https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64d3a3088eb32aa15f8aafd7390f13b6.pdf d293f4becda9ea3849a4899e712aed4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:597 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:546 Title A name given to the resource Próba klasyfikacji typów pasterstwa karpackiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.87-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I BRONISŁAWA A I M A T E R I A Ł Y KOPCZYŃSKA-JAWORSKA PRÓBA K L A S Y F I K A C J I T Y P Ó W PASTERSTWA K A R P A C K I E G O P r o b l e m k l a s y f i k a c j i typów pasterstwa był od dawna p r z e d m i o t e m zainteresowań badawczych. Ponieważ istotą gospodarki pasterskiej jest przepęd stad z jednego miejsca w y p a s u na d r u g i e , stąd też dotychczasowe próby t y p o l o g i i pasterstwa wychodziły głównie od zróżnicowania wędró­ w e k pasterskich. Pod uwagę brane były zazwyczaj: 1) okres, który zaj­ mują wędrówki, okres w y p a s u oraz d r o g i przepędu stad; 2) u s y t u o w a n i e miejsca w y p a s u w stosunku do miejsca zamieszkania hodowców; 3) p e r ­ sonel wypasający. Na podstawie t y c h kryteriów wyróżniono nomadyzm, c z y l i koczown i c t w o , transhumancję oraz l e t n i wypas w górach . Podział t e n , o p a r t y 1 2 T e r m i n sformułowany w n a u c e f r a n c u s k i e j i przyjęty p r z e z i n n e k r a j e z w y ­ 1 jątkiem Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o , zivotnovodztvo". rownego, Pasterstwo [w:] Tatr P h . A r b o s, La vie pastorale Nomadismus, s с h, J. Problemy Polskich dans Transhumanz La Blachę, gdzie używa się określenia P a t r z : S. B e r e z o w s k i , localisation i Podhala, les Alpes und de types i wpływem W. J a c o b e i t , schaft, [w:] tegoż Z u r frage Beitrage francaises, na społeczeństwo, der Beziehungen Hans in Süddeutschland. beginn 2 the des 20 Jahrhunderts, Autorzy francuscy mountains" s. 83). W literaturze pendulare": D. Gusti, rumuńskiej terminu Problemy używa T . H e r s e n i, L'organisation Die roumaines g r a p h i c a " , t. 12: 1963, s. 180—181. nad Transhumanz und Alpwirt­ und Schafer Berlin transhumancja kulturgeographische Transhumanz, no- 1936; zum 65, Geburstag, „estivage", Bedeutung R e m a g e n 1959, in Zentraleuropa angielscy geograficzne się określenia pastorale en sur l'agriculture „pastorał pasterstwa „pástorit bis life of wędrownego, transhumant Roumanie, B u c u r e s t i 1936, s. 7, c z y „pastorit de p e n d u l a r e " : cries ethnographiques Studia Warszawa B e r l i n 1961, s. 321). używają (Berezowski, 6: 1951; Lorraine i prawo, Damm Süddeutsche s. 22; c y t . za W. J а с o b e i t e m , Schafhaltung zum z. „Revue Koczownictwo. ustrój węd­ 1959, s. 80; 1922; H . В o e - Alpen", p i e r w s z y użył t e r m i n u w r o k u 1839 de L i m a i r a c (T. H o r n b e r g e r , Wanderschaferei Grenoble pastorales, zwischen zur Vólkerforschung, pasterstwa 1, W r o c ł a w „Die de migrations 1961, s. 313—322; i i n n i . W e d ł u g H o r n b e r g e r a der t. Alpwirtschaft, d ' A n t h r o p o l o g i e " , R . 9: 1937, p. 5—29; F . G r o s s , madyzmem „otgonno-pasbiszcznoje geograficzne [w:] de Melange N. D u n á r e, Recřier- et la vie pastorale, „Acta E t h n o - �88 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWOH S K A głównie na k l a s y f i k a c j i wędrówek, w rozważaniach n a d pasterstwem k a r p a c k i m okazał się niewystarczający, czego dowodem jest f a k t , że p r a w i e wszystkie o d m i a n y życia pasterskiego, j a k i e s p o t y k a m y w K a r ­ patach Zachodnich, Wschodnich i znacznej części K a r p a t Południowych, mieszczą się w jednej k a t e g o r i i „letniego w y p a s u w górach", n i e mówiąc już o f o r m a c h przejściowych. Stąd też w t e j grupie górskiej różni a u t o ­ r z y usiłowali wyróżnić szereg p o d t y p ó w . Były to przeważnie próby robocze, na użytek poszczególnych krajów k a r p a c k i c h , w słabym t y l k o s t o p n i u (z wyjątkiem S. Berezowskiego) uwzględniające cechy powszech­ nie występujące. O b s e r w u j e m y w n i c h tendencję do wyodrębniania p o ­ szczególnych typów na podstawie cech życia pasterskiego znanych z j e d ­ nego t y l k o t e r e n u oraz w niektórych p r z y p a d k a c h k r e o w a n i e osobnych typów z l o k a l n y c h o d m i a n . Na podstawie przyjętych kryteriów podziału proponowałabym na użytek badań k a r p a c k i c h rozróżnienie n o m a d y z m u o d t r a n s h u m a n c j i i całosezonowego w y p a s u letniego, c z y l i szałaśnictwa. Nomadyzm, c z y l i koczownictwo, t o f o r m a życia wędrownego, p r z y której przenoszą się wszyscy członkowie danej g r u p y pasterskiej w r a z ze s t a d a m i . W y d a j e się ponadto, że słusznie podkreślił T. Heřseni charakter schronów pasterskich (szałasów, namiotów, ziemianek) łatwych do porzucenia l u b przeniesienia . W e w s z y s t k i c h podtypach pasterstwa koczowniczego m u s i być zachowany w a r u n e k przenoszenia się całej spo­ łeczności. P r z y t a k i e j i n t e r p r e t a c j i można b y za Grossem uznać za s e m i nomadów w Europie południowo-wschodniej jedynie pasterzy k a r a k a czańskich i aromuńskich . 