https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/170496d3b17d3befa17210a433cc8643.pdf 5cb20bf0096a174135a57b6eeadc0f94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5321 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4942 Title A name given to the resource Antropologia i problem pamięci/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.57-65 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATARZYNA KANIOWSKA O d jakiegoś czasu w humanistyce i w naukach społecznych toczą się dyskusje wokół proble­ mu pamięci. W metodologicznym wymiarze tych dyskusji zwraca się uwagę na kłopoty, jakie stwa­ rza pamięć, gdy obieramy ją jako przedmiot poznania, oraz na trudności z wyborem procedur jej poznania. Socjologowie zainteresowani są głównie badaniem te­ go, co pamiętamy, gdy rozpatrują społecznie uwarun­ kowane i społecznie funkcjonujące treści pamięci. H i­ storycy włączyli kwestie pamięci w dyskurs metodolo­ giczny o narracji i źródłach historycznej wiedzy. Filo­ zofowie przywołują pamięć w kontekście rozważań 0 tożsamości i wiedzy (samowiedzy).1 W arto zastanowić się, jak problem ten widzą dziś antropologowie, którzy bodaj najwcześniej dostrzegli istotną rolę pamięci w poznaniu. Zanim jednak antro­ Antropologia i problem pamięci samym wytworem umysłu ludzkiego. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z pamięcią, nazwijmy to, w sensie czynnościowym, w drugim - z przedmio­ towym. Jednakże, jak się zdaje, nie można oderwać od siebie obydwu tych aspektów i pewnie to ich koniecz­ ne współwystępowanie powoduje, że przy wszelkich próbach definiowania pamięci miesza się je ze sobą. Powoduje to, że częściej definicje zastępują rozmaite klasyfikacje rodzajów pamięci. W yróżniając rodzaje mamy przeświadczenie, że tym samym wskazujemy na złożoność problemu oraz wskazujemy, iż jakkolwiek wciąż nie jesteśmy w stanie opisać i zrozumieć w pełni fenomenu pamięci, to przynajmniej zdajemy sobie sprawę ze stopnia skomplikowania przedmiotu. Wprowadzenie i posługiwanie się terminami okre­ ślającymi różne rodzaje pamięci jest skutkiem przyję­ cia w nauce tezy o strukturze pamięci. Dzięki temu można - nie definiując pamięci - budować jej mode­ le, co ułatwia pogodzenie obydwu wcześniej wspo­ mnianych aspektów: funkcjonalnego i przedmioto­ wego. Konstruowanie modelu pamięci daje możliwość wyróżnienia rodzajów pamięci (a więc zwrócenie uwa­ gi na jej strukturę, „budowę”) oraz funkcjonalnych jej cech (operuje się wtedy najczęściej pojęciem funkcjo­ nalnego systemu pam ięci).2 Jednym z najczęściej stosowanych w badaniach pologiczne podejście będzie mogło być scharakteryzo­ wane, ustalić trzeba, jakie rozumienie pamięci nas in ­ teresuje. Bez tego bowiem ustalenia nie wiadomo, w jakim znaczeniu używa się terminu „pamięć” i jakie znaczenia tego terminu są istotne dla antropologa. Sprawa ta jest tym bardziej ważna, że w literaturze przedmiotu używa się rozmaitych definicji pamięci (a raczej - różnych prób opisu tegoż fenom enu), budu­ ją c je najczęściej poprzez wskazanie i uwypuklenie ja ­ kiejś cechy pamięci. Ukazując tym samym złożoność przedmiotu, sy­ gnalizują te określenia skupienie uwagi badacza decy­ dującego się na wybór któregoś z nich, że dla badają­ cego pamięć ważna jest szczególnie jakaś cecha (lub cechy) pamięci, jakaś jej funkcja spośród innych wy­ odrębniona i uznana z punktu widzenia celów badaw­ czych za najistotniejszą. N a pytanie „czym jest pamięć?” znajdujemy więc rozmaite odpowiedzi, a ich przegląd pozwala najogól­ niej powiedzieć, że jest ona szczególną zdolnością ludzkiego umysłu, dla wyjaśnienia której musimy od­ wołać się do wiedzy psychologicznej, fizjologicznej (neurofizjologicznej), biochem icznej i biofizycznej. Jest rzeczą oczywistą, że antropologia nie jest zaintere­ sowana samym faktem posiadania pamięci i zdolności posługiwania się nią przez człowieka, ale indywidual­ nym i kulturowym skutkiem pamięci, indywidualnym 1 kulturowym świadectwem jej obecności w sposobie myślenia człowieka. Największy problem dotyczy zdefiniowania pamię­ ci. Zadowolenie się stwierdzeniem, że pamięć jest efektem ludzkiej zdolności do utrwalenia doświadcze­ nia i budowania wiedzy o sobie i świecie, nie wystar­ psychologów jest model R. A tkinsona i R. Shiffrina, który zakłada istnienie trzech rodzajów pamięci: sen­ sorycznej, krótkotrwałej i długotrwałej. M odel ten, w przekonaniu autorów, ilustruje przepływ inform acji w systemie pamięci, co oznacza, że ukazuje proces tworzenia się treści zapamiętanych, tj. opisuje m echa­ nizm pamięci jako układu wzajemnie zależnych od sie­ bie relacji pomiędzy rozmaitymi poziomami i treściami cza. Pojmowanie pamięci jako zdolności sprowadza pamięć do funkcji umysłu lub też do jednej z wielu czynności umysłu ludzkiego, której mechanizm nie jest dostatecznie wyjaśniony ani przez neurologów, ani przez psychologów. Mówimy tu więc o pamięci jako skutku zapamiętywania. Rozumienie zaś pamięci jako efektu owej ludzkiej zdolności każe nam skupić uwa­ gę na treściach zapamiętanych - pamięć staje się tym nie za jeden system, ale raczej złożony zestaw współ­ działających podsystemów, nazywany też pamięcią operacyjną) dokonuje się przetwarzanie, kodowanie i reagowanie na dane z poziomu pamięci sensorycznej; zaś pamięć długotrwałą tworzą utrwalone treści, infor­ m acje przechowywane trwale. Model ten zatem łączy w sobie dynamikę procesu zapamiętywania z pamięcią-wiedzą, zbiorem utrwalonych informacji. W arto pamięci. I tak: poziom pamięci sensorycznej gromadzi, przechowuje informacje wzrokowe, słuchowe i doty­ kowe wywołane bodźcami środowiska; w poziomie pa­ m ięci krótkotrwałej (uznawanym przez wielu badaczy 57 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI zwrócić uwagę, że wyróżniona w modelu pamięć dłu­ gotrwała jest niezwykle złożona. Składa się na nią kil­ ka typów pamięci, tj. pamięć epizodyczna i semantycz­ na oraz pamięć świadoma i utajona. Pamięć epizodycz­ na to utrwalona rejestracja określonych wydarzeń. Pa­ mięć semantyczna w zasadzie obejmuje wiedzę o świecie. Ten rodzaj pamięci „dotyczy skojarzeń między sło­ wami, ale faktycznie jest ona związana raczej z pojęcia­ mi lub ideami, które czasem są blisko związane ze sło­ wami, ale nimi nie są” (Baddeley 1998: 132). A zatem przechowuje ona wiedzę, dzięki