https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b911ed4a7d5bb4675754e6e2b39260f9.pdf 19374afc48de546335cd5826c7452f64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3265 Title A name given to the resource Aleksandra Polańska-Hryńczuk, pisankarka łemkowska / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.227-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla - Reinfussowa ALEKSANDRA POLAŃSKA-HRYŃCZUK, PISANKARKA ŁEMKOWSKA Aleksandra P o l a ń s k a - H r y ń c z u k ( i l . 1) pochodzi z rodziny łemkowskiej. Wedle t r a d y c j i P o l a ń s c y b y l i nobilitowani i pieczętowali się herbem w postaci n i e d ź ­ wiedziej łapy. Polańscy w Ł a b o w e j b y l i n a j z a m o ż n i e j si. Początkowo ojciec Aleksandry p o s i a d a ł ponad 130 ha ziemi i lasu, młyn, tartak, co w sumie s t a n o w i ł o równoważnik niezłego f o l w a r k u . P ó ź n i e j konieczność spłacania cudzych weksli s p o w o d o w a ł a , że m a j ą t e k zmniejszył się znacznie, w y s t a r c z y ł o go jednak na tyle, aby dać dzieciom w y k s z t a ł c e n i e , o k t ó r y m nie mógł marzyć przeciętny góral ł e m k o w s k i . Aleksandra urodziła się 11 stycznia 1911 r. we w s i Łabowa położonej koło Nowego Sącza. B y ł a d z i e s i ą ­ tym dzieckiem w rodzinie, a po niej p r z y b y ł o jeszcze dwóch braci. Od d z i e c i ń s t w a żyła życiem dziecka wiejskiego. Ojciec jej z a t r u d n i a ł w gospodarstwie na­ jemnych p r a c o w n i k ó w , m ę ż c z y z n i kobiety. Pochodzili oni z Łabowej w z g l ę d n i e z n a j b l i ż s z y c h wsi ł e m k o w ­ skich. Nosili jeszcze w ó w c z a s stroje ludowe, m i e l i bo­ gaty folklor w y r a ż a j ą c y się w muzyce, ś p i e w i e i t a ń ­ cu; wszystko to w p o ł ą c z e n i u z w s p a n i a ł ą p r z y r o d ą Beskidu Krynickiego kształtowało psychikę dziecka wrażliwego na wszelkie przejawy p i ę k n a i sztuki. Do dziś pamięta chodzenie „ w pole" z jedzeniem dla k o ­ siarzy czy żniwiarzy, j a z d ę wozem, konno, na baranie, opowiadania starych kobiet, z n a j ą c y c h m n ó s t w o legend łemkowskich. Przeszłość p o z o s t a w i ł a niezatarty ślad w jej pamięci. „Dziś r o b i ą c pisanki p r z e ż y w a m s a m ą siebie — mówi — od rozkosznego d z i e c i ń s t w a przy pa­ sieniu krów, ogniskach i w ę d r ó w k a c h z p r z y j a c i ó ł m i wśród pól i łąk ukwieconych, poprzez losy późniejszego wieku aż do o k r u c i e ń s t w ostatniej wojny". To dziecko wsi z t r u d e m znosiło rygor szkolny. W Łabowej chodziła do pierwszej i drugiej klasy szko­ ły podstawowej, n a s t ę p n i e posłali ją rodzice do Nowego Sącza, gdzie m i e s z k a ł a jej babka — nauczycielka. Ale tęskniła za wsią, z Nowego Sącza u c i e k a ł a gdy się tylko dało: „do siebie, do domu, na wieś, do Ł a b o w e j , do mojego raju, tam z n a j d y w a ł a m to wszystko co mnie cieszyło i d a w a ł o tyle w s p a n i a ł y c h p r z e ż y ć " . B y ł a wątła, często z a p a d a ł a na zdrowiu, w y m a g a ł a w i ę k s z e j opieki, t y m bardziej, że przed jej urodzeniem j u ż czworo r o d z e ń s t w a u m a r ł o na gruźlicę. S t ą d chyba wynikała jej, widoczna w p ó ź n i e j s z y c h latach, n i e c h ę ć do wspólnych zabaw, brania u d z i a ł u w t ł u m n y c h we­ selach, chrzcinach czy „ w e c z y r k a c h " . B a ł a się zaduchu, który jej szkodził. U w i e l b i a ł a natomiast wszelkie w y ­ cieczki np. na H a l ę Ł a b o w s k ą czy J a w o r y n ę . Ukończyła z d o s k o n a ł y m i w y n i k a m i seminarium nauczycielskie, a nawet została wpisana do szkolnej „złotej księgi". M i a ł a wiele p l a n ó w ż y c i o w y c h nie da­ jących się z r e a l i z o w a ć z powodu choroby m a t k i i za­ jęć z w i ą z a n y c h z gospodarstwem w Ł a b o w e j , k t ó r e m i ­ mo, że po śmierci ojca zostało znacznie okrojone i tak wymagało wiele pracy. Razem ze s t a r s z ą siostrą He­ leną, m a j ą c ą u k o ń c z o n ą Wyższą S z k o ł ę H a n d l o w ą w Krakowie, p o s t a n o w i ł a p r o w a d z i ć pensjonat w K r y n i ­ cy. W t y m celu Aleksandra, aby z a p o z n a ć się z no­ woczesnym hotelarstwem, w y j e c h a ł a do Wiednia w r. 1938. „ P o d w ó c h m i e s i ą c a c h pobytu p o c z u ł a m się źle i z a c z ę ł a m c h o r o w a ć . Lekarz s k i e r o w a ł mnie do sana­ t o r i u m w g ó r a c h na leczenie (...) Było t a m w Alpach (3000 m n.p.m) p i ę k n i e , a ja leżąc i w e r a n d u j ą c m y ś l a ­ ł a m o Ł a b o w e j , m a r z y ł a m o powrocie do wsi. Stwier­ dziłam, że n a j ł a d n i e j jest w Ł a b o w e j w lesie nad po­ tokiem". N i e d ł u g o potem w r ó c i ł a „bo to czas b y ł nie­ pewny, b u r z l i w y a przy t y m matka i brat ciężko za­ chorowali". 1-go w r z e ś n i a 1939 r. Aleksandra wraz z wieloma Ł e m k a m i została aresztowana i przewieziona do Berezy Kartuskiej, s k ą d ją po paru tygodniach zwolniono. W n a s t ę p n y m r o k u w y s z ł a za m ą ż za Bohdana H r y ń czuka, i n ż y n i e r a — leśnika. U niego w n a d l e ś n i c t w i e Sietnica koło Gorlic p r z e b y w a ł a całą okupację. Tam urodziła dwoje dzieci, c ó r k ę K s e n i ę i syna Borysa. 2 2 7 �Po zakończeniu w o j n y Aleksandra z całą r o d z i n ą wraca do Ł a b o w e j , a w r. 1947 osiedlają się w oko­ licach Lubina, w Chojnowie, gdzie m ą ż jej dostał p r a c ę ' w n a d l e ś n i c t w i e . Po u k o ń c z e n i u przez dzieci szkoły podstawowej i liceum p r z e n o s z ą się wszyscy w 1959 r. do W r o c ł a w i a i t u do dziś m i e s z k a j ą . C ó r k a Ksenia jako dr pedagogiki zatrudniona jest na U n i ­ wersytecie i m . B , Bieruta we W r o c ł a w i u , syn Borys ukończył A k a d e m i ę Rolniczą i pracuje w L a s k o w i ­ cach koło W r o c ł a w i a . Aleksandra P o l a ń s k a - H r y ń c z u k przez całe swoje życie „ c i a p a ł a " (jak m ó w i l i Ł e m k o w i e w Ł a b o w e j ) p i ­ sanki. Wykonuje je t e c h n i k ą w o s k o w ą b a t i k o w ą , po­ legającą na t y m , że na u m y t ą , starannie oczyszczoną oraz lekko p o d g r z a n ą p o w i e r z c h n i ę jaja n a k ł a d a roz­ topiony wosk, s p ł y w a j ą c y z główki szpilki, w b i t e j na koniec patyczka, p r z y p o m i n a j ą c e g o k s z t a ł t e m ołówek. Rysunek zrobiony przy pomocy szpilki s k ł a d a się z charakterystycznych przecinkowatych k l e k s ó w , k t ó r e są w e d ł u g Aleksandry „ t a k i e kropelkowe" i one w ł a ś ­ nie s t a n o w i ą p o d s t a w ę wszystkich w z o r ó w i m o t y w ó w pisankarki. Nie stosuje nigdy „ p i s a k a " , ani nie w y ­ skrobuje w z o r u , bo j a k twierdzi „chcę z a c h o w a ć t r a ­ dycyjną t e c h n i k ę ł e m k o w s k ą , a zresztą wzory roślinne, jakie p r z e w a ż n i e robię, daleko ł a d n i e j w y g l ą d a j ą w y ­ konane szpilką". Zamiast szpilki może też u ż y w a ć od­ powiedniej wielkości gwoździków, a nawet w czasie