e c z y w i e . P o n a d t o staje do d y s p o z y c j i koordynacji. II. Badania pieczywa w Badania pieczywa w Szwajcarii S z w a j c a r i i były d o t y c h c z a s , z małymi wyjątkami, m y w a n e w r a m a c h własnego k r a j u . Dzięki p r a c o m Szwajcarskiego wego o Chlebie i Pie­ Pieczywie", pra­ tyle, ile koniecz­ międzynarodowej słownika utrzy­ gwaro­ już w 1868 r. ukazał się z n a k o m i t y zbiór s z w a j c a r s k i c h n a z w p i e c z y w a , który oprócz materiału współczesnego zawierał również l i c z n e h i s t o r y c z n e dane, z a l i c z a n e Interesujące c z y t e l n i k a z a g a d n i e n i a można łatwo odszukać w k a t a l o g u k o w y m ( R e p . 120 D t. 1—2 oraz R e p . 120 B ) . 21 książ­ �499 K R O N I K A j e s z c z e dzisiaj do „żelaznego z a p a s u " . Z a r ó w n o z t y m o k r e s e m , j a k i ze Szwajcarią związane Hóflera. jest nazwisko Duże pierwszym Rochholza, znaczenie sztandarowym jeszcze dzisiaj w miała którego również można •— j a k o czywa. W swoich praca ogólnych zbiorowa — 1953 r. w ramach ilość kartogramów o r a z niom bazie, wypieku chleba jednakże elementów założeniach zajmował Atlasu obszerny, i pieczywa, jest jako prekursora Maurizio, będąca b a r d z o wartościowa, m i m o faktów. Szwajcarski się w i e l e etnografii syntetyzujący komentarz, przedstawiający technicznego w ogólnej słownik zagadnieniami szwajcarskiej b e z uwzględnienia t a k b a r d z o ważnych również zanadto określić Szwajcara dziełem z z a k r e s u dziejów pożywienia zbożowego, która n o w e w y n i k i b a d a w c z e domagają się w e r y f i k a c j i rowy by publikacja chleba opracowano poświęcony dane etnograficzne i historycznego wiedzy zagadnie­ n a szerszej a więc N i e można było zagłębiać się w szczegóły, aby n i e być pomówionym o zawężanie tego n a d z w y c z a j n e g o warsztatu badawczego. Reasumując można stwierdzić, że w e t n o g r a f i c z n y c h b a d a n i a c h p i e c z y w a caria posiada opracowywanie i pie­ większą rozwoju, o pieczywie. iż gwa­ solidne podstawy. posiadanego Byłoby materiału, jednakże ale również pożądane wyczerpanie i przemysłowo-historycznych ź r ó d e ł . Szczególnie m i l e w i d z i a n e 1 prowadzone, systematyczne badania III. Szwajcarskie nie tylko Szwaj­ dalsze historycznych byłyby równolegle terenowe. Archiwum Wiedzy o Chlebie i P i e c z y w i e 2 1. D a n e h i s t o r y c z n e Dzięki zasługom k i e r o w n i k a , R o b e r t a W i l d h a b e r a , S z w a j c a r s k i e M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n e t w o r z y j e d e n z największych zbiorów p i e c z y w a obrzędowego. Jednakże ze względu n a s w o j e ogólnoetnograficzne z a i n t e r e s o w a n i a M u z e u m n i e mogło p r o ­ wadzić j e d y n i e ośrodka d l a badań n a d c h l e b e m i p i e c z y w e m . D o r o z s z e r z e n i a badań n a d p i e c z y w e m w S z w a j c a r i i brakowało zarówno środ­ ków f i n a n s o w y c h , j a k i fachowców. O s t a t n i o j e d e n z r e g i o n a l n y c h związków z a w o ­ d o w y c h pod k i e r u n k i e m R o b e r t a W i l d h a b e r a zorganizował szereg z n