3 4 5 T r a n s h u m a n с j a polega na całorocznym wypasie stad bez g r o ­ madzenia paszy i z i m o w a n i a w s t a j n i , p r z y czym zależnie od p o r y r o k u P o r . W. К u b i j o w i с z, Typy pastierského života na Slovensku, „Sborník M u z e a l n e j S l o v e n s k e j Spoločnosti", R . 24: 1930, s. 101—110; E . d e Martonne, La Valachie, P a r i s 1902, s. 107—119; t e n ż e , La vie pastorale et la transhumance dans les Karpathes meridionales, [w:] Zu Friedrichs Ratzels Gedachtnis, Leipzig 1904, s. 227—245; T . M o r a r i u, Vieafa pastorála in Munfii Rodnei, B u c u r e s t i 1937, s. 33, 202—203; D u n a r e, Recherches ethnographiques roumaines..., s. 180—181; t e n ż e , A juhartás, i l l e t v e pásztorkodás hagyományos t i p u s a i a románoknál, „Ethnographia", t. 75: 1964, s. 247—272; R . V u i a, T i p u r i de pástorit l a r o m i n i , B u c u r e s t i 1964, t a b e l a z b i o r c z a . 3 4 H e r s e n i , L'organisation..., s. 8. G r o s s , Koczownictwo, s. 41. P o r . też opisy i c h w ę d r ó w e k u К. К a d 1 e с а, Valaši a valaiske pravo, P r a h a 1916, s. 125, 131, oraz u J . P e t e r y , W ę d r ó w k i pasterzy Aromunów, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 192—202; B . U r b a ń s k a , Karkaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 202—226; D. M a r k o w s k a , Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 2 2 6 — 240. 5 �89 TYPY PASTERSTWA KARPACKIEGO zmieniane są p a s t w i s k a . W zimie są to zazwyczaj pastwiska nizinne, w lecie zaś w zależności od k l i m a t u i u s y t u o w a n i a terenów w y p a s o w y c h , pastwiska koło w s i l u b wysokogórskie . Właściciele stad zamieszkują osady stałe, t r z o d y zaś są wypasane pod opieką pasterzy n a j e m n y c h bądź członków r o d z i n trudniących się chowem zwierząt. Jeżeli nawet część r o d z i n y Okresowo przenosi się n a pastwisko, j a k n p . gdzieniegdzie w K a r ­ patach Południowych, dopóki mieszkanie stałe nie ulega całkowitej l i k ­ w i d a c j i i są p o r y r o k u , w których stada wędrują t y l k o pod opieką pasterzy — m a m y ciągle jeszcze do czynienia z transhumancją. Tego t y p u pasterstwo w f o r m i e czystej występuje t y l k o w rumuńskich K a r ­ patach Południowych. 6 N i e podzielam zastrzeżeń W. Jacobeita odnośnie do stosowania t e r ­ m i n u transhumancją. Nazwa ta ma już w nauce swoje tradycje, roz­ ważanie zaś j e j przydatności poprzez etymologię w y r a z u , j a k to c z y n i Jacobeit, wydaje m i się zupełnym n i e p o r o z u m i e n i e m . Należy t y l k o spre­ cyzować zakres j e j stosowalności. P r o p o n o w a n y przez Jacobeita w miejsce t r a n s h u m a n c j i t e r m i n „Wanderschafhaltung" czy też t e r m i n w p r o w a ­ dzony przez T . H o m b e r g e r a „Wanderschaffertum" mają tę niedogodność, że automatycznie ograniczają zakres swojej stosowalności do stad o w ­ czych , a badania rumuńskie wykazały również wędrówki b y d ł a . Po­ nadto określenie ,,Wander" (wędrowny) p r z y n a j m n i e j w języku p o l s k i m sugeruje, że i s t o t n y m elementem tego t y p u pasterstwa jest m o m e n t sa­ mej wędrówki, a przecież w i e m y , że p r z y t r a n s h u m a n c j i m a m y do czy­ nienia z przenoszeniem się z jednej ściśle określonej przestrzeni gospo­ darczej do d r u g i e j . Wędrówka zaś jest środkiem wiodącym do tego celu (współcześnie s p o t y k a m y przecież transhumancję p r z y (przewożeniu stad np. koleją). 