okupacji zdarzyło jej się „ c i a p a ć " pisanki z b r a k u szpi­ lek drutami z parasola. „W starych parasolach d r u t y b y ł y o m a l e ń k i c h g ł ó w k a c h i z u p e ł n i e dobrze m i słu­ żyły". Proste kreski „nie te kropelkowe" też robione są szpilką. „ J e s t to z u p e ł n i e proste, zaczynam od k r o ­ pelki nałożonej d w u k r o t n i e woskiem, potem nagrze­ w a m t r o c h ę szpilkę nad ś w i e c ą i p r o w a d z ę k r e s k ę od ś r o d k a nawoskowanej k r o p k i . W ten sposób m o ż n a w y c i ą g n ą ć tak c i e n i u t k ą k r e s k ę j a k ą się chce, a cza­ sem to ledwie w i d o c z n ą . Trzeba mieć t y l k o odpo­ wiednie szpilki". Pisankarka ma szpilki o r ó ż n e j w i e l ­ kości główek. „Ileż to szpilek n a p s u j ę zanim w y p i ł u j ę t a k ą c i e n i u t k ą o m a l u t k i e j główce, ale takiej, żeby dobrze z niej s p ł y w a ł wosk". O te szpilki dba ogrom­ nie, a j a k p r z y c h o d z ą amatorzy, p r a g n ą c y się uczyć „ p i s a ć " albo wnukowie, to „ p r ę d k o chowam t a k ą szpil­ kę, aby nie zepsuła się, d a j ę inne, k t ó r y m i m o g ą ro­ bić". 1 „ K o n i u s z e k tej cieniutkiej szpilki trzeba m a c z a ć r ó w n o m i e r n i e aby rysunek b y ł delikatny, a p o n i e w a ż wosk l u b i o d p a d a ć dlatego trzeba p i s a n k ę z f a r b ą nie­ co p o d g r z a ć , jednak tak u m i e j ę t n i e , żeby nie ścięło się w e w n ą t r z jaja białko, bo nie m o ż n a b y w y d m u c h a ć " . H r y ń c z u k posługuje się najczęściej dwoma szpilkami, przy czym jej zdaniem g r u b o ś ć n a ł o ż e n i a wosku za­ leży nie t y l k o od główki szpilki, ale t a k ż e od jej na­ grzania oraz od głębokości zanurzenia w wosku. Tech­ nika stosowana przez n i ą obecnie jest ta sama, jakiej n a u c z y ł a się b ę d ą c jeszcze dzieckiem. Oto jak opowia­ da o swoich pierwszych p r ó b a c h pisankarskich: „To było gdzieś m i ę d z y 5 a 6 r o k i e m życia. Nie u m i a ł a m jeszcze pisać na tabliczce rysikiem a j u ż c i a p a ł a m p i ­ sanki. W W i e l k i m Tygodniu mamusia n a g o t o w a ł a duży garnek j a j . Wosk d o s t a l i ś m y od s ą s i a d ó w , p o s i a d a j ą ­ cych pasieki. Szpilki m o ż n a było k u p i ć u Ż y d ó w Tcia i F u l i , k t ó r z y w swoich m a l u t k i c h sklepikach w Ł a b o ­ wej m i e l i wszystko. P u d e ł k o na wosk — to wieczko z p u d e ł k a od pasty do obuwia. N a k ł a d a l i ś m y wosk do p u d e ł e k , s t a w i a l i ś m y je na skraju dobrze ciepłej k u c h ­ ni i kiedy wosk się już odpowiednio n a g r z a ł macza­ liśmy g ł ó w k ę nabitej na patyk szpilki w wosku i ten trzeba było szybko p r z e n i e ś ć na jajo. Starszej siostrze u d a w a ł o się to, chociaż robione przez n i ą kreski nie 228 m i a ł y r ó w n e j długości ani r ó w n y c h odstępów. Mnie natomiast wosk p r ę d k o o s t y g a ł na szpilce i kiedy na- Ł k ł a d a ł a m na jajo natychmiast o d l a t y w a ł albo w ogóle f nie chciał się przyczepić. B r a t młodszy i ja byliśmy I za m a l i i niewygodnie nam było sięgać na wysoką k u c h n i ę , więc p r z y s t a w i a l i ś m y sobie do kuchni ma- I lutkie stołeczki, wtedy już m i lepiej szło, ale brat i tak I w k r ó t c e o d p a d ł . Jak już w z ó r był zrobiony trzeba j b y ł o jajo włożyć do słoika do farby, a po ubarwieniu wosk się ścierało". Obecnie, kiedy nie ma dawnych pieców kuchen­ nych, warsztat p i s a n k a r k i m u s i a ł ulec zmianie. „Na gazie nie da się robić", wobec czego nalewa wosk do . kieliszka, daje knot b a w e ł n i a n y i r o b i świecę, „która dużo więcej spala wosku niż tego potrzeba. Wosk w ś w i e c y r ó w n i e ż inaczej się rozgrzewa niż w naczyniu ! na blasze kuchennej, nie jest przez to tak ekonomicz- I ny j a k dawniej, niepotrzebnie się go tyle marnuje j przy stale p ł o n ą c e j ś w i e c y " . Kiedy wosk się nadtopi j H r y ń c z u k lekko nagrzewa szpilkę (tylko „ t a k prze- \ l a t u j ę nad p ł o m i e n i e m " ) , zanurza w wosku i prędko , n a k ł a d a na jajo. Pisankarka p r ó b o w a ł a też używać i świec z w y k ł y c h , ale w e d ł u g niej wosk ma lepszą przylepność i nie odpada. Czasem u d a ł o jej się dostać świece, k t ó r e nie kopciły, a po n a ł o ż e n i u b y ł y przej­ rzyste i kolor wzoru był czysty. „ T a k to ł a d n i e i ory­ ginalnie w y g l ą d a ł o , że na k i l k u «jasnych b a b a c h » nie j s t a r ł a m świecy z pisanki a «baby» zrobiły się jak § haftowane". Po c a ł k o w i t y m zrobieniu pisanki usuwa wosk na gorąco, co w e d ł u g jej o p i n i i ma k o n s e r w o w a ć farbę 1 i u t r w a l a ć ją. Nie stosuje j a k n i e g d y ś skrobania, po­ n i e w a ż przy skrobaniu „ n i e j e d n o k r o t n i e niszczyło się w z ó r na pisance". Obecne zdejmowanie wosku to długa procedura i cała wiedza. Odbywa się to w następujący sposób: „ P o zrobieniu w y d m u s z k i d a j ę na gaz (bar­ dzo m a ł y ) p ł y t k ę b l a s z a n ą i nagrzewam tak pisankę i aż wosk się r o z m i ę k c z y i nadtopi (parzy ogromnie <i\ w ręce) wtedy b i o r ę t a m p o n i k z ligniny, nagrzewam go też, ale momencik, na blasze i ś c i e r a m kawałeczek I wosku z pisanki, znowu nagrzewam p i s a n k ę i ligninę i z n ó w ś c i e r a m n a s t ę p n y k a w a ł e c z e k i tak już do końca". Dawniej „ p i s a ł a " artystka, j a k to było w powszech­ n y m zwyczaju, na jajach gotowanych na twardo, obec­ nie robi to najczęściej na ś w i e ż y c h jajach, a następnie po ufarbowaniu robi wydmuszki. U w a ż a , że wydmusz­ k i są lepsze, bo „ n i e p s u j ą się, nie z a t r a c a j ą barwy, a ponadto, jeśli pisanka się nie uda to w ó w c z a s idzie na p a t e l n i ę " . Nie k a ż d e jajo, j a k twierdzi artystka, nadaje się do zrobienia pisanki. „ R ó ż n e są jaja tak co do k s z t a ł t u , koloru j a k i powierzchni samej sko­ r u p k i . Ja już przy m y c i u j a j czuję, k t ó r e skorupki b ę d ą dobrze ł a p a ł y wosk. Są jaja tak n i e r ó w n e owal­ nie, że ż a d e n w z ó r na nich nie wyjdzie, a czasem po­ w i e r z c h n i ę m a j ą tak g r u z e ł k o w a t ą , że są zupełnie nie do użycia". W z w i ą z k u z t y m pisankarka ma zawsze wiele k ł o p o t u z doborem odpowiednich j a j . Kiedy je kupuje nie zawsze p o z w a l a j ą jej p r z e b i e r a ć i wybier a ć odpowiednie sztuki. Czasem nawet spotykają ją p r z y k r o ś c i . „Najczęściej k u p u j ę b i a ł e jaja o ładnym kształcie, choć i z t y c h d u ż o przy pracy odpada". Do malowania jaj u ż y w a obecnie Aleksandra Hryń­ czuk r ó ż n e g o rodzaju farb. Stosuje, j a k dawniej, barw­ n i k i naturalne oraz chemiczne, kupowane w sklepach gospodarczych (farby do barwienia tkanin, drewna czy papieru). M a r ó w n i e ż farby zagraniczne, ale te nie o d p o w i a d a j ą zbytnio pisankarce, bo „nie nakła­ d a j ą się dobrze na siebie. Ja l u b i ę robić pisanki poje­ dynczo