https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57c5a5d0402599858655391f2692a948.pdf eee0da1ae8754ca8b6dec330f9f3f11c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5322 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource PRL - pamięć pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4943 Title A name given to the resource Pamięć PRL, antropolog wobec doświadczenia wlasnej kultury/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.66-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CZESŁAW ROBOTYCKI klasowy lub tak zwana sprawiedliwość społeczna, jak się wówczas mówiło. W drugim planie wypowiedzi o dziedzictwie PRL-u tkwią znamienne i liczne przekonania sugerujące, by Pamięć o PRL jak najszybciej wyzbyć się tego dziedzictwa w życiu społecznym, ale zapamiętać je dla historii. W innych postulatach głosi się natom iast, by zamazać i zlikwido­ wać ślady niechlubnej przeszłości. Mamy bowiem pra­ wo do kreowania narodowej tradycji, opierając się na własnych, a nie na narzuconych wartościach. W tym przypadku okazuje się nie po raz pierwszy, że nośniki pam ięci (znaki i symbole przeszłości) są alfabetem wy­ rażania współczesnych treści (Kula 2002: 122-141). Równocześnie nie brak też głosów reprezentujących jeszcze inne stanowisko, które rozgrzesza przeszłość w całości lub w dużych jej częściach, posługując się ar­ gumentami bliżej nieokreślonego postępu społecznego i cywilizacyjnego. W takiej atmosferze musi pojawić się kwestia, o ja ­ ką historię chodzi i kto powinien ją pisać. Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Szeroko rozumiana historia przełamuje się tu z figurami myślenia, stereotypami i schematami mitycznego kreowania wizji przeszłości. Czarno-białe schematy nie wystarczają tu do zrozu­ m ienia losów kraju i motywów postępowania jego mieszkańców. Dlatego też socjolog wskazuje na dwa wymiary pisania historii PRL-u: polityczny, opisujący system i jego działanie, oraz społeczny, pokazujący jak społeczeństwo reagowało na zmieniające się formy opresji, a ludzie realizowali swoje codzienne małe i większe cele. Przy tym przenikanie się tych wymiarów w praktyce codziennego życia było nie do uniknięcia i dopiero w takim kontekście zrozumiałe są liczne spo­ łeczne konformizmy, jakie wyrobili w sobie obywatele Polski żyjący w ludowym państwie. Nie można zapo­ m inać o tym wymiarze życia zbiorowego (Szacki 1996: 74). Z perspektywy lat konformizmy te są obecnie przedmiotem refleksji, a niegdysiejsze uleganie im m o­ że być politycznym oskarżeniem lub przedmiotem m o­ ralnej konfuzji. - antropolog wobec doświadczenia przeszłości własnej kultury C zas tak zwanej Polski Ludowej to doświadcze­ nie społeczne i kulturowe żyjących obecnie w Polsce dorosłych pokoleń obywateli naszego kraju. Historyk Krystyna Kersten zwraca uwagę, że w 1990 roku w Polsce 59 % ludności stanowili ludzie urodzeni przed 1945 rokiem, a 34 % urodzeni pomię­ dzy 1945 a 1975. A więc życiorysy 93 % Polaków po­ wyżej 14. roku życia związane są z dziejami „Polski Lu­ dowej” (Kersten 1996: 16). Ich życie, szara codzien­ ność, wartości i wybory moralne, cały wachlarz postaw em ocjonalnych wywoływał tam ten czas lub był tych postaw istotnym kontekstem. Pozostaje więc w mocy trafne stwierdzenie Piotra W ojciechowskiego: „Każdy, k to choćby kawałkiem świadomego życiorysu za­ haczył o tę przedziwną, hybrydalną międzyepokę, do końca życia będzie m iał z nią rachunki, będzie wspominał jej krzywdy, będzie nosił w pam ięci je j łatwe słodycze. Każdy, kto pożył sobie w Polsce Ludowej, będzie