https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/deb1d60b448ecf32d90d2f6faa6f530c.pdf 735bf9a2eca087d3c094de698a2f710f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:595 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:544 Title A name given to the resource Juliusz Zborowski / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.44-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gładysz, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MIECZYSŁAW GŁADYSZ JULIUSZ Z historii ZBOROWSKI etnograjii Podhala Żaden z historyczno-etnograficznych regionów Polski nie posiada tak l i c z n y c h i różnorodnych opracowań z zakresu k u l t u r y l u d o w e j , i to dokonanych w większości przez z n a k o m i t y c h badaczy, j a k właśnie K a r ­ p a t y . Liczba pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h dla tego obszaru jest znacznie wyższa aniżeli d l a sąsiedniej n i z i n n e j Małopolski l u b Śląska. Ż y w e i ciągle narastające zainteresowanie obszarami górskimi m a swoje głębsze powody. Uwagę badaczy zajmuje nie t y l k o urzekająca przyroda, ale także człowiek i jego k u l t u r a nasycona znaczną ilością p r a s t a r y c h i odrębnych elementów właściwych różnym, a nierzadko o d ­ ległym epokom. Szczególnie Podhale budziło najwyższe zainteresowanie, i to w i e l u uczonych . Chociaż od p a r u dziesiątków l a t już dobrze „sceprzało", j a k to t r a f n i e określił J a n G w a l b e r t P a w l i k o w s k i , t o przecież niektórzy badacze spodziewają się jeszcze znaleźć t u t a j elementy k u l ­ t u r o w e przydatne do r e k o n s t r u k c j i czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . I chociaż w ostatecznym p o d s u m o w a n i u w y s u w a n e koncepcje mogą okazać się zawodne, n i e m n i e j jest pewne, że k u l t u r a l u d o w a tego r e g i o n u odznacza się wyjątkowym s k u p i e n i e m t r a d y c y j n y c h elementów, które na t y m obszarze znalazły dogodne w a r u n k i p r z e t r w a n i a . Zachowane elementy wskazują, że m i m o sprzyjających warunków środowiskowych w y t w o r y k u l t u r o w e związane z gospodarką pasterską nie posiadały przewagi n a d jej składnikami przynależnymi do gospodarki r o l n o - h o d o w l a n e j . Jeśli dotąd istniał pogląd odmienny, to jest o n po p r o s t u w y n i k i e m b r a k u odpowiednich opracowań podstawowych zajęć ludności Podhala, j a k i m i jest r o l n i c t w o i hodowla, a także n i e j e d n o k r o t n i e rzemiosło. T e n n i e г 2 1 cz. Zob. 1, Bibliografia Warszawa historii 1960; K . kultury Polak, 1950—1967. 2 „Wierchy", R. 7: 1929, s. 210. ludowej Bibliografia Karpat górska, pod r e d . M. „Wierchy", Gladysza, R. 20—35: �JULIUSZ ZBOROWSKI 45 uzasadniony pogląd zaciążył nad dotychczasowymi k i e r u n k a m i badań, zaciemniając właściwy obraz k u l t u r o w y nie t y l k o Podhala, ale także i n n y c h regionów k a r p a c k i c h . W związku z t a k i m t r a k t o w a n i e m k u l ­ t u r y , ograniczającym się głównie do pasterstwa i s z t u k i , można b y z pożytkiem przytoczyć głęboką wypowiedź Jana B a u d o u i n de Courtenay z okazji dialektologicznych badań r e g i o n a l n y c h : „przedmiot t r a k t o w a n y ze z b y t wielką badawczą miłością w y r a s t a pod m i k r o s k o p e m drobiazgo­ w y c h poszukiwań ponad właściwą miarę i w porównaniu z i n n y m i ulega przecenieniu" . 3 Przechodząc do scharakteryzowania działalności naukowo-badawczej i k u l t u r a l n e j Juliusza Zborowskiego należy podkreślić, że chociaż uległ on całkowicie czarowi Podhala „niewolącemu serca l u d z i z d o l i n " (W. O r ­ kan) i m i m o t r u d n y c h warunków m a t e r i a l n y c h n i g d y go nie opuścił, to przecież umiał zachować stosunek k r y t y c z n y do wszelkich hipotez i koncepcji związanych z genezą k u l t u r y podhalańskiej. Nakreślenie s y l ­ w e t k i Zborowskiego i jego działalności ukazującej zasadniczy p l o n życia w y m a g a chociaż krótkiego scharakteryzowania czasów, w których w y ­ rósł i pracował. Juliusz W i k t o r Z b o r o w s k i , u r . 8 I V 1888 r. w e L w o w i e , g i m n a z j u m i studia wyższe kończy w K r a k o w i e . Wyszedł z językoznawczej szkoły U n i w e r s y t e t u Jagiellońskiego skupiającej jako profesorów z n a k o m i t y c h czy nawet genialnych uczonych o szerokich horyzontach n a u k o w y c h , a p r z y t y m umiejących ze sobą współpracować i odpowiednio kierować s w o i m i w y c h o w a n k a m i . B y l i to przede w s z y s t k i m J a n Rozwadowski, Jan Łoś i K a z i m i e r z N i t s c h . Wszyscy trzej zajmują w y b i t n e miejsce w dziejach językoznawstwa polskiego, i m też nauka zawdzięcza n i e ­ bywały r o z k w i t t e j d y s c y p l i n y zapoczątkowany w 1877 r. przez L u c j a n a M a l i n o w s k i e g o . Dodajmy, że ci trzej uczeni posiadają też chlubną kartę w dziejach e t n o g r a f i i p o l s k i e j . 4 5 Atmosfera, w której wyrastał Z b o r o w s k i , odbiła się wyraźnie na późniejszej jego działalności. Ze studiów językowych wyniósł przede w s z y s t k i m umiejętność posługiwania się ścisłymi m e t o d a m i b a d a w c z y m i i u j m o w a n i a faktów k u l t u r o w y c h w powiązaniu z procesami h i s t o r y c z ­ n y m i , szerokość poglądów na rozwijające się zjawiska, a nade wszystko 3 K. N i t s c h , Z e wspomnień językoznawcy, K r a k ó w 1960, s. 241. P r o f . J . Z b o r o w s k i zmarł w Z a k o p a n e m 15 V I 1965 r. Ważniejsze w y d a r z e n i a z jego życia zostały p o d a n e w artykułach: W. A n t o n i e w i c z , O Juliuszu Zbo­ rowskim, „Lud", t. 49: 1963 (1965), s. I — X I I ; S . U r b a ń c z y k , Sp. Juliusz Zbo­ rowski, „Język P o l s k i " , R. 46: 1966, s. 9 — 1 2 ; W. K r y g o w s k i , „Wierchy", R . 34: 1966, s. 348—349. 