k u w ł a s n e j uciesze w k ł a d a j ą c kilkakrotnie do I �różnych farb, ale one mieszają się i kolory się psują. Pisanka nie wychodzi. Nasze kupne farby są znacznie lepsze, mimo, że gatunkowo obecne są daleko gorsze od tych, które p a m i ę t a m z dawnych lat". Przypomina sobie również pisankarka jarmarki, jakie o d b y w a ł y się w Łabowej co drugi czwartek. Przed ś w i ę t a m i w i e l ­ kanocnymi można było na nich k u p i ć w kramach szpilki z dużymi główkami, specjalnymi do robienia pisanek oraz farby do ich barwienia. Kiedy H r y ń c z u k zaczynała swoją k a r i e r ę pisankarską jako 5-letnia dziewczynka „był to czas w o j n y (I-sza wojna światowa — ZR) i k u p n ą f a r b ę nie zaw­ sze można było dostać. Z r e s z t ą starzy ludzie nigdy nie kupowali farb. U ż y w a l i w y w a r u z ł u s e k cebuli, suszonych borówek (jagód), « g a r b u z kory», b r a l i na­ wet opakowania z cykorii, k t ó r e d a w a ł y kolor czer­ wony, 'kolorową bibułkę lub kopiowy ołówek. „ C e b u l ę same przyrządzałyśmy, ale f a r b ę z k o r y p r z y n o s i ł a nam gotową Judija K o n k o l z Potoka. Ona też n a u c z y ł a nas jak uzyskać zielony b a r w n i k z żyta. M y ś m y goto­ wały z siostrą oziminę razem z j a j a m i lecz jaja w y ­ chodziły jasno-brudnawo-zielone. Judija k a z a ł a narn oziminę tłuc w stępie, w y c i s n ą ć sok i w n i m t r z y m a ć jaja. Skorupki na jajach m u s z ą b y ć bardziej wapien­ ne, gdyż lepiej biorą f a r b ę " . Judija s p o r z ą d z a ł a też farbę b r u d n a w o - c z e r w o n ą , ale H r y ń c z u k już nie p r z y ­ pomina sobie z czego ją o t r z y m y w a ł a , „a m o ż e też nie zdradziła?". Nasza pisankarka dzisiaj też u ż y w a n a t u r a l n y c h barwników, k t ó r e sama przygotowuje. Do nich n a l e ż ą : łuski z cebuli, suszone b o r ó w k i , kora d ę b o w a i olszy­ nowa, ozimina. Z m ł o d y c h g a ł ą z e k olszyny ściąga korę, n a s t ę p n i e ją suszy, potem w k ł a d a do słoików i zalewa ciepłą w o d ą . Do jednego słoika dodaje jeszcze drobne, żelazne gwoździki. Po k i l k u dniach tam, gdzie są gwoździe farba ma kolor b r ą z o w o - c z a r n y , a tam gdzie ich nie było — żółty. Podobnie p o s t ę p u j e z k o r ą d ę ­ b o w ą i wtedy dostaje b a r w ę ciemną, b r ą z o w ą a na­ wet prawie c z a r n ą . Z suszonych b o r ó w e k przez do­ danie ciepłej wody powstaje kolor od niebiesko-sta1 owego do granatu, co zależy od ilości zawartych w wodzie jagód. Zielony kolor, j a k to już wyżej było wspomniane, otrzymuje się z oziminy. P o n i e w a ż H r y ń ­ czuk mieszka stale we W r o c ł a w i u i o oziminę jest trudno, w y b r n ę ł a z tej sytuacji w ten sposób, że w swoim o g r ó d k u koło domu p r z e z n a c z y ł a poletko na po­ midory, a na n i m jako przedplon zasiała żyto. „Teraz zieleni się i b ę d ę m i a ł a odpowiedni b a r w n i k do p i ­ sanek wielkanocnych, potem zetnie się oziminę i za­ sadzi pomidory". Z ł u p i n z cebuli można o t r z y m a ć całą g a m ę odcieni od żółtej do b r ą z u , co zależy nie t y l k o od ilości łusek, ale też i od długości czasu mo­ czenia, wreszcie i od samej skorupki jaja. W t y m roku (1980) p r z y j e c h a ł a w odwiedziny do Aleksandry znacz­ nie od niej starsza krewna, pochodząca t a k ż e z Ł a b o ­ wej, k t ó r a p r z y p o m n i a ł a pisankarce, że pisanki farbo­ wano jeszcze w w y w a r z e z czarnego bzu, którego ko­ biety u ż y w a ł y też do barwienia lnianego płótna. Pa­ m i ę t a też, że starsze kobiety w Ł a b o w e j f a r b o w a ł y pisanki na czerwono sokiem z ziela. Nazywano je „ n e d w i d " (?). W zasadzie jednak taka d u ż a ilość barw­ n i k ó w nie jest konieczna, „ m a j ą c kolor żółty, zielony i czerwony w y d o b y w a m o l b r z y m i ą g a m ę kolorów i od­ cieni". I I . 2. Fragm. listu pisankarki do autorki a r t y k u ł u o w y k o n y w a n i u wzoru pisanki. 229 �7 I I . 3. Podział r ó w n i k o w y . I I . 4. P o d z i a ł p o ł u d n i k o w y , w z ó r „ K s e ń k a " . I I . 5. P o d z i a ł r ó w n i k o w o - p o ł u d n i k o w y , wzór „ k r z y ż e " . I I . 6. „Wiosna". I I . 7. „Słoneczko". I I . 8. „Słoneczko i sosenka". Najdawniejsze, tradycyjne pisanki ł e m k o w s k i e , j a ­ kie z a p a m i ę t a ł a H r y ń c z u k , m i a ł y zawsze b i a ł y w z ó r na kolorowym tle. B y ł y one powszechne nie t y l k o w Ł a b o w e j , ale na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i e . A b y za­ c h o w a ć t r a d y c j ę w y k o n u j e je H r y ń c z u k do dziś dnia, stosując do ich farbowania prawie w y ł ą c z n i e b a r w n i k i naturalne. „ Z a w s z e l u b i ł a m te dawne pisanki, k t ó r e p r z e p i ę k n i e w y g l ą d a j ą w misach glinianych czy d r e w ­ nianych na stole ś w i ą t e c z n y m " . Po 1 wojnie ś w i a t o w e j pisanki malowano trzema kolorami, później wieloma. Zdaniem pisankarki „ k o l o r y szły od wschodu". Obec­ nie H r y ń c z u k wykonuje pisanki w 5—6 kolorach, ale ma i takie, k t ó r e są w 7, 8 a nawet 10 barwach, na­ turalnie, jeśli się będzie liczyć r ó w n i e ż r ó ż n e odcienie jednego koloru. Przy robieniu pisanek starannie dobie­ ra barwy, żeby „ g r a ł y ze sobą". Jeżeli przypadkowo j a k i ś kolor nie wypadnie tak j a k sobie życzyła to „ p o d p i e r a go i n n ą b a r w ą " tzn. w k ł a d a jajo do odpo­ wiedniej farby, k t ó r a poprawia kolor poprzedni. Pokrywanie jaj w i e l o b a r w n y m i zdobinami otrzy­ muje się przez kolejne zanurzanie jaj w coraz to ciem­ niejszej farbie. Bardzo w a ż n e jest j a k skorupka p r z y j ­ mie f a r b ę , bo od tego zależy całe p i ę k n o pisanki. P i sankarka przypomina sobie, że k i e d y ś z d a r z y ł o jej 230 się tak, że na 10 ugotowanych jaj, po zrobieniu na nich woskiem w z o r ó w i w ł o ż e n i u do farby, a następ­ nie w y j ę c i u , t y l k o dwie pisanki „ b y ł y ł a d n i e ufarbowane, a reszta albo nie z ł a p a ł a farby albo wyszły w plamy j a k k r a s u l k i " . F a r b y chemiczne rozrabia pisankarka w szklankach, tyle t y l k o aby „przykryte b y ł o jajo". Szanuje te farby „bo są drogie". Barw­ n i k i naturalne t r z y m a w słoikach. Między jednym a drugim farbowaniem nanosi woskiem na skorupce jaja nowe elementy rysunku, k t ó r e pragnie o t r z y m a ć w d a n y m kolorze. Kolejność farbowania jest w e d ł u g niej n a s t ę p u j ą c a : w z ó r biały, jasnożółty, ciemnożółty, jasnoczerwony, ciemnoczerwo­ ny, tło — np. b r ą z o w e , ciemnozielone, granatowe, czarne. A ż e b y m i e ć zielone kropeczki n a k ł a d a A. Hryń­ czuk s z p i l k ą zieloną f a r b ę już na ż ó ł t y m tle, następnie p r z y k r y w a woskiem i dopiero wtedy w k ł a d a jajo do farby czerwonej. Jeśli pragnie o t r z y m a ć jakieś odcie­ nie tego samego koloru, w ó w c z a s zanurza jajo do przy­ gotowanej farby o w ł a ś c i w y m s t ę ż e n i u . Gdy chodzi jej o silne przyciemnienie j a k i e g o ś koloru wsadza jajo na moment do czarnej lub b r ą z o w e j farby, zależnie od poprzedniego k o l o r u i natychmiast wraca do farby �wyjściowej. Farby często psują się, gdyż z a b a r w i a j ą się wcześniejszymi kolorami. Kiedy na pisance prag­ nie mieć duże liście zielone, takie j a k np. we wzorze „kwiat paproci", to po nałożeniu woskiem wszystkich kolorów wywabia tło s p ł u k u j ą c farby (w letniej w o ­ dzie z dodatkiem proszku „ E " lub „ l x i " ) i w k ł a d a do farby zielonej, następnie p o k r y w a woskiem k s z t a ł t liścia, a potem daje do farby czarnej albo ciemnozie­ lonej, zależnie od tego jakie jest przewidziane tło p i ­ sanki. Zdarza się jednak dość często, że tak w y p ł u ­ kane skorupki nie chcą już p r z y j m o w a ć farby. Aleksandra ma swoje ulubione zestawy kolorys­ tyczne np. biały-żółty-czerwony (czasem jeszcze poma­ rańczowy lub cynobrowy), w z ó r na tle ciemnym np. brązowym, zielonym czy czarnym. „ K o c h a m te k o ­ lory jesienne". Ale „ n a j w i ę k s z e utrapienie m a m tam, gdzie jest dużo kolorów j a k np. we wzorze «wiosna», bo tu trzeba cały szereg k o l o r ó w n a k ł a d a ć , k i l k a razy spłukiwać, a przy końcu to s k o r u p k i j u ż bardzo trudno farbę biorą. Czasem siedzę i po k i l k a n a ś c i e godzin, aż wyjdzie mi pisanka czysto. Jajo to nie papier. N a ciapie się wzór, włoży do farby, a po w y j ę c i u do niczego cała robota". Mimo stosowania przez a r t y s t k ę na jednej „ d o b r e j " pisance tylu różnych b a r w są one zawsze doskonale zestawione pod w z g l ę d e m kolorystycznym i sharmonizowane. Dobór kolorów, ich odcieni jest niezwykle subtelny a nawet wyrafinowanie wysmakowany. „Nie p o t r a f i ę zrobić d w ó c h jednakowych pisanek, chyba t y l k o te dawne" stwierdza H r y ń c z u k . I to jest p r a w d ą . O g l ą d a j ą c bogaty zbiór jej pisanek nie spo­ t y k a się d w ó c h identycznych. Nawet jeśli w z ó r jest t a k i sam, to inna jest jego kolorystyka, coś zostało dodane czy u j ę t e i j u ż mamy n o w ą p i s a n k ę . N a t u ­ ralnie, odnosi się to do tych m o t y w ó w , k t ó r e są wzo­ r a m i w ł a s n e g o p o m y s ł u pisankarki, opartymi na bar­ dzo swobodnie potraktowanych tradycyjnych elemen­ tach zdobnictwa pisanek ł e m k o w s k i c h . Niewiele mamy o nich w i a d o m o ś c i . Seweryn Udziela podaje k i l k a przy­ k ł a d ó w pisanek z r. 1890 z F l o r y n k i oraz Krasnego, dodając, że „ n a w e t pisanki brzydko m a l u j ą " . F a l ­ k o w s k i i Pasznycki zamieszczają w swej książce t a b l i ­ cę p r z e d s t a w i a j ą c ą pisanki ł e m k o w s k i e z terenów wschodnich, jednobarwne (biały wzór, kolorowe tło — ZR), pochodzące z okolic Sanoka a znajdujące się w w zbiorach Muzeum Towarzystwa Ł e m k i w s z c z y n a . Tło tych pisanek b y ł o : fioletowe, k o l o r u sieny palonej, czer­ wone i czerwono-buraczkowe. Zdaniem a u t o r ó w „piszą je nie we wszystkich wsiach, a tam gdzie robią to już nie są tak ł a d n e j a k n i e g d y ś " . Tymczasem A l e k 2 3 II. 9. Podział r ó w n i k o w y , w z ó r „ k o r o n k o w y " . I I . 10. P o d z i a ł p o ł u d n i k o w y , w z ó r „ k o r o n k o w y " . I I . 11. „ D z b a n ­ k i " . I I . 12. „ O p ł o t k i " . U . 13. „ K r z y ż e i kapliczki". I I . 14. „ K w i a t y z pól (len), łąk, lasu, o g r ó d k a " . 12 13 231 �sandra H r y ń c z u k twierdzi, że w okolicach Nowego S ą ­ cza i we wsiach s ą s i a d u j ą c y c h z Ł a b o w a pisanki b y ł y zawsze ł a d n e , o r ó ż n o r o d n y c h wzorach, choć r ó w n i e ż miały t y l k o biały wzór i kolorowe tło. Elementem podstawowym, w y n i k a j ą c y m ze stoso­ wanej techniki, z k t ó r e g o p o w s t a j ą wszystkie zdobiny jest „ p r z e c i n e k " w y k o n y w a n y szpilką o r ó ż n e j w i e l ­ kości główki. Z tych „ k r o p e l k o w y c h " (określenie p i sankarki — ZR) e l e m e n t ó w tworzy ona z a r ó w n o t r a ­ dycyjne, j a k i nowe motywy. Czasem przecinek r e d u ­ kuje się do k r o p k i , a niekiedy odwrotnie — kropka staje się niewidoczna a zostaje kreska — l i n i a prosta. P r z e w a ż n i e są to jednak całe przecinki, k t ó r e u k ł a ­ dają się w r ó ż n e m o t y w y — faliste, ł u k o w a t e , ł a ń ­ cuszkowe itd., t w o r z ą c najrozmaitsze wzory: r o ś l i n n e (kwiaty, liście), geometryczne (gwiazdki, romby, k w a ­ draty itd.), architektoniczne (kapliczki i k r z y ż e czy ratusz w r o c ł a w s k i ) w z g l ę d n i e zoomorficzne (ryby, r a k i , żaby). Na pisankach stosuje H r y ń c z u k r ó ż n e podziały po­ wierzchni jaja. Mogą b y ć one r ó w n i k o w e ( i l . 3) i po­ ł u d n i k o w e ( i l . 4), w z g l ę d n i e jedne i drugie ( i l . 5). Spotyka się pisanki, k t ó r e nie m a j ą ż a d n e g o podziału (il. 6). Przy podziale r ó w n i k o w y m p o w s t a j ą dwa pola z centralnie p o ł o ż o n y m biegunem, na k t ó r y m może lecz nie musi z n a j d o w a ć się j a k a ś zdobina, za to rozbudo­ wany jest pas ś r o d k o w y . W w y p a d k u p o d z i a ł u p o ł u d ­ nikowego uzyskuje pisankarka dwa owalne pola, k t ó r e w y p e ł n i a j a k i m ś m o t y w e m o koncentrycznie u ł o ż o n y c h elementach, w z g l ę d n i e j e d n y m wzorem np. „ r y b ą " . Przy podziale r ó w n i k o w o - p o ł u d n i k o w y m mamy do czy­ nienia z linią r ó w n i k a i dwoma p o ł u d n i k a m i , przecina­ j ą c y m i się na biegunach pod k ą t e m prostym. P o w s t a j ą w ten sposób 4 pola na k a ż d e j p ó ł k u l i o k s z t a ł c i e sfe­ rycznego t r ó j k ą t a r ó w n o r a m i e n n e g o , opartego p o d s t a w ą o linię r ó w n i k a . W i e r z c h o ł k a m i t r ó j k ą t y zbiegają się na biegunie. W polu k a ż d e g o z t r ó j k ą t ó w rysuje np. krzyż p r a w o s ł a w n y , a sam t r ó j k ą t w e d ł u g niej „to p r z y d r o ż n a kapliczka ł e m k o w s k a " . Robi też pisanki bez p o d z i a ł u na pola zdobnicze. C a ł a powierzchnia jaja staje się w ó w c z a s j e d n ą płaszczyzną ornamentacyjnr:, p o k r y t ą jakby bukietem k w i a t ó w o b e j m u j ą c y m całe jajo, z w i ą z a n y m u jednego bieguna, podczas gdy w i e r z ­ chołki k w i a t ó w skierowane są w s t r o n ę drugiego bie­ guna. Aleksandra H r y ń c z u k nie przygotowuje rysunKU p r z y s z ł y c h w z o r ó w . Pomaga sobie jedynie, dla otrzy­ mania jednakowych pól c i e n k ą g u m k ą , k t ó r ą n a k ł a d a na jajo tak, aby p r z e c h o d z i ł a przez oba bieguny ( i l . ,2)., Zaczyna m o t y w od „ z ą b k ó w " , położonych najbliżej gumki, m i ę d z y nie daje „ s k r z y d e ł k a " oraz k r o p k ę lub kółko, a w o k ó ł niego p ł a t e c z k i i w ten sposób uzys­ kuje k w i a t e k . Na samym ś r o d k u koncentrycznie uło­ żonego w z o r u umieszcza wielolistny k w i a t e k . „ P r z y ro­ bieniu takiego wzoru nie trzeba nic r y s o w a ć ani zna­ czyć, bo „ z ą b k i " s ą t y m elementem, do k t ó r e g o dora­ bia się r e s z t ę " . Po w y k o n a n i u zdobin na obu polach pisankarka zdejmuje g u m k ę , a na j e j miejsce daje g a ł ą z k ę . S ą jednak wzory, gdzie w y s t ę p u j e „ k r a t k a " . „Ta musi w y j ś ć r ó w n i u t k o , z t y m nie daję sobie rady od r ę k i i wtedy leciutko r o b i ę o ł ó w k i e m k r a t k ę , w k t ó r e j m o ż n a w y k o n a ć r ó ż n e wzory, skosy też, a spod ciemniejszej farby o ł ó w k a nie w i d a ć , zresztą on zmy­ wa się już w żółtej farbie". P o c z ą t k o w o szło jej to powoli i niezręcznie, odległości b y ł y n i e r ó w n e , elemen­ ty niejednakowe. Obecnie „ w p r a w a i oko r o b i ą swoje, a jeśli są j a k i e ś drobne odchylenia przecież to nic nie szkodzi". Najdawniejszym m o t y w e m , k t ó r y sobie z a p a m i ę t a ­ ła H r y ń c z u k było „ s ł o n e c z k o " ( i l . 