7 8 Całosezonowy wypas l e t n i . Istotą tego t y p u pasterstwa jest to, że stada wypasane są przez cały sezon l e t n i , p r z y c z y m pozostają d n i e m i nocą na p a s t w i s k u , przeważnie pod gołym niebem. Wypas tego t y p u różni się od t r a n s h u m a n c j i t y m , że w zimie (przez dłuższy l u b krót­ szy okres) k a r m i się zwierzęta bądź na p a s t w i s k u , bądź w d o m u , z m a ­ gazynowaną w lecie paszą. Tego t y p u gospodarka jest więc s i l n i e j niż Proponowane p r z e z B e r e z o w s k i e g o p o d t y p y t r a n s h u m a n c j i wyszczególnione n a p o d s t a w i e a n a l i z y rodzajów t r a n s h u m a n c j i , zarówno w E u r o p i e , j a k i n a i n n y c h k o n t y n e n t a c h , wyczerpują c h y b a w s z y s t k i e możliwości. Należy j e d n a k zgo­ dzić się z J a c o b e i t e m , że z etnograficznego p u n k t u w i d z e n i a z j a w i s k o t r a n s h u m a n ­ cji s t a n o w i jednorodność (zamkniętą całość) i w s k a z u j e t y l k o w poszczególnych odmianach inne zgrupowanie elementów składowych, n i e wykazując n a t o m i a s t z m i a n s t r u k t u r a l n y c h j a k o t a k i c h : J a c o b e i t , Schafhaltung und Schafer..., s. 69. 6 'Jacobeit, 8 op. cit, s. 320—322. V u i a, Tipuri..., s. 190—191. �90 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA transhumancja związana z całokształtem gospodarki r o l n e j , przez którą r o z u m i e m y zarówno uprawę zbóż i roślin okopowych, j a k kulturę łą­ kową. Stopień oddalenia miejsca w y p a s u letniego od gospodarki macie­ rzystej wpływa na organizację pracy, a co za t y m idzie na rodzaj t r y b u życia, lecz n i e zmienia i s t o t y gospodarki, p r z y której d o k a r m i a się zwie­ rzęta zimą, stąd istnieje potrzeba przygotowania i magazynowania d l a nich pożywienia. W t y m ujęciu jest rzeczą oczywistą, że zaliczamy do tego t y p u rów­ nież wypas w e w s i , o i l e zwierzęta pozostają przez całe lato na p a s t w i s k u . Dlatego też nie możemy przyjąć proponowanej przez S. Berezowskiego n a z w y „letni wypas w górach", gdyż omawianą formę gospodarki spoty­ k a m y nie t y l k o w górach i na Pogórzu, ale i na n i z i n i e n p . T r a n s y l w a n i i czy Węgier. Na oznaczenie tego t y p u pasterstwa można b y używać znanej z t e ­ renów słowiańskich n a z w y s z a ł a ś n i с t w o, pod którą zgodnie z j e j znaczeniem l u d o w y m r o z u m i e m y sezonowe gospodarstwo organizowane obok gospodarstwa wiejskiego, składające się w sensie m a t e r i a l n y m z za­ g r o d y (koszar, staul, tirla) dla owiec, kóz i ewentualnie bydła oraz schronu (koliba, stina) d l a pasterzy. Schron t e n , t a m gdzie na p a s t w i s k u p r o w a d z i się przetwórstwo mleczne, jest nieraz s p o r y m b u d y n k i e m . N i e należy jednak pojęcia szałaśnictwa wiązać z koniecznością występowania szałasu-koliby, bo t a m gdzie n i e p r o w a d z i się n a Szałasie gospodarki mlecznej, często s p o t y k a m y t y l k o mały schron dla pasterzy służący w nocy do czuwania p r z y stadzie. Zabudowania szałasowe ze względu na okresowe z m i a n y miejsca w y p a s u są często przenośne, zwłaszcza za­ groda, którą w y k o r z y s t u j e się do nawożenia. W p o d o b n y m znaczeniu j a k nazwa szałas w K a r p a t a c h Słowiańskich, w K a r p a t a c h Rumuńskich uży­ w a n a jest nazwa stina. Oznacza ona zarówno szałas-budynek, j a k całość gospodarstwa wypasowego. Wśród całosezonowego w y p a s u letniego wyróżnić można w K a r p a t a c h , j a k t o uczynił R. V u i a , wypas szałaśniczy organizowany przez wsie rolnicze i w y p a s szałaśniczy organizowany w e wsiach z dominującą gospodarką hodowlano-sianokośną. T e n d r u g i rodzaj gospodarki, o w i e l e m n i e j rozpowszechniony niż pierwszy, n a z y w a n y przez Vuię „pasterstwo strefy sianokosów", s p o t y k a m y w K a r p a t a c h Południowych w d o l i n i e r z e k i J i u , Górach Sebes i w północnej części Mołdawii oraz na H u c u l szczyźnie w K a r p a t a c h Wschodnich. Okres p r z e b y w a n i a na łąkach był nieraz dłuższy od okresu p o b y t u na właściwym p a s t w i s k u górskim, czę­ sto owce w specjalnych schronach spędzały również zimę na łąkach. 9 P r a c y V u i i poświęciłam obszerną recenzję opublikowaną w t. 10: 1966, „Etno­ grafii Polskiej", 9 �TYPY PASTERSTWA 91 KARPACKIEGO V u i a podaje ogólnie, że w w y m i e n i o n y c h okolicach r o l n i c t w o miało zna­ czenie drugorzędne, a większość obszaru zajmowały łąki i p a s t w i s k a . Na Huculszczyźnie, gdzie t e n t y p pasterstwa występował, według danych sprzed I I w o j n y światowej łąki, pastwiska i połoniny zajmowały ok. 4 2 % całej p o w i e r z c h n i , ziemia orna zaś t y l k o 3 % . Poza K a r p a t a m i podobny t y p gospodarstw h o d o w l a n y c h występuje na Półwyspie Bał­ kańskim, n p . w e wschodniej S e r b i i . Pasterstwo szałaśnicze w s i r o l n i c z y c h , zgodnie z u s y t u o w a n i e m miejsc w y p a s u , które r z u t u j e na organizację całej gospodarki, podzielić można na: 1. Szałaśnictwo halne t y p u alpejskiego, 2. Szałaśnictwo leśne i polaniarskie