4 Zob. np. Sprawozdanie tropologiczno-Archeologiczne op. cit., s. 215 n. 5 z posiedzeń Komisji antropologicznej, „Materiały A n i E t n o g r a f i c z n e " , l. 14: 1919, s. V I I п.; Nitsch, �46 MIECZYSŁAW GŁADYSZ najcenniejszą wartość ludzką — potrzebę współdziałania. Nasuwa się jednak p y t a n i e , dlaczego Z b o r o w s k i m i m o rozpoczętej z dużym sukce­ sem p r a c y n a u k o w e j , t a k ceniony przez swoich profesorów, n i e w y b i e r a n o r m a l n e j k a r i e r y u n i w e r s y t e c k i e j , j a k to u c z y n i l i niektórzy z jego kolegów, ale o d językoznawstwa przechodzi do e t n o g r a f i i i całe życie poświęca bądź co bądź wąskiemu r e g i o n a l i z m o w i podhalańskiemu. W h i s t o r i i e t n o g r a f i i polskiej sprawa ta nabiera szerszego znaczenia. W a r t o j e j też poświęcić słów k i l k o r o . Z b o r o w s k i nie był w nauce p i e r w ­ szym, który z językoznawstwa, a głównie poprzez dialektologię przeszedł do e t n o g r a f i i . Należeli już do t e j g r u p y w końcu X I X w . uczniowie L . M a l i n o w s k i e g o : R. Zawiliński, zasłużony sekretarz Sekcji E t n o g r a ­ ficznej P A U i j e d y n y spośród Polaków zajmujący się kulturą ludową Czadeckiego; S. M a t u s i a k , autor w i e l u r o z p r a w o g r u p i e lasowskiej, l u b W. Kosiński, p i e r w s z y poważny badacz g w a r y i k u l t u r y Podhalan. Był to niewątpliwy w p ł y w t r a d y c j i Malinowskiego, który pozostawił jeden z najlepszych do dziś opisów życia i k u l t u r y Ślązaków. Zresztą i J . K a r ­ łowicz z wykształcenia był przecież językoznawcą. Jakież mogły być p o w o d y wiązania się z etnografią w i e l u badaczy posiadających wykształcenie i n n y c h d y s c y p l i n , j a k archeologii, a n t r o p o ­ logii, socjologii, h i s t o r i i l u b też p r z y r o d y , pominąwszy pracujących na pograniczu i i n n y c h n a u k . Jest to niewątpliwie zjawisko złożone. W związku z językoznawcami przesuwającymi się w k i e r u n k u e t n o g r a f i i w a r t o przytoczyć trafną uwagę K . Nitscha wypowiedzianą na marginesie c h a r a k t e r y z o w a n i a s y l w e t k i R. Zawilińskiego. „Łatwiej było — pisze N i t s c h — z etnografią, która w przeciwieństwie do ściśle już sformuło­ wanego językoznawstwa polegała w t e d y n a dość nieokreślonym zbie­ r a c t w i e . D l a żywej, a n a u k o w o m n i e j dokładnej umysłowości Zawiliń­ skiego była t o droga pociągająca, wyszedł nią też poza ciasne życie zwykłego nauczyciela" . A l e z d r u g i e j s t r o n y w i e l u doskonale p r z y g o ­ t o w a n y c h dialektologów zdawało sobie sprawę, że badanie g w a r y m u s i pozostawać w ścisłym związku ze znajomością k u l t u r y l u d o w e j . T e n n i e u s t a n n y k o n t a k t ze wsią, możliwość głębszego spojrzenia na cechy językowe poprzez znajomość k u l t u r y , wciągały w i e l u językoznawców w nową, a niewątpliwie szerszą dziedzinę badań. Z j a w i s k o to r o z p a t r y ­ w a n e w p e r s p e k t y w i e czasu nasuwa zapewne h i s t o r y k o w i etnografii n i e ­ jedną uwagę. Niewątpliwie było ono bardzo pożyteczne d l a r o z w o j u e t n o g r a f i i , że zaś w i e l u spośród w t e n sposób wchodzących adeptów t e j d y s c y p l i n y s k o r y c h do uogólnień wnosiło sporo zamętu — to już inna sprawa. W w y p a d k u Zborowskiego zaważyły p o w o d y związane raczej z jego właściwościami p s y c h i c z n y m i . Należał do t e j g r u p y uczonych, 6 6 Ibidem, s. 200. �JULIUSZ 47 ZBOROWSKI którzy już w p i e r w s z y c h latach studiów przystępują do badań, dając w y r a z swej samodzielności. Praca naukowo-badawczą staje się dla n i c h w s z y s t k i m , a egzaminy niepotrzebną stratą czasu. Z b o r o w s k i po n a p i ­ saniu r o z p r a w y d o k t o r s k i e j zbagatelizował sobie odbycie r y g o r o z u m , tracąc szanse normalnego w s p i n a n i a się po szczeblach k a r i e r y u n i w e r s y ­ teckiej. Pozostawał m u t y l k o zawód nauczyciela gimnazjalnego. Była t o jednak n a t u r a z b y t żywa, doskonale orientująca się w ówczesnych prą­ dach n a u k o w y c h i a r t y s t y c z n y c h zrodzonych w atmosferze Młodej P o l s k i . L i t e r a t u r a wzbogaca się słownictwem g w a r o w y m , m o t y w y l u d o w e w c h o ­ dzą do s z t u k i . Rozwija się w i e l k a akcja ludowego przemysłu a r t y s t y c z ­ nego k i e r o w a n a na Podhalu przez znakomitego g r a f i k a W. Skoczylasa, prezesa „Sztuki Stosowanej Podhalańskiej". Prace W. M a t l a k o w s k i e g o i S. W i t k i e w i c z a porywają miłośników Góralszczyzny swoją głębią uję­ cia. W t y m też czasie Sekcja Ludoznawcza Polskiego T o w a r z y s t w a T a ­ trzańskiego, której założycielem był Bronisław Piłsudski, u z d o l n i o n y badacz p i e r w o t n e j k u l t u r y Ajnów, Gilaków i Oroczonów , nawołuje ode­ z w a m i do systematycznych badań i gromadzenia wytworów k u l t u r y Podhalan . N i e zapominajmy, że ponadto działalność l i t e r a c k a W. T e t m a ­ jera i W. O r k a n a wytworzyła atmosferę, która odpowiadała wrażliwej psychice młodego „zastępcy nauczyciela" w N o w y m T a r g u . Z b o r o w s k i sam przyznaje, że uległ s u g e s t y w n y m wpływom Piłsudskiego, który choć nie posiadał wykształcenia etnograficznego, przecież był obdarzony n i e ­ zwykłą zdolnością głębszego u j m o w a n i a zagadnień k u l t u r o w y c h ; dzięki właśnie t y m osobistym zaletom utwierdził u Zborowskiego potrzebę badań etnograficznych. „Stopniowo — pisze o t y m Z b o r o w s k i — skrę­ ciłem całkiem na ludoznawstwo, to zawdzięczam n i e t y l k o zetknięciu się z Góralszczyzną i j e j codziennym życiem, ale w znacznej mierze n o w e m u znajomemu, który organizując etnograficzne badania w Z a k o ­ panem i na P o d t a t r z u , rychło się uwiedział o n o w y m miłośniku Podhala, grasującym w N o w y m T a r g u i o k o l i c a c h " . Niewątpliwie już w t y m czasie Z b o r o w s k i zbierając t e k s t y gwarowe i pierwsze opowieści góral­ skie wchodzi coraz głębiej w n u r t k u l t u r y podhalańskiej. 7 8 9 Musiał już w t e j dziedzinie n a u k i posiadać znaczne rozeznanie, skoro jesienią 1920 r . rezygnuje z redagowania „Gazety Podhalańskiej" i p r a c y w g i m n a z j u m n o w o t a r s k i m , decydując się n a objęcie stanowiska k u ­ stosza w M u z e u m Tatrzańskim oraz sprawowanie bezpośredniej o p i e k i 7 Zob. W. Zakopane S i e r o s z e w s k i , 1914—1921, s. V — X X X ; wiadomości podanej Bronisław Nitsch, Piłsudski, „Rocznik Podhalański", t. 1, op. cit., s. 210—216. B . Piłsudski wg p r z e z „Gazetę Podhalańską" (R, 6: 1918 n r 24) utonął w S e ­ k w a n i e 17 V 1918 r. Pełną biografię opr. Z b o r o w s k i , m a s z . ss. 140, M u z . T a t r z . 8 „Gazeta Podhalańska", R . 2: 1914 n r 5, s. 9. 9 J.Z b o r o w s k i , W s p o m n i e n i a , „Ziemia", R. 24: 1934 n r 1—2, s. 5 n. �48 MIECZYSŁAW GŁADYSZ nad działem e t n o g r a f i c z n y m . Odtąd też z niesłabnącą przez dziesiątki lat pasją z a j m u j e się szeroko pojętym f o l k l o r e m , a więc literaturą ustną, w i e r z e n i a m i i obyczajowością oraz muzyką ludową. Chociaż z czasem działalność jego staje się coraz bardziej rozległa, wykraczająca poza j ę ­ zykoznawstwo, f o l k l o r i etnografię, przecież dotyczyła zawsze zagadnień związanych z Podhalem. D o d a j m y , że niemały udział w e w p r o w a d z e n i u Zborowskiego w regionalną pracę kulturalną posiadał zespół działaczy podhalańskich i spisko-orawskich rozwijających wówczas w N o w y m T a r ­ gu żywą akcję społeczną i polityczną związaną ze s p r a w a m i plebiscyto­ w y m i na Spiszu i O r a w i e . O r g a n e m tego zespołu była właśnie „Ga­ zeta Podhalańska", z którą współpracował i przez krótki czas był j e j redaktorem . 