odrzucał oceny po­ lityków i historyków, będzie sobie drwił z syntez, będzie się oburzał na pochwały, będzie podważał słowa krytyki. Każdy z nas wie lepiej, jak było. Chcem y o tym mówić i nie może­ my, dlatego tak m iło podworować sobie w kabaretowym to ­ nie, dlatego po żarcikach przychodzi katzen jam m er i ciąg posępnej zadumy” (W ojciechow ski 1996: 5 2 -5 3 ). O bok pytania o to, co powinno podlegać opisowi, równie ważne jest pytanie, kto ma prawo (przywilej) do zabierania głosu w sprawie przeszłości kraju. Ze względu na jeszcze nie całkiem historyczny charakter czasów PRL-u tak samo pewnie czują się w wypowie­ dziach amatorzy, jak i specjaliści. O d czasu „wybuchu wolności”, gdy odwaga staniała, pojawiło się wiele kry­ tycznych analiz, wspomnień i swoistych historycznych ekspertyz, których autorami są osoby o różnych kom­ petencjach. Znamienny jest tu przykład autora (skąd­ inąd profesora etnologii), który uznał, iż posiadł wszel­ kie kom petencje i opublikował swoje zapiski i wspo­ mnienia, traktując je jako jedyne źródło empiryczne dla swoich przemyśleń. Jego interpretacje i kom enta­ rze, o których napisał, że są opisem dnia codziennego w komunistycznej Polsce dokonanym z punktu widze­ nia etnologa, dotyczą rozmaitych sfer rzeczywistości, Gdy PR L odeszła w przeszłość, tak przecież n ie­ dawno, pojawiły się zróżnicowane postawy wobec te­ go faktu. Odezwały się głosy naw ołujące do opisu i dokum entacji rzeczywistości upadłej form acji ustro­ jowej. Mówi się, że póki trwa ona w pamięci, póki w zachowaniach zbiorowych widoczne są rytualne od­ ruchy rodem z PRL-u, póki istnieją jej materialne śla­ dy, trzeba je zapisać dla historii. Dzisiaj z perspektywy kilku lat wiemy, że rzeczywistość PRL-u nie została w pełni opisana przez etnografię i socjologię. Mamy w tym względzie obraz jednostronny, publikowany w oficjalnych cenzurowanych wydawnictwach n a­ ukowych. Ale winna tu była nie tylko cenzura. To by­ ła także w ieloletnia postawa badaczy dostrzegających bardzo wybiórczo ciemne strony kultury polskiej szczególnie gdy kryterium doboru faktów był aspekt 66 �C zeslaw Robotycki ♦ PA M IĘĆ O PRL dąc obywatelem PRL dobrze orientował się w jakim sys­ temie żyje, nie m ając szans artykulacji swoich poglądów musiał milczeć. Teraz może nam pokazać jaki był prze­ nikliwy. Jest to jeden z charakterystycznych sposobów pisania o PRL. Mechanizm kształtowania się takiej po­ stawy jest przedmiotem moich dalszych rozważań. W kwestii przeszłości i uczestnictwa w życiu PRL-u pierwsi wypowiadali się dziennikarze, artyści, politycy i amatorzy. Takie spontaniczne, samorodne pisarstwo trzeba uznać za przejaw poszukiwania sensu świata. Wspomnienia lub opowieść o losach własnych lub zbio­ rowych, nawet gdy te wydają się niepojęte, jednak cze­ muś służą, najczęściej wartościom etycznym. Wspo­ mnieniowe autobiografie są też często nieświadomym wyrażaniem siebie, znanym z psychologii sposobem re­ orientacji osobowości (trzeba sobie poradzić z własnym życiem). Przy takim rozumieniu istoty pisarstwa wspo­ mnieniowego jest ono wyrazem światopoglądu, jest wartością zbiorową, staje się wiedzą i tradycją grupy. Nie wyczerpuje to jednak całości zagadnienia, choć nie brak już wielu prób problematyzacji i ocen a autor z równą pewnością siebie wypowiada sądy wy­ magające wiedzy historycznej, socjologicznej, urbani­ stycznej, psychologicznej i innej, przenosząc własne, jak wspomniałem, przeżycia na poziom metatekstowej interpretacji (Dzięgiel 1996). Podobnie postępuje w tekście poświęconym mia­ stom