t y p u średniogórskiego, 3. Szałaśnictwo w e w s i . Rozpatrzmy po k o l e i charakterystyczne cechy poszczególnych p o d typów: 1. S z a ł a ś n i c t w o h a l n e w swej prostej postaci polega na wypasie stad przez sezon l e t n i na p a s t w i s k u górskim, zasadniczo o cha­ rakterze a l p e j s k i m , oraz na z i m o w a n i u stad w e w s i macierzystej w s t a j n i l u b owczarni. Tego t y p u pasterstwo s p o t y k a m y j a k o t y p d o ­ minujący — posuwają się o d zachodu — na Wołoszczyźnie M o r a w ­ skiej , gdzieniegdzie na Śląsku Cieszyńskim (np. na K o t a r z u ) , na Ż y ­ wiecczyźnie (hala Słowikowa), na P i l s k u n a O r a w i e Słowackiej , w B a biogórskiem, w T a t r a c h Polskich i częściowo w Gorcach. W K a r p a t a c h Wschodnich, gdzieniegdzie na Huculszczyźnie i w Górach A p u s e n i . 10 n 1 2 1 3 14 15 16 17 10 V u i a , op. cit., s. 97 n. 11 Z. M ę c i ń s k i , Studia zootechniczne nad owcą 1 8 górską na Huculszczyźnie, K r a k ó w 1938, s. 9—10. 1 2 B a d a n i a własne z 1963 r. 13 Niektóre z tych pastwisk powstały zresztą w wyniku działalności czło­ wieka. 14 Informacje dotyczące źródło, pochodzą Karpackiej z roku przygotowanego sumowanych skich w z badań terenów 1960 i przez Karpat własnych następnych, autorkę P o l s k i c h , t a m gdzie autorki niniejszej oraz według pracy nią i przez prac zespołowych w roku nie podane zespołowych prowadzonych w 1960, „Etnografia jest Komisji kwestionariusza częściowo Szałaśnictwo (B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , świetle z badań już pod­ Karpatach Pol­ P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 321—329). 15 L. S a w i c k i , Szałaśnictwo tropologiczno-Archeologiczne 16 К u b i j o w i с z, Komise Slovanské 1924—1948, 1 7 s. pro na Wołoszczyźnie Morawskiej, „Materiały An- i E t n o g r a f i c z n e " , t. 14: 1919, s. 113. Typy..., s. výskům 106; J . K r á l , salaSnictvi v Činnost Karpatech cěskosiovenské a na Balkáne sekce za léta „Slovenský Národopis", t. 9: 1961, s. 637—652, m a p a 2. W. К u b i j o w i с z, Życie 94; R . H a r a s y m c z u k , pasterskie W. Tabor, w Beskidach Etnografia Wschodnich, połonin K r a k ó w 1926, huculskich, Lwów 1938, s. 54—59. 18 To ostatnie stwierdzenie opieram na badaniach własnych, gdyż R. Vuia �92 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA Obok szałaśnictwa halnego z j e d n y m miejscem w y p a s u s p o t y k a m y w K a r p a t a c h , podobnie j a k w A l p a c h i i n n y c h górach, szałaśnictwo po­ łączone z w y p a s e m e t a p o w y m w drodze na hale. Miejscem etapowego w y p a s u mogą być przez dłuższy l u b krótszy czas role i łąki znajdujące się poniżej dolnej granicy lasu, koło w s i i w t e d y m a m y do czynienia z wyróżnionym przez K u b i j o w i c z a „szałaśnictwem h a l n y m i łąkowym" czy z wyróżnionym przez Vuię „pasterstwem r o l n i c z y m z wypasem w górach" . G d y etapowy w y p a s o d b y w a się na polanach^śródleśnych, odpowiada o n wyróżnionemu przez Jacobeita „gospodarstwu alpejskie­ m u " . Ponadto na pastwiskach alpejskich, bardzo zróżnicowanych w y sokościowo, s p o t y k a m y etapowy wypas w obrębie samego pastwiska a l ­ pejskiego. 19 20 21 a. Szałaśnictwo halne etapowe z w y p a s e m na łąkach i rolach poniżej dolnej g r a n i c y lasu występuje powszechnie w najniższych p a r t i a c h K a r ­ pat Północnych oraz w południowych pasmach K a r p a t Zachodnich w Sło­ w a c j i , j a k również w K a r p a t a c h Południowych. Przed rozpoczęciem i po zakończeniu właściwego w y p a s u na halach często owce są wypasane koło w s i , wiosną na o z i m i n a c h l u b na łąkach jeszcze nie koszonych, a n a jesieni na łąkach już raz koszonych. W Sło­ w a c j i t e n t y p w y p a s u występuje p r a w i e zawsze równolegle z w y p a s e m na halach wysokogórskich, a więc w W y s o k i c h T a t r a c h Słowackich, w N i s k i c h Tatrach, na Halach L i p t o w s k i c h i O r a w s k i c h , w W i e l k i e j i Małej Fatrze, w części Spiskiej M a g u r y i t p . Obok w y p a s u n a łąkach spotyka się w Słowacji również wypas n a rolach. Jak wykazały ostatnie badania, szczególnie rozpowszechniony jest on na H o r e h r o n i u . E t a p o w y wypas na rolach, połączony z szałaśnictwem h a l n y m , sądząc z l i t e r a t u r y najczęstszy jest w R u m u n i i . W związku z w i e l k i m jego rozpowszechnieniem s p o t y k a m y t a m w i e l e odmian. W górach C a l i m a n i jesienią i wiosną wypasa się na oziminach, łąkach i ugorach z m i e n i a n y c h corocznie w związku z trójpolówką . W d o l i n i e S t r e i w górach Hateg 2 2 2 S 2 4 25 sugeruje, że w K a r p a t a c h Rumuńskich p o w s z e c h n i e występował t y p p a s t e r s t w a halnego w połączeniu z w y p a s e m e t a p o w y m n a łąkach i r o l a c h ( V u i a, T i p u r i . . . , s. 68—97). 