10 I. D Z I A Ł A L N O Ś Ć NAUKOWA O p u b l i k o w a n y dorobek n a u k o w y Juliusza Zborowskiego zawiera w p r a w d z i e n i e w i e l e prac samoistnych, obejmuje natomiast kilkadziesiąt k o n s t r u k c y j n i e z w a r t y c h i metodycznie dojrzałych r o z p r a w , artykułów, tyleż obszernych interesująco ujętych sprawozdań z działalności M u ­ zeum Tatrzańskiego bądź i n n y c h i n s t y t u c j i n a u k o w o - k u l t u r a l m y c h z a j ­ mujących się Podhalem. N a d t o dochodzi sporo w n i k l i w y c h recenzji i n o ­ tát materiałowych o różnorodnej treści w większości z zakresu k u l t u r y l u d o w e j i g w a r y . W sumie jest to p l o n pokaźny, bo liczący około 150 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h n i e j e d n o k r o t n i e o dużych wartościach po­ znawczych. Należy p r z y t y m podkreślić, że wyrósł on obok w i e l o r a k i c h wyczerpujących zajęć związanych z k i e r o w a n i e m M u z e u m Tatrzań­ skiego, placówki sporej, która do końca I I w o j n y światowej nie posiadała u s t a b i l i z o w a n y c h podstaw m a t e r i a l n y c h . N i e były to więc dogodne w a ­ r u n k i do przeprowadzania systematycznej p r a c y badawczej. Z b y t często rozpraszany zasób twórczej energii na wieloraką działalność nie t y l k o naukową, ale także organizacyjną i społeczną, musiał zaciążyć nad p l o ­ n e m b a d a w c z y m Zborowskiego. Dlatego n i e mógł osiągnąć rezultatów, na j a k i e było stać tego uzdolnionego i dobrze przygotowanego badacza. 11 R u c h e m t y m kierował z n a k o m i t y działacz i o r g a n i z a t o r życia k u l t u r a l n e g o i p o l i t y c z n e g o n a P o d h a l u , d r J a n B e d n a r s k i . Współpracowali z n i m : W ł a d y s ł a w O r k a n i r e d a k t o r z y „Gazety Podhalańskiej", F e l i k s Gwiżdż, T o m a s z Buła i i n . Z b o r o w s k i p o d p i s y w a n y był j a k o r e d a k t o r o d p o w i e d z i a l n y tego p i s m a od 1918 r. do września 1920 r. 10 Pełny z e s t a w b i b l i o g r a f i c z n y p r z y g o t o w u j e Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e . Niektórych p o z y c j i Z b o r o w s k i n i e podpisywał a n i nie oznaczał p s e u d o ­ n i m a m i l u b k r y p t o n i m a m i . P o d s t a w o w e z e s t a w i e n i a : zob. W. J o s t o w a, „ L u d " , t. 49: 1963 (1965), s. X I I I — X V I I i 774—776. 11 �JULIUSZ 49 ZBOROWSKI Do takiego stanu przyczyniły się nie t y l k o źle rozplanowane akcenty wysiłku i w a r u n k i pracy, ale także środowisko, w którym żył i działał. Zresztą t e n b r a k zdecydowanego w y b o r u między s p r a w a m i i s t o t n y m i dla n a u k i a doraźnie e f e k t y w n y m i należy do zjawisk częstych u osób obdarzonych, t a k j a k Z b o r o w s k i , dużą wrażliwością psychiczną. Chociaż pełny dorobek n a u k o w y Zborowskiego n i e jest jeszcze znany, gdyż sporo prac i materiałów pozostaje w rękopisach , to jednak p r z e ­ gląd dotychczasowych p u b l i k a c j i orientuje nas dostatecznie w k i e r u n ­ kach podejmowanej przez niego działalności. W p r a w d z i e p r o d u k c j a n a u ­ k o w a narastała głównie wokół dwóch dziedzin zainteresowań, t j . języ­ k o z n a w s t w a (szczególnie d i a l e k t o l o g i i i nazewnictwa) oraz f o l k l o r u , d o ­ tyczyła również i i n n y c h zagadnień etnograficznych, a także m u z e a l ­ n i c t w a . O p r a c o w y w a n e coraz to nowe p r z y c z y n k i źródłowe mogły w pewnej mierze świadczyć o zamyśle całościowego ujęcia k u l t u r y l u ­ dowej, jednak w i e l e z n i c h nie pozostaje w t e m a t y c z n y c h związkach na t y l e , aby stanowić zręby większej k o n s t r u k c j i . Z b o r o w s k i zajmuje się również zagadnieniami społecznymi i k u l t u ­ r a l n y m i w związku z żywotną na t y m terenie odmianą r e g i o n a l i z m u , zwaną p o d h a l a n i z m e m . Ta działalność piśmiennicza, choć nie łącząca się ściśle z jego pracą badawczą, świadczy zarówno o szerokości z a i n ­ teresowań, j a k też t e n d e n c j i zastosowania osiągnięć n a u k i d l a potrzeb życiowych. W t y m zakresie doszedł do interesujących wniosków i uogól­ niających sformułowań . a. P r a c e j ę z y k o z n a w c z e . Pierwsze prace Zborowskiego w y ­ bijają się zdecydowanie ponad przeciętny poziom początkujących języko­ znawców. Ogłaszając k i l k a wartościowych przyczynków i recenzji staje się wkrótce „wielką nadzieją polskiej l i n g w i s t y k i " . Jeszcze obecnie t e świetne, a stosunkowo n i e w i e l k i e r o z p r a w k i należą nie t y l k o do h i s t o r i i 12 13 12 W k o r e s p o n d e n c j i do m n i e z dn. 30 V I 1963 r. Z b o r o w s k i w y m i e n i a następu­ jące p r a c e , które m a w skiego wykończenia, przygotowaniu: przeróbek ,,a) Z z a k r e s u dziejów itd. w y m a g a j ą : 1. N a j s t a r s z e Muzeum dzieje Tatrzań­ Muzeum Ta­ trzańskiego 1888—1892; 2. D z i e j e S e k c j i L u d o z n a w c z e j T o w . Tatrzańskiego i M u z e u m Tatrzańskiego (wspomnienia kresu w folkloru: federaci (bardzo długa chryja n a Boże N a r o d z e n i e ; z Zakopanego, artykułach 1911—1918; 3. 1. H i s t o r y c z n e p o d a n i a barscy widowiska latach „Grand Hotel Muzeum już Nowego Targu, góralskie: do P r a c Tatarzy, Szwedzi, i Materiałów nie w s p o m i n a m . Chyba dość na trzeba stare H. Paryskiego, Zbiory prof. wspomnienia uzupełnić. O i n n y c h lata. Niektóre Zborowskiego, opublikowaną „Przekrój", 1965, s. 8. 13 Z o b . Regionalizm 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I podhalański, artykuły, przerobić, j a k o że c z a s y się zmieniły i m o c p i s a n i n y stała się n i e a k t u a l n a " . Z o b też notatkę n a t e n t e m a t W. husyci, k o n ­ P T L ) ; 2. S c e n i c z n e 3. T e k s t y : b a j k i , p o d a n i a , zabobony, Kościeliska. W s z y s t k o p i s a n e w c z a s i e o k u p a c j i , muszę g r u n t o w n i e przez Tatrzańskie" o gościnnych p o k o j a c h w b u d y n k u M u z . T a t r z . 1-921—1939). b) Z z a ­ „Wierchy", R . 