w PRL. Próbkę tego tekstu poniżej zamieszczam: „... O d samego początku opanowania władzy w Polsce system stawiał n a wielkie aglom eracje i co najwyżej n a m ia­ sta średnie. M ałym i ośrodkam i niem al jaw nie gardził, a w każdym razie przez wiele lat ignorował ich potrzeby i za­ niedbywał. W iedzieli o tym zarówno mieszkańcy niewielkich m iasteczek, jak również rzesza ludności wiejskiej, która po roku 1945, podobnie jak przed wojną nadal stanowiła więk­ szość populacji...” „... W latach 1945 - 56 obowiązywał w nowym budow­ nictw ie styl realizm u socjalistycznego, co istotnie bywało już przedmiotem zainteresowań historyków architektury i sztu­ ki. Zwróćmy jed nak uwagę n a specyfikę nastrojów, z jakim i przeszłości dokonywanych przez socjologów, etnolo­ gów, historyków i historyków sztuki. Po kilkunastu la­ tach bibliografia tematu jest ogromna, ale ciągle jesz­ cze niepełna i, co ciekawe, pokazuje ona, że obrazów przyjęto po roku 1956 trium falne odrzucenie eklektycznych ozdób elewacji. Zaczęto budować bloki, najczęściej wolno stojące, w surowym stylu geom etryczno - funkcjonalnym . O gół społeczeństwa powitał tę zmianę jako jed en z przeja­ PRL-u jest tyle, ilu jest ich autorów. Zróżnicowane punkty widzenia, doświadczenia i oceny powodują, że wiele kwestii nadal pozostaje otwartych. Należą do nich sprawy języka i kategorii opisowych (zob. G ło­ wiński 1990). Analizy wymagają problemy związane z twórczością artystyczną i naukową (Głowiński 1992, Gryglewicz, Szczerski 1999) oraz z pojęciem dziedzic­ twa narodowego (Porębski 2 0 0 2 ). A przede wszystkim ważne tu być musi poszukiwanie właściwej metodolo­ gicznej perspektywy historycznej (Szarota 1995, Wandycz 1996) oraz etnograficznej (Robotycki 1992). Dyskusje na niektóre powyższe tematy wiele kwestii już uporządkowały. Wśród badaczy ustaliło się przekonanie o równo­ ważności spojrzenia historycznego i socjologicznego wów odejścia od znienawidzonej dogmatyki ery stalinow­ skiej. Nareszcie mamy osiedla takie jak n a Zachodzie! Ry­ ch ło jed nak okazało się, że fu n kcjonalny geometryzm oszczędnościowy polega n a powielaniu w nieskończonej ilość tego samego rodzaju budynku... ” „... Budynki osiedlowe w zasadzie nie tworzyły zwartych ulic, lecz były luźną zabudową. Kompleksy osiedli mieszka­ niowych sytuowano n a obrzeżach miast, niekiedy n a bardzo naw et dalekich peryferiach. W ynikało to podobno z wojsko­ wej doktryny rozszeregow ania ludności n a wypadek wojny n u ­ klearnej. Zresztą pozyskanie gruntów pod zabudowę osiedlo­ wą prostsze było i tańsze n a wywłaszczonych polach niż w obrębie miast. N ikt jasno tego nie stwierdził, chociaż po­ głoski n a tem at układów i lokalizacji osiedli krążyły wśród na zjawisko PRL-u. Świadczą o tym prace socjologów publikowane jeszcze w czasach Polski Ludowej. Przy­ pom nieć tu warto esej Stefana Nowaka poświęcony subiektywnemu odczuwaniu struktury społecznej. Opublikowany przy okazji głośnej w swoim czasie wy­ stawy sztuki polskiej zatytułowanej „Polaków portret własny” w Muzeum Narodowym w Krakowie, tekst S. Nowaka zawierał tezę stwierdzającą, że struktura społeczeństwa polskiego charakteryzuje się występo­ waniem obszarów próżni socjologicznej. Wynikała ona z alienacji instytucji państwowych wobec społeczeń­ stwa i braku autentycznych instytucji życia zbiorowe­ ich mieszkańców od dziesiątków lat. W efekcie jed nak rosła izolacja nowych osiedli względem śródmieścia, a problemy kom unikacyjne przez długie lata stawały się istną zmorą dla ich mieszkańców. Sam ochód prywatny był wówczas