https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06cf812013b5134e24ce97f2809ea2e1.pdf bb8f1af375fc9784c64ecb401e1d7eb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:542 Title A name given to the resource Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.17-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T WITOLD DYNOWSKI Y I K U Ł ETNOGRAFIA W A K T U A L N Y C H TENDENCJACH N A U K SPOŁECZNYCH * Y ROZWOJOWYCH Przyszłość n a u k , przyszłość n a u k społecznych, a w t y m a n t r o p o l o g i i i etnologii, jest już od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m szczególnych zastanowień ze s t r o n y w i e l u w y b i t n y c h naukowców I c h w y p o w i e d z i można t r a k t o ­ wać jako z jednej s t r o n y w y r a z i n d y w i d u a l n y c h n a d z i e i i niepokojów, z d r u g i e j j a k o o b j a w zainteresowań tą sprawą ze s t r o n y i n s t y t u c j i , z któ­ r y m i w t e n l u b ininy sposób b y l i l u b są związani. Instytucją p r z e j a w i a ­ jącą szczególnie żywe zainteresowanie tą sprawą jest U N E S C O . Już X I I I Sesja (październik—listopad 1964) Generalnej k o n f e r e n c j i Unesco udzieliła S e k r e t a r i a t o w i pełnomocnictw do p r z y g o t o w a n i a p r z e ­ glądu p o d s t a w o w y c h t e n d e n c j i występujących w badaniach będących p r z e d m i o t e m n a u k o człowieku i jego k u l t u r z e . P e w n e iprace p r z y g o t o ­ w a w c z e wszczęto już w 1962 r o k u i dotyczyły one s y t u a c j i w n a u k a c h p r z y r o d n i c z y c h . Prace zasadnicze rozpoczęto w zasadzie w 1965 r o k u i i c h organizacją zajął się S e k r e t a r i a t Wydziału N a u k Społecznych. W e ­ dług o p i n i i ekspertów p i e r w s z y etap prac w i n i e n zakończyć się p u b l i ­ kacją specjalnego odczytu w r o k u 1968. Dotyczyłby o n psychologii, a n t r o ­ p o l o g i i społecznej i k u l t u r a l n e j , socjologii (łącznie z socjologią stosunków p o l i t y c z n y c h ) i n a u k ekonomicznych. W p e w n y m zakresie zawierałby również e l e m e n t y d e m o g r a f i i i językoznawstwa, a zapewne f i l o z o f i i i historii . 2 * Podstawą tego T e r m i n u etnografia artykułu była odpowiedź n a ankietę — Wydziału I używam t u w s z e r o k i m jego r o z u m i e n i u , obejmującym PAN. pojęcie etnologii, a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r a l n e j itp. 1 C. L é v i - S t r a u s s , Today's crisis in anthropology, l i s t o p a d 1961, s. 12—17; t e n ż e , Anthropology, rent Anthropology", " T h e Unesco its achievements kwiecień 1966, s. 124—128; t e n ż e , The scope Courier", and future, of "Cur­ anthropology, tamże, s. 112—124. W y k ł a d i n a u g u r a c y j n y wygłoszony w C o l l e g e de F r a n c e 5 I 1960; S. T a X, Horizons 2 of anthropology, Prace nad przygotowaniem N e w Y o r k 1965. przeglądu w z a k r e s i e n a u k : filozofii, h i s t o r i i , p r a ­ w a , s z t u k i , mają rozpocząć się w 1967 r. 2 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �18 WITOLD DYNOWSKI Do przeglądu tego przywiązuje się wielką wagę, przedstawiciele Unes­ co b o w i e m sądzą, że m i m o istniejących różnic między n a u k a m i poszcze­ gólnych państw i narodów generalny przegląd nurtujących w nich t e n ­ d e n c j i r o z w o j o w y c h może stanowić, jeżeli n i e drogowskaz, t o w każdym razie ułatwienie w dostrzeganiu i p o d e j m o w a n i u rozwiązań istotnie waż­ n y c h problemów badawczych. Miałby on również na celu ułatwienie n a ­ wiązania n o w y c h i intensyfikację już zaczętych badań międzydyscyplinarn y c h . Należy się również spodziewać, że przegląd t e n zdoła uchwycić zmieniające się s t o s u n k i między poszczególnymi d y s c y p l i n a m i i być może wpłynie na u a k t u a l n i e n i e i uściślenie istniejącej s y s t e m a t y k i nauk, w t y m nauk dotyczących człowieka i k u l t u r y . I. Z A K R E S ZAINTERESOWAŃ P O Z N A W C Z Y C H W STOSUNKU W I E D Z Y O CZŁOWIEKU I SPOŁECZEŃSTWIE DO OGÓLNEJ Spośród d y s c y p l i n zajmujących się kulturą człowieka etnografia o d ­ różnia się nie t y l e ściśle w y d z i e l o n y m zakresem zainteresowań b a d a w ­ czych, i l e raczej specyficznym p u n k t e m w i d z e n i a p r o b l e m a t y k i k u l ­ t u r y . Można b y powiedzieć, że chodzi t u o integralność spojrzenia na człowieka j a k o osobowość kulturową i na społeczność j a k o na twór k u l ­ t u r o w y . T a integralność w t r a k t o w a n i u k u l t u r y m a swoje odległe t r a ­ dycje w naszej d y s c y p l i n i e . Charakteryzowała ona zarówno e w o l u c j o n i z m , j a k i f u n k c j o n a l i z m , choć niewątpliwie p r z e d m i o t badań, przedmiot o w e j i n t e g r a c j i był nieco i n n y w ujęciu każdego iz t y c h kierunków . D z i ­ siejsza etnografia polska nie jest wyraźnie kontynuatorką któregoś określonego w i e l k i e g o k i e r u n k u myśli etnologicznej, lecz j e j rodowód sięga właściwie w s z y s t k i c h ważnych prądów myślowych dotyczących k u l t u r y człowieka. Już od zarania swego istnienia etnologia stawiała sobie d w a generalne p r o b l e m y badawcze: równość i zróżnicowanie k u l t u r , czy istnieją i j a k i e są tego p r z y c z y n y . W t o k u swego r o z w o j u myśl etnologiezna akcentowała silniej bądź jedno, bądź d r u g i e z t y c h pytań. Dzisiaj w d y s c y p l i n i e naszej mówimy także o potrzebie indywidualizującego i generalizującego spojrzenia na kulturę człowieka. Indywidualizujący kąt w i d z e n i a zmierza do ustalenia s p e c y f i k i k u l t u r o w e j g r u p czy środo­ w i s k , generalizujący — do