8: 1930, s. 204—223. n r 1067: �50 MIECZYSŁAW GŁADYSZ językoznawstwa, ale są użyteczne. Do n i c h n p . zaliczyć trzeba rozprawkę o archaizowaniu i archaizmach j ę z y k o w y c h . T u t a j po raz pierwszy należycie została naświetlona f u n k c j a archaizmów i i c h stylizacja, p r z y ­ czyniając się t y m s a m y m do podważenia dotychczasowych scholarskich wzorców s t y l i s t y k i t r a d y c y j n e j . u Juliusz Zborowski Z b o r o w s k i zbierając systematycznie materiały g w a r o w e i f o l k l o r y ­ styczne na Podhalu nie był zadowolony z t e c h n i k i zapisu. J a k k o l w i e k posługiwał się już wówczas fonografem p r z y n o t o w a n i u w y p o w i e d z i informatorów, przecież ów przyrząd zaopatrzony w tubę gramofonową i wałek w o s k o w y budząc w i e l e sensacji przynosił więcej kłopotu niż Z dziejów języka nowopolskiego, „Język P o l s k i " , R . 1: 1913 n r 5—7, s. 1 2 9 — 138, 161—171, 199—209, 224; N a artykuł t e n z w r a c a u w a g ę : К. В u d zу к, Stylistyka teoretyczna w Polsce, W a r s z a w a 1946, s. 406. 14 �JULIUSZ 51 ZBOROWSKI pożytku. Ambicją młodego badacza było posiadanie bardziej sprawnego i n s t r u m e n t u pomocniczego. Dowiadywał się też nieustannie w zagranicz­ n y c h w y d a w n i c t w a c h o udoskonaleniach tego cennego X I X - w i e c z n e g o w y n a l a z k u . M i m o b r a k u należytej pomocy technicznej osiągnięcia b a ­ dawcze Zborowskiego musiały być jednak znaczne, skoro prof. N i t s c h publikując część przez niego zebranych materiałów opatruje następującą uwagą: „Teksty zapisane przez Juliusza Zborowskiego, kustosza M u ­ zeum Tatrzańskiego w Zakopanem, doskonałego znawcę języka i k u l t u r y podhalańskiej, w latach 1911—1916" . Najbardziej zaawansowane opracowania z tego okresu ogłasza Zbo­ r o w s k i w „Gazecie Podhalańskiej" i w czasopismach „Ziemia", „Lud", „Język P o l s k i " i „Rocznik S l a w i s t y c z n y " . Przede w s z y s t k i m nazewnictwo i słownictwo g w a r o w e pasjonowały młodego badacza, do nich też był najlepiej p r z y g o t o w a n y . Chcąc zachęcić i n n y c h do gromadzenia m a t e r i a ­ łów w t y m zakresie opracowuje bardzo pożyteczne wskazówki d l a zbie­ raczy t e r e n o w y c h . W t e j krótkiej broszurce traktującej o sposobach zbierania nazw geograficznych wskazuje n a podstawowe zasady, ważne zresztą d l a każdej p r a c y terenowej, a m i a n o w i c i e na sposoby zbierania, porządkowania i przedstawiania zebranego materiału. Z b o r o w s k i w y ­ kazuje znakomite opanowanie p r e c y z y j n y c h metod językoznawczych, które będą m u służyły p r z y dalszych badaniach f o l k l o r y s t y c z n y c h i e t ­ nograficznych. W ciągu przeszło półwiećznej różnorodnej działalności Z b o r o w s k i nieraz w r a c a do tematów z dziedziny d i a l e k t o l o g i i zachęcany zwłaszcza przez prof. К. Nitscha. Z ostatnich tego rodzaju p o z y c j i n a szczególną uwagę zasługuje r o z p r a w k a p t . Od „wałaski" do „watażki" . b. P r a c e f o l k l o r y s t y c z n e i e t n o g r a f i c z n e . Zborow­ s k i — j a k już wspomniałem — nie poprzestaje na f o r m a l n y m r e j e s t r o ­ w a n i u g w a r y , ale chcąc pogłębić badania dialektologiczne poczyna zapo­ znawać się z całością k u l t u r y Podhala. Wkrótce t e n n o w y k i e r u n e k badań miał przynieść pierwsze k o n k r e t n e r e z u l t a t y . W t y m zakresie również nie poprzestaje na zamkniętym kręgu zbierania materiałów j a k o sumy 15 16 17 1S 15 Chodziło t u głównie o i n n y t y p przyrządu w y p r o d u k o w a n e g o p r z e z berlińską firmę „Der L a u t " , która zaczęła wyrabiać n o w o c z e s n e s p r a w n e a p a r a t y utrwalające teksty państwowej g w a r o w e , a pracującą m . i n . d l a prof. Doegena, kierownika „Berliner L a u t b i b l i o t h e k " . Była to j e d n a k n a ówczesne możliwości z b y t aparatura, Fonograf bo na cena jej usługach wynosiła dialektologii około 3500 R M . Zob. i etnografii też muzycznej L. w kosztowna K a c z m a r e k , Polsce, „Biuletyn F o n o g r a f i c z n y " , z. 1, 1953, s. 19—54. 16 K. 17 Wskazówki Nitsch, Wybór polskich do zbierania nazw tekstów gwarowych, geograficznych, T o w a r z y s t w a Miłośników Języka P o l s k i e g o n r 4). 18 „Język P o l s k i " , t. 34: 1954, s. 125—128. Lwów 1929, s. 34. K r a k ó w 1923, ss. 32 ( B i b l i o t e k a �52 MIECZYSŁAW GŁADYSZ faktów, ale kierując się k u szerszym h o r y z o n t o m , dąży do poznania pełni życia i p s y c h i k i górali podhalańskich. Staje się wkrótce rzeczy­ wiście j e d n y m z najpoważniejszych znawców nie t y l k o gwary, lecz także i k u l t u r y Podhala, gromadząc obfite i różnorodne materiały, j a k i c h n i k t dotychczas nie zebrał z tego obszaru. Z t y c h bogatych zasobów m i e l i w ciągu w i e l u l a t czerpać zarówno językoznawcy, j a k też etnografowie. Nie było w p r o s t badacza Podhala, który b y n i e korzystał z materiałów bądź i n s t r u k t y w n y c h wskazówek Zborowskiego, przystępując do studiów nad kulturą l u b gwarą t e j części góralszczyzny k a r p a c k i e j . Właściwie Z b o r o w s k i nie zdołał wykorzystać w pełni zebranych m a ­ teriałów. W pracach o p u b l i k o w a n y c h nie wyszedł z fazy p r z y c z y n k a r stwa nie t y l k o językoznawczego, ale również etnograficznego. N a w e t nagromadzone znaczne zasoby materiałowe, g r u n t o w n e przygotowanie naukowe, twórcze uzdolnienia, j a k też wspaniały talent pisarski okazały się niewystarczające wobec b r a k u odpowiednich warunków pracy. Analizując działalność Zborowskiego, chociaż odnosi się wrażenie, iż pozostawiony p l o n jest niedokończonym dziełem życia, w i d z i m y d o ­ skonałego badacza i świetnego popularyzotora żywotnych zagadnień Podhala. Charakteryzując ogólnie należy stwierdzić, że zarówno p r z e ­ mawiał z niebywałą swadą, j a k też pisał polszczyzną pełną zadzierżystości i stylistycznej u r o d y , posiadał zdolność stawiania zagadnień i w y ­ d o b y w a n i a głębszego znaczenia z niepozornych często zjawisk k u l t u r y . Dzięki t y m u z d o l n i e n i o m naukowo-badawczym, twórczej jasności i swo­ bodzie wysławiania się Z b o r o w s k i pobudzał czytelnika i słuchacza do d a l ­ szych uzupełniających poszukiwań albo głębszej r e f l e k s j i . T e n na wskroś rasowy badacz poszukujący nieustannie nowoczesnych m e t o d p r a c y n a ­ kreśla chętnie szerokie tło społeczno-gospodarcze dla opisywanych w y ­ tworów, wyjaśniając w t e n sposób niejeden f a k t historyczny. Stąd też jego nieprzeciętne zamiłowanie do poszukiwań a r c h i w a l n y c h , dające możliwość naświetlania wyników współczesnych badań terenowych, a także pogłębiania uogólnień l u b lepszego zrozumienia toczących się procesów h i s t o r y c z n y c h . Zborowskiego zawsze pasjonowała przeszłość tutejszego l u d u ; badał więc odległe k o n f l i k t y społeczne wyrosłe na skalistej glebie Podtatrza. Stąd to jego baczna uwaga zwrócona na p r o b l e m zbójnictwa. W l i c z n y c h na t e n temat studiach przebija n i e t y l k o s y m p a t i a do t y c h , „co świat równali", ale głębsze zrozumienie znaczenia l u d o w e j l i t e r a t u r y u s t n e j , jej ideologicznego oddziaływania na postawy chłopskie j a k o w y r a z u o p o 19 Pieśń o standrechcie s. 7 1 — 9 3 ; Kostka-Napierski s. 304 п.; W poszukiwaniu 1954, s. 174 п., i i n . 