a k o m i t y c h w y ­ s t a w , w czasie których została nawiązana b l i s k a współpraca pomiędzy a u t o r e m L i t e r a t u r a ogólna: P . G e i g e r , R . W i e s s, Atlas der schweizerischen Volkskunde, cz. 1, B a s e l 1953; A . M a u r i z i o , D i e Getreide Nahrung im Wandel der Zeiten, Z u r i c h 1916; t e n ż e , D i e Nahrungsmittel aus Getreide, B e r l i n 1917— 1919; t e n ż e , Die Geschichte unserer Pflanzennahrung von der Urzeiten bis zur Gegenwart, B e r l i n 1927; t e n ż e , Verarbeitung des Getreides zu Fladen seit den vorgeschichtlichen Zeiten, „Anzeiger für s c h w e i z e r i s c h e A l t e r t u m s k u n d e " , NF, t. 18: 1916, s. 20; t e n ż e , Botanisch-Chemisches zur Getreidenahrung der Pfahlbauer, tamże, s. 183 п.; t e n ż e , Die Pflanzenkost der Hungerzeiten und die Nahrungsgeschichte, „Matériaux pour l'étude des c a l a m i t e s " , n r 14: 1927; B i b l i o ­ grafia p r a c A . M a u r i z i o , Schweizerische Archiv Verhandlungen der Schweiz. Naturforschenden Gesellschaft, 1941; O. R h i n e г, Dünne, Wahe, Kuchen, Fladen, Zeiten. Die Wortgeographie des Fladenkuchens mit Belag und ihre volkskundlichen Hintergriinde in der deutschen Schweiz, F r a u e n f e l d 1958; E . L . Rochholtz, Deutscher Glaube und Brauch, cz. 1, B e r l i n 1867, 297 ff, Das Allerseelenbrot, cz. 2, s. 267 — Rotes Geback; F . S t a u b, Das Brot im Spiegel schweizerdeutscher Volkssprache, L e i p z i g 1868. L i t e r a t u r a r e g i o n a l n a : A . B r u c k n e r , D i e Zunft der Brotbecken, B a s e l 1956; F . D o r c h n e r , D a s Brot und seine Herstellung in Graubünden und Tessin, W i t e r t h u r 1936; A. M e i e r , D a s Backerhandwerk im alten Bern, B e r n 1939; G . M a i l e r , Das Brot im Baselbieter Volksleben, „Schweizeris c h e s A r c h i v " z „Schweizerisches A r c h i v für V o l k s k u n d e " , t. 37: 1939 z. 1; S . S e reff, D a s Zürischer Backereigewerbe, Z u r i c h 1911; A . S t e i n e g ' g e r , Entwicklung des Schaffhauser Backergewerbes, „Schweizerisches A r c h i v " , z. 30: 1953. 1 2 N a z y w a n e dalej w skrócie: I n s t y t u t . �500 K R O N I K A a S z w a j c a r s k i m Związkiem P i e k a r z y i Cukierników, która od 1950 r. p r z e j a w i a się w e wspólnym o r g a n i z o w a n i u w y s t a w , badań t e r e n o w y c h i o p r a c o w y w a n i u m a t e r i a ­ ł ó w (por. p r z y p . 1). Rozwijająca się współpraca doprowadziła do u t w o r z e n i a i n s t y t u t u n a u k o w e g o . W 1960 r. S z w a j c a r s k i Związek Mistrzów P i e k a r s k i c h i C u ­ k i e r n i c z y c h z o k a z j i 7 5 - l e c i a i s t n i e n i a utworzył p r z y f i n a n s o w e j p o m o c y S z w a j c a r ­ skiego Przemysłu P i e k a r n i c z e g o fundację „Szwajcarskie A r c h i w u m W i e d z y o C h l e ­ bie i P i e c z y w i e " . 2. Z a d a n i a i o r g a n i z a c j a Zadaniem Instytutu jest naukowe, kulturowo-historyczne opracowywanie i r o z p o w s z e c h n i a n i e w i e d z y o c h l e b i e i p i e c z y w i e . Pojęcie w i e d z y o c h l e b i e i p i e - R y c . 