7) powszechnie sto­ sowane w Ł a b o w e j i okolicznych wsiach, a właści­ wie znane na c a ł e j Ł e m k o w s z c z y ź n i e . „ T e słoneczka r o b i ł a jeszcze moja babcia, a nawet prababcia, która u m a r ł a m a j ą c 92 lata, kiedy b y ł a m m a ł ą dziewczynką". M o t y w słońca powtarza się w pisankach H r y ń c z u k dość często. „ T e pisanki ze s ł o n e c z k i e m p r z e d s t a w i a j ą słońce i m ł o d e gałązki — to p o w r ó t wiosny, ciepła, nowego życia w przyrodzie". S w o j ą k a r i e r ę p i s a n k a r s k ą jako 5-letnia dziewczynka zaczęła Aleksandra właśnie od „słoneczka", co tak opisuje: „ K i e d y s i e d z i a ł a m przy rozgrzanej k u c h n i , w o k ó ł k t ó r e j tłoczyła się cała gro­ mada dzieci, p r ó b o w a ł a m na ugotowanym j a j u robić „słoneczko". Nie szło m i to z p o c z ą t k u zupełnie. Po odrzuceniu k i l k u nieudanych j a j , j u ż na górze i na dole (biegunach — ZR) j a k i e ś koszlawe „słoneczko" wyszło, ale na boku ani rusz. Mamusia p o r a d z i ł a mi, 4 I I . 15. „ Z a g u b i o n e w i a n k i " . I I . 16. „ W i a n k i ze stokrotek". I I . 17. „ K w i a t paproci". 16 232 �ażebym dała ś r o d k i e m gałązkę, tak j a k to robiła moja starsza siostra, k t ó r e j rzeczywiście pisanki lepiej w y ­ chodziły. Przy robocie p o c z ą t k o w o p o m a g a ł a m i mama, ale ona ni3 miała zbyt dużo czasu. Potem już jakoś szło. Najładniejsze pisanki w Ł a b o w e j wykonywała moja matka chrzestna Julia W ó j t o w i c z o w a . Podpatry­ wałam ją i c h c i a ł a m zawsze tak p i ę k n i e robić jak ona. Nie udawało m i się, a i teraz wydaje m i się, mimo wprawy, że ja nie potrafię t y c h tradycyjnych pisanek tak ładnie „pisać" jak to k i e d y ś ona robiła. Jej p i ­ sanki były tak p i ę k n e , że od niej brano co r o k u ma­ lowane jaja na p l e b a n i ę " . Do pisanek dorabia sobie Aleksandra H r y ń c z u k wierszyki. Malując na biegunach, na b r z u ś c u jaja „słoneczka" dodaje g a ł ą z k ę s o s n o w ą (ił. 8), otacza je wiankiem i równocześnie u k ł a d a s t r o f k ę : Bo ja z gór p r o s z ę was / Gdzie ś w i e r k o w y las, Tam słoneczko wschodzi / Do pracy już czas. Biały „ k o r o n k o w y " w z ó r na k o l o r o w y m tle, k t ó r y nauczyła ją robić babka u p a m i ę t n i ł a wierszykiem: Wzory na m y c h jajach / Od babuni wzięte, Są jak koroneczki / Bielutkie i p i ę k n e . Motywy „ k o r o n k o w e " ( i l . 9, 10) są bardzo subtelne, j a k najdelikatniejszy hafcik czy koroneczka. Pisankarka wykonuje je z dużą p r e c y z j ą . „ Z d a w a ł o m i się, że nigdy nie w y c z a r u j ę tak subtelnego wzoru j a k i dosta­ łam od babci. Dużo pisanek n a p s u ł a m , ale przecież zrobiłam i chyba jej d o r ó w n a ł a m " . Motywy „ s ł o n e c z k a " i „ k o r o n k o w e " w y k o n u j e ar­ tystka i obecnie dość często: „bo je bardzo lubię, p r z y ­ pominają m i one najszczęśliwsze lata mojego dzie­ ciństwa i młodości. W jesieni życia na codzień pa­ mięć tak nie dopisuje, a wspomnienia lat dziecięcych są tak t r w a ł e j a k gdyby b y ł y w y r y t e w granitowej skale". Oprócz tych t r a d y c y j n y c h w z o r ó w r o b i r ó w n i e ż dwubarwne (biały w z ó r i kolorowe tło) pisanki o te­ matyce nowej. P o m y s ł y do nich czerpie ze wspom­ nień. W ten sposób p o w s t a j ą „ d z b a n k i " ( i l . 11), „ g a r n ­ k i " czy „ m i s k i " , k t ó r y c h zdobiny n a w i ą z u j ą do malatur na naczyniach glinianych, sprzedawanych na targach czy „ k r z y ż e " cerkiewne i „ o p ł o t k i " (il. 12) z ł e m k o w s k i e j wioski. Wielokolorowe pisanki zaczęła H r y ń c z u k wyko­ n y w a ć dopiero po przyjeździe do W r o c ł a w i a (1959 r.) „pisząc" wielobarwnie n i e k t ó r e dawne wzory dwu­ barwne, j a k np. „ d z b a n k i " , „ g a r n k i " czy „ k r z y ż e " (il. 13). W p r o w a d z i ł o też w ó w c z a s wiele nowych w z o r ó w j a k : „ w i o s n a " (il. 6), „ k w i a t y z pól - (len), łąk, lasu, o g r ó d k a " ( i l . 14), „ z a g u b i o n e w i a n k i " ( i l . 15), „ w i a n k i ś w i ę t o j a ń s k i e " , „ w i a n k i ze stokrotek" ( i l . 16), „ k w i a t paproci" ( i l . 17), „ b a b y " , „ b a b y kwiaciaste", „ b a b y t a ń c z ą c e " (il. 18), „ b a b y jasne", „ f a r b a n k y " (spódnice drukowane r ę c z n i e — ZR), „beczułki", „krzyże i kap­ l i c z k i " i t d . Wszystkie te m o t y w y są t w o r e m w y o b r a ź n i pisankarki, k t ó r a przeżycia swej młodości chce w y r a ­ zić w pisance. Są to wspomnienia pisane woskiem. „ J e d e n pisze, i n n i w y ś p i e w u j ą swoją dolę — niedolę, a ja « w y e i a p a ł a m » j ą na pisankach, a moje wspom­ nienia u p i ę k s z a m k w i a t a m i " . W ciągu swojej kariery pisankarskiej H r y ń c z u k zrobiła wiele, sama nie wie już ile, r ó ż n y c h wzorów. „Dużo p a m i ę t a ł a m z dawnych lat, t r o c h ę przypomnieli starzy ludzie — Ł e m k o w i e , a r e s z t ę poniosła fantazja. Bardzo dużo w i d z i a ł a m gdy było święcenie, ale już z a p o m n i a ł a m , bo lata m i j a j ą " . Gdy artystka bierze w r ę k ę jajo nigdy nie wie j a k r o z w i ą ż e jego d e k o r a c j ę . Wzór na pisance zależy przede wszystkim od jej nastroju w danej c h w i l i . „ M a l u j ą c pisanki m y ś l a m i jestem w Ł a b o w e j i wszyst­ kie obrazy z d z i e c i ń s t w a tłoczą m i się w głowie, chcia­ ł a b y m je u t r w a l i ć na j a j u " . Gdy przed oczyma prze­ s u w a j ą jej się ludzie idący do c e r k w i w tradycyjnych, paradnych strojach ł e m k o w s k i c h , w ó w c z a s powstają „chłopy i baby" ( i l . 