19 i Proćpakowej w poematach czorsztyńskiej bandzie z roku 2795, „ L u d " , t. 28: 1929, Styczyńskiego, „Wierchy", R . 20: 1951, tradycji, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R . 8: �JULIUSZ 53 ZBOROWSKI r u i z n a k o m i t e j b r o n i w walce klasowej. A u t o r nie podaje h i s t o r y c z n y c h ciekawostek związanych ze zdarzeniami a k c j i zbójnickich, ale w y s u w a m o t y w y zasadnicze, związane z istotą zmagań chłopskich z wyniszcza­ jącym wieś u s t r o j e m feudalno-pańszczyźnianym. Ostrość występujących zadrażnień naświetla nie wąskim ekonomizmem, ale w y c h o d z i z zało­ żeń materialistycznego u j m o w a n i a dziejów w a l k i o środki p r o d u k c j i . W podobny sposób, również n a przykładzie zbójnictwa, będzie te za­ gadnienia rozwiązywał później G r i e k o w l u b M i l l e r . W opowiadaniach dotyczących przeszłości Podhala zwraca szczególną uwagę na ludowe i n t e r p r e t a c j e postaci i zdarzeń h i s t o r y c z n y c h , opie­ w a n y c h w folklorze góralskim. Interesuje go mechanizm powstawania wątków i f o r m y i c h przeobrażeń. Ze szczególnym zamiłowaniem g r o ­ m a d z i d o k u m e n t y historyczne i zbiera materiały do l u d o w y c h w y o b r a ­ żeń o postaciach i f a k t a c h h i s t o r y c z n y c h oraz śledzi i c h odbicia w u t w o ­ rach l i t e r a c k i c h . Radzi opisywanie nawet niedawno zaszłych w y p a d ­ ków, aby w t e n sposób można było lepiej zrozumieć proces powstawania l u d o w y c h utworów. W pracach terenowych przestrzega wierności zapisu, traktując go jako d o k u m e n t , który n i e może być zmącony n a j m n i e j s z y m u b a r w i e n i e m l i t e r a c k i m , a zapisywane u t w o r y k o n f r o n t u j e z f a k t a m i historycznymi. Na t e n sam głębszy n u r t u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h związanych ze stosunkami społeczno-ekonomicznymi na Góralszczyźnie wskazuje Z b o r o w s k i , g d y kreśli s y l w e t k i badaczy l u b podróżników przebywających w T a t r a c h w X I X w . (Staszic, Goszczyński, M u n d t , A l t i in.) mówiąc 0 i c h żywych zainteresowaniach kulturą i szczerym stosunku do m i e j ­ scowej ludności. 2 0 Z b o r o w s k i najchętniej pracował na pograniczu językoznawstwa 1 e t n o g r a f i i . N a t y m o d c i n k u badań poruszał się n a j p e w n i e j . Z tego zakresu jego n i e w i e l k i e r o z m i a r a m i , ale świetnie Skonstruowane prace oparte na świeżym materiale t e r e n o w y m zawsze budziły szczere za­ interesowanie zarówno językoznawców, j a k i etnografów. M a m na m y ­ śli przede Wszystkim jego n a u k o w y wkład w dziedzinę nazewnictwa. Na podstawie licznych poszukiwań t e r e n o w y c h i a r c h i w a l n y c h opraco­ wał szereg artykułów cennych d l a h i s t o r i i osadnictwa Podhala. Cho­ ciaż prace te powstały przed trzydziestu p a r u l a t y , przecież nadal należą do p o d s t a w o w y c h , j a k n p . materiały do nazw zwierząt, p rz e z w is k gó­ ralskich, nazw g r u p etnograficznych oraz k i l k u miejscowości Podhala . 21 Myliłby się ten, k t o b y uważał, że t y l k o k u l t u r a t r a d y c y j n a zajmo20 Góralskie podania o Szwedach i „Potop" Sienkiewicza, „Światowit", t. 24: 1962, s. 677—688. 21 Zob. W. T a s z y c k i , Bibliografia onomastyki polskiej, Kraków 1960, s. 335. �54 MIECZYSŁAW GŁADYSZ wała Zborowskiego. Badacz t e n , doskonale umiejący opisywać zjawiska k u l t u r o w e ubiegłych epok, świetnie obserwuje współczesne życie w s i . Przykładem tego może być artykuł na temat m o d y w i e j s k i e j . A u t o r porusza t a m jedno z n a j a k t u a l n i e j s z y c h zagadnień p o t r a k t o w a n e bardzo szeroko. Z j a w i s k o to śledzi w dziedzinie s t r o j u , w zdobnictwie, b u d o w ­ n i c t w i e , obserwuje je w f o l k l o r z e m u z y c z n y m , l i t e r a c k i m i t d . Zagadnie­ nie m o d y nie było na ogół dotychczas jasno postawione w badaniach terenowych, toteż pracę podjętą przez Zborowskiego należy uważać za nowatorską, przyczyniającą się do szerszego u j m o w a n i a zjawiska prze­ mian w kulturze ludowej. Znaczną wartość naukową posiadają k r y t y c z n e u w a g i Zborowskiego czynione w związku z recenzowaniem prac językoznawczych i etnogra­ f i c z n y c h . Podobnie należy traktować k r o n i k a r s k i e n o t a t k i o życiu n a u k o ­ w y m i k u l t u r a l n y m Podhala gęsto rozsiane w licznych czasopismach. Z b o r o w s k i prostuje i uzupełnia szereg poglądów językoznawców, etno­ grafów, głośnych regionalistów i i n . D o w o d e m celności oceny nawet t a k specjalnych zagadnień, j a k l u d o w a twórczość plastyczna, mogą być u w a g i na marginesie pracy T. Dobrowolskiego . „Niezależnie od k w e ­ stionowania trochę sztucznego podziału utworów rzeźbiarskich — p i ­ sze Z b o r o w s k i — uważam, że jest to istotnie dziełko o sztuce l u d o w e j , a nie e t n o g r a f i i . Natomiast b r a k ogólnego podłoża k u l t u r a l n e g o , t j . wła­ śnie etnograficznych danych, nakazuje r o z p a t r y w a n i e t a k i c h problemów również przez etnografów, z t y m jednak, iż n i e będą udawać znawców s z t u k i . Ideałem byłaby współpraca historyków s z t u k i i etnografów na jednym i t y m samym terenie" . 2 2 23 24 Recenzując prace o Podhalu nie t y l k o pisze o osiągnięciach badaczy, ale dorzuca nowe nieznane f a k t y , które n i e j e d n o k r o t n i e inaczej naświe­ tlają w y n i k i nawet w y b i t n y c h autorów. C z y n i to w sposób szczególny, zajmując się istotą zagadnienia, a nie n i e d o p a t r z e n i a m i autora. W t e n sposób unikał niepotrzebnych zadrażnień przyczyniając się w y d a t n i e do poszerzenia czy pogłębienia opracowanego t e m a t u . Z t a k wielką kulturą polemiczną pisywało niezbyt w i e l e osób. Z b o r o w s k i poszedł t u t a j śla­ d a m i w y b i t n e g o h u m a n i s t y , Jana G w a l b e r t a Pawlikowskiego. Recenzje Zborowskiego wyrastały na marginesie gromadzenia m a ­ teriałów do rozumowanej b i b l i o g r a f i i d l a całości k u l t u r y Podhala. W t y m celu wertował nieustannie bibliograficzne zestawienia Estreichera, J a n i ­ szewskiego, Müldnera czy Payera, co świadczy o jego w n i k l i w y c h poszu22 Moda i wieś góralska, „Ziemia", R . 