1. W i d o k b u d y n k u S z w a j c a r s k i e g o Muzeum Chleba i Pie­ czywa w Lucernie Ze zbiorów Muzeum w Lucernie c z y w i e obejmuje w poszerzonej f o r m i e także proces w y p i e k u , począwszy od p r z y ­ g o t o w a n i a mąki, w s z e l k i e rodzaje c h l e b a i p i e c z y w a , d z i e j e rzemiosła p i e k a r n i c z e g o i związana z n i m o c h r o n a i pielęgnacja dóbr k u l t u r o w y c h , j a k również z w y c z a j e oraz p o p i e r a n i e n a u k o w y c h badań. W związku z t y m mogłyby być f u n d o w a n e s t y ­ p e n d i a i n a g r o d y , p r z e p r o w a d z a n e k o n k u r s y , z a l e c a n e p r a c e itp. K i e r o w n i c t w o podlega R a d z i e I n s t y t u t u . R a d a od c z a s u p o w s t a n i a I n s t y t u t u składa się z 9 osób, tworzących znakomitą obsadę. P r e z e s u r a s p o c z y w a w ręku b y ­ łego męża s t a n u związanego z nauką i kulturą S z w a j c a r i i . Z r a m i e n i a s z w a j c a r s k i e ­ go l u d o z n a w s t w a działa k i e r o w n i k S z w a j c a r s k i e g o M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , j e s t także p r z e d s t a w i c i e l etnografii ogólnej, profesor u n i w e r s y t e t u o r a z autor, który wyspecjalizował się w w i e d z y o chlebie i p i e c z y w i e . Prócz tego w skład R a d y w c h o ­ dzą w y b i t n i f a c h o w c y różnych d z i e d z i n . J a k o d o r a d c a współpracuje także d y r e k t o r �K R O N I K A 501 S z w a j c a r s k i e j P i e k a r n i c z e j Szkoły Z a w o d o w e j . T u pozwolę sobie n a k i l k a ogólnych u w a g . N o w o c z e s n a w i e d z a o p i e c z y w i e c o r a z b a r d z i e j o d d a l a się — w m e t o d y c e , wartościowaniu, i n t e r p r e t a c j i i z n a c z e n i u — od powstałego w p i e r w s z y m ćwierć­ w i e c z u naszego s t u l e c i a k i e r u n k u . D a w n i e j s z y m s p e k u l a t y w n y m p r z e c i w s t a w i a się r z e c z o w e i n t e r p r e t a c j e , zaś s y m b o l i c z n e z n a k i tłumaczone są ostrożniej i t y l k o n a p o d s t a w i e o d p o w i e d n i e j d o k u m e n t a c j i . B e z p r z e s a d y można powiedzieć, że w p ł y w z a w o d o w y c h p i e k a r n i n a d o m o w e w y p i e k a n i e był większy niż d o t y c h c z a s m n i e ­ m a n o . D l a t e g o autor uważa z a k o n i e c z n e , a b y n a u k o w i e c zajmował się p i e k a r n i c t w e m n i e t y l k o od s t r o n y n a u k i , a l e poznał dawniejszą i współczesną fachową technologię p i e k a r n i c t w a , a b y nawiązała się ścisła współpraca pomiędzy p r z e d s t a ­ w i c i e l a m i n a u k i i z a w o d u . A u t o r mógłby wskazać szereg potknięć, których można by było uniknąć p r z y lepszej znajomości z a w o d u i p r z y współpracy z przemysłem piekarniczym. N a s z S z w a j c a r s k i I n s t y t u t , j a k to było p o w i e d z i a n e n a p o s i e d z e n i u R a d y , p o ­ łączył ściśle świat z a w o d o w y z nauką. D o tej pory nie n o t o w a n o b o w i e m f a k t u połączenia n a u k i z praktyką zawodową. D a l s z e w y w o d y p o w i n n y wykazać, że I n s t y t u t n a s z k r o c z y już