19 20 21 22 К u b i j o w i с z, Typy..., V u i a, T i p u r i . . . , s. 20. s. 103. J а с o b e i t, Schafhaltung und Schdfer..., К u b i j o w i с z, Typy..., s. 105. s. 61—66. P o d o 1 á к, Letné salašnictvo oviec v oblasti Horného Hrona, „Sborník Slovenského Národného M u z e a " , t. 55: 1961, s. 20—21, 50—51; t e n ż e , Tradičné s p o ­ soby zimovania dobytka na Horehroni. Mraznice a polné stodoly, „Slovenský Národopis", R . 8: 1960, s. 268—322. 23 2 4 V u i a, T i p u r i . . . , s. 68—97. 25 V u i a, jw., s. 81. �TYPY PASTERSTWA 93 KARPACKIEGO wypasa się na rolach t y l k o na jesieni po powrocie z h a l , w górach zaś Retezatu na r o l a c h i łąkach wypasa się t y l k o na wiosnę, a na jesieni wyłącznie na łąkach . Po północnej stronie K a r p a t o w i e l e bardziej rozpowszechniony jest wypas etapowy na polanach śródleśnych, połączony z częściowym w y ­ pasem w otaczającym lesie. Występuje on n a Żywiecczyźnie obecnie przede w s z y s t k i m w grupie Pilska, przed l a t y kilkudziesięciu również w g r u p i e B a r a n i e j i w Beskidzie M a ł y m , a jeszcze d a w n i e j ponoć p o w s z e c h n i e . Polany te, na których wypasa się wczesną wiosną i pod koniec sezonu wypasowego, noszą nazwę spodków. Nazwa t a wystę­ powała również na Kisucach i Poważu w Słowacji, być może więc, że i t a m niegdyś był organizowany t e n rodzaj w y p a s u etapowego . W T a ­ t r a c h Polskich organizowano wypas etapowy na polanach podreglow y c h . Podobnie organizowano w y p a s w Gorganach . Wędrówki etapowe w obrębie pastwiska alpejskiego s p o t y k a m y prze­ de w s z y s t k i m w T a t r a c h , gdzie w górnej części h a l i można było w y ­ pasać t y l k o w środku lata, a w dolnej n a w e t zibierać siano . Podobne wędrówki w obrębie pastwisk wysokogórskich, z w a n y c h połoninami, występowały również w Beskidach H u c u l s k i c h . W K a r p a t a c h Północnych do niedawna można było ponadto spotkać formę pośrednią nawiązującą do dwóch wyżej omówionych: etapowego w y p a s u na polanach śródleśnych i etapowego w y p a s u na rolach. Był to wypas z t z w . jesionką na Żywiecczyźnie, związany z instytucją jesieniowiska w T a t r a c h Polskich. Na Żywiecczyźnie po krótkim wypasie j e s i e n n y m na polanie wracano do w s i i wypasano jeszcze owce na uprzątniętych z plonów rolach, jednocześnie je koszarując. N a Podhalu w r a c a n o w połowie sierpnia z h a l i wyżej położonej prosto do w s i na żniwa. Po żniwach owce w y 26 21 28 29 30 31 3 2 33 26 V u i a , jw., s. 86 n. 2 7 W. К u b i j o w i с z, Zycie pasterskie w Beskidach Magurskich, K r a k ó w 1927, s. 16. 28 W. K a w e c k i , Lasy Żywiecczyzny, ich teraźniejszość i przeszłość, Kraków 1939, s. 115. 29 J . S t i к a, Salasnictvi v Povazské a Kysucké oblasti, „Slovenský Národopis", R. 8: 1960, s. 332. 30 H a l e : Gąsienicowa, K o n d r a t o w a , lub-Pacewiczowa, tatrzu, 3 1 32 Osadnictwo K o m i n y D u d o w e , R u s i n o w a , Upłaz (Z. H o- pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Pod­ K r a k ó w 1931, s. 154—155). К u b i j o w i с z, Zycie Hale: Pięć Stawów, pasterskie w Beskidach Waksmundzka Wschodnich, s. 51. (Hołub-Pacewiczowa, Osadnic­ two..., s. 153). 33 W P o l s k i c h T a t r a c h były to p o l a n y Chochołowska, R u s i n o w a , d a w n i e j łoszyn. W Słowackich T a t r a c h Biała Skała w dolinie Łatanej c z o w a , Osadnictwo..., s. 152—154, 157). Wo­ (Hołub-Pacewi­ �94 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA pasały się na rolach, a następnie wracano z n i m i na 3—4 tygodnie n a dolną partię h a l i . T u wypasano j e do pierwszego śniegu, p o czym wracano z n i m i do w s i , gdzie zimowały w owczarni. E t a p o w y w y p a s łąkowy zarówno na polanach śródleśnych, j a k i na łąkach koło w s i , zazwyczaj znacznie oddalonych od zabudowań w i o s k o ­ w y c h , pociągał często za sobą zimowanie owiec na łąkach celem s k a r ­ mienia nagromadzonego t u siana oraz celem zmagazynowania w t e n sposób nawozu potrzebnego do u p r a w y łąk. Z i m o w a n i e trzód na łąkach i pastwiskach s p o t y k a m y w dwóch postaciach; zimowanie w za­ grodzie pod gołym niebem (zwanej n i e k i e d y mraźnica) oraz zimowanie w szopach. P i e r w s z y system, związany z łagodniejszym k l i m a t e m , jest m n i e j rozpowszechniony i występuje l u b występował do końca X I X w . na Słowacji n a H o r e h r o n i u w o k o l i c y Brezna , w L i p t o w i e w okolicy Rużomberka i być może w d o l i n i e D e m i a n o w s k i e j oraz w W i e l k i e j F a t r z e , ponadto według V u i i w R u m u n i i w pasterstwie strefy łąk sianokośnych oraz w górach Rodna , gdzie zimowano owce w kosza­ rach u s t a w i o n y c h n a polanach kośnych w paśmie lasów, niżej h a l w y ­ pasanych l a t e m . Z i m o w a n i e owiec w szopach, przystosowane do ostrzej­ szego k l i m a t u , występowało w końcu X I X w . w całych K a r p a t a c h P ó ł ­ nocnych. Owce w górach z i m o w a l i jednak nie wszyscy gospodarze, t y l k o c i , którzy m i e l i większe ilości łąk kośnych i gospodarstwa nasta­ w i o n e na hodowlę. Najdłużej zwyczaj z i m o w a n i a owiec w górach prze­ trwał w Beskidzie Śląskim oraz na P o d h a l u . W okresie międzywo­ j e n n y m z i m o w a n i e na polanach w połączeniu z j e s i e n n y m w y p a s e m w e w s i występowało gdzieniegdzie n a Żywiecczyźnie, a p r z e d I wojną światową również w Gorcach. 34 35 36 37 38 39 34 ska, P o d o 1 á к, Materiale Tradičné к studia 4 0 sposoby..., pastierstva s. 270—274; В. na Slovensku, Kopczyńska „Slovenský - J a w o r ­ Národopis", R. 7: 1959, s. 424. 35 Kopczyńska-Jaworska, Pastierstvo v Nizkich jw., s. 425; Z. Tatrách, „Sborník M u z e a l n e j Hołub-Pacewiczowa, S l o v e n s k e j Spoločnosti", R. 2 7 — 28: 1933—1934, s. 130. 36 W. К u b i j o w i с z, Zycie a národopisného odboru pasterskie Slovenského w Wielkiej vlastivědného Fatrze, muzea Sborník [w:] v Bratislavě, arch. Bratislava 1924—1931, s. 124. 3 7 V u i a , Tipuri..., 3 8 M o r a r i u, Vieafa 39 W polanach s. 98. pastorála in Munfii Rodnei, tabl. X . r o k u 1958 w e w s i a c h B r e n n a i Ustroń 15 gospodarzy (B. Wędrówki Kopczyńska-Jaworska, zimowało o w c e pasterskie w na Beskidzie Śląskim, „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 231). 4 0 B. Kopczyńska-Jaworska, sterstwa tatrzańskiego, 157; Jostova, W. [w:] Pasterstwo Jesieniowiska R . 30: 1961, s. 133—137. Gospodarcze Tatr i zimówki Polskich i społeczne i Podhala, pasterskie w podstawy pa­ t. 4: 1962, s. 118, Tatrach, „Wierchy", �TYPY PASTERSTWA 95 KARPACKIEGO Na Słowacji i n d y w i d u a l n e zimowanie t r z o d y w szopach na polanach rozpowszechnione było d a w n i e j na zboczach J a w o r n i k a oraz czasem na Kisucach i O r a w i e , według zaś N . Dunárego podobny t y p z i m o w i s k można było spotkać również w R u m u n i i . W o b y d w u t y p a c h z i m o w a n i a (z rnraźnicą i w szopie) schemat p r z e ­ mieszczeń był zasadniczo t a k i sam, o i l e zimowano na polanach. Inaczej natomiast wyglądają wędrówki związane z z i m o w a n i e m p r z y wypasie e t a p o w y m n a łąkach i r o l a c h w e w s i . O i l e wypas o d b y w a się t u nieraz w bliskości domów zamieszkanych na stałe, o t y l e zimowano z reguły na łąkach dalej położonych, głównie w celu nawożenia odległych t e r e ­ nów. W t y m t y p i e zimówek rozpowszechnionym w K a r p a t a c h Wschod­ n i c h i Południowych oraz w R u m u n i i zwierzęta przebywały zarówno w p r y m i t y w n y c h koszarach , j a k i w b u d y n k a c h stałych , na U k r a i n i e Zakarpackiej zaś z reguły w b u d y n k a c h stałych . 2. S z a ł a ś n i c t w o leśne i polaniarskie spotykamy w niższych górach, gdzie b r a k h a l n a t u r a l n y c h , a w w y n i k u r o z w o j u stosunków własnościowych Górale n i e zdołali sobie wyrobić stałych pastwisk w p a r t i a c h szczytowych gór i dysponują t y l k o małymi e n k l a ­ w a m i śródleśnymi, w i e l k a własność zaś pozwalała na wypas w lesie (Gorce, B e s k i d W y s p o w y , Gorgany). P r z y tego t y p u szałasach wypas o d b y w a się w lesie, a t y l k o z a b u ­ dowania gospodarcze znajdują się na polanie. W y p a s o d b y w a się przez cały sezon bądź na jednej ( j a k na ogół w Gorcach Zachodnich i gdzie­ niegdzie w Beskidzie Sądeckim) , bądź n a k i l k u polanach ( j a k w B e s k i ­ dzie W y s p o w y m , w Gorganach i na U k r a i n i e Zakarpackiej) . Trochę niejasno r y s u j e się sprawa występowania tego t y p u w R u m u n i i . V u i a , koncentrując swą uwagę na eksploatacji polan pojętej ogólnie, nie w y ­ jaśnia dostatecznie jasno, czy w pasterstwie w strefie łąk sianokośnych 4 1 4 2 43 44 45 46 47 41 P o d o 1 á к, Tradičné popradských 42 48 N. kopanicich D u n á r e, Recherches vie pastorale, s. 275; A . Plessingerová, Bačováni na ethnographiques roumaínes sur Vagriculture et la „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963, s. 180. 