z reguły udziałem nader nielicznej elity finansowej. Reszta lokatorów m usiała korzystać z transportu publicznego. Taka a nie inna zasada lokalizacji nowych osiedli sprawiła, ze kształt urbani­ styczny m iast polskich w okresie władzy kom unistycznej zo­ stał poważnie naruszony... ” (Dzięgiel 2001: 5 9 ,60,69) Czym jest tego rodzaju tekst. Czy jest to opis etno­ graficzny, czy raczej zaprawione zgryźliwą postawą au­ torską wspomnienie, w którym banalne prawdy i obser­ wacje zanurzone są w dużej ilości negatywnych ocen. Dodam, że ich autor nie tylko w tej wypowiedzi daje wyraz przekonaniu, że on „zawsze” wiedział lepiej. B ę­ go. Niełatwo było to wówczas powiedzieć przy doty­ czącej każdego tekstu cenzurze prewencyjnej (Nowak 1979). Innymi ważnymi przykładami prac, które trze­ ba wymienić, by oddać zasługi socjologom, były publi­ kowane w „drugim obiegu” prace Jakuba Karpińskie­ 67 �Czeslaw Robotycki ♦ PAM IĘĆ O PRL go, opisujące kolejne kryzysy władzy komunistycznej w Polsce. Są to wnikliwe studia pokazujące, jakimi sposobami sterowania społecznego (od terroru po ca­ łą gamę innych środków socjotechnicznych) posługi­ wano się w PRL. W ymienione studia doczekały się wreszcie wspólnego wydania (Karpiński 2001). Socjologiczne badania społeczeństwa polskiego czasów PR L zostały podsumowane w wydawnictwie zbiorowym wydanym w Londynie pod redakcją M iro­ Taka m ateria źródłowa, ciekawa i sugestywna, da­ ją ca wrażenie niepodważalnej prawdziwości, rodzi problemy znane z teorii prozy dokum entarnej. C h o ­ dzi o problem perspektywy koniecznego zdystanso­ wania przy równoczesnej ten d en cji do uogólniania własnego lub cudzego indywidualnego doświadcze­ nia. Ogląd poprzez pam iętnik (często pisany do szu­ flady), własne wspomnienie lub stwierdzenie: „wiem, bo doświadczyłem”, grozi pułapką, o której pisał M artin Heidegger, wskazując na wagę tak zwanego myślenia źródłowego: sławy Marody (1991). Należy ono do tych opracowań, o których nie można zapominać, gdy mówimy o epoce Polski Ludowej. Jest to chyba najlepszy zbiorowy por­ tret polskiego społeczeństwa czasów schyłkowego so­ cjalizmu. Autorom udało się z powodzeniem przyjąć taką uogólniającą perspektywę interpretacyjną, dzięki której mogli opisać powszechne wówczas mechanizmy społeczne, nie tracąc przy tym indywidualizujących szczegółów. Wspomniane wyżej prace łącznie z ukazującymi się (już w czasach PRL-u, także w „drugim obiegu”) kolej­ nymi tomami najnowszej historii Polski W ojciecha „[...] każdy przekład narażony jest n a wszelkie możliwe nieporozum ienia, jeśli się go bierze w oderwaniu od przyna­ leżnej doń wykładni. A lbow iem każdy przekład jest sam w sobie wykładnią. N ie wysłowiając ich, przekład zawiera w sobie wszystkie tend encje, aspekty, płaszczyzny wykładni, z której się zrodził [...] D latego także w obrębie własnej m o­ wy dokonujem y - jako że przecież słowa i pisma w mowie ojczystej często wymagają wykładni - stale nieodzownego przekładu [...] Tylko źródłowe myślenie kryje w sobie ów Roszkowskiego (1 9 8 2 -8 7 ), rozważaniami M ichała Głowińskiego o języku i rytuale PRL-u oraz wspania­ łym kalendarium kultury polskiej M arty Fik (1989) są niezbędnym elem entem kontekstu, bez którego trud­ no rekonstruować kolejne obrazy życia upadłej forma­ cji ustrojowej. Wiadomo, że nie są to jedyne warte cy­ towania studia o PRL. W ymieniłem je jako szczególnie skarb, nigdy nieobejm ow alny myślą, którą zawsze można zrozumieć lepiej, to znaczy lepiej niż tekst w swym bezpo­ średnio ujmowanym brzmieniu [... ] S tąd m