której nie jedynie re­ jestrujemy i klasyfikujemy bodźce (fakty i zdarzenia), śnianiu elementy, które dotychczas uznawane były ja ­ ko pozalogiczne. Za jedną z najważniejszych cech współczesnej antropologii uznałabym w tym przypadku włączenie do procesu poznania pozalogicznych ele­ mentów poznania oraz uprawomocnienie subiektywi­ zmu w poznaniu. Uznanie subiektywizmu jako dodat­ kowej wartości oraz dostrzeżenie, że wartość ta pojawia się w dialogu, który buduje wiedzę obu uczestników te­ goż dialogu, jest ważne, ponieważ tym samym dostrze­ ga się, że wiedza antropologii wyrasta z subiektywnego doświadczenia, przeżycia, interpretowania i rozumienia świata przez badanego, a także z subiektywnego do­ świadczenia, przeżycia, interpretowania (czasem także rozumienia) świata przez badacza, i to zarazem jego własnego świata, jak i rzeczywistości badanej. To inne myślenie o poznaniu i wiedzy antropolo­ ale je rozumiemy. Rozróżnienie pamięci świadomej i nieświadomej wiążą psychologowie z procesem ucze­ nia świadomego i utajonego. Czasem interpretuje się te dwa rodzaje uczenia się i pamięci jeszcze inaczej, wprowadzając terminy: pamięć deklaratywna - odno­ sząca się do faktów i wydarzeń - i pamięć niedeklaratywna, odnosząca się do pozostałych treści zapamięta­ nych czy też „obecnych w pamięci”. W arto zadać sobie pytanie, które z tych rodzajów pamięci m ają szczególne znaczenie dla antropologa. Zasadniczo każdy z rodzajów pamięci ujętych we wspomnianym modelu może budzić zainteresowanie antropologii - badanie mechanizmów pamięci pozwa­ la m.in. na poszerzenie wiedzy o socjalizacji, kulturo­ wych uwarunkowaniach zapamiętywania i zapamięty­ wanych treści. Najwięcej jednak uwagi przywiązujemy do pamięci semantycznej. Dzieje się tak dlatego, że pamięć tak rozumiana pozwala skupić się na dwu n a j­ bardziej in teresu jących współczesną antropologię aspektach pamięci - pamięci jako wiedzy i pamięci ja ­ ko składnika poznania. Zainteresowanie pamięcią pojawiło się w antropo­ logii wraz z ową szczególną autorefleksją (dokonaną i dokonującą się wciąż jeszcze w obrębie naszej dyscy­ pliny), której owocem stała się zmiana paradygmatu. Pojawienie się tych zmian, wzmocnione bezsprzecznie silnym wpływem hermeneutyki na antropologię, spo­ wodowało, że przejęte od hermeneutów myślenie 0 wiedzy i poznaniu przyniosło antropologii rezygnację z wysiłku budowania kolejnych teorii kultury na rzecz pogłębionej samowiedzy zdającej sprawę ze specyfiki antropologicznego poznania. Konieczne stało się prze­ dyskutowanie od nowa starych problemów obiektyw­ ności poznania, podmiotu i przedmiotu, źródeł, inter­ pretacji, a także dostrzeżenia wagi takich składników poznania, których stary paradygmat nie uznawał lub je lekceważył. Tekst, retoryka, narracja rozpatrywane ja ­ ko ważne elementy procedury poznania wywołały zain­ teresow anie uwarunkowaniami dialogu, dyskursu 1 specyfiką wiedzy antropologicznej. Dokonywana gicznej spowodowało zainteresowanie antropologów pamięcią, przede wszystkim - pamięcią semantyczną. W dyskusjach o pamięci toczonych we współczesnej antropologii łatwo dostrzec, że rozpatrywana jest ona rozmaicie. C hcę zwrócić uwagę na trzy, zasadnicze moim zdaniem, sposoby rozumienia pamięci ujawnia­ jące się w tych dyskusjach oraz wskazać problemy, k tó ­ re z każdym z nich się łączą. Te trzy sposoby analizo­ wania pamięci i jej roli w poznaniu pojawiają się dziś w antropologii w ślad za którymś z następujących prze­ konań: - pamięć to źródło wiedzy antropologicznej; - pamięć to przedmiot wiedzy antropologów; - pamięć to w antropologii narzędzie poznania. Każde z tych założeń pociąga za sobą konieczność rozpatrzenia innych kwestii i wiąże się z odmiennymi, specyficznymi problemami epistemologicznymi. Pamięć jako źródło. Z krytycznej autorefleksji, jaka dokonała się we współczesnej antropologii, szczególnie zaś w tym jej nurcie, który ukształtował się pod wpływem idei hermeneutycznych, wyrosło przekonanie o dialogicznym charakterze wiedzy. Uznanie dialogu za konstytutywny elem ent wiedzy antropologicznej pociągnęło za sobą ważne konsekwencje. O kilku z nich trzeba przynaj­ mniej wspomnieć. Zmienił się status poznającego pod­ miotu. Badany przestał być informatorem, biernym i neutralnym źródłem, a badacz utracił władzę i auto­ rytet, stając się autorem antropologicznej narracji. C hoć role prowadzących dialog nie są równorzędne (badacz nadal decyduje o końcowym efekcie rozmowy z badanym), to jednak role obydwu są teraz zgoła inne od tych, które przyjmowały koncepcje poznania w an­ tropologii starego paradygmatu. Zmiana ta uprawo­ m ocniła subiektywizm poznania. Uporczywe wysiłki podejmowane na rzecz pozyskania wiedzy obiektywnej zastąpione zostały poszukiwaniem argumentów - a przede wszystkim takich kategorii, dzięki którym z perspektywy nowego paradygmatu analiza procesów poznania przyjmowanych w antropologii ukazała, że stosowane dotychczas sposoby wyjaśniania muszą ulec przebudowie i rozszerzeniu. Jeśli celem wyjaśniania ma być rozumienie, należy dopuścić do udziału w wyja­ 58 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI nia pracę historyka i antropologa, o tyle realizacja te­ go zadania jest już różna. Różnica tkwi w źródłach wiedzy, jakie przez każdego z nich są wykorzystywane. Wykorzystanie ich zaś służy - ponownie - wspólnej treści subiektywne stać się mogły pełnoprawnym i po­ żądanym składnikiem wiedzy. Wydaje się, że kategoriami takimi stały się doświadczenie i pamięć właśnie. W ia­ rę w to, że obiektywny ogląd dostępnej poznaniu rze­ czywistości zapewni prawdziwą wiedzę, zastąpiła wiara w wiedzę przekazującą doświadczenie, co usankcjono­ wało zarazem subiektywność tej wiedzy, jak i owe pozalogiczne - jakby je dawniej nazwano - elementy procedury poznania. Subiektywne doświadczenie empiryczne i pozaempiryczne - stało się ważnym ogni­ wem, a nawet swoistą wartością antropologicznej wie­ dzy. Dotychczasowy model poznania, sprowadzany najczęściej do schematu: eksperyment/obserwacja opis - wyjaśnianie - progno/retrognozowanie, musiał zostać rozbudowany. Musiał też zostać uzupełniony, a konotacje występujących w nim składowych - zmie­ sprawie jaką jest stworzenie narracji naukowej. Różnica dotycząca źródeł jest pozornie głęboka. Historyk dysponuje źródłami historycznymi, pośredni­ mi i bezpośrednimi, które wydają się tworzyć solidną podstawę (uwiarygodnioną „konkretnością” doku­ mentu historycznego). Źródła antropologa są mniej „pewne” - są nimi przecież zsubiektywizowane, niepi­ sane wypowiedzi informatorów, opisy badaczy, a zatem narracje, których przyczyną i przedmiotem są do­ świadczenia przeszłej rzeczywistości i pamięć o nich. Jednakże te pozornie głębokie odrębności m aleją w świetle współczesnych ocen epistemologicznych i nieepistemologicznych wartości źródeł; ocen, jakie w tym względzie formułują konstruktywistyczny (post­ modernistyczny) model filozofii historii i antropologia krytyczna. Współczesne dyskusje dotyczące wartości źródeł historycznych i antropologicznych wychodzą z podob­ nych założeń - przeszłość nie jest rzeczywistością obiektywną, którą historyk czy antropolog może od­ kryć bez trudu i bez trudu do niej dociera, bo prze­ szłość obiektywna nie istnieje. Odkrycie przeszłości oznacza jedynie odkrycie zasłon interpretacji, z który­ m i - jako faktycznymi źródłami - stykają się rekonstruktorzy i narratorzy tego wszystkiego, co „mówi nam” o przeszłym świecie. Przekonanie, że historyk ma dostęp do przeszłej rzeczywistości, zostaje przez konstruktywistyczny model filozofii historii odrzucone. Prawda źródeł historycznych staje się mitem. M it ten nione. Obserwacja, opis i wyjaśnianie (zastąpione te­ raz rozumieniem) pojmowane zaczęły być jako czyjaś obserwacja, czyjś opis i czyjeś wyjaśnianie. Pam ięć zaś stała się świadectwem doświadczenia. Pojawiająca się w dialogu konfrontacja subiektywnego doświadczenia badanego z subiektywnym doświadczeniem badacza to zarazem konfrontacja dwóch sposobów widzenia świa­ ta, dwóch pamięci przeżyć, em ocji i treści, a więc dwu semantycznych obszarów należących do porozumie­ w ających się podmiotów. W arto jednak zapytać, jak i czy powyższe zmiany wpływają na status źródła wiedzy antropologicznej. Jeśli bowiem wiedza wyrasta z dialogu, a przedmiotem dialogu staje się doświadczenie i pam ięć o nim, to za­ razem są one właśnie rzeczywistym źródłem wiedzy. Pojawia się zatem konkretne pytanie, czy źródłom tym można wierzyć. W szukaniu odpowiedzi na to py­ tanie inspirujące wydają się dyskusje toczące się na gruncie nauk antropologii pokrewnych. Myślę tu szczególnie o koncepcjach historiografów i filozofów historii, którzy zainteresowani ideami postm oderni­ stycznymi i przemianami w myśleniu o celach historii i specyfice narracji historycznej koncentrują swą uwa­ gę na problem ach epistemologicznych. Problemem szczególnym jest w tych dyskusjach właśnie problem źródeł i ich wartości. Znaczące są tu dla mnie rozwa­ żania m.in. A ntoona Van den Braem bussche, Franklina R. Ankersm ita, Jerzego Topolskiego, dla k tó ­ rych doświadczenie i pam ięć jako elementy wiedzy h i­ storycznej stają się - podobnie jak dla zainteresowa­ nych problematyką epistemologiczną antropologów ważnymi kategoriami w ocenie wartości źródeł historycznych.3 Van den Braembussche przypomina, że historia oznacza właściwie dwie postawy wobec przeszłości. Zgodnie z jedną - przeszłość traktujemy jako rzeczywi­ stość, która minęła; zgodnie z drugą - domagamy się wiedzy o tej rzeczywistości. Historyk, podobnie jak an­ tropolog, staje wobec podwójnego zadania, tj. zrekon­ struowania i opisania przeszłej rzeczywistości poprzez rekonstrukcję wiedzy o niej. O ile zadanie to upodob­ trwa z dotychczasową siłą pośród wielu historyków, ale dla zwolenników postm odernistycznej (narratywistycznej) historii prawda o przeszłości zależy od epistemologicznej wartości metafor wyrażających relację po­ między źródłem a konkretną przeszłą rzeczywistością. Takie metafory jak „dostęp”, „kontakt”, dotyk” „odbi­ cie” itp., zastosowane w odniesieniu do przeszłości mają wskazać to przede wszystkim, że źródło jako świa­ dectwo przeszłości jest zawsze świadectwem już zinter­ pretowanym. N arracja historyczna zatem opowiada o wcześniejszej opowieści.4 Antropologia postmodernistyczna jest także świa­ doma konieczności zmiany w myśleniu o prawdzie o poznawanym świecie i źródle tegoż poznania. Wpływ hermeneutyki utrwalił w antropologii przekonanie o dialogowości wiedzy, co już musiało zmienić stosu­ nek do źródła wiedzy i przydać źródłu inny od dotych­ czasowego status. Postmodernistyczna refleksja skon­ centrowana wokół problemów narracji ukazała niemal to samo, co nowy model historii odkrył przed history­ kami - narracja antropologiczna jest zawsze przetwo­ rzeniem czyjegoś przedstawienia świata. Wiedzę an­ tropologiczną winniśmy traktować więc jako znarratywizowaną interpretację faktów i doświadczeń bada­ 59 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI nych i badaczy. Nie ma zatem innego „prawdziwego” źródła niż narracja. Zainteresowanie antropologii pamięcią staje się w tym kontekście czymś, co nie może budzić zdziwienia. W antropologii współczesnej, dostrzegającej i do­ ceniającej znaczenie pamięci w poznaniu, wiadomo, że pamięć jest selektywna, wybiórcza, obciążona warto­ ściowaniem, przysłonięta rozmaitymi normatywnymi schematami. Śledząc antropologii stosunek do pamię­ ci można by sądzić, że antropologia dawnego paradyg­ m atu chętniej rekonstruowała, badała pamięć zbioro­ wą. Zainteresowana bowiem była budowaniem i wyja­ śnianiem całościowego obrazu kultury, będącego wy­ padkową doświadczeń (a więc i pamięci) badanych. Badacz zostawiał sobie rolę konstruktora tej pamięci. Antropologię nowego paradygmatu, nobilitującej su­ biektywizm w poznaniu, zajmuje przede wszystkim pa­ m ięć indywidualna jako świadectwo „inności” pod­ miotu, mimo jego kulturowego ukształtowania i zanu­ rzenia w konkretnej rzeczywistości kulturowej. Pamięć indywidualna jest tu swoistym świadectwem jednost­ kowego bycia w świecie i rozumienia tegoż świata. Jednakże zaznaczyć trzeba, że powyższe rozróżnie­ nie jest dość powierzchowne. Świadomość złożonej gry doświadczenia i pamięci badanego i badacza obec­ Pamięć nabywa epistemologicznej wartości. Jest - po­ dobnie jak historia - dokumentem rzeczywistej prze­ szłości („realnej” przeszłości), a zarazem wiedzą o prze­ szłości. Jest narracją, która wyraża jakąś prawdę i w tym sensie wydaje się jedynym tej prawdy nośnikiem i gwa­ rantem. Pamięć staje się przez to nieodzownym źródłem (ale źródłem rozumianym na nowy