43 P o d о 1 á к, Tradičné 4 4 V. Anuárul sposoby..., „Česky L i d " , R . 6: 1951, s. 5—6. sposoby..., В u t u r a, Adáposturile Muzeului Etnografie r y c . 3—8. temporare al in Transilvaniei sud-estul pe muntilor ami 1957 si Apuseni, [w:] 1958, C l u j 1958, s. 95—134. 45 W. К u b i j o w i с z, Pastýřský život v Podkarpatské Rusi, cz. 1, B r a t i s l a v a 1935, s. 50—60. 4 6 4 7 К u b i j o w i с z, Zycie pasterskie L. W ę g r z y n o w i c z , w Beskidach Szałaśnictwo Magórskich, w Limanowskim s. 46. Beskidzie „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t. 10: 1952—1953 z. 1, s. 16—37; M . s k a - B u j a k , Żywe tradycje pasterstwa „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 333—334. 4 8 Kubijowicz, Pastýřský život..., s. 19. górskiego w Beskidzie Wyspowym, LechówWyspowym, �BRONISŁAWA 96 KOPCZYÑSKA-JAWORSKA zdarzały się w y p a d k i organizowania szałasów t y l k o na t y c h łąkach, bez w y p a s u na halach wysokogórskich. 3. Najbardziej zróżnicowane jest s z a ł a ś n i c t w o w obrębie w s i , a co za t y m idzie n a j t r u d n i e j jest zamknąć w schemat k i l k u typów wszystkie jego o d m i a n y . Proponowałabym t u wyróżnienie trzech p o d ­ s t a w o w y c h g r u p , chociaż zdaję sobie sprawę, że n i e wyczerpują one w s z y s t k i c h możliwych rozwiązań. Otóż najczęstszym chyba t y p e m szałaśnictwa miejscowego jest sza­ łaśnictwo na ugorach oraz p a s t w i s k u g r o m a d z k i m w e w s i a c h z ukła­ dem n i w o w y m , stosujących często trójpolowy płodozmian. W K a r p a ­ tach Północnych t e n t y p szałaśnictwa n i e z b y t był rozpowszechniony, według Dobrowolskiego występował n a p o l s k i m i słowackim Spiszu, w d o l i n i e Popradu, na Łemkowszczyźnie w Beskidzie N i s k i m . W prze­ ciwieństwie do terenów polskich szałaśnictwo w e wsiach z k i l k u p o l o w y m systemem u p r a w y można było do niedawna spotkać j a k o t y p powszechny na znacznych obszarach S ł o w a c j i na wschód o d Spiszu. W t y p i e t y m nie było wędrówek pasterskich w całym tego słowa znaczeniu, jednakże obserwowano w ciągu sezonu k i l k a k r o t n e przenoszenie się z miejsca na miejsce, na ogół z wiosną przebywano na łąkach kośnych, w lecie na p a s t w i s k u g r o m a d z k i m i ugorze, który w t e n sposób koszarowano, po żniwach n a r o l i , a po zbiorach siana d r u g i raz n a łąkach kośnych. Z b l i ­ żone f o r m y , choć n i e identyczne, czasem połączone również z z i m o w a ­ n i e m na łące kośnej, s p o t y k a m y w R u m u n i i , zwłaszcza na nizinie T r a n s y l w a n i i . Podobna f o r m a występowała również w części Węgier . 49 50 5 1 52 Obok szałaśnictwa rolnego w r a m a c h trójpolówki, s p o t y k a m y sza­ łaśnictwo r o l n e w e wsiach łanów leśnych . Wypas szałasowy z o r g a n i ­ zowany jest w n i c h na nieużytkach w górnych p a r t i a c h ról u p r a w n y c h . S p o t y k a m y t a m z n o w u k i l k a wariantów, są to t e r e n y pastwiskowe wspólne d l a mieszkańców jednego łanu albo wspólnie użytkowane przez mieszkańców k i l k u sąsiednich łanów, albo n a w e t wspólne dla całej w s i . 53 K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach Północnych. Typologia wędrówek pasterskich od XIV—XX w., „Wierchy", R . 29: 1960, s. 44. Jeżeli c h o d z i o Sądeckie, to K u b i j o w i c z opisywał i n n y t y p p a s t e r s t w a rolnego ( K u b i j o w i с z, Z y c i e pasterskie w Beskidach Magórskich, s. 45—46). P o d o b n i e i n f o r m a c j e z Łemkowszczyzny n i e potwierdzają występowania szałasów w s y s t e ­ m i e trój p o l o w y m . 49 50 Král, Činnost československé skeče..., mapa 2; Kubijowicz, Typy..., s. 104. 51 V u i a , Tipuri..., s. 2 1 — 6 8 ; B a t u r a , Adaposturile..., 5 2 L. A F ó 1 d e s, juhtartás tipusai és s. 127. épitményei a Kárpátmedencében, „Néprajzi Kozlemények", R. 3: 1957, 150—151. 53 Dobrowolski pasterskich" nocnych, nazywa j e „wypasem (Dobrowolski, s. 38—42). Studia stad nad owczych kulturą w obrębie pasterską wielkich wsi w Karpatach Pół­ �TYPY PASTERSTWA 97 KARPACKIEGO Szałasy owcze organizowane przez współwłaścicieli jednego łanu s p o t y k a m y w K a r p a t a c h Zachodnich w Gorcach ( w O c h o t n i c y ) , do niedawna organizowano podobnie wypas w Szczawie w e wschodniej czę­ ści Gorców, kombinując go z w y p a s e m na r o l a c h . Podobnie o r g a n i ­ zowano szałasy n a j e d n y m l u b k i l k u sąsiadujących łanach na słowackich Kisucach w e w s i Oščadnica . T a m gdzie w e w s i a c h łanowych występowały szałasy owcze wspólne dla całej w s i , często jednego r o k u organizowano szałas po jednej stronie d o l i n y , w której była położona wieś, drugiego r o k u zaś na p r z e c i w l e ­ głej stronie. W t e n sposób jednego r o k u koszarowano pastwisko zwane na Łemkowszczyźnie tołoka, drugiego zaś zbierano na t y m miejscu siano, a nawet brano to pastwisko pod uprawę i w t e d y nosiło ono nazwę caryna . Oprócz terenów łemkowskich t e n system występował również w Beskidzie Sądeckim oraz zanotowany zastał w e wsiach r u s k i c h (Osturnia) na Spiszu słowackim . 