formułowania p r a w o coraz wyższym s t o p n i u uogólnienia. W t e n sposób wychodząc od p y t a n i a , co l u d z i różni i d z i e l i 3 3 N a t e n a s p e k t s p r a w y n i e dość s i l n y n a c i s k kładli h i s t o r y c y rnyśli e t n o l o g i c z ­ nej i stąd t a k częste w l i t e r a t u r z e n i e p o r o z u m i e n i a polegające n a p r z e c i w s t a w i a n i u sobie t y c h dwóch kierunków. P o r . R . L o w i e , New York radziecka, 1935, s. 121; J . L u t y ń s k i , W r o c ł a w 1957, s. 167. The history Ewolucionizm w of ethnological etnologii a theory, etnografia �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 19 SPOŁECZNYCH między sobą, oraz ustalenia c h a r a k t e r u t y c h różnic i podobieństw docho­ d z i m y do p y t a n i a bardziej szczegółowego, a jednocześnie poprzez swój p u n k t odniesienia bardziej abstrakcyjnego, to znaczy do p y t a n i a o p r z y ­ czyny zróżnicowania. Oczekiwana odpowiedź w i n n a być sformułowana nie w kategoriach państwa czy n a r o d u , ale ludzkości. Tematycznie rzecz biorąc etnografia polska okresu powojennego z a j ­ m u j e się d w o m a w i e l k i m i g r u p a m i zagadnień: 1. Procesami przekształceń społeczeństw o t r a d y c y j n e j k u l t u r z e r o l ­ niczej, chłopskiej ( t y p u europejskiego) w nowoczesne społeczeństwa, w których wiodącym procesem społeczno-ekonomicznym jest i n d u s t r i a l i ­ zacja i urbanizacja. 2. Procesami przekształceń społeczności pozaeuropejskich o p l e m i e n ­ nej organizacji społecznej l u b różnorodnych f o r m a c h f e u d a l i z m u w spo­ łeczeństwa nowoczesne o scentralizowanej władzy państwowej i elemen­ tach i n d u s t r i a l i z a c j i ; szczególnie — procesami przekształceń Społeczności pastersko-nomadycznych w nowoczesne społeczeństwa, w których t w o r z y się zarówno r o l n i c z y , osiadły t y p k u l t u r y , j a k i zaczątki i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji. W odniesieniu do pierwszej z t y c h g r u p zagadnień zebrano już w i e ­ le materiału dokumentacyjnego na terenie p o l s k i m (monografie regio­ nów, w s i , monografie w y b r a n y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j ) . Materiał zebrany stanie się podstawą syntez i posłuży do prób ustalenia p e w n y c h prawidłowości, głównie o charakterze twierdzeń h i s t o r y c z n y c h . W t e j c h w i l i podejmowane są próby syntezy materiału p o l s k i e g o . D a l s z y m etapem będzie porównanie prawidłowości p r z e m i a n na terenie P o l s k i z prawidłowościami t y c h procesów na terenie i n n y c h krajów o analo­ gicznych t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r a c h a g r a r n y c h i znajdujących się dziś w podobnych w a r u n k a c h ustrojowo-gospodarczych (europejskie k r a j e D e m o k r a c j i L u d o w y c h ) . Wyższym stopniem generalizaeji będzie porów­ nanie przebiegu t y c h procesów n a terenie europejskich krajów D e m o ­ k r a c j i L u d o w y c h z procesami zachodzącymi w pozostałych k r a j a c h środ­ k o w o - czy zachodnioeuropejskich, gdzie także następował l u b dziś jesz4 5 4 Na plan pierwszy t. 1—3, W r o c ł a w Kultura ludowa i Nowe Siołkowice, bibliografie grafie w Wielkopolsce, się tu monografie: Kurpie. publikowane ciągłe, w Puszcza i W. Zielona, Dynowskiego; t. 1—2, Poznań 1962, pod r e d . J . B u r s z t y ; S t a r e t. 1—2, W r o c ł a w wsi w Polsce, dawnictwa wybijają 1963—1966, pod r e d . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j 1964—1966, pod r e d . M . Gładysza; por. też Mono­ „Etnografii P o l s k i e j " , t. 1—10, i K . A d a m u s , „Etnografia jak Biblioteka P o l s k i " , t. 2: 1959. P o n a d t o Etnografii Polskiej w i Prace grę wchodzą i Materiały wy­ Etno­ graficzne (wyd. P T L ) . 5 D o t a k i c h prób należy zaliczyć p r o j e k t podręcznika c o w a n y p r z e z prof, d r K . Zawistowicz-Adamską, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof. dr. J . Bursztę. etnografii Polski opra­ doc. d r J . Klimaszewską, doc. d r �20 WITOLD DYNOWSKI cze można obserwować proces zderzenia t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej — r o l n i c z e j z cywilizacją miejską — przemysłową . Każdy z t y c h etapów prac operować w i n i e n wyższym stopniem uogól­ nienia. Dotychczasowe monografie w s i czy rejonów r y g o r y s t y c z n i e u j m o ­ wały w s z y s t k i e w y z n a c z n i k i czaisowoHprzestrzenne zjawisk k u l t u r o w y c h . Próby syntezy tego materiału w s k a l i P o l s k i operują już wyższym szczeb­ l e m ogólności, z k o l e i porównanie tego procesu z analogicznymi proce­ sami w i n n y c h k r a j a c h D e m o k r a c j i L u d o w y c h prowadzić będzie do f o r ­ mułowania wniosków z jeszcze wyższym s t o p n i e m uogólnienia, a m i a ­ n o w i c i e w kategoriach t y p o l o g i c z n o - h i s t o r y c z n y c h . Wreszcie próby uję­ cia tego p r o b l e m u w s k a l i szerszej niż r a m y ustrojowo-polityczne dałyby już w y s o k i stopień uogólnienia operujący k a t e g o r i a m i pojęciowymi t e o r i i zderzenia k u l t u r czy d y n a m i k i z m i a n k u l t u r o w y c h . Z tego etapu uogól­ nienia droga p r o w a d z i już w p r o s t do sformułowania najbardziej u n i w e r ­ salnych stwierdzeń, a m i a n o w i c i e t a k i c h , które obejmowałyby różne­ go rodzaju sytuacje zderzenia k u l t u r o w e g o ( n p . s t r u k t u r y plemiennej z organizacją kolonialną, jednego p l e m i e n i a z d r u g i m , k u l t u r y chłopskiej z cywilizacją techniczną itp.) i ustanawiałyby d l a t y c h w s z y s t k i c h zjawisk wspólne prawidłowości . P r o b l e m a t y k a badań n a d przekształceniami społeczeństw o t r a d y c y j ­ nej k u l t u r z e chłopskiej w nowoczesne społeczeństwa, gdzie wiodącym procesem społeczno-gospodarczym jest i n d u s t r i a l i z a c j a i urbanizacja, s k u ­ piać się w i n n a wokół następujących k w e s t i i : 1) próby ustalenia ogólnej d e f i n i c j i i t y p o l o g i i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; 2) rejestr podstawo­ w y c h skutków, j a k i e niesie d l a k u l t u r y chłopskiej i m p a k t i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i : zjawiska wychodźstwa ze w s i do miast, rozwój zajęć poza­ r o l n i c z y c h ludności w i e j s k i e j , w z a j e m n e przenikanie wzorów k u l t u r o ­ w y c h między m i a s t e m a wsią; 3) próby adaptacji r o l n i c t w a do współ6 7 8 6 por. Etnografia W. Europy Dynowski, stanowi do dziś d n i a dziedzin Z dziedzinę deficytową deficytowych etnografii P o l s k i " , t. 7: 1963, s. 15—128. P e w n ą zmianę n a lepsze prace nad ujmujące a programem etnografię etnografii Europy kiej i badania 7 nadzieje budzą podjęte przedmiot summa jednocześnie n i e będący pejskich. Pewne jako Europy etnologii też b a d a n i a podjęte etnografii; „Etnografia w tej d z i e d z i n i e w ośrodku ściśle związany ethnologica w polskiej, w sugerują warszawskim, z etnografią ramach Komisji euro­ Karpac­ polsko-bułgarskie. Bibliografię s t o s u n k u etnografii p o l s k i e j do tego p r o b l e m u s t a n o w i w bibliografia Polski, w s z y s t k i c h krajów prac K. Dobrowolskiego, d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j : Trzy studia z teorii a zwłaszcza kultury jego ludowej, praca „Etnografia zasadzie na temat Polska", t. 8: 1964, s. 11—75. 8 A. Skłonny tu jestem Malewskiego ryczne ostatnie. od zgodzić i K . Topolskiego, twierdzeń ściśle się ze zdaniem że należy ogólnych. Pod wypowiedzianym ściśle odróżniać mianem m. in. przez twierdzenia prawidłowości histo­ rozumiem te �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK SPOŁECZNYCH 21 czesnych wymogów c y w i l i z a c j i technicznej, poszukiwanie nowego m o d e l u w y t w a r z a n i a rolniczego: s t r u k t u r a drobnofarmerska, wielkoobszarowe go­ spodarstwa kapitalistyczne, wielkoobszarowe gospodarstwa uspołecznione czy państwowe, s k u t k i społeczno-kulturowe t y c h procesów d l a skupień w i e j s k i c h , różnych dziedzin k u l t u r y w s i i t p . ; 4) r o l a t r a d y c y j n y c h w a r ­ tości k u l t u r y l u d o w e j w procesie t w o r z e n i a się nowego m o d e l u k u l t u r y — w s k a l i n a r o d u , państwa. K u l t u r a masowa a k u l t u r a l u d o w a . Jako podsta­ wową kategorię badawczą w wyżej w y m i e n i o n y c h procesach r o z u m i e m kulturę i zakładam, że w s z e l k i c h ustaleń s t r u k t u r a l n y c h etnologowie w i n n i dokonywać poprzez kulturę. Jest to, poza i n t e g r a c y j n y m t r a k t o ­ w a n i e m k u l t u r y i społeczeństwa, jeszcze jeden p u n k t wyróżniający e t n o ­ logię z g r u p y n a u k społecznych. W badaniach nad współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i operuje się n a ogół w e t n o g r a f i i s w o i s t y m ujęciem h i s t o r y c z n y m . T e n h i s t o r y c z n y p u n k t w i d z e n i a w studiach nad współczesnością polega na spojrzeniu n a aktualną rzeczywistość jako na ogniwo procesu historycznego. O d t w a r z a się więc w a r u n k i historyczne, które ukształtowały dzisiejszy obraz k u l t u ­ r o w y (najczęściej w r a m a c h ostatnich trzech pokoleń, co w s y t u a c j i ziem polskich oznacza sięgnięcie do generacji pouwłaszczeniowej), dąży się do w y k r y c i a elementów starych i n o w y c h we współczesnym obrazie k u l t u ­ r o w y m oraz do ukazania zasady współwystępowania t y c h elementów (walka, k o m p r o m i s , w y p i e r a n i e , zjawiska d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j ) , wresz­ cie usiłuje się wskazać tendencje r o z w o j o w e na przyszłość, ujawnić siły najbardziej dynamiczne i c z y n n i k i w bezpośredni sposób powodujące zmianę. Coraz częściej pojawiają się ostatnio w naszej d y s c y p l i n i e głosy p o d ­ kreślające, iż historyczne p o t r a k t o w a n i e a k t u a l n e j rzeczywistości k u l t u ­ r o w e j nie m u s i oznaczać konieczności drobiazgowej r e k o n s t r u k c j i , może poprzestać na ujęciu t y p o l o g i c z n o - h i s t o r y c z n y m zjawisk k u l t u r o w y c h , może wskazywać n a historyczne u w a r u n k o w a n i a a k t u a l n y c h elementów k u l t u r o w y c h poprzez świadomie selektywną (a n i e koniecznie pełną) rekonstrukcję u p r z e d n i c h faz r o z w o j o w y c h i t p . W odniesieniu do d r u g i e j g r u p y zagadnień, t z n . do procesów prze­ kształceń społeczności pozaeuropejskich o p l e m i e n n e j organizacji społecz­ nej względnie specyficznych odmianach u s t r o j u feudalnego w społeczeń­ stwa nowoczesne o scentralizowanej władzy państwowej i elementach i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i , w t y m szczególnie w odniesieniu do spo­ łeczności pastersko-nomadycznych — zgromadzony materiał d o k u m e n t a ­ c y j n y j ^ t znacznie skromniejszy, a wiedza o t y c h procesach uboższa. E t n o g r a f o w i e polscy p o d e j m o w a l i dotychczas j e d y n i e sporadyczne s t u ­ dia przeważnie oparte n a l i t e r a t u r z e (nawet n i e zawsze na źródłach) d o t y ­ czącej p r z e m i a n społeczności afrykańskich i azjatyckich. Dopiero w ostat- �22 WITOLD DYNOWSKI n i c h latach Zakład E t n o g r a f i i Powszechnej I H K M P A N w Warszawie