tą drogą n a g r u n c i e międzynarodowym. także 3. Oddziały W skład I n s t y t u t u wchodzą następujące oddziały: M u z e u m , A r c h i w u m , B i b l i o ­ t e k a , O c h r o n a i k o n s e r w a c j a h i s t o r y c z n y c h obiektów i zwyczajów, S e k c j a badań, Międzynarodowa k o o r d y n a c j a , o p i e k a n a d k o m i s j a m i b a d a w c z y m i . Muzeum W m a j u 1963 r. d o k o n a n o o t w a r c i a S z w a j c a r s k i e g o M u z e u m C h l e b a i P i e ­ c z y w a w pobliżu z a w o d o w e j szkoły p i e k a r s k i e j , co z w i e l u względów odpowiadałoby i d e a l n e m u rozwiązaniu. P a r ę u w a g o ukształtowaniu m u z e u m : zarówno zewnętrzna e l e w a c j a , j a k i f o r m y wnętrz zostały rozwiązane w e d ł u g n o w o c z e s n y c h w y m o g ó w , zgodnie z p r z e z n a c z e n i e m o b i e k t u . W y m o g i n o w o c z e s n e g o m u z e u m p i e c z y w a p o s t u ­ lują p r z e d e w s z y s t k i m równomierne p r o m i e n i o w a n i e świetlne i cieplne oraz w y s t r z e ­ ganie się dużych w a h a ń t e m p e r a t u r y . S z e r e g o k i e n u m i e s z c z o n y c h w y s o k o w ścia­ n i e bocznej z a p e w n i a te w a r u n k i . Oświetlenie s u f i t o w e składa się z małych reflektorów u m i e s z c z o n y c h w k w a d r a t o w y c h o t w o r a c h , dzięki c z e m u o t r z y m u j e się dobre, n i e z b y t ostre światło, umożliwiające równomierną iluminację. Ponieważ r e f l e k t o r y są r u c h o m e , można j e w r a z i e potrzeby p r z y p e w n y c h e k s p o z y c j a c h t a k ustawiać, a b y światło i c h koncentrowało się w żądanym p u n k c i e . D a l e j wewnętrzne wyposażenie składa się ze z n o r m a l i z o w a n y c h w i t r y n s z k l a n y c h , dających się r o z ­ m a i c i e ustawiać. Spoczywają one n a n o w o c z e s n y c h , m e t a l o w y c h stelażach n i e r z u ­ cających się w oczy. T e s a m e gabloty mogą być również z a w i e s z a n e n a ścianie. A b y sprostać współczesnym w y m o g o m , obok małej, stałej w y s t a w y s z w a j c a r ­ skiego c h l e b a i p i e c z y w a , w i n n y być również w y s t a w y z m i e n n e , w których dałoby się przedstawić j e d e n temat. O b e c n a w y s t a w a z m i e n n a , pomijając w y s t a w ę stałą, p r z e d s t a w i a e u r o p e j s k i e p i e c z y w o obrzędowe. D z i e l i się o n a n a t r z y z a s a d n i c z e g r u ­ p y : w p i e r w s z e j z n a j d u j e się p i e c z y w o używane w obrzędach d o r o c z n y c h , w d r u ­ giej w obrzędach r o d z i n n y c h , w ostatniej zaś p i e c z y w o n i e związane z d o r o c z n y m i i r o d z i n n y m i obrzędami. S e t k i eksponatów stwarzają z n a c z n e możliwości studiów porównawczych. W y s t a w a uzyskała duży rozgłos. Z n a n y etnograf i członek R a d y I n s t y t u t u , R o b e r t W i l d h a b e r , zorganizował ją z o g r o m n y m nakładem p r a c y , s t w a ­ rzając ekspozycję przejrzystą z z a c h o w a n i e m koniecznego k o l o r y t u . S u k c e s e m t y m M u z e u m zdobyło sobie u z n a n i e również wśród szerokiego społeczeństwa. �502 