19, 20) — m ę ż c z y ź n i ubrani w d ł u ­ gie, b r ą z o w e „czuhy", kobiety w kolorowe, drukowa­ ne r ę c z n i e „ f a r b a n k y " czy z kupnego m a t e r i a ł u „ k a ­ baty" (spódnice), spod k t ó r y c h w y s t a j ą b i a ł e koronecz­ k i , w b i a ł e „oblicza" (koszule) z koronkowymi krezami w o k ó ł szyi. Czasem p r z y p o m i n a j ą jej się momenty z wesela •— wtedy p o w s t a j ą „ b e c z u ł k i " : Beczułki, beczułeczki/Na wino, na piwo, Ż e b y na weselu / Wesolutko było. Niekiedy stają jej przed oczyma zabawy d o ż y n k o w e , kiedy wszyscy b a w i l i się wesoło i w ó w c z a s „ b a b y kwiaciaste" czy „ b a b y jasne" (bo malowane jasnymi I I . 18. „ B a b y t a ń c z ą c e " . I I . 19. „ B a b y " . I I . 20. „Chłop w huni". 233 �farbami) z a m i e n i a j ą się w „ b a b y t a ń c z ą c e " o w i r u j ą c y c h spódnicach. Tak o nich pisze: (il. 18) T a ń c z ą baby, dziewczę skacze / Bo muzyka gra wesoła, Jak zobaczą gdzie szuchaja, (parobka — ZR) / Z a b i e r a j ą go do koła. „ P a t r z ę na moje baby i u ś m i e c h a m się do nich, tak j a k b y m je w Ł a b o w e j w i d z i a ł a . Ileż o nich m o ż n a po­ wiedzieć! Jedna to nasza niania Glicera, druga Sztefka, ona m i mysie ogonki plotła, o mnie nawet w ostat­ niej godzinie życia p a m i ę t a ł a . Tyle ich u m a r ł o , n a j ­ pierw Glicera, potem moja mama, a n a s t ę p n i e Sztefka. A teraz o wesołej Lompie, o dziewusze, k t ó r a b y ł a j a k sam ogień, r o z ś p i e w a n a od samego rana j a k szła z k o n ­ w i a m i po w o d ę do potoka, k t ó r a wiecznie h u l a ł a i ś p i e ­ w a ł a . Jak t a k ą L o m p ę u w i e c z n i ć na pisance? Dużo p r ó b o w a ł a m , bo trudno zrobić to na j a j u coby się chciało, ale przecież coś niecoś m o ż n a . I wreszcie jest, u d a ł o m i się! D a ł a m kabat w s k o ś n e pasy, j a k to bywa w t a ń c u albo j a k w i a t r podwieje, k w i a t y ogniste z p ł a t k a m i rozwianymi, p o s k r ę c a n y m i w ę ż o ­ wo. Jest w nich coś takiego kusicielskiego i jeszcze porwane listeczki! Tak, to b y ł a Lompa! T ę p i s a n k ę oczywiście odłożyłam do moich ulubionych. I wtedy zaczęłam robić te „ t a ń c z ą c e baby". Czy d r u g ą t a k ą L o m p ę zrobię? Chyba nie. Potem wiele razy p r ó b o ­ w a ł a m p o w t ó r z y ć t ę p i e r w o r o d n ą p i s a n k ę uwiecznia­ jącą Lompę, ale m i się już tak nie u d a ł o " . (Pisanki pierworodne czyli pierwsze z nowego udanego wzoru zatrzymuje sobie artystka jako wzory). „Ach te moje „ b a b y t a ń c z ą c e " w w i r u j ą c y c h ka­ batach, jedne r o z t a ń c z o n e aż rozczochrane, inne do­ stojne, j a k b y w t a ń c u p ł y n ę ł y . Nic — to ja to tak widzę wszystko i p r z e ż y w a m , to takie nic, sama ś m i e ­ j ę się z siebie". Kiedy indziej p r z y p o m i n a j ą jej się chwile j a k u g a n i a ł a na koniu w ś r ó d k w i e t n y c h pól l u b b i e g a ł a ze swymi p r z y j a c i ó ł k a m i w s t r o n ę lasu, p o w s t a j ą więc na kanwie tych w s p o m n i e ń k w i a t y z pól ( i l . 14): Na swoich pisankach w i o s n ę n a m a l u j ę . W górze słoneczko. / C i a p n ę raz, drugi i już wszystkim ciepło. Wyjdzie stokrotka, otworzy oczy / A t u kaczeniec z moczary kroczy, K r o k u s ó w stado / p a g ó r p r z y s i a d ł o , Gdzież te fiołeczki się z a p o d z i a ł y ? / Zapachem w i o s n ę nam w i t a ć m i a ł y . (...) 0 — jeszcze ptaszek, co w o ł a ł a d n i e Zofija, Zofija, Zofija. Wiem ptaszku, w i e m drogi / Wszystko p i ę k n e 1 dobre Przemija, przemija, przemija. T a k i p o c z ą t e k m a j ą pisanki „ d r ó ż k a do lasu" ( i l . 21) wyrażone skośnym układem kwietnych motywów. Tęs­ knota za „ u t r a c o n y m rajem" jest u H r y ń c z u k ogrom­ na, co w y r a ż a się np. t a k i m wierszykiem: Ł ą k a ma w kwiatach, s ł o ń c e m nagrzana, Zielem p a c h n ą c a — taka kochana. Czy też tak t ę s k n i — czy p a m i ę t a ona, Jak mnie t u l i ł a do swego ł o n a ? Z k w i a t ó w polnych p l o t ł y sobie dziewczynki Mamy w i ę c i „ z a g u b i o n e w i a n k i " (il. 15): wianki. Waniczku m ó j drogi / Wianeczek ci d a ł a m T y ś i n n ą p o s z u k a ł / Ja sama z o s t a ł a m . M a m też na jajeczkach / Zagubione w i a n k i , I różczki weselne / Dla twojej kochanki. S ą „ w i a n k i ze stokrotek" ( i l . 16), ale b y w a j ą i „ w i a n k i ś w i ę t o j a ń s k i e " , k t ó r y c h „u nas w g ó r a c h nie puszcza­ 234 no na w o d ę lecz w k ł a d a ł o się je do m i s k i z umieszczo­ n ą w ś r o d k u w i a n k a ś w i e c ą i d a w a ł o do w n ę t r z a kap­ l i c z k i albo wieszało się na k r z y ż a c h p r z y d r o ż n y c h " : Na p r z y d r o ż n y m k r z y ż u / Wianek zawieszę, D r u g i do misy w kapliczce włożę, A w ś r o d k u świecę, z a p a l o n ą , j a s n ą / Kiedy na Jana gwiazdy z a g a s n ą . Z „ w i a n k a m i ś w i ę t o j a ń s k i m i " w i ą ż e się wzór pisank o w y „ k r z y ż e i k a p l i c z k i " ( i l . 13): Na r o z d r o ż a d h k r z y ż wysoki, O g r ó d e k w koło — m a l w a czerwona, A nad n i m p ł y n ą b i a ł e obłoki... Z kapliczki w icher k o p u ł k ę z e r w a ł , M i o t a ł n i ą w rowie, gonty pozr.ywał, Nie ma k o p u ł k i , z deszczułek daszek Wije w n i m gniazdko m a l u t k i ptaszek. Ze ś w i ę t e m K u p a ł y łączy się wiele p r z e ż y ć pisankarki. P r z e c i e ż to w noc ś w i ę t o j a ń s k ą k w i t n i e „ k w i a t pap­ r o c i " (il. 17), k t ó r e g o dziewczyna nieraz nadaremnie szukała: Kiedy s z u k a ł a m k w i a t u paproci / P ł o n ę ł a m cała. Spotkałam miłość: piękną, n i e w i n n ą / Lecz krótko trwała. Wzór „ k w i a t u paproci" charakteryzuje się ognistymi b a r w a m i , i m i t u j ą c y m i b u c h a j ą c e p ł o m i e n i e z ogniska, p ł o n ą c e g o na polanie, k t ó r e nie pozwoliło zbłądzić w lesie s z u k a j ą c y m wymarzonego k w i a t u . A wreszcie wspomnienia t y c h cichych wieczorów, kiedy stara piastunka Glicera o p o w i a d a ł a z a s ł u c h a n e j , przewrażliwionej dziewczynce o strachach, dobrych i z ł y c h duchach, czy b a ś n i e i legendy j a k np. ta, k t ó r a specjalnie u t k w i ł a w jej p a m i ę c i , tzn. o wodospadzie na Felczynie z w a n y m „ T o p i e l c e m " , gdzie j a k przestrze­ g a ł a niania nie wolno się b y ł o k ą p a ć nigdy w samo p o ł u d n i e , bo m ó g ł b y z głębi, spod skał, w y p ł y n ą ć to­ pielec zamieniony w r y b ę i w c i ą g n ą ć w g ł ę b i n ę na zawsze. S k ą d w z i ą ł się ten topielec? „ N a d wodospa­ dem m i e s z k a ł a w k u r n e j c h y ż y m ł o d a wdowa Ołena z synkiem Semkiem. C h ł o p a k b y ł ł a d n y i rósł zdrowo. K a ż d e g o r o k u na W e ł y k d e ń (Wielkanoc) matka ciapała m u pisanki, a ż e b y m ó g ł się n i m i p o c h w a l i ć przed i n n y m i dziećmi, k t ó r e r ó w n i e ż p r z y c h o d z i ł y do cerkwi ze swoimi p i s a n k a m i Wszyscy b o w i e m wiedzieli, ze pisanki O ł e n y są n a j ł a d n i e j s z e . C h ł o p i e c w y r ó s ł na p i ę k n e g o m ł o d z i e ń c a i wtedy matka zrobiła m u jego u l u b i o n ą p i s a n k ę — słoneczko z s o s e n k ą ( i l . 