podjął p l a n o w e studia terenowe n a d przeobrażeniami t r a d y c y j n y c h k u l ­ t u r pastersko-nomadycznych na przykładzie M o n g o l i i , pragnąc j e następ­ n i e rozszerzyć na teren i n n y c h k u l t u r pasterskich A z j i Środkowej. P r o ­ b l e m u przeobrażeń t y c h k u l t u r nie t r a k t o w a n o do t e j p o r y łącznie z p r o ­ blematyką przeobrażeń t r a d y c y j n y c h k u l t u r a g r a r n y c h . Co więcej, w oświetlaniu i c h s t r u k t u r y , organizacji i gospodarki nie można się o d ­ nieść d o materiału porównawczego z t e r e n u E u r o p y . I t a k n p . sprawa f e u d a l i z m u pasterskiego jest wciąż o t w a r t a . T r a d y c y j n a etnografia w za­ sadzie traktowała przejście o d k u l t u r y pasterskiej k u rolniczej, a następ­ nie c y w i l i z a c j i miejsko-przemysłowej j a k o nieodzowne fazy jednego p r o ­ cesu. Współczesna d y n a m i k a p r z e m i a n w s k a l i światowej, wzrost i n t e r ­ w e n c j i c z y n n i k a państwowego poprzez p l a n o w a n i e i centralizację zarzą­ dzania, środki p o m o c y i k o n t r o l i w s k a l i międzynarodowej i t p . — wszystkie t e c z y n n i k i powodują, że w w a r u n k a c h dzisiejszej współzależ­ ności gospodarczo-społecznej, obejmującej w zasadzie cały świat, p r z e ­ kształcenie społeczności o t r a d y c y j n y c h k u l t u r a c h nomadyczno-pasterskich w nowoczesne społeczeństwa o d b y w a się wedle i n n y c h prawidło­ wości, s t a n o w i w a r i a n t , a nie fazę w g l o b a l n y m obrazie dzisiejszych przemian k u l t u r o w y c h . Badania n a d przeobrażeniami t y c h ludów pasterskich w i n n y objąć następujące g r u p y zadań: 1) próbę odtworzenia w o p a r c i u o literaturę, źródła zastane i tradycję ustną obrazu d a w n e j k u l t u r y pasterskiej (w p r z y p a d k u M o n g o l i i okres przed rewolucją); 2) studia n a d współczes­ n y m i p r z e m i a n a m i k u l t u r y pastersko-nomadycznej, w t y m w a r i a n c i e przekształceń, który zachowuje n o m a d y c z n y t r y b życia i bazę gospodar­ czą pasterską, lecz modernizuje ją poprzez próby racjonalnego z h a r m o ­ nizowania zasobów p a s t w i s k o w y c h z liczbą pogłowia zwierząt, poprzez zabiegi zootechniczne, poprzez k o l e k t y w n e władanie stadami i p a s t w i s k a ­ m i i spółdzielczą organizację pracy; 3) studia n a d przechodzeniem od nomadycznego pasterstwa do osiadłego rolniczego sposobu b y t o w a n i a (rola c z y n n i k a państwowego, r o l a pomocy w s k a l i międzynarodowej, bez­ pośrednie p r z y c z y n y sprawcze p r z e m i a n , przebieg procesu, o p o r y wobec modernizacji, e f e k t y dziś obserwowane itd.); 4) studia n a d przechodze­ n i e m od nomadycznego pasterstwa do t w o r z e n i a miast i ośrodków prze­ mysłowych, w y t w a r z a n i e się społeczności m i e j s k i c h (rola c z y n n i k a pań­ stwowego, p o l i t y k i k a d r o w e j w k r a j u , d r o g i r e k r u t a c j i k l a s y robotniczej, przebieg tego procesu, opory wobec zmian, c z y n n i k i skłaniające do osied­ lania się w ośrodkach m i e j s k i c h , e f e k t y adaptacji ludności do n o w y c h warunków); 5) badania świadomości społecznej narodów: stopień i d e n ­ t y f i k a c j i z narodem, państwem. Rola t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j w t w o r z e n i u k u l t u r y ogólnonarodowej. Podstawowe aspiracje społeczne �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 23 SPOŁECZNYCH i k u l t u r a l n e ludności. Koncepcja i n t e g r a c j i narodowo-państwowej a zróż­ nicowanie k u l t u r o w e (regiony, g r u p y etniczne, g r u p y społeczne i t p . ) . Wiodące treści k u l t u r o w e awansujące do r o l i reprezentanta k u l t u r y ogólnonarodowej. Równolegle do wyżej przedstawionych nurtów studiów e m p i r y c z n y c h nad kulturą ludową w k r a j a c h europejskich oraz p r z e m i a n a m i społecz­ ności pozaeuropejskich o d a w n e j plemiennej l u b feudalnej s t r u k t u r z e społecznej p r o w a d z i się w e t n o g r a f i i inne jeszcze studia. C h o d z i t u m i a ­ nowicie o próby budowania t e o r i i k u l t u r y n i e t y l k o w oparciu o długo­ falowe żmudne s t u d i a terenowo-empiryczne, ale p r z y w y k o r z y s t a n i u studiów polskich etnografów i d o r o b k u teoretycznego ogólnego dąży się do objęcia wspólnym schematem t e o r e t y c z n y m i jedną aparaturą poję­ ciową zjawisk k u l t u r o w y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zarówno d l a k u l t u r l u d o w y c h t y p u europejskiego, j a k i d l a t z w . „społeczeństw p i e r w o t n y c h " . W t e j k o n w e n c j i teoretycznej r o z p a t r u j e się n p . t a k powszechne zjawiska w k u l t u r z e l u d z k i e j , j a k rodzina, społeczność lokalna, system pokrewień­ stwa i p o w i n o w a c t w a , obrzędowość związaną z c y k l e m życia ludzkiego l u b c y k l e m d o r o c z n y m i t p . T a ogólna t e o r i a k u l t u r y czy też ściślej mó­ wiąc — te p r z y c z y n k i do t e o r i i ogólnej k u l t u r y są n i e t y l k o r e z u l t a t e m pewnego nagromadzenia w i e d z y o przedmiocie, ale stanowią O n e i n s p i ­ rację i nadają k i e r u n e k poszukiwań s t u d i o m szczegółowym zarówno w zakresie europejskich k u l t u r l u d o w y c h , j a k i ludów pozaeuropejskich o o d m i e n n y c h s t r u k t u r a c h społecznych . 