K R O N I K A Z e k s p o n o w a n i e m p i e c z y w a wiąże się ściśle z a g a d n i e n i e k o n s e r w a c j i . Z róż­ n y c h s t o s o w a n y c h cizisiaj m e t o d t r z e b a wymienić sposób k o n s e r w a c j i z a pomocą a r s z e n i k u . M a to j e d n a k d w i e c e c h y u j e m n e . P o p i e r w s z e p i e c z y w o b l e d n i e i t r a c i swoją pierwotną objętość. P o drugie^ p r z y o p e r o w a n i u t a k z a k o n s e r w o w a n y m p i e c z y w e m t r z e b a stale pamiętać, że m a się do c z y n i e n i a z trucizną. I n n a m e t o d a polega n a w y d o b y c i u z p i e c z y w a miękisza i zastąpienia go woskowatą masą. T ę właśnie n a j l e p i e j w y p r ó b o w a n ą technikę rozwinął autor. D o s t a r c z o n e p i e c z y w o należy przechowywać p r z e z parę d n i w m i e j s c u w i l g o t n y m i n i e narażonym n a duże w a h a n i a t e m p e r a t u r y . P r z e d konserwacją należy naprawić u s z k o d z e n i a , n a ­ stępnie zaś można zaaplikować i n j e k c j e z c h e m i c z n y m i , owadobójczymi środkami. P o w i n n y one być w s t a n i e g a z o w y m , a b y po wstrzyknięciu rozeszły się m a k s y m a l - R y c . 2. F r a g m e n t wnętrza S z w a j c a r s k i e g o Muzeum Chleba i Pieczywa w Lucernie Ze zbiorów Muzeum w Lucernie nie po wnętrzu p i e c z y w a . Następnie należy z w i e r z c h u pokryć p i e c z y w o warstwą b e z b a r w n e g o l a k i e r u . L a k i e r o w a ć t r z e b a w t e n sposób, a b y n i e było zupełnie l u b p r a w i e zupełnie widać połysku. P r z y stałej k o n t r o l i — a gdy z a j d z i e potrzeba p o n o w i e n i u ' zabiegu przetrwać injekcji i lakierowania czas nieograniczony. Nawet po — pieczywo latach t a k zabezpieczone pieczywo to w y g l ą d a przy może zupełnie świeżo, j a k z p i e c a . Jeśli i d z i e o stałą wystawę, I n s t y t u t o g r a n i c z a ją do o b s z a r u S z w a j c a r i i ; w y ­ stawa z a w i e r a p i e c z y w o , narzędzia p i e k a r s k i e oraz o b i e k t y Szwajcarii w y k r a c z a się t y l k o w t e d y , cechowe. Poza gdy i d z i e o e k s p o n a t y z dziedziny granice wiedzy ogólnej o p i e c z y w i e , dające podstawową, naukową dokumentację. W t y m względzie zgromadzono mile małą widziane, kolekcję gdyż odlewów dotychczasowa modeli antycznych. Poszerzenie decentralizacja stwarza trudności J a k d a l e k o pod t y m względem można się będzie posunąć, w y k a ż ą próby. jej byłoby badawcze. �503 K R O N I K A Archiwum Z a d a n i e m jego j e s t g r o m a d z e n i e p i s e m n e j i g r a f i c z n e j d o k u m e n t a c j i , w s z e l k i e g o r o d z a j u źródeł, o p r a c o w y w a n i e i c h i zakładanie k a r t o t e k , a m i a n o w i c i e a) k a r t o t e k i w s z e l k i c h p u b l i k a c j i według autorów i w porządku r z e c z o w y m (będą w n i c h u c h w y c o n e także p e r i o d y k i i r e f e r a t y ) , b) k a r t o t e k i p r o c e s u p r o d u k c j i według p o ­ działu n a p r o d u k t y i i c h z a s t o s o w a n i e ( j a k chleb, p i e c z y w o , w y r o b y c u k i e r n i c z e , kształty, n