54 5 5 56 57 58 59 N a obszarach nieużytków w obrębie łanów oprócz szałasów owczych organizowano również całosezonowy wypas krów. W związku z t y m budowano w górnych końcach łanów po jednej i d r u g i e j stronie d o l i n y szopy d l a bydła. O w y k o r z y s t y w a n i u w t e n sposób p a s t w i s k a w X I X w . na Żywiecczyźnie (choć bez szop) w s p o m i n a L . D e l a v e a u x ; S. Leszczycki opisywał takie szopy w pow. jasielskim, w okresie międzywo­ j e n n y m , a od l a t ostatnich można je było spotkać w Słowacji, w L i p ­ towskiej Ł u ż n e j oraz w Żdziarze w T a t r a c h Jaworzyńskich . 60 61 6 2 63 Trzeci podstawowy t y p szałaśnictwa lokalnego związany jest z osad­ n i c t w e m rozproszonym t y p u polaniarskiego (kopaniczarsko-łazowego), w którym występuje m n i e j więcej równowaga pomiędzy gospodarką rolną a hodowlaną ( w przeciwieństwie do omawianego wyżej pasterstwa strefy sianokosów). K u b i j o w i c z określa j e jako „pasterstwo t y p u 54 55 56 Dobrowolski, jw., s. 40—41. Materiały z badań Z a k ł a d u E t n o g r a f i i U Ł . Š t i k a , Salašnictvi v Považské a Kysucké oblasti, R e i n f u s s, Łemkowie, opis etnograficzny, 5 7 R. 58 I n f o r m a c j a z badań d r A . K o w a l s k i e j - L e w i c k i e j . W. kowskiego 59 s. 336—337. „Wierchy", R . 14: 1936, s. 13. M i l e w s k i , J . R e y c h m a n n , Osturnia. Wieś zasiągu, „Wierchy", R . 13: 1935, s. 120—121, 138. L. D e l a v e a u x , 1851, s. 88. G0 Górale beskidowi zachodniego spiska pasma S . L e s z c z y c k i , Osadnictwo sćzonoiue w Beskidzie G e o g r a f i c z n e " , R . 13: 1935 z. 1—2, s. 17—18. 61 Kopczyńska-Jaworska, s. 418—420. 6 2 Materiale J . P o d o 1 a k, Prve výsledky výskumu „Slovenský Národopis", R. 10: 1962, s. 138. G3 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I к Studiu pastierstva na kresach Karpat, Niskim, pastierstva v oblasti łem­ Kraków „Wiadomości na Slovensku, Vysokých Tatier, �* BRONISŁAWA 98 KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dietwiańskiego" . P r z y t y m systemie osadnictwa i rozwiniętej h o d o w l i każdy gospodarz organizuje szałas na własnej ziemi, p r z y c z y m znaczną część sezonu koszaruje role i łąki, a t y l k o część lata trzoda spędza ewentualnie na p a s t w i s k u położonym wyżej niż role, wspólnym dla p a r u osad . Podobnie o r g a n i z o w a l i szałasy przed kilkudziesięciu l a t y mieszkańcy pasiek (polan) na Wołoszczyźnie M o r a w s k i e j . Organizowano t a m małe szałasy i n d y w i d u a l n e l u b też duże na g r u n t a c h własnych i wynajętych od i n n y c h pasiekarzy . N a zakończenie chciałabym zaznaczyć, że z powyższych rozważań nad t y p a m i pasterstwa wyłączyłam w y p a s w obrębie w s i — j a k piszą a u t o r z y rumuńscy — „bez szałasu i bez k o s z a r u " z nocowaniem i n w e n ­ tarza w d o m u , gdyż t e n t y p nie spełnia podstawowego w a r u n k u życia pasterskiego: możliwie długotrwałego p o b y t u z w y p a s a n y m stadem n a pastwisku. Zdaję sobie również sprawę, że dyskusyjne może być omawianie szałaśnictwa występującego w obrębie w s i , razem z i n n y m i t y p a m i pasterstwa górskiego . Wyłom t e n j e d n a k czynię świadomie, gdyż m o i m zdaniem w w a r u n k a c h k a r p a c k i c h całosezonowy w y p a s w e w s i u w a ­ r u n k o w a n y jest t y m i s a m y m i powiązaniami k u l t u r o w y m i , co właściwe pasterstwo wysokogórskie . 64 65 6e 67 68 69 64 65 К u b i j o w i с z, Typy..., s. 105. I n f o r m a c j e z badań V . H a s a l o v e j z P r a g i . S a w i c k i , Szałaśnictwo z badań J . Štiki (Brno). na Wołoszczyźnie 66 H e r s e n i, L'organisation..., roumaines..., s. 180. 67 s. 7; Morawskiej, D u n a r e, s. 99—101, oraz inf. Recherches ethnographiques N a przykład J a c o b e i t opierający się n a s t o s u n k a c h z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h wyłącza j e ze s w o i c h rozważań n a d p a s t e r s t w e m w ę d r o w n y m ( J a c o b e i t , Schafhaltung uná Schafer...). 68 69 nych. Zob. D o b r o w o l s k i , S t u d i o n a d kulturą pasterską w Karpatach Północ­ �