9 Z f a k t u , iż etnografia jest nauką pragnącą traktować kulturę w j e j i n t e g r a l n e j całości, w y n i k a to, że j e j współpraca z i n n y m i d y s c y p l i n a ­ m i zajmującymi się człowiekiem i jego kulturą zaczyna się już od sa­ mego początku rozważań n a u k o w y c h , a nie na szczeblu k o n f r o n t a c j i w y ­ ników badawczych t y c h n a u k . Zakresowo rzecz biorąc etnografia o b e j m u j e wszystkie działy k u l t u r y l u d z k i e j , stąd też p r z y analizie odpo­ w i e d n i e j dziedziny k u l t u r y , n p . s z t u k i l u d o w e j , m u s i być włączona w rozważania ogólna teoria s z t u k i . W p r z y p a d k u studiów nad organizacją społeczną g r u p y — p r o b l e m u t a k istotnego d l a w i e l u rozważań etnogra­ f i c z n y c h — myślenie socjologiczne, t j . w kategoriach s y s t e m u społeczne­ go, będzie musiało znaleźć miejsce już w p u n k c i e wyjściowym analizy. II. S T O S O W A N I E METOD I TECHNIK BADAWCZYCH Na m e t o d y stosowane do tej p o r y w e t n o g r a f i i można spojrzeć od s t r o n y i c h związku z zasięgiem badań. Z tego p u n k t u w i d z e n i a wskazać 9 P o r . poglądy London cieties, na ten temat 1954; t e n ż e , В. w Y a m eу, N o w y Y o r k 1962; E . W o l f , R. F i r t h, Capital, Elements credit of social and savings T h e P e a s a n t s , C h i c a g o 1964. organization, in peasants so­ �24 WITOLD DYNOWSKI należy na badania obejmujące szerokie t e r y t o r i a , j a k n p . wszelkie uję­ cia atlasowe, w i e l k i e p e r s p e k t y w y t e r y t o r i a l n e w ujęciu ewolucjonistyczn y m czy szkoły h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e j . Z d r u g i e j s t r o n y etnografia w y ­ pracowała m e t o d y i t e c h n i k i i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h n a d n i e ­ w i e l k i m i społecznościami (wieś, małe g r u p y plemienne, i z o l a t y k u l t u r o ­ we). W o b u t y c h rodzajach badań etnografia wykształciła w i e l e t e c h n i k badawczych, uchodzących dziś już za k l a s y c z n y r e p e r t u a r narzędzi p o ­ znawczych w naszej d y s c y p l i n i e . W obecnych w a r u n k a c h główny p r o ­ b l e m e t n o g r a f i i sprowadza się n i e t y l e do s p r a w y r o z w o j u t e c h n i k b a ­ dawczych, co raczej w y b o r u m e t o d o l o g i i w szerszym znaczeniu tego słowa oraz do odpowiedniego zharmonizowania t e c h n i k badawczych z za­ łożeniami metodologicznymi. Powojenną etnografię polską, zwłaszcza w j e j studiach n a d polską kulturą ludową, cechowało d o m i n o w a n i e m e ­ t o d y historycznej, zasada analiz k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h . Obecnie, k i e d y można już mówić o nagromadzeniu znacznej liczby tego t y p u studiów szczegółowych, da się zaobserwować p e w i e n przesyt analizami r y g o r y s ­ tycznie h i s t o r y c z n y m i . Z d r u g i e j s t r o n y m e t o d y f u n k c j o n a l n o n s t r u k t u r a listyczne, t a k popularne w nauce światowej, wyjaśniają zjawiska k u l t u ­ r o w e w o g r a n i c z o n y m zakresie, n p . względnie mała jest i c h przydatność dla b u d o w a n i a t e o r i i z m i a n k u l t u r o w y c h w szerszej p e r s p e k t y w i e h i s t o ­ rycznej . Stąd też obserwuje się w e t n o g r a f i i p o l s k i e j — zwłaszcza ostatnio — próby krzyżowania ujęć h i s t o r y c z n y c h z a n a l i z a m i f u n k c j o n a l ­ n y m i czy s t r u k t u r a l n y m i . Przykładem może być analiza tego samego zjawiska k u l t u r o w e g o kolejno w różnych „warstwach znaczeniowych", np. spojrzenie na wiejską społeczność lokalną kolejno j a k o na układ s t r u k t u r a l n y , jedność funkcjonalną czy j a k o na twór h i s t o r y c z n y . Każda z t y c h „warstw znaczeniowych" odpowiada n a określony zakres pytań,, u j a w n i a specyficzne prawidłowości danego zjawiska. Spojrzenie na t o samo zjawisko o d s t r o n y różnych k o n w e n c j i teoretycznych i ujęć m e t o ­ dologicznych n i e s t a n o w i j e d y n i e pomnożenia typów analizy, lecz u j a w ­ niać m a szerszy zakres prawidłowości, n p . takie, które ukazują związki pomiędzy h i s t o r y c z n y m i u w a r u n k o w a n i a m i a postacią strukturalną l u b np. między u w a r u n k o w a n i a m i h i s t o r y c z n y m i a prawidłowościami t z w . „cyklicznych z m i a n " i t d . 10 1 1 P e w n y m wyjątkiem może być t u m o d n y w P o l s c e , ale f a k t y c z n i e n i e dość krytycznie dyskutowany s t r u k t u r a l i z m C . L é v i - S t r a u s s a . P o r . też L . S e b a g, Marxisme et structuralisme, P a r i s 1962, i С. L é v i - S t r a u s s , L e cru et le cuit, P a r i s 1964. 10 Por. Z. S o k o l e w i c z , O niektórych sposobach tłumaczenia społeczności lokalnej, „Roczniki S o c j o l o g i i W s i " , 1966, i Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław 1967; też D . M a r k o w s k a , Rodzina wiejska, K r a k ó w 1964, s. 157. 1 1 �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 25 SPOŁECZNYCH W h i s t o r y c z n y m spojrzeniu p r o b l e m „stawania s i ę " g r u p y etnicznej był zagadnieniem c e n t r a l n y m . W t y m r o z u m i e n i u jest o n nadal ważkim p r o b l e m e m dociekań etnogenetycznych, bazujących na współpracy p r z e ­ de w s z y s t k i m z archeologią i językoznawstwem. S t u d i a etnogenetyczne stanowią dziś jedną ze specjalizacji e t n o g r a f i i , jednakże w naszym k r a j u nie są one współcześnie z b y t często podejmowane. W w y p a d k u i c h p o ­ nownego ożywienia należałoby zastosować pewne k o r e k t u r y m e t o d o l o ­ giczne, a m i a n o w i c i e trzeba b y j e traktować m . i n . j a k o jeszcze jedną płaszczyznę śledzenia prawidłowości r o z w o j o w y c h k u l t u r y , t a k b y o d ­ powiednie w y n i k i badań etnogenetycznych