8). Za­ w i j a ł ją w c h u s t e c z k ę i w k ł a d a ł do kieszeni w huńce. M a t k a w i e d z i a ł a , że to dla Kseni, z k t ó r ą przehukiw a ł się k a ż d e g o wieczoru i d ą c z roboty z pola lub lasu. Pewnego r o k u kiedy czekał na m a t k ę , aby z nią razem iść do c e r k w i , poszedł za dom spojrzeć na wo­ dospad, bo po w i e l k i e j wiosennej ulewie potok, zawsze m a ł y , w e z b r a ł i h u c z ą c toczył ogromne kamienie. Sta­ n ą ł jak z w y k l e na w y g i ę t y m p n i u czeremchy i zauro­ czony o g ł u s z a j ą c y m h u k i e m w p a t r y w a ł się w kłębo­ wisko wody s p a d a j ą c e j ze skał. Czy poślizgnął się czy m u się w g ł o w i e z a k r ę c i ł o , a m o ż e rzeczywiście coś go z a u r o c z y ł o — dość, że w p a d ł pod wodospad i p r z e p a d ł na w i e k i . Szukano jego ciała w z d ł u ż po­ t o k u i rzeki, nigdzie nie znaleziono. Od tego czasu wodospad i baniur pod n i m nazwano «Topielcem». Starzy ludzie opowiadali, że spod H a l i Łabowskiej p ł y n i e woda i pod s k a ł a m i , gdzie są pieczary, tam żyje zaczarowana k n i a h y n i a t y c h gór, zamieniona w złotą r y b k ę . Ona to napewno u p o d o b a ł a sobie piękne­ go parobka, w c i ą g n ę ł a do g ł ę b i n i z a m i e n i ł a w piękną r y b ę . Ryba ta ukazuje się raz do r o k u na Wełykdeń, ale nie k a ż d y może j ą zobaczyć. Ponoć p i ę k n a Kse­ nia po utopieniu się ukochanego bardzo rozpaczała. 5 �I I . 21. „ D r ó ż k a do lasu". I I . 22. „ R y b y " . I I . 23. „ R a t u s z Często s i a d y w a ł a nad wodospadem i w p a t r y w a ł a się w pieniącą w o d ę , ale oprócz ryb, czasem ż a b y czy raka, k t ó r e w y ł a z i ł y spod darniny przy brzegu, nic nie widziała. Na d r u g i rok na W e ł y k d e ń Ksenia poszła nad wodospad z p i s a n k ą w ręce, w samo p o ł u d n i e , jak biły dzwony w cerkwi, a potem w r ó c i ł a bardzo szczęśliwa. I tak już b y ł o co r o k u , a dla znajomych nie było już t a j e m n i c ą dlaczego s t a m t ą d przychodzi z a p ł a k a n a ale wielce uradowana. Od czasu kiedy Kseni już nie stało, p r z e k a z y w a ł y babki t a j e m n i c ę i da­ wały r a d ę d z i e w c z ę t o m na «szczęśliwą miłość». M u ­ sisz b y ć n i e w i n n a i czysta, po spowiedzi i k o m u n i i wielkanocnej, w samo p o ł u d n i e w W e ł y k d e ń , kiedy w cerkwiach w Ł a b o w e j i M a d e j o w e j biją dzwony, w tej c h w i l i wrzucisz p i s a n k ę ze «słoneczkiem w w i a n ku» pod sam wodospad, do samej głębi. Dzwony wciąż będą jeszcze biły, a spod s k a ł z głębi w y p ł y w a ryba, ale taka niezwyczajna, k t ó r a się błyszczy i mieni wszystkimi kolorami. Kiedy zobaczysz ją z w i n n ą , zie­ lenią ś w i ę t o j a ń s k i c h r o b a c z k ó w będzie świecić, a k i e ­ dy wyłoni się z wody w blasku słońca — ujrzysz głowę chłopca o p ł o w e j czuprynie i siwych, ś m i e j ą ­ cych się oczach. W g ł o ś n y m szumie wody powie ci «Chrystos Woskres» (Chrystus Z m a r t w y c h w s t a ł ) . Nie daj się z a u r o c z y ć a p r ę d k o odpowiedz «Woistynno Woskres» (rzeczywiście Z m a r t w y c h w s t a ł — ZR). On z po­ wrotem zanurzy się i z n ó w jako r y b a zniknie w g ł ę ­ bokich czeluściach pod s k a ł a m i wodospadu. Wtedy napewno s p e ł n i ą się t w o j e marzenia i polubi cię c h ł o ­ piec j a k i e g o ś sobie w y b r a ł a " . To opowiadanie n a t c h n ę ł o A l e k s a n d r ę H r y ń c z u k do wykonania w z o r ó w z „ r y b a m i " ( i i . 22), „ r a k a m i " czy „ ż a b a m i " i m o t y w e m p i ę k n e j Kseni ( i l . 4). A r t y s t k ę ponoszą w c i ą ż nowe, cisnące się wspom­ nienia c h w i l młodości, ponosi fantazja a połączone z t y m zdolności plastyczne p o w o d u j ą , że tworzy nadal nowe wzory. „ P a n i pisanki trzeba przede wszystkim r o z u m i e ć i czytać, a dopiero potem p o d z i w i a ć " — po­ wiedział jeden z k o l e k c j o n e r ó w pisanek po obejrze­ n i u jej prac. Niekiedy na swych pisankach z t r a d y c y j n y m „sło­ neczkiem" umieszcza H r y ń c z u k napisy w j ę z y k u ł e m ­ k o w s k i m j a k „ C h r y s t o s Woskres", a nawet całą z w r o t ­ k ę znanej piosenki ł e m k o w s k i e j : wrocławski" Oj wersze, m i j wersze / M i j zelenyj wersze, J u ż m i tak ne bude / Jak m i było persze. Na pisankach p r z e s ł a n y c h na konkurs do Krakowa z n a l a z ł y się napisy „R. 1969" oraz na pisance z moty­ w e m ratusza w r o c ł a w s k i e g o „25 lat W r o c ł a w i a " . Od k i l k u lat H r y ń c z u k sygnuje swoje pisanki „łem" (skrót od ł e m k o w s k i e — ZR) pisanym cyrylicą. W ten sposób chce zaznaczyć charakter regionalny pisanek, a t a k ż e z a c h o w a ć swe prawa autorskie. Zdarzało się bowiem, że na konkursach czy wystawach mieszano pisanki r ó ż n y c h a u t o r ó w . „ P r z e k o n a ł a m się k i l k a k r o t ­ nie, że pochodzenie moich pisanek było mylnie poda­ wane albo przypisywano je k o m u ś innemu lub innej części Polski, a nie Ł e m k o w s z c z y ź n i e " . Aleksandra H r y ń c z u k mieszka od lat we W r o c ł a ­ w i u . Zżyła się i z w i ą z a ł a z nim, więc w p l o t ł a do swoich pisanek m o t y w y w r o c ł a w s k i e j a k np. ratusz (il. 23). Niestety źle została zrozumiana i w jednym z a r t y k u ł ó w , k t ó r y został jej poświęcony, zrobiono z niej p i s a n k a r k ę m i e j s k ą , czym ogromnie poczuła się d o t k n i ę t ą . „ P o c h o d z ę ze wsi ł e m k o w s k i e j , c i a p a ł a m p i ­ sanki od dziecka takie, jakie u nas robiono. Teraz przebywam we W r o c ł a w i u , c h c i a ł a m to miasto jakoś p o k a z a ć w mojej twórczości. W y k o n a ł a m więc ratusz i w ł o ż y ł a m go do koszałki wielkanocnej. Czy to grzech i znak, że jestem już p i s a n k a r k ą m i e j s k ą ? " . A prze­ cież w z o r ó w innych, nie „miejskich", zrobiła wiele, nawet nie wie ile. „Tego jest dużo, może 500, a może i w i ę c e j , trudno je wszystkie wyliczyć i spamiętać". Nie ma pory roku, w k t ó r e j artystka nie robiłaby pisanek. „ C i a p a n i e " zależy od w i e l u c z y n n i k ó w . Prze­ de wszystkim „ p i s z e " wtedy, gdy lepiej się czuje f i ­ zycznie, a t a k ż e w ó w c z a s , kiedy nikogo nie ma w do­ mu. W tych w a r u n k a c h zdarza się, że nad malowa­ niem jaj spędza nieraz po k i l k a n a ś c i e godzin. Natural­ nie n a j w i ę c e j r o b i przed ś w i ę t a m i wielkanocnymi i to na d ł u g o w c z e ś n i e j , bo w y p a d a j ą konkursy, wystawy, a „przecież i rodzinie, znajomym trzeba dać na ś w i ę ­ cenie, t r o c h ę p r z y g o t o w a ć na kiermasz w r o c ł a w s k i " . Przy pracy l u b i m i e ć b e z w z g l ę d n y spokój, nie chce się r o z p r a s z a ć , nawet rozmowa d o m o w n i k ó w jej przesz­ kadza. Rodzina p o c z ą t k o w o sceptycznie odnosiła się do pracy pisankarki. M ą ż b y ł oporny dłuższy czas, a