sposób), bez które­ go poznanie nie mogłoby się dokonać, choć oznacza ono inne procedury i inne cele niż te, z którymi łączyła poznanie antropologia starego paradygmatu. Pamięć jako przedmiot wiedzy. Przyjrzyjmy się teraz pamięci, stawiając inne od po­ przedniego pytanie. Zapytajmy więc nie o to, czy pa­ mięć może być źródłem wiedzy antropologicznej (a je ­ śli tak, to jak je traktować i jaką przypisać mu war­ tość), ale o to, jak traktować pamięć, gdy uczynimy z niej przedmiot wiedzy. W poszukiwaniu odpowiedzi trzeba być świadomym innego jeszcze podziału pamię­ ci, istotnego przy jej przedmiotowym ujęciu. Myślę tu oczywiście o funkcjonującym od dawna w naukach humanistycznych rozróżnieniu na pamięć indywidual­ ną i pamięć zbiorową. Rozróżnienie to jest ważne dla­ tego, że w innym jeszcze świetle i w innej niejako ska­ li stawia kategorie doświadczenia i rzeczywistości. Dzięki temu łatwiej przychodzi sprecyzować obszary, które badanie pamięci musi objąć. A zatem mamy tu do czynienia ze znanymi już sposobami rozumienia pa­ mięci, ale innymi zależnościami: 1. Pamięć przywołuje rzeczywistość przeszłości - doświadczenie przełożone jest na wspomnienie; 2. Pamięć jest wiedzą o przeszło­ ści, a to oznacza, że kształtuje świadomość historycz­ ną. Każdy z tych sposobów interpretacji pamięci poka­ zuje inne wymiary pamięci. Pamięć-wspomnienie, re­ konstruu jąca doświadczenie przeszłości, pozwala przede wszystkim badać pamięć w jej indywidualnym, jednostkowym wymiarze, którego poznanie pozwoli skupić się na rekonstrukcji m entalności „podmiotu pam iętającego”, a więc na poznaniu czyjegoś świata. ne były w naszej dyscyplinie wcześniej. Ich znaczenie w poznaniu nie zostało odkryte przez nowy model an­ tropologii. Można by powiedzieć, że gdzieś na margi­ nesie, na poboczu antropologii uprawianej pod dyk­ tanda kolejnych, dominujących teorii kultury i towa­ rzyszących im metodologii, obecny był namysł nad de­ likatną kwestią zrozumienia inności kulturowych światów badanych przez antropologa i przetłumacze­ nia obcego świata na kategorie świata własnego. N a­ mysł ten obecny był częściej w nurcie osobistej reflek­ sji, wplatanej w narracje „oficjalne”, niemniej jednak widać go wyraźnie w pracach E.E. Evans-Pritcharda, M. Leirisa (szczególnie w L'Afrique fa n tom e), M. Griaule’a, później u N. Barleya, a najwcześniej w pa­ m iętnikach B. Malinowskiego. Zanim więc antropo­ logia przyjęła i przekształciła na swój własny użytek hermeneutyczną koncepcję Innego, pytanie, czy in ­ ność, osobność nie stanowi ostatecznie najistotniej­ szego problemu, jakiem u procedury poznania muszą Badanie świadomości historycznej jako wytworu wie­ dzy o przeszłości nadaje pamięci-wiedzy o przeszłości ponadindywidualny wymiar i kieruje badacza ku re­ konstrukcji wiedzy zbiorowej, a w miejsce mentalności sprostać, pojawiało się wielokrotnie i na różne sposo­ by już wcześniej. N iechęć antropologii współczesnej do wyraźnego oddzielania pamięci zbiorowej i pamięci indywidualnej bierze się pewnie i stąd, że staje się owo oddzielenie kło­ potliwe, gdy chcąc rozstrzygać zasadniczą właściwie dla antropologii kwestię rozumienia inności badanego świata, a w szczególności Innego, który ze świata tego pochodzi i doń przynależy. Kłopot ten wynika z faktu stawia ideologie i światopoglądy, a nie „prywatne” ob­ razy świata. Historycy i socjologowie najczęściej roz­ dzielają te dwa typy pamięci. Wspomnienie i świado­ mość historyczna stanowią dla nich odrębne katego­ rie, choć w nurcie tzw. Nowej Historii czy mikrohistorii uznaje się, że badanie pamięci indywidualnej i zbio­ rowej zarazem jest niezbędne dla rzetelnej analizy pro­ wadzącej do zrozumienia przeszłości.5 specyficznej zmiany tożsamości Innego. O ile - jak wcześniej to zaznaczyłam, wspominając paradygmatyczne różnice w antropologii - kiedyś Inny był raczej pod­ miotem rekonstruowanym przez badacza z treści wydo­ bywanych ze zbiorowej pamięci uczestników kultury, ja ­ ką antropolog poznawał, o tyle dzisiaj procedury pozna­ nia antropologicznego pozwalają Innemu jako współ­ twórcy wiedzy i współtwórcy dialogu „pokazać” samego 60 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI siebie poprzez swoistą autointerpretację własnego do­ świadczenia i utrwalającej je własnej pamięci. Pojawia się tym samym jeden z największych dylematów współ­ czesnej antropologii: badany Inny jest tworem samego siebie, ale jest zarazem wizerunkiem tworzonym przez badacza, a co najważniejsze - także realnym bytem, bo­ wiem antropologia nie zrezygnowała przecież z empi­ rycznego wymiaru poznania. Z metodologicznego punk­ tu widzenia na ów dylemat patrząc, trzeba by zapytać o to, czy potrafimy dokonać takiego zabiegu, dzięki któ­ remu w procesie poznania udałoby się uchwycić wszyst­ kie te trzy wymiary. Wydaje się, że kategorie doświad­ czenia i pamięci mogą być szczególnie przydatne, ale nie przesądzają one o ewentualnych metodologicznych roz­ wiązaniach. Tych wciąż jeszcze antropologia poszukuje. Metodologiczne problemy komplikują się bardziej, jeśli uświadomimy sobie, że pamięć (gdy nadal rozu­ m ieć ja będziemy jako przedmiot wiedzy) najściślej związana jest z tożsamością podmiotu. Spośród rozma­ itych koncepcji roli pamięci w poznaniu, a szczególnie w poznaniu tożsamości osoby, tożsamości Ja (piszą Jednakże pamięć - niezależnie od tego, czy ujmie­ my ją jako siłę ograniczającą czy integrującą - nie wy­ starcza do rekonstrukcji i gwarancji naszej tożsamości. Skarga przywołuje z kolei rozważania H. Bergsona, który uznaje, iż czas buduje i wzbogaca. A więc egzy­ stujące w czasie Ja jest tym bogatsze, im więcej dozna­ ło, ale też i tym bogatsze, gdy wspomnienia o swoich doznaniach Ja „umie przywołać, gdy potrafi je uczynić żywymi i wykorzystać w procesie nieustannej samokreacji” (Skarga 1995: 6). W owym procesie samokreacji pamięć żywo więc uczestniczy. To właśnie antropolog musi zawsze brać pod uwagę. Jeśli bogactwo Ja zależy od tego, czy w procesie sam okreacji potrafimy czy nie potrafimy uczynić naszą przeszłość żywą, to pamięć właśnie staje się jedną z najbardziej istotnych katego­ rii w poznaniu siebie. Proces budowania sobości bez pamięci gwarantującej przetrwanie wszelkiemu nasze­ mu doświadczeniu jest nie do pomyślenia. Przypomina Skarga także stanowisko M. Heidegge­ ra, który tożsamość Ja uznaje za wciąż tworzącą się. N a­ sze istnienie zanurzone jest w czasie. Zależy od przeszło­ ści, teraźniejszości, która już jest przeszłością (bowiem to, co jest w momencie, gdy to sobie uświadamiam - już minęło) oraz przyszłości. Spośród tych trzech, przyszłość najbardziej odsłania czasowość egzystencji, wyznacza bycie ku czemuś, ale też i nadaje sens przeszłości, która z kolei będąc przyszłości źródłem sprawia, że egzystencja Ja jest nieustannym oczekiwaniem tego, co dopiero bę­ dzie; oczekiwaniem „ukształtowanym” niejako przez to, co już się zdarzyło. „Jestestwo, egzystując, nie może ni­ gdy ustalić siebie jako obecnego faktu, który wraz z upływem czasu powstaje i ginie i który częściowo jest już przeszły... Pierwotny egzystencjalny sens faktyczno- o tym ciekawie m.in. F. Ankersmit, H. Kellner) nie­ zwykle interesujące dla antropologa są, w moim prze­ konaniu, rozważania B. Skargi.6 Punktem wyjścia czyni Skarga założenie, iż pamięć jest tym obszarem „gdzie najczęściej szuka się najpewniejszej gwarancji sobości” (Skarga 1995:4). A le też - powołując się na R. Ingar­ dena (tj. esej o czasie zamieszczony w Książeczce o czło­ wieku) - zastrzega, że kruchość pamięci i jej skompliko­ wany przebieg czyni z niej gwarancję sobości, o której wiedzę niezmiernie trudno zdobyć. Pełnej wiedzy 0 tym, co było, co się nam zdarzyło, cośmy myśleli 1 czuli - nie posiadamy. „Nie rozporządzamy też takimi metodami wiedzy o sobie, które by gwarantowały wie­ dzy tej adekwatność. Pamięć na pewno takiej adekwat­ ności nie daje” (Skarga 1995:5). Ingarden twierdzi, że tworzenie się tożsamości potrzebuje pamięci, bowiem jest ona (pamięć) budulcem sobości o tyle, o ile jest też świadectwem, utrwaleniem doświadczenia. Proponuje więc podejście niezmiernie bliskie antropologom. Pa­ m ięć jest dla nas źródłem wiedzy o nas samych, ale w tym sensie przede wszystkim, że kumuluje ona i utrwala nasze bycie, doświadczenie. Ingarden wiąże tu problem sobości i pamięci z dwiema koncepcjami czasu. Według pierwszej Ja istnieje jakby „obok” czasu. ści tkwi w byłości” (Heidegger 1994: 460). W takim ra­ zie przeszłość stanowi fundament tożsamości; przeszłość to Ja. Czym jest zatem pamięć opisująca przeszłość? H e­ idegger przydaje pamięci dynamikę podobną do tej, ja ­ ka rządzi czasem. Pamięć, a właściwie pamiętanie, zapo­ minanie i przypominanie to nieustanna gra. Pamięć jest sposobem bycia, ponieważ wiąże to, co było, z teraźniej­ szością i przyszłością. Współtworzy, a pewnie nawet wręcz tworzy tożsamość Ja, ponieważ łącząc przeszłość z przyszłością pozwala Ja wciąż na nowo określać siebie, rozumieć swoje pojmowanie przeszłych i przyszłych wy­ darzeń. Stając się wciąż kimś innym, Ja interpretuje swoją własną przeszłość, ustala swą tożsamość, która niemal za chwilę stanie się inną, gdy pamięć i niepa­ mięć utworzą inną konfigurację. Bez wiedzy o tym współczesna antropologia nie mogłaby realizować swo­ „Czas spływa po mnie, pozostawia mnie nienaruszo­ nym” (Ingarden 1995:47). Pamięć przypomina to, co było, ale nie to tworzy mojej tożsamości. Pozostajemy tu w tradycji scholastyków: Ja to byt substancjalny. Pa­ mięć działa jakby wbrew pamiętającemu. „Gdyby cała przeszłość znikła (...) byłbym wolny pod wieloma względami (Ingarden 1995: 56), a więc jest siłą ograni­ czającą, zmusza i zobowiązuje do czegoś. Według dru­ giej - Ja jest wplecione w nurt czasu i istnieje zawsze „pomiędzy” tj. pomiędzy przeszłością a przyszłością. Pa­ mięć pełni teraz funkcję integracyjną, bo wiąże ze sobą te dwa pola, integrując istnienie. ich celów poznawczych. Pamięć jako narzędzie. Motyw budowania sobości w nieustannej, nieprze­ rwanej pracy pamięci odkryć można u P. Ricoeura. Ale Ricoeur kładzie nacisk na coś innego. Utrw alają­ 61 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI język. Poziom reguł sensu to poziom, w którym możli­ we staje się uporządkowanie narracji. W tej warstwie dokonuje się swoisty zabieg na tkance wytworzonej przez dwie poprzednie. Porządkowanie treści wyrażo­ nych w języku wymaga takiej ich interpretacji, która pam iętającem u podmiotowi pozwala szukać sensu rzą­ dzącego narracją pamięci. Na tym poziomie właściwie dokonuje się więc jakaś faza interpretacji. Wymaga to pewnego dystansu wobec własnej pamięci; dystansu, który zrodzić się może jedynie z analizy własnych do­ świadczeń, em ocji, przeżyć, działań. Taka analiza po­ zwala podmiotowi uzasadnić swoją przeszłość, zrozu­ m ieć przyczyny i motywy swoich myśli i działań, uwi­ kłanie w zależności zewnętrzne, w siły działające nań ze strony otaczającego go świata. Odkrycie reguł sen­ su oznacza więc zarazem pozyskanie świadomości te­ go, co tworzy naszą tożsamość, oraz tego, jak tę tożsa­ mość „wyraża” narracja pamięci. O statnia warstwa, warstwa epistemy, wspomaga i pogłębia poprzednią. W tej fazie oglądu pamięci narzędziem interpretacji staje się zbiór (a nie zawsze jest to system) idei i war­ tości, zawsze obecny, choć zmienny w czasie. Ta zmienność jest szczególnie ważna, bowiem to ona w największym pewnie stopniu decyduje o dynamice pamięci, a przede wszystkim o dynamice interpretacji narracji pamięci. B. Skarga dostrzega zatem dobrze znane każdemu antropologowi zjawisko, gdy mówi, że filtr epistemy może zniekształcać pamięć, zmieniać jej ca przeszłe doświadczenie pamięć jest „odpowiedzial­ na” za opis tegoż doświadczenia. Rozpatrywać i badać pamięć to badać narracje o przeszłości. Pamiętając, każdy z nas staje się autorem tej narracji, co sprawia, że będąc narratorem i bohaterem naszej przeszłości, to my nadajemy jej sensy. Wydaje się jednak, że nie możemy poprzestać na stwierdzeniu, że narracja, jaką jest pamięć, opisuje i tłumaczy naszą przeszłość, nas samych, ponieważ od­ krywa sensy, jakie im nadajemy. Skądinąd wiadomo przecież, że dotarcie do sensów i znaczeń niesionych przez narrację wymaga analizy tej narracji. Aby zaś analiza ta była możliwa, musimy - zanim sensy owe dadzą się uchwycić - poświęcić uwagę strukturze nar­ racji. Pamięć, nieustannie konstruując znaczenie te ­ go, co było, jest zależna od wartości, tradycji, przeko­ nań moralnych, wyobrażeń i wielu innych elementów współtworzących sens zapamiętanego. Jednakże ów sens pojmiemy wtedy, gdy wyodrębnimy i zbadamy najpierw warstwy narracji, to znaczy