a z w y , r e c e p t u r a , d a n e h i s t o r y c z n e , g w a r o w e , przysłowia, c y t a t y , pieśni, o p o w i a d a n i a , legendy, b a j k i itp.); c) k a r t o t e k a geograficzna i k a r t o t e k a do dziejów rzemiosła i przemysłu p i e k a r n i c z e g o . P o z a t y m p r z e w i d z i a n e jest założenie k o l e k c j i fotografii i przeźroczy, j a k r ó w ­ nież w y k a z bibliotek, archiwów i muzeów zajmujących się p i e c z y w e m , względnie posiadających d a n e z tego z a k r e s u . Biblioteka Z a d a n i e m biblioteki jest gromadzenie wszelkiej literatury naukowej (publika­ cje s a m o d z i e l n e i p e r i o d y k i ) n i e wchodzącej w z a k r e s p r a c a r c h i w a l n y c h . S t o s u n ­ k o w o mało j e s t — w ścisłym z n a c z e n i u — p r a c s a m o d z i e l n y c h z z a k r e s u w i e d z y 0 c h l e b i e i p i e c z y w i e . P o n a d t o b i b l i o t e k a w i n n a prowadzić właściwą literaturę fachową i dotyczącą dziejów przemysłu. D a l e j w y d a j e się a u t o r o w i koniecznością w p r o w a d z e n i e p r z e z bibliotekę j a k o a n e k s u do ogólnej w i e d z y o p i e c z y w i e także współczesnych piśmiennych źródeł obejmujących s t a r e k u l t u r y b a s e n u M o r z a Ś r ó d ­ ziemnego. Z wyjątkiem E g i p t u , który został p r z e z n a s o p r a c o w a n y (por. p r z y p . 1), b r a k dobrze p o d b u d o w a n y c h źródłowych opracowań. Dalszą lukę s t a n o w i b r a k p r e h i s t o r y c z n e g o o p r a c o w a n i a o b s z a r u E u r o p y . Z n a k o m i t e w s w o i m r o d z a j u dzieło W a l t e r a v. S t o k a r s a D i e Urgeschichte des Hausbrotes (Pradzieje domowego chleba) została częściowo p o p r z e d z o n a z n a l e z i s k a m i z s z e r e g u miejscowości ( j a k B y l a n y , K a r a n o w o ; Kyfháuser). Możemy się spodziewać, że z a parę l a t u z y s k a m y n o w y o b r a z najwcześniejszych dziejów europejskiego p i e c z y w a . 4. O c h r o n a i k o n s e r w a c j a obiektów i zwyczajów Jeśli idzie o ochronę i konserwację zabytków, n i e można przedłożyć jakiegoś ustalonego p r o g r a m u . W z a k r e s i e z a c h o w a n i a zwyczajów należy nadmienić, że t y l k o pozornie niemożliwe jest o p a r c i e się w p ł y w o m nowoczesności. I s t n i e j e dużo przykładów z z a k r e s u l u d o z n a w s t w a wyraźnie wskazujących, że tego r o d z a j u p o c z y n a n i a paść mogą n a o w o c n y grunt. Można b y t u przytoczyć interesujący przykład. C h o d z i p r z y t y m o z w y i z a j t z w . „króla f a s o l o w e g o " l u b „królewskiego c i a s t a " . W d n i u T r z e c h Króli, a więc 6 s t y c z n i a , s t a w i a się n a stole „królewskie c i a s t o " , w którym zapieczone jest z i a r n o f a s o l i l u b mała f i g u r k a . K t o z n a j d z i e s c h o w a n y przedmiot, zostanie obwołany królem d n i a i o t r z y m a m o c r o z k a z y w a n i a 1 władania. Z w y c z a j ten p o s i a d a b a r d z o dawną i rozległą tradycję, a był w S z w a j ­ c a r i i już n a w y m a r c i u . W 1952 r. podjęliśmy próbę o c a l e n i a tego z w y c z a j u