cór235 �ka nie będąc p e w n ą s u k c e s ó w m a t k i o d r a d z a ł a jej brania u d z i a ł u w konkursach. „ T e r a z wszystko się zmieniło. Jak p r a c u j ę to m ą ż siedzi cichutko i czyta, a potem pokazuje moje dzieła i chwali się n i m i , przy­ prowadza m i a m a t o r ó w l u b i ą c y c h pisanki. Cieszy go to jak mnie i n n i c h w a l ą . C ó r k a ma r ó w n i e ż wiele ra­ dości z moich pisanek, a n a j w i ę c e j p r z y j e m n o ś c i spra­ wia jej, kiedy może o f i a r o w a ć pisanki mamy swoim kolegom i p r z e ł o ż o n y m na uniwersytecie, gdzie przy­ gotowuje się do docentury na wydziale pedagogicz­ nym. Ona też n a j w i ę c e j zabiera pisanek przed ś w i ę ­ tami. Syn zawsze odnosił się z pietyzmem do moich malowanych j a j . Ceni je bardzo, m a ł o rozdaje, ale i on ma teraz nowy temat do chwalenia się swoją m a t k ą " . Z rodziny n i k t już nie r o b i pisanek. Aleksand­ ra chciała n a u c z y ć c ó r k ę kunsztu pisankarskiego, nie­ stety nie u d a ł o się. „ O n a nie ma do tego c i e r p l i ­ wości". Zapytana jak długo r o b i j e d n ą p i s a n k ę , artystka nie umie dać odpowiedzi. Zależy to g ł ó w n i e od wzoru. „Te tradycyjne «słoneczka» w y k o n y w a n e szpilką o dość dużej główce idą szybko i m o g ę ich n a c i a p a ć nawet k i l k a na dzień, ale „ k o r o n k o w e babuni", nie zawsze się udają, bo są niezwykle delikatne, cieniutkie kreseczki wosku o d p a d a j ą ł a t w o i już po p r z y j e m n o ś c i " . Wzory „ k o r o n k o w e " i wielobarwne są dla pisankarki ogromnie męczące, może więc n a j w y ż e j zrobić j e d n ą dziennie. Zresztą jak m ó w i jest jedno duże „ a l e " od­ noszące się do wszystkich bez w y j ą t k u pisanek, a m i a ­ nowicie w y n i k zależy przede wszystkim od dobrego zafarbowania. „Zresztą ja teraz k a ż d ą p i s a n k ę r o b i ę powoli, bo i ręce m i drżą, niedowidzę, a przy t y m bardzo m i szkodzi s w ą d świeczki, tak że m u s z ę p r a c ę często p r z e r y w a ć " . M i m o tych t r u d n o ś c i H r y ń c z u k nie może nie w y k o n y w a ć pisanek. P o d t r z y m u j ą ją one na duchu i s p r a w i a j ą jej wiele radości. Toteż nie l u b i pozbywać się ich. „ N a j ł a d n i e j s z e o d k ł a d a m , a i tak już sporo poszło w świat. M a m na swoje pisanki wielu a m a t o r ó w , k o l e k c j o n e r ó w t u w k r a j u i za gra­ nicą, szczególnie w Ameryce. A l e ciężko m i jest z k a ż ­ dą się pożegnać, bo przecież tyle mam p r z y j e m n o ś c i przy p r z e g l ą d a n i u ich np. w czasie choroby czy jak mnie smutek ogarnie. Gdy o w ł a d n ą m n ą wspomnie­ nia, to wtedy wszystko idzie na opak, nie przespane noce, nie p o s p r z ą t a n y dom, nie ugotowany obiad, tylko w robocie kropelki na serce i cieszenie się pisankami". A r t y s t k a ma h o j n ą r ę k ę i rozdaje pisanki ale szczegól­ nie wtedy gdy czuje, że osobie obdarowywanej sprawi swoimi pracami r a d o ś ć . Sprzedaje m a ł o , t r o c h ę na kiermaszu w r o c ł a w s k i m , ale t y l k o te, „ k t ó r e nie są mi potrzebne". Aleksandra H r y ń c z u k , j a k w i e m y „ c i a p i e " pisanki stale od dzieciństwa, nawet w najcięższych chwilach swego życia. Co r o k u jej malowane jaja m u s i a ł y zdo­ bić choćby najskromniejszy stół ś w i ą t e c z n y , j a k i by­ w a ł w czasie okupacji. B y ł y to jednak pisanki trady­ cyjne. Dopiero przyjazd do W r o c ł a w i a i wzięcie udzia­ łu w konkursie w 1968 r., ogłoszonym przez Muzeum Etnograficzne we W r o c ł a w i u s p o w o d o w a ł o , że H r y ń ­ czuk podbudowana I-szą n a g r o d ą j a k ą w ó w c z a s otrzy­ m a ł a , zaczęła w y k o n y w a ć pisanki wielobarwne. Po raz drugi u z y s k a ł a I-szą n a g r o d ę na „Ogólnopolskim konkursie na n a j p i ę k n i e j s z ą p i s a n k ę " , ogłoszonym w 1969 r. przez Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e . Te osiągnięcia s t a ł y się motorem jej dalszej pracy i szu­ kania nowych w z o r ó w . „Od k o n k u r s u krakowskiego m i n ę ł o już 11 lat a ja zawsze r o b i ę pisanki. M a m wiele starych m o t y w ó w , ale są też i nowe. Muszę jednak powiedzieć, że wszystkie są daleko lepsze w w y k o n a n i u niż b y ł y poprzednie. Co r o k u r o b i ę po k i l ­ kadziesiąt i więcej". Po tych d w ó c h konkursach p r z y s z ł y inne, w różnych_ miastach Polski i wszędzie artystka zdobywa pierwsze nagrody. Często też jej pisanki są pokazy­ wane na wystawach zbiorowych, w z g l ę d n i e t y l k o iej p o ś w i ę c o n y c h . M i e l i i m a j ą możność w r o c ł a w i a n i e po­ dziwiać je na wystawach u r z ą d z a n y c h w okresie ś w i ą t wielkanocnych w klubach empiku, w salach Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o czy Muzeum Etnograficz­ nego we W r o c ł a w i u . Na s t a ł e j wystawie z n a j d u j ą się pisanki Aleksandry H r y ń c z u k w Muzeum Etnograficz­ n y m w Krakowie, k t ó r e m u o f i a r o w a ł a artystka duzą k o l e k c j ę swoich prac. PRZYPISY 1 Aleksandra H r y ń c z u k zna t e c h n i k ę w y s k r o b y ­ wania w z o r ó w na jajach. P a m i ę t a , że w Ł a b o w e j w i ­ działa r ó w n i e ż tak w y k o n y w a n ą d e k o r a c j ę . Robili ją p r z e w a ż n i e chłopcy. C e l o w a ł w tej technice n a j m ł o d ­ szy syn jej m a t k i chrzestnej J u l i i W ó j t o w i c z o w e j z Ł a ­ bowej W y ż n e j . B y ł y to p i ę k n i e skrobane wzory, ale ten sposób zdobienia jaj, w e d ł u g H r y ń c z u k , w y s t ę p o ­ w a ł w Ł a b o w e j i okolicy bardzo rzadko. o f i a r o w u j ą pisanki c h ł o p c o m " . Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934, s. 32, 33, 69 ( r y c ) . J. F a l k o w s k i — B. Pasznycki, Na pogranicza łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 85, tabl. I X . M o t y w „ s ł o n e c z k a " z g a ł ą z k a m i sosenek i i n ­ nych dekoracji jest powszechny na terenie Polski tam, gdzie p i s a n k a r k i zdobią jaja przy pomocy szpilki. Naj­ częściej spotyka się je na wschodzie k r a j u . Gdy dzieci szły do c e r k w i na n a b o ż e ń s t w o w W i e l k ą Niedzielę (Wełykdeń) w p o ł u d n i e , to k a ż d e mu­ siało m i e ć w r ę k u p i s a n k ę z a w i n i ę t ą w chusteczkę albo bez niczego n i e s i o n ą w garści. Po przyjściu do c e r k w i s t a w a ł y dzieci pod carskimi wrotami, gdzie jedno drugiemu p o k a z y w a ł o j a k ą ma p i s a n k ę . Odby­ w a ł się sąd, k t ó r a n a j ł a d n i e j s z a (inf. A . H r y ń c z u k ) . 3 4 5 2 S. Udziela: „W czasie zbliżających się ś w i ą t w i e l ­ kanocnych dziewczęta r o b i ą pisanki, to jest m a l u j ą woskiem na j a j u zwyczajne gwiazdki, a czasem inne wzory, jaja b a r w i ą na czarno lub czerwono. J e d n a k ż e sztuka pisania na jajach u R u s n a k ó w stoi na bardzo niskim poziomie. Dziewczęta oblane w ś m i g u s w o d ą Fot. J . Swiderski, il. 3—23 