gdy dostrzeżemy „części składowe” czy inaczej: strukturę narracji. W y­ różnienie i zbadanie ich pokaże - jak zakłada to Hyden W h ite - wszechobecność narracji, która będąc „naturalną”7 formą przedstawienia rzeczywistych zda­ rzeń „wynika z pragnienia, by zdarzenia te prezento­ wały spójność, integralność, pełnię i kom pletność ob­ razu życia, który może być tylko wyobrażeniowy (W hite 2000: 169). W szechobecność narracji uzasadnia z kolei pytanie 0 to, czy narracja ma jakąś stałą strukturę. Jeśli zaś pa­ mięć traktować będziemy jako narrację, to tym samym zapytać należy, czy pamięć posiada taką strukturę; czy możemy zasadnie mówić o warstwach pamięci. Odpo­ sensy i przyjęte sposoby narracji. Gdy „patrzę na to, co było, pragnę nie tylko zrozumieć, dlaczego tak, a nie inaczej postąpiłem, pragnę także się usprawiedliwić. Przypominam sobie własne błędy, niefortunne, a n a­ wet zbrodnicze wybory. Mogę się potępić, bo dziś my­ ślę już inaczej. Pragnę jednak zmniejszyć winę, tłum a­ czę się, tworzę mit siebie i przeszłości, jakąś historię fikcyjną” (Skarga 1995:18). Mitotwórcza siła tej warstwy (choć wkraczamy tu wiedź na te pytania będzie łatwiejsza, gdy przyjmiemy założenie, że struktura pamięci odpowiada strukturze tekstu. Taka analogia jest uzasadniona, skoro tylko pa­ mięć zgodziliśmy się traktować jako narrację. Struktu­ ralne podobieństwo pamięci i tekstu widać - wracam tu znów do rozważań B. Skargi8 - wyraźnie, bowiem w obu przypadkach mamy do czynienia z czterema ważnymi elementami: treściami (Skarga nazywa je „problemami”), językiem, regułami sensu i epistemą. Te elementy to warstwy pamięci/tekstu, których ana­ liza pozwoli na odkrycie i zrozumienie ukrytych sen­ sów niesionych przez pamięć lub tekst. Pierwsza warstwa to warstwa wszelkich treści prze­ chowywanych w pamięci. Wszelkich - a więc ważnych 1 nieważnych, ujawnianych i najintymniejszych, skry­ wanych. Zbiór tych treści jest nieuporządkowany, dy­ namiczny, podlega nieustannej interpretacji i reinterpretacji. Druga warstwa - język - w największym stop­ niu uwidacznia narracyjny charakter pamięci. Język na grunt psychologii i problem przestaje być jedynie za­ gadnieniem ontologicznym) jest bezsprzeczna. Pamięć może stać się obszarem przekłamań, zafałszowań, może także, uczestnicząc w kreacji Ja, fundować fałszywą toż­ samość. W tym kontekście tym bardziej warto czytać na nowo zapomnianiego dziś M arcela Griaule’a, który z właściwą sobie przesadą opowiadał się za manipulacją rozmówcami-tubylcami w celu wydobycia z nich infor­ macji, których nie zamierzają wyjawić.9 Jak słusznie od­ notowuje to J. Clifford, Griaule zakładał, że „każdy in­ formator wyraża odmienny rodzaj prawdy i etnograf musi stale zdawać sobie sprawę z jego ograniczeń, siły i słabości” (Clifford 2 0 00:84). Ten odmienny rodzaj prawdy zależy, zdaniem Griaule’a, po prostu od uczci­ wości, szczerości i pamięci informatora. „Każdy infor­ mator, nawet ten najszczerszy, doświadcza instynktow­ nej potrzeby ukrywania szczególnie delikatnych kwestii. Z chęcią korzysta z najdrobniejszej okazji ucieczki od te­ matu i przeskoczenia na inny” (Griaule 1957:58, za Cliffordem). Badania kłamią, ale te kłamstwa nie są je ­ także decyduje o samej narracji. C hoć jest niejedno­ znaczny, odsłania jednak prawdę mówiącego. Retory­ ka, konstrukcja, em ocjonalność językowej wypowiedzi przedstawia, interp retuje i utrwala przekaz. Pa­ mięć/tekst, zamknięte w języku odsłaniają się poprzez 62 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI dynie kwestią złej woli (choć oczywiście być mogą). Część kłamstw to nie nasza wina - to pamięć kłamie. Wyróżnienie tych czterech warstw narracji bez wątpienia przyczynić się może do uporządkowania i pogłębienia analizy pamięci/tekstu. Trzeba jednak podkreślić, że jeśli analizę tę miałby przeprowadzić antropolog, to powinien on być świadom tego, w ja ­ kim stopniu każda z tych warstw jest także ukształto­ wana kulturowo. Treści, jak i język (o czym przekony­ wał m.in. B. L. W horf) naszej pamięci zależą także od kulturowej tożsamości, a reguły sensu i epistema wy­ magają m etarefleksji i znajomości własnej kultury. Można by zastanawiać się (i tu pomocne okazać się mogą badania np. M argaret M ead), czy i w jakim stopniu kultura „przygotowuje” nas do zdobywania samowiedzy; na ile proces socjalizacji uposaża nas upostaciowiony, ograniczony do tylko tych rysów oso­ bowych, które wiążą się bezpośrednio czy pośrednio z użytkowaniem języka”; i dalej: „... ja przedstawione w tekście może być wyposażone we wszelkie cechy osobowościowe, lecz pozostaje zawsze ja wymagającym weryfikacji, zmediatyzowanym i unieruchomionym przez język, krótko mówiąc - ja uprzedmiotowionym” (Okopień-Sławińska 2001: 119). Tę prawidłowość an­ tropologia zna od dawna. Wszelkie antropologiczne narracje - tak jak zwykło się je widzieć w ramach an­ tropologii nowego paradygmatu - nieuchronnie to uprzedmiotowienie przedstawionego w tekście Ja po­ wodują. Najważniejsze zatem wydaje się to, że każda wypowiedź, każda narracja, każdy tekst, z jakim mamy do czynienia w antropologii, stawia nas wobec zjawi­ ska, które literaturoznawca nazywa paradoksem twór­ cy. „Paradoks ten polega na tym, że z jednej strony wszystko, co jest w dziele (wypowiedzi, tekście, narra­ cji - K. K .) powołane zostało do istnienia przez in ten ­ cję i działanie autora (...) on odpowiada za sens każde­ go słowa, każde zdanie może przedstawić jako swoje zdanie (...) - z drugiej jednak strony z żadnym swoim słownym wcieleniem nie może być w pełni utożsamio­ ny (...) i zawsze pozostaje na zewnątrz treści swej mo­ wy i swego dzieła” (Okopień-Sławińska 2 0 0 1 :1 2 1 ). w zdolność do autorefleksji. C ho ć prawda pamięci jest zawsze subiektywna, ciekawym i ważnym dla an­ tropologa pytaniem jest pytanie o to, czy podmiot jest zdolny do rozpoznania owej subiektywności i czy roz­ poznanie to uzależnione jest od kulturowego zdeter­ m inowania tej zdolności. A zatem interesujące było­ by tu to, w jakim sensie m oja sobość zależy też od m o­ jego kulturowego wyposażenia. Uznanie narracyjności pamięci i rozważanie roli pamięci z zastosowaniem metafory tekstu pomocne jest również antropologii w rozważaniach nad inną jeszcze, a bardzo ważną funkcją pamięci. Skoro tekst, przez który pamięć się przebija