dały się wyraźnie włączyć w n u r t bardziej u n i w e r s a l n e j t e o r i i k u l t u r y . W dziedzinie badań n a d współczesnością postulować należy najbliższy związek e t n o g r a f i i z n a u k a m i e k o n o m i c z n y m i . Rolę t y c h nauk należy widzieć zarówno j a k o t y c h , które dostarczają w i e d z y o systemach gospo­ darczych badanych przez etnografa społeczności l u d z k i c h , j a k i j a k o pe­ w i e n m o d e l n a u k i , mającej zarówno wykształcony system d e d u k c y j n y , j a k i rygorystyczną bazę empiryczną . W dziedzinie współpracy z soc­ jologią nacisk w i n i e n być położony raczej na proces i n f o r m o w a n i a o w y ­ n i k a c h badawczych i ujęciach metodologicznych. Podobną rolę pełnić może w naszej d y s c y p l i n i e etnopsychologia, którą traktować można r a ­ czej j a k o pomocniczą metodę niż samodzielną specjalizację w dzisiejszym stanie r o z w o j u studiów etnograficznych. W zasadzie dzisiejsza etnografia polska u t r z y m u j e d a w n e t e c h n i k i badań j a k o podstawowe, a m i a n o w i c i e : w y w i a d i obserwacja bezpośred­ nia. Wiąże się to z u t r z y m a n i e m i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . W p e w n y m zakresie stosuje i stosować się będzie również badania m a ­ sowe i łączące się z t y m t e c h n i k i opracowań s t a t y s t y c z n y c h . Chodzi t u jednak raczej o szerszą ilustrację problemów rozwiązywanych w za­ sadzie w t o k u i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . Opracowania statystyczne pełnić więc t u będą n i e t y l e rolę podstawy w n i o s k o w a n i a , i l e raczej i l u s t r a c j i liczbowej. Można b y się nadto zastanowić n a d poszerzeniem t e c h n i k badawczych przez Szersze stosowanie eksperymentów i testów. 12 III. ISTNIEJĄCA I POŻĄDANA ORGANIZACJA DZIAŁALNOŚCI NAUKOWEJ Badania etnograficzne zmierzające do realizowania powyżej omówio­ n y c h zamierzeń prowadzone są obecnie w Polsce w następujących p i o ­ nach: 1) placówki Polskiej A k a d e m i i N a u k , j a k odpowiednie działy I n 12 P o s t u l a t z podobną argumentacją zgłaszają J . M . H e r s k o v i t s w Anthropology, N o w y Y o r k 1954, i F i r t h, Y a m e y, op. cit., s. 17—19. Economic �26 WITOLD DYNOWSKI s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , I n s t y t u t u S z t u k i , I n s t y t u t u Badań L i t e r a c k i c h ; 2) k a t e d r y e t n o g r a f i i podległe M i n i s t e r s t w u S z k o l n i c t w a Wyższego; 3) placówki podległe M i n i s t e r s t w u K u l t u r y i S z t u k i , j a k m u z e a l n i c t w o , ochrona zabytków czy Dział Popierania A r t y s t y c z n e j Twórczości L u d o w e j p r z y tymże M i n i s t e r s t w i e ; 4) placówki o nastawie­ n i u p r a k t y c z n y m , j a k c e n t r a l a Przemysłu Ludowego i A r t y s t y c z n e g o ; 5) t o w a r z y s t w a n a u k o w e i t o w a r z y s t w a społeczno-kulturalne, j a k Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze, Polskie T o w a r z y s t w o F i l m u Etnograficznego i Socjologicznego; 6) placówki muzealne działające w r a m a c h instytutów r e s o r t o w y c h , związków zawodowych czy podległe r a d o m n a r o d o w y m , j a k n p . M u z e u m Górnicze w Sosnowcu, M u z e u m S o l i w Wieliczce i t d . N a osobną wzmiankę zasługuje sekcja etnograficzna K o m i t e t u N a u k H i s t o ­ rycznych P A N . Działalność n a u k o w a w ścisłym tego słowa znaczeniu prowadzona jest przez d w a pierwsze t y p y placówek. Niektóre placówki muzealne (zwłaszcza niektóre muzea prowincjonalne) rozpoczęły ostatnio ożywioną działalność naukowo-badawczą. Byłoby rzeczą pożądaną, aby wszystkie muzea, niezależnie od p i o n u administracyjnego, któremu podlegają (rady narodowe, r e s o r t y o d p o w i e d n i c h M i n i s t e r s t w ) poza s w o i m zasadniczym celem, j a k i m jest gromadzenie zbiorów i prowadzenie prac i poszukiwań i n w e n t a r y z a c y j n y c h , podejmowały badania naukowe. Dotychczasowa organizacja badań nie s t w a r z a dogodnych r a m d l a podejmowania opracowań s y n t e t y c z n y c h . Jeżeli podejmuje się t a k i e o p r a ­ cowania, t o p r z y dużym wysiłku d l a przezwyciężenia trudności organiza­ c y j n y c h . W y r a z e m tego jest b r a k systematycznej i pełnej i n f o r m a c j i o posiadanych w naszym k r a j u zbiorach i p r o w a d z o n y c h badaniach przez placówki etnograficzne różnego t y p u , n i e mówiąc już o t a k istotnej p o ­ trzebie, jaką jest zorganizowanie centralnego a r c h i w u m etnograficznego (materiały terenowe, f i l m o t e k a , płytoteka, taśmoteka). Wymagałoby t o stworzenia samodzielnego k o m i t e t u nauk etnograficznych, stanowiącego pełną reprezentację w s z y s t k i c h placówek etnograficznych w k r a j u . W y ­ daje się, że K o m i t e t t a k i w i n i e n znaleźć oparcie w u t w o r z e n i u samo­ dzielnego i n s t y t u t u e t n o g r a f i i p r z y P A N . Jest w i e l e r a c j i przemawiają­ cych za wyodrębnieniem I n s t y t u t u E t n o g r a f i i . J a k powiedzieliśmy wyżej, na obraz dzisiejszej e t n o g r a f i i w n a s z y m k r a j u składa się w i e l e k i e r u n ­ ków specjalistycznych, w których wyraźnie dominują j e d n a k badania nad współczesnością. Potrzeba stałej współpracy z archeologią występuje wyraźnie j e d y n i e w dziedzinie dociekań etnogenetycznych, które są w n a ­ s z y m k r a j u słabo reprezentowane. Dotychczasowe 10-letnie pozostawanie e t n o g r a f i i w łączności organizacyjnej z archeologią i historią k u l t u r y m a t e r i a l n e j w obrębie