yśliciele i tylko m yśliciele doświadczają, że w pewnym m om encie lepiej ro­ zum ieją swe dawniejsze pomyślenia, w następstwie którego to doświadczenia cała dotychczasowa konstru kcja nagle ulega zawaleniu, jakkolw iek zawsze myślą oni jed no i tożsa­ ważne, dlatego że są to pierwsze przykłady literatury przedmiotu. Tak więc przy przeglądaniu naukowych analiz lub zapisów dokumentacyjnych życia codzien­ nego, polityki i kultury PRL stwierdzamy, że wypowie­ dzi o form acji ustrojowej określającej życie trzech po­ koleń Polaków wielce się zróżnicowały, ale do syntezy lub całościowego fresku nadal jest daleko. Kalendaria, leksykony, rozmowy, wywiady, wspomnienia, studia, artykuły, prace zbiorowe i książki - wszystko to już jest. Jednak obraz nie układa się w całość. Zbyt różne pozo­ stają oceny i punkty widzenia, tak jak różne mogą być sposoby przeżywania i oglądu świata. Brak też w nich często perspektywy metatesktowej albo postawy auto­ ironicznej. W ymienione formy wypowiedzi można już klasyfikować z punktu widzenia ich retoryki lub typu genologicznego, by następnie dokonać ich dekonstrukcji. m o. Lecz owo jed no i tożsamo nie jest nużącą pustką jedna- Wśród gatunków wypowiedzi o PRL-u te oparte na pamięci stanowią duży procent. Pojawiają się tu wypo­ wiedzi o przeszłości, wspomnienia doświadczania „tamtego” czasu i współcześnie spisane przekonania autorskie, nie spisane, a użyte bezpośrednio w tekście jako przedmiot analizy lub jako dowód. Są tu również cytaty i interpretacje cudzych zapisów pam iętnikar­ skich, dzienniki świadków epoki. M ogą to też być ana­ lizy źródeł wywołanych, na przykład wspomnień prze­ siedleńców, wywiadów etnograficznych, mówionych biografii i innych synkretycznych form analizowanych przez folklorystów. niem odpowiednich m etod ujęcie historycznych przekazów kości, która stanowi jedynie pozór tożsam ości. Inni n a to ­ m iast, którzy nie m ają pojęcia o wewnętrznym wzburzeniu tożsamości, puszą się, iż to, co myślą m ając lat siedemdzie­ siąt, wiedzieli już w ostatniej klasie gimnazjum” (Heidegger 1993: 2 0 7 -2 0 8 ). Cytowaną myśl tak skomentował i, rzec można, rozjaśnił H ans-G eorg Gadamer: „[... ] Heidegger natom iast pokazał, że rozumienie tekstu pozostaje trwale zdeterminowanym przez uprzedzający ruch rozumienia wstępnego. H erm eneutyczną konsekw encją jest zadanie konkretyzacji świadomości historycznej, której do­ maga się od interpretatora wewnętrznego zdania sobie spra­ wy ze swych własnych poglądów i przesądzeń wstępnych oraz takiego przeniknięcia każdorazowego procesu rozumie­ n ia świadomością historyczną, aby dokonane z zastosowa­ nie wyrachowywało z n ich tego jedynie, co uprzednio wtło­ czył w nie sam interpretator” (Gadam er 1993: 231). Wskazywane przeze mnie liczne formy wypowiedzi posługujące się pamięcią są dla mnie, i myślę, że łatwo się ze mną zgodzić, dialogiem z przeszłością i tym sa­ mym są, tak jak wskazuje na to teza Heideggera, „sta­ le nieodzownym przekładem”, jaki dokonuje się w każ­ dej sytuacji kulturowej. Jako dowód przypomnę tu pe­ wien banał stwierdzający, że kultura istnieje w dialogu, przekładzie i interpretacji samej siebie. 