przed z a n i k i e m . Dzięki działalności p r z e d s t a w i c i e l k i naszego I n s t y t u t u można było uwieńczyć próbę niesłychanie dużym s u k c e s e m przejawiającym się w t y m , że dziś ponad 100 000 r o d z i n s z w a j c a r s k i c h znów k u l t y w u j e t e n z w y c z a j . T a próba wykazała, że m i m o z a a b s o r b o w a n i a n o w o c z e s n y m i możliwościami spędzania c z a s u , s z e r o k i e r z e s z e ludności n i e t y l k o n i e odżegnują się od z a c h o w a n i a t r a d y c j i , ale skłonne są n a w e t do przyjęcia n o w y c h , d o b r y c h zwyczajów. 5. S e k c j a badań Także w tę dziedzinę mógł wkroczyć I n s t y t u t z całą energią. P r z y c z y m okazało się koniecznością prowadzenie badań terenowych. Wzięto głównie pod uwagę te �504 K R O N I K A tereny, które n a j b a r d z i e j zagrożone były w o s t a t n i m m o m e n c i e została p r z e b a d a n a tal. Dalej neński. rozbudową. rezultacie od sezonu badawczego pomieszczeń p i e k a r n i c z y c h i pieców. W się, że w ciągu I t a k właśnie dolina alpejska L o t s c h e n - w różnych c o r o c z n y c h k a m p a n i a c h b a d a w c z y c h W Okazało współczesną leżąca w y s o k o przebadano 1958/1959 p r z e b a d a n o wyniku badań powstały o s t a t n i c h 10 l a t chłopski w y p i e k dwie chleba w obszar 50 publikacje. piekarniach i p i e c a c h p i e k a r n i c z y c h spadł o 30%>. T a duża l i c z b a z m u s z a do dalszego wadzania cenny badań, gdyż w przeciwnym razie mógłby przepaść ber­ piekarń, n a zawsze przepro­ bardzo materiał. R y c . 3. S z w a j c a r s k i e p i e c z y w o n a dzień św. Mikołaja Ze zbiorów Muzeum w Lucernie B a d a n i a n a obszarze z a g r a n i c z n y m rozciągają się n a kręgi k u l t u r o w e b a s e n u M o r z a Śródziemnego, a służą i m od 1956 r. l i c z n e podróże p o s z u k i w a w c z e od H i s z ­ p a n i i po Kretę i północne wybrzeże A f r y k i . N i e z w y k l e szczegółowego o p r a c o w a n i a doczekał się materiał s t a r o e g i p s k i . P o o p r a c o w a n i u s t r o n y technologicznej p r z e - �505 K R O N I K A szukano drobiazgowo staroegipskie doprowadziło do p i e r w s z e j przebadano naszego źródła typologii znaczenie pieczywa w I n s t y t u t u z tego pod względem staroegipskiego staroegipskim zakresu przywiązują chleba życiu rodzaju pieczywa, i pieczywa. i wierzeniach. główną wagę co Następnie Publikacje dokumentacji oraz o p i e r a n i u się n a źródłach. 6. Międzynarodowa k o o r d y n a c j a i o p i e k a k o m i s j i b a d a w c z y c h Aktualny jako stan wiedzy nieodzowną o chlebie konieczność, przy i pieczywie w prowadzeniu szerokim znaczeniu badań narodowych, postuluje nawiązanie W R y c . 