I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j nie dało spodziewanych wyników w postaci ściślejszej współpracy n a u k o w e j . P r o - �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK SPOŁECZNYCH 27 b l e m a t y k a badań e t n o g r a f i i w planach n a u k o w y c h I H K M P A N wskazuje wyraźnie n a j e j odrębność w s t o s u n k u do pozostałych działów I n s t y t u t u , mających zdecydowanie p r o f i l archeologiczno-historyczny. Wyodrębnie­ nie samodzielnego I n s t y t u t u E t n o g r a f i i przez P A N stworzyłoby poza t y m c z y n n i k p a t r o n a t u naukowego nad placówkami e t n o g r a f i c z n y m i w k r a j u , niezależnie od p i o n u administracyjnego, któremu podlegają. IV. OPINIA O PERSPEKTYWACH ROZWOJU I ROZWOJU DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ NAUKI Obecny etap w r o z w o j u e t n o g r a f i i polskiej można b y określić jako odchodzenie od drobiazgowych analiz k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h i studiów opisowo-monograficznych w k i e r u n k u takiego r o z u m i e n i a p r z e d m i o t u , j a k i reprezentuje antropologia społeczna i k u l t u r o w a . Dalszy owocny rozwój badań n a u k o w y c h w naszej d y s c y p l i n i e zakłada przede wszyst­ k i m systematyczną współpracę z i n n y m i , pozaipolskimi ośrodkami n a u k o ­ w y m i , systematyczną informację oraz podejmowanie badań porównaw­ czych w s k a l i międzynarodowej (na przykład badania na podstawie t a ­ k i c h samych standaryzowanych kwestionariuszy), s e m i n a r i a referujące w y n i k i badań nad p o d o b n y m i zagadnieniami, w y m i a n a doświadczeń m e ­ todologicznych i w a r s z t a t o w y c h oraz uczestnictwo w akcjach b a d a w ­ czych i t p . Wymaga to nadto stałej i pełnej i n f o r m a c j i o bieżących p r a ­ cach etnograficznych na świecie (przydatność i n f o r m a c j i o zakończonych już badaniach jest ograniczona, zważywszy, że w naszej d y s c y p l i n i e posługujemy się żmudnymi i czasochłonnymi b a d a n i a m i t e r e n o w y m i ) . D a l s z y m w a r u n k i e m r o z w o j u badań etnograficznych jest odpowiednie finansowanie zwłaszcza t y c h prac, które rokują dalsze p e r s p e k t y w y w skali międzynarodowej, a jednocześnie rozwiązują ważne p r o b l e m y współczesnej k u l t u r y . Jeżeli chodzi o k l i m a t współczesny, który sprzyjałby r o z w o j o w i s t u ­ diów n a d człowiekiem i jego kulturą, to w y d a j e m i się, że konieczna byłaby t u systematyczna, szeroka i n f o r m a c j a wyjaśniająca, iż n i e wszyst­ k i e r e z u l t a t y t y c h badań mogą być bezpośrednio spożytkowane przez praktykę, że sens r o z w o j u t a k i c h d y s c y p l i n polega m . i n . na i c h udziale w kształtowaniu osobowości obywatela. Z t y m łączy się również postulat p r a k t y c z n y , a m i a n o w i c i e wprowadzenia do wszelkich f o r m szkolenia elementów w i e d z y o k u l t u r z e l u d z k i e j . D o t y c z y to zarówno szkolenia t y p u kursowego d l a różnego rodzaju pracowników k u l t u r y i i n s t y t u c j i społecznych, j a k i szkolnictwa średniego, gdzie w ostatniej zwłaszcza klasie można b y wprowadzić do p r o g r a m u elementy t e o r i i k u l t u r y . D o ­ t y c z y to przede w s z y s t k i m wydziałów h u m a n i s t y c z n y c h m i n i s t e r s t w a szkolnictwa wyższego, które obok t e o r i i własnej d y s c y p l i n y w i n n y sze­ r o k o uwzględniać ogólną teorię k u l t u r y , i t a k n p . d l a literaturoznawców �28 WITOLD DYNOWSKI obok t e o r i i l i t e r a t u r y , a d l a historyków s z t u k i obok t e o r i i s z t u k i w i n n o się wprowadzić wykłady z zakresu ogólnej t e o r i i k u l t u r y . V. OPINIA O SPOŁECZNYCH BADAŃ NAD POŻYTKACH CZŁOWIEKIEM I WYNIKAJĄCYCH Z ROZWOJU SPOŁECZEŃSTWEM W p r z y p a d k u n a u k o człowieku i społeczeństwie skala p r a k t y c z n y c h korzyści społecznych, czy inaczej mówiąc odpowiedzi na „zamówienie społeczne", jest rozległa. Jako pierwszą grupę można b y t u wymienić badania podejmowane bezpośrednio n a określone zamówienie społeczne, n p . badanie t r a d y c y j n y c h n o r m dziedziczenia z i e m i pod kątem w i d z e n i a p r z e w i d y w a n e j efektywności działania u s t a w y zakazującej podziału gos­ podarstw. Badania tego t y p u są najczęściej użyteczne wówczas, g d y przeprowadzane są i o p r a c o w y w a n e bardzo szybko. Można b y z a r y z y ­ kować twierdzenie, iż m a m y wówczas do czynienia z usługową rolą n a u k i wobec p r a k t y k i p r z y znacznie słabszych efektach ściśle n a u k o ­ w y c h . Można b y wskazać n a t o m i a s t na inną rozległą sferę użyteczności społecznej studiów n a d człowiekiem i jego kulturą. W y d a j e się, że w d z i ­ siejszych w a r u n k a c h staje się ona n i e o d z o w n y m elementem wykształce­ nia profesjonalnego w w i e l u specjalistycznych zawodach. Przykładem tego może być S t u d i u m A f r y k a n i s t y c z n e p r z y U W , które różnym spe­ cjalistom (lekarzom, inżynierom i t p . ) dostarcza między i n n y m i w i e d z y o k u l t u r z e ludów A f r y k i , przygotowując i c h w t e n sposób do umiejęt­ nego zachowania się w t y m środowisku w razie pełnienia zawodu. N a ­ leżałoby się zastanowić, czy podobnego szkolenia nie p o w i n n o się zor­ ganizować d l a w s z y s t k i c h specjalistów z różnych dziedzin, wyjeżdżają­ cych do krajów pozaeuropejskich w związku z p r o w a d z o n y m i t a m przez Polskę b u d o w a m i czy organizowaniem służby z d r o w i a i t p . T e n t y p szko­ lenia specjalistów o d d a w n a p r o w a d z o n y jest przez państwa k o l o