68 �C zeslaw Robotycki ♦ PA M IĘĆ O PRL We wspomnianych subiektywizujących interpreta­ cjach i narracjach zdarza się, że używane w nich języ­ ki i konw encje opisu są tak dobierane, by pokazać, że autor nie uczestniczył w opisywanym świecie zdarzeń, był poza nim, wiedział w ięcej, w rzeczywistości zajmo­ wał pozycję widza. M ichał Głowiński taką postawę nazwał antykomunizmem bezobjawowym (Głowiński 1996: 3 8 ). Przy tego rodzaju analizach język relacji nacechow any jest negatywnie, oddaje podział świata w kategoriach „my / oni”, jest antypersonalny (brak konkretnych przykładów), często służy tezie o spisko­ wej teorii dziejów. Kolejnym przykładem przykładem „... Uzyskanie atestu, jak zresztą czegokolwiek, co byłoby świadectwem pozytywnej oceny realizatora pla­ nu przez decydentów i sterników planu, wymagało opłaty. Od przejawiania minimum obywatelskiej lojal­ ności do trwałej i żarliwej kolaboracji z czekistami cy­ wilnymi i wojskowymi. Continuum obejmowało wiele rodzajów opłat (wymaganych czy wnoszonych przez zainteresowanych bez wezwania do kasy) Mówić /pisać można o wielostopniowej, otwartej skali zaangażo­ wania się w premie w zamian za opłaty. Motywacje starających się / zabiegających są zróż­ nicowane. W ykonują je: arywiści i kombinatorzy, ryzy­ takiego stylu wypowiedzi jest tekst J. Goćkowskiego o życiu codziennym uczonych w PRL. Napisany bez jakichkolw iek przypisów spełnia wszystkie warunki wymienione przez Głowińskiego. „... Ciągłością treści było sprawowanie przez partokrację kontroli teatru życia naukowego (w tym zwłasz­ cza nauki akademickiej) na zasadzie pelengacji i korek­ cji, a przede wszystkim regulacji spraw kadr, logistyki, subsydiów, statusu instytucji i osób preferencji tem a­ tów i programów badań itp. Zmienność form y polegała na manipulowaniu ruchomym pastuchem elektrycznym. Zastępowano układy personalne i instytucjonalne - in­ nymi. Liberalizacją / dem okratyzacją ustroju było przej­ ście od formuły wybierajcie samochód, w jakim chcecie kolorze —byle w czerwonym do formuły wybierajcie sam ochód, w jakim chcecie kolorze byle z naszej fabryki. Czas realnego leninizmu jest czasem potrójnego uzależnienia ludzi nauki akadem ickiej 1) od komuni­ stycznego pracodawcy i szafarza; 2) od komunistycznej policji i cenzury; 3) od komunistycznych orzeczeń o ortodoksyjności poglądów i obrazowań świata. Jeśli posłużymy się skalą (zamkniętą czy otwartą) oprymowania wolności wykonywania zawodu przez aktorów teatru życia naukowego, to stwierdzić możemy zmien­ ność pozwalającą konstatować przeplatanie się okre­ kanci i asekuranci, zelanci i hipokryci, renegaci i neo­ fici. Opłaty wnoszą też osoby dążące do uzyskania cze­ goś potrzebnego (w większej ilości, lepszym gatunku, innej odmianie, przez czas dłuższy) dla siebie (często dla innych) do wykonywania pracy naukowej w spo­ sób zadawalający krytycyzm intersubiektywny i dający autorowi satysfakcje. Badanie owych motywacji to za­ jęcie pasjonujące dla psychologów moralności. Dla so­ cjologa patologii teatru życia naukowego ważne są ro­ dzaje opłat wnoszonych przez kandydatów do nagród polepszających warunki pracy w uniwersytetach pe­ erelowskich. W analizach i interpretacjach owych opłat przydatne będzie rozróżnienie między deklaracja­ mi i gestami świadczącymi o oportunizmie czy nawet wskazującymi na karierowiczowstwo a kłamstwami i fałszerstwami w tekstach prezentowanych jako prace naukowe czy szkodzenie kolegom przez praktyki dela­ tora, sykofanta, intryganta, prowokatora (Goćkowski 2001: 95, 101, 105) Analizy oparte na subiektywnej materii dokumenta­ cyjnej wymagają swoistego podejścia interpretacyjnego. Rozbiory wybranych zagadnień rzeczywistości społecz­ nej czasów PRL-u odnoszą się do różnych poziomów uczestnictwa kulturowego. Znajdziemy tu nie tylko wy­ powiedzi kompetentnych użytkowników kultury wyso­ kiej (np. literaci), ale też, o czym mówiłem, wspomnie­ nia wywołane przez badaczy świadomości