i poprzez który pamięć się wyraża, ujawnia, prezentuje, kreuje jakieś Ja, to zwrócić trzeba koniecznie uwagę na konsekwencje, o których dotychczas jedynie wspomniałam. Chodzi m i teraz o to, że pamięć uruchamia podmiotowy pier­ A dzieje się tak też i dlatego, że opowiadający kontro­ luje swą narrację. W antropologii kontrola tej narracji jest podwójna, ponieważ mamy dwóch opowiadają­ cych w postaciach badanego i badacza - dwie narracje i dwie kontrole. Uprzedmiotowienie przedstawionego w tekście Ja, leżące u podstaw wspomnianego para­ doksu twórcy, zmienia w sposób zasadniczy antropolo­ giczną narrację. Podmiot budujący narrację przeista­ cza się w bohatera narracji. Odnosząc to do pamięci „odpowiedzialnej” za antropologiczne narracje, można powiedzieć, że stosunek pam iętającego do pamięci poprzez tę kontrolę właśnie - poprzez swoistą władzę nad pamięcią/tekstem, przypomina stosunek autora do tekstu jego autorstwa. W ładza pamiętającego nad pamięcią uzasadnia i tłumaczy nie tylko to, co J. Clif­ ford dostrzegał w naturze etnograficznych narracji, gdy pisał o etnograficznej autokreacji.11 Jeśli bowiem antropologiczne teksty uznamy za narracje pamięci, to problemu fikcji, który interesuje Clifforda, nie można rozpatrywać jedynie w kategoriach kreacji literackiej współobecnej czy współuczestniczącej w dyskursie n a­ ukowym. Trzeba raczej iść tropem owego paradoksu twórcy i wychwycić wszystkie uwikłania i konsekwen­ cje zmiany Ja podmiotowego w Ja przedmiotowe. Trop ten nie jest łatwy, bowiem wcale nie rozwią­ zuje, ale stawia w bardziej jaskrawym świetle te kwe­ stie, które w antropologii nowego paradygmatu, a szczególnie antropologii postmodernistycznej spra­ wiają metodologom najwięcej kłopotu. O dwu kwe­ stiach (choć jest ich znacznie więcej) chciałabym tu przede wszystkim wspomnieć. Po pierwsze - przywoła­ ny przeze mnie już wcześniej problem dystansu. Para­ wiastek w sposób podobny do tego, który ma miejsce w akcie twórczości. Realizuje się semantycznie nie przez to, co jednostka o sobie wprost mówi, ale przez sam sposób, w jaki się wypowiada i komunikuje z in­ nymi. Na ten problem, w moim przekonaniu niezmier­ nie ważny, zwraca uwagę m.in. Aleksandra Okopień-Sław ińska.10 Powołując się na poglądy Benveniste’a, Ricoeura i Meada, powiada ona: „Właśnie ten sposób - przez który rozumiem zarówno organizację wypowie­ dzi, jak jej nastawienie komunikacyjne - jest źródłem implikowanych znaczeń składających się na wyobraże­ nie podmiotowego Ja, tj. reprezentację twórcy w jego dziele” (Okopień-Sławińska 2 0 0 1 :1 1 9 ). D la antropologa niezmiernie ważne jest owo wy­ obrażenie podmiotowego Ja; pamięć tworzy reprezen­ tację narratora zawartą, w jego wypowiedzi. Przyjąwszy to, możemy założyć, że w relacji badanego stykamy się z przedstawieniem, reprezentacją, którą jego narra­ cja (pamięć/tekst) niesie. Charakteryzując bliżej ów zabieg, Okopień-Sławińska zastrzega: „Podmiotowego ja nie przedstawia żadne sformułowane wprost znacze­ nie tekstu, natom iast wszystkie składniki tekstu jakoś się doń odnoszą i jego wizerunek współtworzą. Za­ strzec trzeba jednak, że zawsze jest to wizerunek nie63 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI doks twórcy, paradoks „twórcy pam ięci” nie daje się zrozumieć bez namysłu nad tym, co rzeczywiście dy­ stans ów w badaniu narracji antropologicznych znaczy. Namysł ten jest tym bardziej konieczny, że w moim przekonaniu nie możemy w antropologii zadowolić się stwierdzeniem, iż dystans zmienia stosunek do przed­ miotu antropologicznego poznania i zmienia nasz (an­ tropologów) stosunek do badanej rzeczywistości. S ta ­ nowisko poprzestające na tym nie wystarcza i nie wy­ nowy sposób potraktowania przedmiotów antropolo­ gicznej wiedzy (np. przeszła rzeczywistość, tożsamość, sobość i kulturowe jej gwarancje) oraz na poświęcenie uwagi problemom i kategoriom metodologicznym, jaśnia problemów epistemologicznych współczesnej antropologii. A nie wyjaśnia dlatego, że nie pozwala na zmierzenie się w jakiś nowy sposób (zgodny z przy­ jętymi przez tę antropologię kategoriami i oczekiwa­ niami) z, moim zdaniem, fundamentalnym proble­ mem postmodernistycznej antropologii, jakim jest empiryzm, którego antropologia ta się nie wyrzekła. nakazuje wręcz podjęcie nowej dyskusji o problemie prawdy, obiektywności, statusu rzeczywistości itp. Ukazanie znaczenia pam ięci w poznaniu stwarza z ko­ lei konieczność sprawdzenia, jakie szanse daje antro­ pologii przejęcie nowego języka (R. Rorty powiedział­ by: nowego słownika), w którym dyskurs o narracji pa­ m ięci mógłby być sensownie prowadzony. Przy bada­ niu pamięci właśnie, która z oczywistych względów sankcjonuje dystans wobec rzeczywistości, szczególnie przydatne stają się np. takie pojęcia owego nowego ję ­ zyka metodologicznych rozważań antropologii, jak po­ jęcie przedstawienia, pojęcie reprezentacji. Już sam ten język otwiera przed naszą dyscypliną horyzonty postmodernistycznych interpretacji. D ość wspomnieć reguły czytania i odkrywania sensów tekstów; koncep­ cję struktur dyspatywnych, za pomocą których, zda­ niem Ilyi Prigogine’a, porządkujemy rzeczywistość, rozpraszając obiektywność tej rzeczywistości, czy też Derridiańskie pojęcie inwencji, która - moim zdaniem - podobnie jak pamięć odkrywa, odsłania prawdę tek­ stu. Również problemy metaforyczności narracji pa­ m ięci czy fikcji (swoiście ujawniającej swoją rolę w kontekście paradoksu twórcy, o którym wcześniej była mowa) pokazują, jak ważnym odkryciem stało się odkrycie pamięci i jak ogromny metodologiczny wysi­ łek muszą w ślad za tym podjąć antropologowie. O d­ krycie pamięci stwarzające antropologii nowe per­ spektywy uznaję za jedno z największych dokonań które, obecne we współczesnej antropologii, m ają wy­ tyczać nowe ścieżki postępowania, nowe analizy i pro­ cedury poznawcze, zgodne z wymogami nowego para­ dygmatu. Zwrócenie się antropologii ku problemowi pamięci O bok problemu dystansu jako drugi pojawia się więc problem poznania empirycznej rzeczywistości. Najbardziej zatem palącym pytaniem i zarazem n a j­ trudniejszym jest pytanie, jak utrzymać empiryczny charakter poznania i pogodzić je z poznaniem, które ustanawia i zawierza metapoziomowi, gromadzącemu narzędzia poznania innej natury. W rezultacie, w mo­ im przekonaniu, udając