n i a l n e (zwłaszcza przez Wielką Brytanię) d l a zapewnienia efektywności działa­ nia a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j . W naszych w a r u n k a c h , k i e d y „eksport" specjalistów m a mieć n i e t y l k o sens ekonomiczny, ale ważne znaczenie propagandowe, p r o b l e m takiego i c h p r z y g o t o w a n i a , aby w y k a z y w a l i zrozumienie d l a s p e c y f i k i k u l t u r o w e j środowiska, w którym w y p a d n i e i m pracować, jest sprawą w i e l k i e j w a g i , mającą również sens p o l i t y c z n y . E l e m e n t y w i e d z y o człowieku i społeczeństwie w i n n y zresztą stanowić także składową wykształcenia zawodowego w w i e l u dziedzinach życia w naszym k r a j u , n p . pracowników r a d n a r o d o w y c h . Wreszcie wskazać trzeba na pośredni pożytek społeczny r o z w o j u n a u k i o człowieku i jego k u l t u r z e , polegający n a p o p u l a r y z a c j i środkami przekazu masowego wyników badań n a u k o w y c h i s y s t e m a t y c z n y m kształtowaniu w społeczeństwie r e f l e k s j i h u m a n i s t y c z n e j . �ETNOGRAFIA Witold W ROZWOJU NAUK 29 SPOŁECZNYCH Dynowski ETHNOGRAPHY IN CURRENT TRENDS OF THE SOCIAL SCIENCES S u m m a r y In recent years U N E S C O has been taking an interest i n the future of the social sciences. I n connection w i t h this, scientific and r e s e a r c h institutes a l l over t h e w o r l d h a v e b e e n e x p r e s s i n g t h e i r v i e w s on e t h n o g r a p h y and on the prospects for i t s d e v e l o p m e n t . E t h n o g r a p h y (the t e r m i s u s e d i n t e r c h a n g e a b l y w i t h and social anthropology) differs from other disciplines concerned ethnology with human c u l t u r e i n t h a t i t t a k e s a s p e c i f i c v i e w of c u l t u r e , t h a t is, it t a k e s a n i n t e g r a l v i e w of m a n as a c u l t u r a l p e r s o n a l i t y a n d of society as a c u l t u r a l product. E t h n o g r a p h y is c o n c e r n e d p r i n c i p a l l y w i t h t h e differences b e t w e e n c u l t u r e s a n d t h e r e a s o n s for t h e e m e r g e n c e of t h e s e differences. I t a i m s at d i s c o v e r i n g l a w s of increasing generality. S i n c e the w a r , ethnography involved in the change-over in Poland from has been c o n c e r n e d w i t h : 1) p r o c e s s e s a community w i t h a traditional, rural, peasant c u l t u r e of the E u r o p e a n t y p e , to a m o d e r n industrial and urbanised 2) the t r a n s f o r m a t i o n of n o n - E u r o p e a n , t r i b a l , or f e u d a l societies with a centralized State authority and society, a n d c o m m u n i t i e s into m o d e r n elements of industrialization; in p a r t i c u l a r , it h a s b e e n i n t e r e s t e d i n the processes w h e r e b y p a s t o r a l , n o m a d i c c o m ­ munities change into m o d e r n societies w i t h both an agricultural, settled type of c u l t u r e , a n d t h e b e g i n n i n g s of i n d u s t r i a l i z a t i o n a n d u r b a n i z a t i o n . In post-war Polish ethnography the historical approach has been predominant. T h e p r e s e n t is t r e a t e d as a l i n k i n t h e h i s t o r i c a l process. O n e of the m o s t impor­ t a n t t a s k s is to d i s c o v e r the c a u s a l c o n n e c t i o n s b e t w e e n s u c c e s s i v e p h a s e s of deve­ lopment. T h e n e c e s s i t y for a t y p o l o g i c a l - h i s t o r i c a l a p p r o a c h , h o w e v e r , is b e i n g s t r e ­ s s e d m o r e a n d m o r e often, a n d t h e s e l e c t i v e r e c o n s t r u c t i o n of p r e v i o u s p h a s e s of d e ­ v e l o p m e n t is r e c o m m e n d e d . P o l i s h e t h n o g r a p h e r s be stress that the same theory m a y used i n t h e s t u d y of b o t h t r i b a l societies a n d E u r o p e a n folk cultures. A m o n g the l e a d i n g c u l t u r a l p r o c e s s e s t h a t h a v e b e e n t a k i n g p l a c e i n this c e n t u r y , s p e c i a l e m p h a s i s is p l a c e d on p a s t o r a l f e u d a l i s m , p a r t i c u l a r l y i n s t u d i e s of t r i b a l societies, o n u r b a n i z a t i o n a n d i n d u s t r i a l i z a t i o n , a n d the role of folk c u l t u r e i n t h e f o r m a t i o n of a national culture. T h e same theory and the same conceptual apparatus are u s e d i n a t t e m p t i n g to solve t h e s e p r o b l e m s . S i n c e e t h n o g r a p h e r s t a k e the v i e w t h a t c u l t u r e is a n i n t e g r a l w h o l e , t h e y f r e q u e n t l y m a k e use of the a s s e r t i o n s a n d r e s u l t s of other d i s c i p l i n e s to s o l v e t h e i r o w n p r o b l e m s . C o - o p e r a t i o n w i t h other b r a n c h e s of science must take place study with of contemporary economists, results. With anthropology, present-day and regard at the v e r y b e g i n n i n g problems, make to archaeology, use ethnographers of their ethnogenesis, and of a r e s e a r c h project. co-operate well-developed ethnographers Polish ethnographers may research draw linguistics. Depending on particularly from the use t h e t e c h n i q u e s of In methods the type of the closely results and of problem, intensive field re­ s e a r c h o n s m a l l s o c i a l groups, or t h e y m a y t r a c e t h e d i s t r i b u t i o n of c u l t u r a l t r a i t s or g r o u p s of t r a i t s i n a single c o u n t r y or t h r o u g h o u t the w o r l d . I n doing so, t h e y d r a w f r o m t h e e x p e r i e n c e of d i v e r s e schools a n d t r e n d s . Translated by Krystyna Kozłowska �