społecznej, są wreszcie własne wspomnienia traktowane jako dowód, argument lub źródło. Wszystko to zmusza do postawie­ nia jeszcze jednej antropologicznej kwestii. Teoria narracji pozwoliła uzmysłowić antropolo­ gom, że ich sposoby pisania o kulturze są równocze­ sów (o zróżnicowanej długości) przykręcania śruby i od ­ kręcania śruby...” „... Elita partii wewnętrznej uważa się za właściciela uniwersytetów. Zachowuje się tak jak ich właściciel. Świadczą o tym działania zmierzające do urządzenia uniwersytetów państwowych na wzór i podobieństwo szkół wyższych sektora nauki typu sowieckiego. Także działania skierowane przeciw tożsamości KUL-u. Po­ sługując się odpowiednimi ludźmi (administratorami kontroleram i, korektorami, legistam i), partokracja uprawia to, co nazywa polityką naukową. Partyjna strategia, taktyka i technika polityki wobec nauki oraz śnie sposobami jej wyjaśniania. W zajem ne wpływy konw encji literackich i epistemologicznych ujawnił poststrukturalizm. Rozpatrując w tych kategoriach niektóre teksty, można zasadnie stwierdzić, że narracja stała się substytutem zewnętrznego świata, rozpatry­ wanego dotąd przez antropologów i nie tylko przez an­ tropologów, ale każdego twórcę tekstów. Powstaje więc pytanie, czy obraz z pamięci, jako narracja, jest cytatem z rzeczywistości. N a pytanie to odpowiada ciekawie Ryszard Nycz, pisząc, że taka jego legitymiza­ cja polega na: obfita twórczość piszących o walorach tej polityki god­ ne są uwagi naukoznawców sensu propio gwoli obra­ chunku z praktyką urządzania życia naukowego w uni­ wersytetach apologetyką tej praktyki. Chodzi o dia­ gnozę dotyczącą zachowań się komunistycznych poli­ tyków, technologów i ideologów uczestniczących w kształtowaniu uniwersytetów czasu realnego leninizmu... ” 69 �Czeslaw Robotycki ♦ PAM IĘĆ O PRL F ik M . „[... ] uznaniu tożsamości podmiotu (egzystencjalnego 1989 K ultura p olska po Jałcie. K ron ika lat 1 9 4 4 -1 9 8 1 , Wyd. Polonia, oraz tekstowego), który czyni siebie gwarantem autentycz­ Londyn n ości indeksalnych inferencji. Literackie dokum enty tego Gadamer rodzaju bowiem tematyzują lub przynajmniej eksponują ogół 1 9 9 0 K oło ja k o struktura rozum ienia, [w:] W okół rozum ienia. Studia kontekstowych, pośrednich odniesień, określających i rów­ i szkice z herm eneutyki, (wyb. i oprac. G. Sow iński), W yd. PAT, K ra­ nocześnie uwiarygodniających znaczenia referencjalne. Są ków, s. 2 2 7 -2 4 3 tak zbudowane, by warunkiem poznania pewnej prawdy G ł o w i ń s k i M. H-G. 1990, N o w om ow a p o polsku, W yd. PEN, Warszawa o faktach uczynić w sposób konieczny poznanie ich pragma­ 1991 Rytuał i dem agogia, Wyd. O pen, Warszawa tycznego uw ikłania i zdeterminowania. Jest to jednak praw­ 1992 P R L- ow skie mity i realia, [w:] Spór o P R L, (red. P W andycz), da pewna w obu razem znaczeniach. Płynie bowiem z tego W yd. Znak, Kraków, s. 3 7 -4 2 samego aktu podmiotowego przyświadczenia, który orzeka­ G o ć k o w s k i J. ją c - relatywizuje ją jednocześnie. Jest to więc prawda i per­ 1993 Zycie codzienn e uczonych w realnym leninizmie, [w:] P R L z p a ­ spektywiczna i zinterpretowana. Prawda jakaś, czyjaś, kiedyś m ięci, „Prace Etnograficzne” ZN U J z. 36 , s. 9 3 -1 1 8 , Kraków poznana, tak - nie inaczej - artykułowana. Prawda, za k tó ­ G r yg l e w i c z T . , S z c ze r s k i A. 1997 Sztu ka w okresie PR L-u, W yd. IH S UJ, Kraków rą zawsze coś lub ktoś stoi; k to sprawdza sobą - swoim ży­ Heidegger ciem, wiedzą, doświadczeniem - owe rzeczy powiedziane M. 1992 O lepszym rozum ieniu