15: 1930 n r 19, s. 393—402 (i odbitka). T- D o b r o w o l s k i , tabl. X X I I . 23 Z 1930 r. 24 korespondencji Śląska rzeźba ludowa Zborowskiego do prof. w drzewie, Т. K a t o w i c e 1930, ss. 31, Dobrowolskiego z dn. 29 I I I �JULIUSZ ZBOROWSKI 55 k i w a n i a c h a r c h i w a l n o - b i b l i o t e c z n y c h . O rezultacie tej pracy poza ogło­ szonymi n o t a t k a m i nie w i e m y z b y t wiele. A r c h i w u m zgromadzone przez Zborowskiego zostanie zapewne wkrótce uporządkowane, a ważniejsze prace ogłoszone d r u k i e m . Jako badacz t e r e n o w y Z b o r o w s k i posiadał niezwykłą łatwość g r o ­ madzenia materiałów etnograficznych, wydobywając najbardziej osobiste przeżycia swoich informatorów. T o dawało m u sporo możliwości głęb­ szego u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h i dochodzenia do wyników nie zawsze zgodnych z ogólnie przyjętymi poglądami. Trafność niezależnych koncepcji była oparta zarówno na doskonałej znajomości t e r e n u , j a k też l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Wychodzenie z własnym k o n k r e t n y m m a t e r i a ­ łem p u b l i k o w a n y m świadomie j a k o wstępne rozeznanie umożliwiające i n n y m dokonanie syntezy podnosi naukowo^społeczne znaczenie jego d o r o b k u . Z b o r o w s k i unikając nęcących uogólnień pozbawionych należy­ cie ugruntowanego oparcia wolał publikować w z o r o w o zebrany i u p o ­ rządkowany k o n k r e t n y materiał t e r e n o w y wiedząc, że będzie o n służył przyszłym pokoleniom badaczy. N a t y m m . i n . polega nieprzemijająca wartość ogłoszonych przez niego materiałów, w których jasno określane są zjawiska k u l t u r o w e . Z b o r o w s k i rysując obraz życia l u d u podhalań­ skiego używa s t y l u jędrnego, nie pozbawionego dyskretnego h u m o r u , zwłaszcza p r z y c h a r a k t e r y z o w a n i u postaw l u d z k i c h . Był też zdecydowanym p r z e c i w n i k i e m p u b l i k o w a n i a n i e u d o k u m e n t o ­ w a n y c h poglądów bądź dobierania faktów do z góry powziętych koncep­ cji. Unikał b r a k u d o k u m e n t a c j i , niedbałej f o r m y l u b niejasności k o n ­ s t r u k c j i . Pisał prosto o złożonych w y t w o r a c h k u l t u r y , co podnosiło i n d y ­ widualność s t y l u i siłę a r g u m e n t a c j i . Dążenie do p r e c y z j i w u j m o w a ­ n i u zagadnień, poczucie odpowiedzialności, a p r z y t y m oszczędność sło­ wa i u n i k a n i e żargonu naukowego komplikującego jeszcze bardziej s k o m ­ p l i k o w a n e zjawiska charakteryzowały jego twórczość naukową. Były to cechy n i e t y l k o t a l e n t u , ale również d y s c y p l i n y badacza. Wykształco­ n y i k r y t y c z n y jego umysł zdawał sobie sprawę z odpowiedzialności sfor­ mułowań posiadających znaczenie s y n t e t y c z n y c h ujęć. Toteż aprioryczne nastawienie n i g d y n i e ciążyło n a d jego w n i o s k a m i , które opierał na k o n ­ k r e t n y c h w n i k l i w i e przeanalizowanych faktach. 25 II. D Z I A Ł A L N O Ś Ć MUZEALNA Praca naukowo-badawczą Zborowskiego jest zaledwie cząstką tego, co uczynił d l a Podhala, p r z y czym n i e jest n a m w pełni znana, gdyż j e j 25 Por. A n t o n i e w i c z , op. cit., s. X I . �56 MIECZYSŁAW GŁADYSZ w y n i k i — j a k t o już wspomniałem — w większości pozostają nadal w rę­ k o p i s a c h . Obecnie do najpoważniejszych, a zarazem trwałych osią­ gnięć należy zaliczyć jego udział w w s z e c h s t r o n n y m r o z w o j u M u z e u m Tatrzańskiego . W ciągu czterdziestoparoletniego (1922—1965) k i e r o w a ­ nia tą znaną powszechnie placówką powiększył z b i o r y muzealne p r a w i e 0 5000 bezcennych eksponatów, a bibliotekę z k i l k u s e t p o z y c j i do ponad 12 t y s . tomów, która s t a n o w i obecnie najbardziej celowo d o b r a n y zestaw p u b l i k a c j i dotyczących obszaru K a r p a t , zawierając dawno wyczerpane w y d a w n i c t w a polskie, słowackie, czeskie, węgierskie, niemieckie. Ze specjalnym zamiłowaniem (nie szczędząc czasu i własnych funduszów) rozbudowywał a r c h i w u m liczące w i e l e tysięcy p o z y c j i składających się z u n i k a l n y c h druków, r z a d k i c h rękopisów, z których niejeden p r z y g o t o ­ wał do d r u k u , z dokumentów, f o t o g r a f i i , rysunków, zdjęć a r c h i t e k t o n i c z ­ nych, map, mut, filmów, wreszcie z przeszło 30 t y s . wycinków praso­ w y c h . T a wyjątkowo płodna działalność Zborowskiego prowadzona w t r u d n y c h n i e j e d n o k r o t n i e w a r u n k a c h m a t e r i a l n y c h zapewniła m u zaszczytną kartę w dziejach m u z e a l n i c t w a polskiego. Dążąc nieustannie do r o z b u d o w y M u z e u m Z b o r o w s k i pragnie w n i m przedstawić znaczenie Podhala n i e t y l k o w jego zasobach k u l t u r o w y c h wyrosłych w procesach historycznych, pełnych niezwykłych napięć spo­ łecznych i p o l i t y c z n y c h , ale wyraźnie podkreślić jego wartość d l a życia gospodarczego i psycho-fizycznego całej Polski. Toteż stara się nadać p l a ­ cówce nie t y l k o charakter kulturalno-oświatowy, ale również uczynić z niej ośrodek działalności n a u k o w e j . M u z e u m miało obrazować kulturę 1 w a r u n k i środowiskowe, ułatwiać i n n y m i samo przeprowadzać prace badawcze. M i m o sporych trudności Z b o r o w s k i w dużej mierze osiągnął wytknięte cele. Dzięki jego wysiłkom w M u z e u m poza odpowiednio p r z y ­ g o t o w a n y m i w y s t a w a m i został zorganizowany pierwszy w Polsce w a r ­ sztat pracy naukowo-badawczej, a p r z y t y m pomieszczenie d l a p r z y ­ jezdnych w t z w . „hotelu m u z e a l n y m " . Z pomocy Zborowskiego k o r z y s t a w i e l u w y b i t n y c h uczonych. Dzięki sprzyjającym w a r u n k o m powstały 26 27 28 2 9 26 Zob. p r z y p i s 12. M u z e u m Tatrzańskie i m . D r a T . Chałubińskiego w Z a k o p a n e m powstało w 1888 r. Zob. też T . D r o p n i o w s к i, Р. Т. T . 1873—1923, „Wierchy", R . 1: 1923, s. V I ; J o s t o w a, op. c i i . , s. 751 п.; tamże l i t e r a t u r a o p o w s t a n i u i działalności M u z e u m Tatrzańskiego. 2 7 J o s t o w a , op. c i i . , s. 758, 762 п.; zob. też M . G ł a d y s z, Działalność na­ ukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym, „Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1959, s. 109—138. 28 Muzeum Tatrzańskie. 1929, s. 154—169. 29 Rok 1928—1929 i plany na przyszłość, „Wierchy", R . 