postmodernistów i tęskniąc za możliwością spełnienia epistemologicznych wymogów antropologii tego rodzaju, nie jesteśmy w stanie roz­ stać się z empiryczną wiedzą, chęć posiadania której każdy antropolog nosi nadal - choć ukrytą - w sobie. Czy zatem zgoda na postmodernistyczne idee nie jest w przypadku antropologów zgodą na konwencję, któ­ rą przyjmujemy ze świadomością (pogłębioną coraz większą wiedzą metodologiczną), konsekw encji tej zgody. Jeśli tak, to realizujemy w dzisiejszej antropolo­ gii postulat K. Szaniawskiego, który o nauce współ­ czesnej myślał jako o nauce nieodrzucającej ideału po­ znania prawdy, ale przy pełnej świadomości uczonych, iż ideał ten wyznacza cele, do których nauka dąży, a nie oznacza rzeczywistej zdolności nauki przyjmują­ cej nowy swój paradygmat.12 Podejmujemy zatem w naszej dyscyplinie, na różne sposoby, wysiłek pogo­ dzenia elementów starego paradygmatu z nowym, nie zawsze czyniąc to w pełni świadomie. N a pewno w rozważaniach nad tymi dylematami pomóc może właśnie refleksja nad pamięcią. Propono­ wane tu trzy sposoby traktowania pamięci ukazują, jak złożony jest to problem. Każde z wymienionych przeze mnie podejść zakłada inny sposób rozumienia pamięci i wymaga rozwiązań innych kwestii metodologicznych, a także pokazuje, gdzie szukać wsparcia przy ich roz­ wiązywaniu. Zakresy obszarów znaczeń nie są rozłącz­ ne; wyodrębniłam je po to, by pokazać, jak wielo­ znaczna i trudna w badaniu jest pamięć. współczesnej antropologii. Literatura D om ańska E. (red.) O jed en św iat za d a le k o ?, Poznań 1997 D om ańska E. (red.), Pam ięć, etyka i historia, Poznań 2002 Topolski J., J a k się pisze i rozum ie historię. Tajem nice narracji histo­ rycznej, Warszawa 1996 Skarga B., T ożsam ość J a i pam ięć, Znak 1995, nr. 4 8 0 (5), s. 4-1 9 W h ite H ., P oetyka pisarstw a historycznego, Kraków 2 0 0 0 B arth es R ., W stęp d o analizy strukturalnej opow iadań , /w:/ M . G ło ­ wiński, H. M arkiew icz (red.) Studia z teorii literatury. A rchiw u m p rze­ k ład ów „Pam iętnika L itera ckieg o ”, t. I, W rocław 1971 Skarga B., G ran ice historyczności, Warszawa 1989 Jednakże niezależnie od tego, czy traktow ać b ę­ dziemy ją chcieli w antropologii jako źródło, przed­ miot czy narzędzie, okazuje się, że narracyjność pamię­ ci jest najważniejszą, konstytutywną cechą pamięci. Uznanie narracyjnego charakteru pamięci pozwala na Clifford J., K łopoty z kulturą, Warszawa 2 0 0 0 Okopień-Sławińska A ., Semantyka wypowiedzi poetyckiej, Kraków 2001 Szaniawski K., O nauce, rozum ow aniu i w artościach, Warszawa 1994 Ingarden R ., K sią ż ecz k a o człow ieku, Kraków 1972 H eidegger M ., B ycie i czas, Warszawa 1994 64 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI Przypisy 1 6 W śród polskich publikacji w spomnieć tu trzeba m .in. „Kulturę i Społeczeństw o”, t. XLV, nr. 3 -4 (2 0 0 1 ), zdający sprawę z zakre­ 2 3 4 7 O dw ołuję się tu do rozważań H. W h ite ’a Z naczenie narracyjno- su i sposobu zainteresow ania pam ięcią w gronie socjologów ; pu­ ści dla przedstaw iania rzeczyw istości (H. W h ite , Poetyka pisarstw a blikacje poznańskich historyków, zapoczątkow ane przez o stat­ historycznego, Kraków 2 0 0 0 , s. 1 3 5 -1 7 1 .), które zaczyna W h ite nie prace Jerzego Topolskiego, kontynuow ane przez m .in. E. od znanego stwierdzenia, iż „odruch opowiadania jest tak n a tu ­ D om ańską, W. W rzoska i innych. O zainteresow aniach filozo­ ralny, a form a n arracyjna tak dalece n ieu n ikn ion a w przypadku fów inform uje m .in. „Znak” (1 9 9 5 , nr. 480/5) i prace B. Skargi. jakiegokolw iek opisu wydarzeń zgodnego z ich rzeczywistym W yróżnienia rodzajów pam ięci dokonał w dziewięćdziesiątych przebiegiem, że narracyjność m ogłaby wydać się problem atycz­ la ta ch X IX w. W illiam Jam es, ch o ć aż do połowy X X w. wielu n a tylko w kulturze, w której byłaby n ieo becna, lub też - jak ma psychologów nie widziało takiej potrzeby. W ciągu następnych to m iejsce w pew nych dziedzinach współczesnej kultury umy­ dziesięcioleci pojawiło się bardzo wiele kon cep cji podziału pa­ słowej i artystycznej Zachodu - z której została programowo wy­ m ięci. rugowana. Traktow ane jako globalne kulturowe fakty, n arracja Część ty ch dyskusji dostępna je st polskiem u czytelnikow i dzię­ i n arracyjnośc należą nie tyle do sfery problemów, ile po prostu ki publikowanym przez E. D om ańską przekładom i m ateriałom danych” (s. 1 35). I przytacza zdanie R . Barth esa: „[opow iada­ z kon feren cji. Patrz np. E. D om ańska (red.) O jed en św iat za d a ­ nie] je st m iędzynarodowe, ponadczasowe, ogólnokulturalne, le k o ?, Poznań 19 9 7 ; oraz E. D om ańska (red.), Pam ięć, etyka i hi­ jest w szechobecne ja k życie”; R . Barth es, W stęp do analizy storia, Poznań 2 0 0 2 strukturalnej opowiadań, /w:/ M . G łow iński, H. M arkiewicz N a pytanie, ja k poradzić sobie z problem am i n arracji historycz­ (red.) Studia z teorii literatury. A rchiw u m p rzek ład ó w „Pam iętnika nej i w yjaśnianiem faktów i procesów historycznych, przyjmując Literackiego, t. I, W rocław 1971, s. 156 konstruktyw istyczny m odel filozofii historii, odpowiada częścio­ 8 Zob. B. Skarga G ran ice historyczności, Warszawa 1989 wo m .in. J. Topolski w: J a k się pisze i rozum ie historię. Tajem nice 9 Zob. J. Clifford, K łopoty z kulturą, Warszawa 2 0 0 0 , s. 65 -1 0 5 narracji historycznej, Warszawa 1 9 9 6 oraz C zy historyk m a dostęp 10 d o przeszłej rzeczywistości? /w:/ E. D om ańska (red.) O jed en Zob. A . O kop ień-Sław iń ska, S em an tyka w ypow iedzi poetyckiej, Kraków 2001 św iat za d a le k o ?, Poznań 19 9 7 , a także: H istoria ja k o n a u k a po 11 postm odernizm ie /w:/ E. D om ańska (red.), Pam ięć, etyka i histo­ J. Clifford, O etnograficznej autokreacji /w:/ J. Clifford, K łopoty z kulturą, Warszawa 2 0 0 0 , s. 105-131 ria, Poznań 2 0 0 2 5 Zob. B. Skarga, T ożsam ość J a i pam ięć, Znak 1995, nr 4 8 0 (5), s. 4 -1 9 12 O pow iada się za tym m .in. A n to o n V an den Braem bussche. Patrz K. Szaniawski, O nau ce, rozum ow aniu i w artościach, W ar­ szawa 1994 (szczególnie s. 3 -1 3 9 ). Zob. H istoria i p a m ięć /w:/ E. D om ańska (red.), O jed en św iat za daleko?, Poznań 19 9 7 , s. 1 0 1 -1 1 9 A fganistan. M azar-i-Sharit. Fot. A n n a B e a ta Bohdziewicz 65 