m yśliciela, [w:] W okół rozum ienia. Studia nam uprawom ocnienia” (Nycz 2000: 3 2 0 ). i szkice z herm eneutyki, (wyb. i oprac. G. Sow iński), W yd. PAT, K ra­ ków, s. 2 0 7 -2 0 8 Podobnego zdania jest Katarzyna Kaniowska, prze­ konana, że w pracy antropologa kwestia tego, czy jego praca może być oparta na pamięci, jest zasadniczym Kaniowska problemem metodologicznym. Co pozostaje podstawą tej pracy, czy: K a r p i ń s k i J. K. 1993 Opis. K lu cz d o rozum ienia kultury, „Łódzkie Studia Etnograficz­ n e ” t. X X X IX 1 9 9 4 W ykres gorączki. Polska p o d rządam i kom unistycznym i, Wyd. U M C S , Lublin „[... ] wiedza może być oparta n a fundam encie pamięci, Kersten K. a nie n a dowodzie udokumentowanym źródle, opisie czy tek ­ 1 9 9 6 Bilans zam kn ięcia, [w:] Spór o P R L (red. P. W andycz), Wyd. ście o jakiejś konkretnej m aterialnej formie, które dają się Znak, K raków zinterpretować, poznać, zrozumieć. Pytanie to brzmi po pro­ Kula stu tak - czy pam ięć m a jakąkolw iek wartość poznawczą, 1995 N ośn iki pam ięci historycznej, W yd. D iG , Warszawa a co ważniejsze - wartość naukową. Odpowiedź [...] wydaje M a r o d y M. M. (red.) 1 9 9 6 „C o n am zostało z tych la t...” Społeczeństw o p olskie u p ro g u zm ia­ się prosta - pam ięć jest taką wartością, o ile uznamy ją za ny system ow ej, Wyd. A n eks, Londyn elem ent procesu poznania. N atom iast relacja: pam ięć - wie­ Nowak S. dza wymagałaby osobnych, głębokich zapewne interdyscy­ 1 9 7 9 Przekon an ia i od czu cia w spółczesnych, [w:] P olaków portret w ła ­ plinarnych studiów” (Kaniowska 1999: 83) sny (praca zb.) Wyd. Literackie, s. 1 2 2 -1 4 5 , Kraków W świetle znanych nam krytycznych wypowiedzi antropologów z kręgu krytyki kultury (G. Marcus, J. Clifford, V. Crapanzano), pamięć wymieniona przez K. Kaniowską jako „element procesu poznania” wy­ maga natychmiastowego komentarza, określającego jej możliwości i kontekstowy charakter. Nadto, by p a­ mięć służyła w procesie poznania, konieczny jest wyso­ Ny c z R. 1 9 9 6 Tekstow y świat. Poststrukturalizm a w iedza o literaturze, Wyd. Universitas, Kraków Porębski M. 2 0 0 2 Polskość ja k o sytuacja, W yd. Literackie, Kraków Robotycki Cz . 1992 E tn ografia w o b ec kultury w spółczesnej, Wyd. U J Kraków, (Roz­ prawy hab. Nr 2 3 2 ). ki stopień samowiedzy badacza, postulowany przez cy­ towanych wyżej Gadamera i Heideggera. Inaczej, przywołane stwierdzenie Kaniowskiej pozostanie ży­ czeniem. Okazuje się, że problem opisu rzeczywistości PRL-u to w równej mierze problem etnograficznego szczegółu, co kwestii metodologii i epistemologii. Nie można o tym zapominać w ferworze polemik, ocen i naduży­ wania wspomnień. R o s z k o w s k i W . (ps. A ndrzej A lbert) 1 9 8 2 -1 9 8 7 N ajn ow sza historia Polski, W yd. Krąg S z a c k i J. 1 9 9 6 D w ie historie, [w:] Spór o P R L, (red. P W andycz), Wyd. Znak, K raków Szarota T. 1995 Zycie codzienn e w Peerelu — propozycja ba d a w cz a , [w:] Polska 1 9 4 4 /4 5 - 1989. Studia i m ateriały, t. 1, s. 2 0 1 -2 1 5 , Warszawa W a n d y c z P. (red.) 1 9 9 6 Spór o P R L , Wyd. Znak, K raków Wojciechowski P. 1996 D ziedzictw o zam ętu, [w:] Spór o P R L , s. 5 1 -6 7 , Wyd. Znak, Literatura K raków D z ię g ie l L . 1 9 9 6 S w o bo d a n a smyczy. W spom niena 1 9 4 6 -1 9 5 6 , Kraków 2 0 0 0 P aradise in a con crete cage, W yd. A rca n a , Kraków 2 0 0 1 M iasta w filozofii w ładzy P R L-u i społecznej praktyce. W yzw anie d la b a d a c z a kultury, [w:] P R L a p a m ięć „Prace Etnograficzne” ZN UJ z. 36, s. 5 9 - 8 0 70 