7: �JULIUSZ 57 ZBOROWSKI t u t a j m . i n . znane prace etnograficzne, n p . W. A n t o n i e w i c z a , J . S. B y stronia czy A . Chybińskiego . Z b o r o w s k i chcąc podnieść naukowe znaczenie k i e r o w a n e j przez sie­ bie placówki organizuje serię wydawniczą p t . W y d a w n i c t w a M u z e u m T a ­ trzańskiego. W niej ukazało się w okresie międzywojennym k i l k a cen­ n y c h pozycji e t n o g r a f i c z n y c h , pierwszy był „Rocznik Podhalański" z a p r o j e k t o w a n y jeszcze przez Bronisława Piłsudskiego . Także s t a ra ­ n i e m Zborowskiego w okresie p o w o j e n n y m ukazuje się szereg p u b l i k a c j i dotyczących przeważnie działalności w y s t a w i e n n i c z e j i zbiorów M u z e u m Tatrzańskiego . Z b o r o w s k i r o z w i j a również ożywione k o n t a k t y z w i e l o m a i n s t y t u c j a m i n a u k o w y m i , polegające na w y m i a n i e doświadczeń i p u b l i ­ k a c j i , p o d e j m o w a n i u wspólnych a k c j i badawczych, a nawet organizuje pomoc p r z y gromadzeniu eksponatów d l a powstających placówek muzeal­ n y c h . Z a j m u j e się nie t y l k o pracą organizacyjną, ale również pisze o dziejach i znaczeniu zbiorów, podejmując ponadto problematykę ściśle muzealną . 30 31 32 33 34 35 36 37 Z b o r o w s k i j a k o muzeolog posiada nieocenione zasługi d l a badań etno­ graficznych Podhala. Z b i o r y powięjkszał na w s z e l k i sposób. Gromadził nie t y l k o pojedyncze eksponaty niezbędne do w y s t a w stałych, ale zapeł­ niał ciasne magazyny dziesiątkami o d m i a n , za pomocą których dopiero można było określić skalę w y t w a r z a n y c h f o r m l u b ornamentów: „...poza wystawową częścią — pisze Z b o r o w s k i — m u s i m y tworzyć kolekcje naukowe, t j . w większych, nawet i bardzo w i e l k i c h ilościach t y c h samych egzemplarzy. W t a k i właśnie sposób umożliwiłem napisanie dwóch prac 38 Metalowe 30 W. 31 J . S . В у s t r o ń, Bibliografia Antoniewicz, 32 А. С h y b i ń s к i, spinki etnografii Instrumenty Antropologiczno-Archeologiczne góralskie, polskiej, muzyczne K r a k ó w 1928 ( P r z e d m o w a ) . K r a k ó w 1929, s. I V . na Podhalu, i Etnograficzne", „Prace i Materiały t. 3: 1924, cz. I I , s. 4; tamże, t. 4: 1927, cz. I I I , s. 30. 33 w J o s t o w a, op. cit., s. 759—760. 34 „Rocznik Podhalański", op. cit., s. I I I . 35 G ł a dу s z, op. cit.; 36 W 1927 r. J o s t o w a, op. cit. Zborowski Katowicach wytyczne bezinteresownie i ramy programu złożonej z s z e r e g u działów reprezentujących opracował dla zorganizowania Muzeum części poszczególne r e g i o n y Śląskiego etnograficznej Polski. W ciągu następnych dwóch l a t zebrał n a P o d h a l u o d p o w i e d n i z e s t a w eksponatów do „Działu Podhalańskiego". 37 J. Z b o r o w s k i , Problem świata w muzeach, „Przemysł, Rzemiosło, S z t u ­ k a " , R. 3: 1923 n r 1—2, s. 34—43. 38 W okresie powojennym zostały r o z b u d o w a n e i b a r d z o pomysłowo urządzone w g planów J . M a r k s e n a . N i e widziałem po w o j n i e t a k w z o r o w o p r o w a d z o n y c h m a ­ gazynów e t n o g r a f i c z n y c h w P o l s c e a n i w i n n y c h k r a j a c h środkowej i południowej Europy. �58 MIECZYSŁAW GŁADYSZ o i n s t r u m e n t a c h m u z y c z n y c h prof. Chybińskiemu, o spinkach góralskich prof. A n t o n i e w i c z o w i , a o k i l k u pracach będących na warsztacie nawet nie w s p o m i n a m " . A przecież trudności w gromadzeniu eksponatów miał spore, nie iposiadając stałych środków na powiększanie zbiorów oraz na i c h przechowywanie i konserwację. Prof. Juliusz Zborowski, w pracowni Muzeum Tatrzańskiego (1964 r.) Nieco inaczej przedstawiały się ówczesne sposoby gromadzenia m u z e a l ­ n y c h zbiorów etnograficznych. Zarówno w X I X w . i w pierwszych dzie­ siątkach l a t naszego stulecia, a także w okresie międzywojennym m e t o d y n a b y w a n i a eksponatów w terenie różniły się znacznie od pracy k o l e k c j o ­ nerskiej współczesnego muzeologa-eksploatora. Również w M u z e u m T a ­ trzańskim n i e było jeszcze u g r u n t o w a n y c h sposobów d o b o r u i bezpośred­ niego docierania do eksponatów. Wyręczano się często pośrednictwem handlarzy, zarówno w i e j s k i c h , j a k i pochodzących z miasta. W t e n sposób przepadało w i e l e cennych wiadomości dających badaczom tę niezwykłą możliwość głębszego poznania f u n k c j i w y t w o r u i jego dziejów. Większość �JULIUSZ ZBOROWSKI 59 p r y w a t n y c h k o l e k c j i podhalańskich, które z k o l e i jako d a r y l u b z a k u p y przeszły do zbiorów M u z e u m Tatrzańskiego, została zebrana właśnie za pomocą pośredników. „Nasze najcenniejsze z b i o r y — pisze Z b o r o w ­ s k i — pochodzą zasadniczo ze zbiorów p r y w a t n y c h , r o b i o n y c h przed kilkudziesięciu l a t y , a z a k u p i o n y c h przez nas w ostatnich dziesiątkach l a t " . N a w e t Z b o r o w s k i , w y t r a w n y badacz t e r e n o w y w zakresie g w a r y i f o l k l o r u , w gromadzeniu eksponatów posługiwał się pośrednikami. Po­ wodów u n i k a n i a bezpośredniej eksploracji terénu miał aż nazbyt w i e l e . Przede w s z y s t k i m b r a k odpowiednio w y s z k o l o n y c h pomocniczych p r a ­ cowników muzealnych, nieuregulowane s p r a w y budżetowe, pochłaniająca czas a d m i n i s t r a c j a placówki i t d . Niemałe też znaczenie posiadała z w y ­ czajna niechęć do nużącego i niełatwego szperania po oczernionych sa­ dzą strychach, zatęchłych komorach, w których pokolenia chłopskie skła­ dały zużyte t w o r y swoich rąk i umysłów, chroniąc je p r z e d ostatecznym zniszczeniem, a czasem ,,na pamiątkę". Wśród t y c h przedmiotów w y s e l e k ­ cjonowanych przez życie znajdowały się f o r m y p i e r w o t n e j k u l t u r y , w y ­ t w o r y p o k r y t e sztuką zdobniczą l u b przemyślne okazy t e c h n i k i chłop­ skiej. Z b o r o w s k i o t y m doskonale wiedział. „Jeżeli dzisiaj w ogołoconym przez zbieraczy t e r y t o r i u m — pisze Z b o r o w s k i — chce się zebrać w a r ­ tościowe okazy, p i e r w s z y m w a r u n k i e m zgromadzenia przedmiotów o r e ­ pre z e n t a t y wn e j wartości jest osobista wędrówka zbierającego po w s i a c h " . Uważa więc eksplorację t e r e n u za conditio sine qua non pracy muzeologa, ale n a osobisty w niej udział po p r o s t u nie zawsze miał czas. Posługiwał się w t e d y u p a t r z o n y m i bądź zgłaszającymi się samorzutnie pośrednikami, których nazywał „agentami". „Okazy, j a k i e zakupiłem [ostatnio], zebra­ łem przez górali, używanych przeze m n i e od k i l k u l a t d l a wywiadów po wsiach podhalańskich, spiskich i o r a w s k i c h celem zebrania i n f o r m a c j i o możliwościach zakupów. P r z y pomocy t y c h zebranych wiadomości roz­ pocznę dopiero [...] objazdy". Świadczyło to niewątpliwie o organizacji pracy p r z y n a b y w a n i u eksponatów. N i e zawsze j e d n a k t e n sposób p r z y ­ nosił zadowalające r e z