4. S z w a j c a r s k i e p i e c z y w o Ze współpracy pomiędzy międzynarodowej. poszczególnymi wymagających Do zbiorów tej badaczami międzynarodowych Muzeum pory tej noworoczne w istniały Lucernie niestety specjalności. badań należy wkroczyć n o w i c i e współpracy pomiędzy światem n a u k o w y m . W zrobił już początek. Wczesną wiosną s z e n i a Mistrzów P i e k a r s k i c h , w Także zaledwie przy kontakty zagadnieniach n a nowe tory, a m i a ­ tej d z i e d z i n i e I n s t y t u t n a s z bieżącego r o k u Międzynarodowa U n i a skład której wchodzą Zrze­ członkowie 20 krajów, zo­ bowiązała się n a k o n g r e s i e w Paryżu do ścisłej współpracy ze s z w a j c a r s k i m I n s t y ­ tutem, uznając powstałej w go równocześnie za siedzibę r e z u l t a c i e międzynarodowej międzynarodowych komisji badawczej (Francja) oraz znani n a u k o w c y E . Burgstaller (Austria) należą: badań. Do R. Schuller i P. F . Pelschenke (Niem­ c y ) . Opiekę n a d komisją s p r a w u j e I n s t y t u t . W związku z V I Międzynarodowym K o n g r e s e m N a u k A n t r o p o l o g i c z n y m nologicznych były poruszane zagadnienia wiedzy o pieczywie. Ernst i Et- Burgstaller �506 K R O N I K A zobowiązał się w r a z z a u t o r e m do p r z y g o t o w a n i a środkowoeuropejskiego a t l a s u etnograficznego mającego n a c e l u zapełnienie o g r o m n y c h l u k b a d a w c z y c h , które w t y m z a k r e s i e istnieją w w i e l u k r a j a c h e u r o p e j s k i c h . W c e l u p r z e p r o w a d z e n i a s y s t e m a t y c z n y c h badań i o p r a c o w a n i a kartogramów autor miał przygotować o d ­ p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z . K w e s t i o n a r i u s z t e n d z i e l i się n a następujące części (z l i c z ­ nymi podgrupami): I. C z y c h l e b j e s t głównym pożywieniem, czy n i e ? 1. C z y można go określić j a k o główne pożywienie? 2. Jeżeli n i e służy z a główne pożywienie, co go zastępuje l u b uzupełnia? 3. C z y chleb j e s t pożywieniem w y j ą t k o w y m l u b spożywanym w określonym czasie? I I . R o d z a j zbóż używanych do w y p i e k u c h l e b a j a k o pożywienia codziennego. I I I . Z a k w a s z a n i e (spulchnianie) chleba. IV. Proces wypieku. V . Z a k a z y obowiązujące p r z y p i e c z e n i u . V I . Najważniejsze kształty c h l e b a domowego ( p y t a n i e to można również rozciąg­ nąć n a c h l e b w y p i e k a n y p r z e z p i e k a r z y ) . V I I . Sposoby p r z e c h o w y w a n i a . V I I I . C y k l wypieku. I X . Z w y c z a j e związane z d z i e l e n i e m c h l e b a (kwestię tę można b y rozszerzyć n a w s z y s t k i e z w y c z a j e dotyczące stołu i spożywania, o i l e związane są z c h l e ­ bem). X . Pieczywo. 1. C z y w y p i e k a się p i e c z y w o n a użytek c o d z i e n n y ? 2. C z y sporządza się p i e c z y w o w związku z jakimś określonym t e r m i n e m ? 3. Poszczególne kształty p i e c z y w a . D a l e j ustalono w Paryżu centralną siedzibę d l a k o o r d y n a c j i , a j a k o s e k r e t a r z a z a p r o p o n o w a n o a u t o r a . K o m i s j a t a k a p o w s t a n i e z E r n s t e m B u r g s t a l l e r e m n a czele, któremu p r z y p a d a zasługa w s k a z a n i a i umożliwienia międzynarodowej współpracy. S z w a j c a r s k i I n s t y t u t chętnie p o d e j m i e się opieki. W t e n sposób można by w z a j e m n i e n a dużym obszarze osiągnąć o w o c n e połączenie n a u k i ze światem z a w o d o w y m . Max Tłum. z niemieckiego Irena Nizińska międzynarodowym Wahren (Berno) �