u l t a t y , chociaż teren był przysposobiony do poszu­ kiwań. „Wczoraj — pisze Z b o r o w s k i — za całodzienną wędrówkę autem l i n i i C z a r n y D u n a j e c — O r a w a zapłaciłem 100 zł, a d l a M u z e u m naszego takiego sąsieka, j a k i jest niesłychanie potrzebny, nie dostałem. I do tego nic innego p r a w i e nie mogłem oglądać po chałupach, gdyż wędrowałem t y l k o po stodołach i stajniach. Jedyną pociechą zakupienie starego w a r s z ­ t a t u do w y r o b u fajek i narzędzia ciesielskie. A co się na O r a w i e zapy­ tałem o obraz na szkle, t o albo m n i e już Semkowicz dla Etnograficznego M u z e u m w K r a k o w i e uprzedził, albo w zeszłych latach m o i właśnie agenci, albo jakiś Żydek k r a k o w s k i . We wsiach, w których r. 1926 sam płaciłem 5 złotych za k a p i t a l n y obraz na szkle, teraz góral śpiewa po 50 zł nawet. Rozpisałem się o t y m — kończy Z b o r o w s k i — trochę m i - �60 MIECZYSŁAW GŁADYSZ m o w o l i . Piszę o t t a k , d l a przyjemności własnej, a może kiedyś do d r u k u , n o t a t k i etnografa-muzealisty. I m i m o w o l i w p a d a m w t a k i s t y l w liście" . Z b o r o w s k i n i e j e d n o k r o t n i e narzekał na z b i u r o k r a t y z o w a n y system pracy muzealnej zabierający m u najcenniejsze godziny dnia, chociaż działalność społecżno-kulturalną i oświatową, podobnie j a k i naukową, pojmował j a k o swego rodzaju pasjonujące przeżycie. W t e j działalności uzewnętrzniał się jego t a l e n t l i t e r a c k o - a r t y s t y c z n y ujęty jednak w r y z y ścisłych metod badacza. Świadczą o t y m jego pełne swady publiczne wystąpienia, język w jego n a u k o w e j twórczości oraz sposób podejścia do w i e l u zagadnień życiowych. Umysł jego obdarzony wyobraźnią z u p o ­ dobaniem odkrywał tajemnice przeszłości. Ujawniał r y s y dawnego P o d ­ hala zawarte w tysiącach eksponatów muzealnych, w opowieściach góralskich, d o k u m e n t a c h w y d o b y w a n y c h z a r c h i w u m . Przedstawianie ży­ cia ubiegłych epok było d l a Zborowskiego poza obowiązkiem n a u k o w y m i społecznym także niezwykłą atrakcją. Odpowiadał m u t e n twórczy wysiłek. Z niego właśnie wyrastał b u j n y p l o n jego życia. Z b o r o w s k i , posiadający niemałe zasługi naukowe kwalifikujące go jako jednego z czołowych badaczy Góralszczyzny podhalańskiej, odzna­ czał się wyjątkową bezinteresownością i skromnością. Z całą gotowością pomagał w pracy i n n y m badaczom, których uważał za lepiej p r z y g o t o ­ w a n y c h do rozwiązywania zagadnień łączących się z kulturą Podhala, dzieląc się chętnie z i n n y m i n a b y t y m doświadczeniem, wiedzą, z e b r a n y m i materiałami . Cechy c h a r a k t e r u , k o n s t r u k t y w n a działalność na w i e l u odcinkach n a u k i i życia k u l t u r a l n e g o wyznaczyły Z b o r o w s k i e m u za­ szczytne miejsce wśród g a l e r i i niezapomnianych i powszechnie cenio­ n y c h twórczych postaci związanych z historią Podhala . 39 40 41 Mieczysław Gładysz JULIUSZ ZBOROWSKI. CONTRIBUTION DU A L'HISTOIRE DE L'ETHNOGRAPHIE PODHALE Résumé L'activité dans le d o m a i n e l'éducation de J . Z b o r o w s k i , kopane, populaire fut présentée du P o d h a l e 33 W y p o w i e d z i de l a r e c h e r c h e s c i e n t i f i q u e , de l a c u l t u r e et de d i r e c t e u r p e n d a n t 45 a n s du Musée des T a t r a á Z a ­ s u r le fond d'études de c a r a c t e r e poursuivies par l'auteur Zborowskiego pochodzą general sur l a culture de cet a r t i c l e . I I y caractérise . l e z korespondencji z dnia 5, 9, 26 V 1928 r. 40 P o r . np. J . S . В y s t r o ń, Pieśni Antropologiczno-Archeologiczne 41 1966. o zbójniku i jego żonie, „Prace i Materiały i E t n o g r a f i c z n e " , t. 4 : 1927, cz. I I , s. 67 n. O s t a t n i o ukazała się p r a c a B . G u n d y, Ethnographica Carpathica, Budapest �JULIUSZ milieu scientifique dans lequel 61 ZBOROWSKI Zborowski développait ses r e c h e r c h e s . S o n bagage s c i e n t i f i q u e , q u i se compose tient q u e l q u e s ouvrages independents, quelques cohérants et múrs a u point sants comptes rendus son activité du Musée des T a t r a d'amples u n grand n o m b r e de c r i t i q u e s a p p r o f o n d i e s et d'intéres- et d ' a u t r e s s c i e n t i f i q u e s et c u l t u r e l l e s s ' o c c u p a n t du P o d h a l e . O u t r e l e s o u v r a g e s nommer orientait d i z a i n e s de d i s s e r t a t i o n s et d ' a r t i c l e s de v u e méthodique, et a u t a n t de l'activité et de 150 t i t r e s e n v i r o n , c o n - institutions cites, i l faut et de notes basées s u r des d o c u m e n t s , l e p l u s s o u v e n t d u d o m a i n e de l a c u l t u r e p o p u l a i r e , de l a dialectologie et de l'onomastique. L e s ouvrages s c e n t i f i q u e s de Z b o r o w s k i se r a p p o r t e n t surtout á l a l i n g u i s t i q u e , a u folklore et á l a muséologie, m a i s i l s t o u c h e n t a u s s i a u x n o m breuses questions ethnographiques et méme m u s i c o l o g i q u e s . également l e s problémes s o c i a u x et culturéis S e s écrits c o n c e r n e n t q u i résultent d u développement du régionalisme d a n s l e P o d h a l e . On a presenté dans l'article les plus tout e n précisant l e u r v a l e u r cherches. O n a souligné importantes publications de s c i e n t i f i q u e , l e s o r i e n t a t i o n s et l e s buts a u s s i s o n habileté ďexprimer clairement Zborowski de ses r e - ses idees, s a capacité de poser l e s problémes et de c o n c e v o i r l e s c o u r a n t s p r i n c i p a u x des phénoménes culturéis. En analysant l'activité de Z b o r o w s k i dans le domaine de l a muséologie, o n a souligné s o n effort i n c e s s a n t de développer le Musée des T a t r a n o n s e u l e m e n t c o m m e c e n t r e de c u l t u r e et d'éducation, m a i s a u s s i c o m m e c e n t r e de l a r e c h e r c h e scientifique. tou j o u r s Zborowski vifs avec s u r t o u t du P o d h a l e ; devint tres populaire les c h e r c h e u r s les plus en Pologne éminents gráce s'occupant i l leur facilitait le t r a v a i l en leur donnant á ses c o n t a c t s des C a r p a t e s c o l l e c t i o n s de musées, de bibliothěques et ďarchives et a u s s i á ses p r o p r e s r i a u x r e c u e i l l i s d a n s le t e r r a i n . Z b o r o w s k i teur de périodiques fructueuse, régionaux universelle 1'ethnographie et v i v e et ď u n e trouvera a a u s s i c e r t a i n s mérites c o m m e série sa ďéditions place de musée. ďhonneur dans matérédac- S o n activité 1'histoire du Podhale. Traduit et acces a u x riches par Teresa Chłapowska de �