https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52c22bbe514b4d498f7df1cb5a1b42da.pdf 0d87cf363f7253860140432027bbc800 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5544 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5155 Title A name given to the resource Sztuka służebna / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 11-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Steblik, Jakub Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J a k u b S t e b I i k I S t u d e n t 111 r o k u etnologii na UJ oraz V roku studiów europejskich na Uniwersytecie I E k o n o m i c z n y m w Krakowie. Interesuje go kulturowy w y m i a r architektur/, źródta I i przejawy wtadzy oraz procesy kształtowania kapitalizmu jako formy produkcji | i związane z nimi kwestie racjonalności. Sztuka służebna czyli o t y m , j a k a r c h i t e k t u r a p o m a g a ł a i d e o l o g i i f a s z y s t o w s k i e j k r e o w a ć „słuszny" o b r a z świata „Przypomnij sobie, że dobra architektura wywiera takie wrażenie, jakby wyrażała myśl. Chciałoby się odpowiedzieć jej gestem" 1 Ludwik Wittgenstein G hcę zaprezentować narodowy socjalizm perspektywy oddziaływania na masy ideologii, która znajdowała ucieleśnienie w architekturze. Totalitaryzm „[...] przeprowa­ dza w kraju eksperyment polegający na ciągłym przekształcaniu rzeczywistości w fikcję [...]" , tworzy, a następnie propaguje jedyny, niepodlegający kontestacji i negocjacji, jednoznaczny obraz świata. Osamotnione jednostki zlewają się chłonącą treści propagandowe zawarte bezpośrednio w sloganach, p r z e m ó w i e n i a c h oraz w przedmiotach materialnych. Architektu­ ra przez swą permanentną obecność niemoż­ ność dialogu i modyfikacji nieustające lici"" rzucanie przesłania (przez formę zaopatrzoną symbole czy przez Scinicj w sobie wielkość) 2 W L. Wittgenstein, Uwagi różne, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 43. 1 m i ) nm mminn stawała się obszarem, którego perswazyjnego wykorzystania władza nie mogła pominąć. Pod zawężonym pojęciem architektury rozumiem urbanistykę oraz budynki miejskie tworzone dla władzy i w myśl jej ideologii. Przedmiotem ni­ niejszych rozważań jest architektura rozumiana jako sztuka kształtująca przestrzeń, która z kolei formuje nową jednostkę i nowe społeczeństwo. Traktuję równoprawnie architekturę istnieją­ cą kiedyś faktycznie, a teraz jedynie obecną na fotografiach i planach, jak i tę, która pozostała w sferze projektów. Wynika to z tego, że bu­ dynki które nigdy nie powstały były logiczna kontynuacją myśli nazistowskiej; to że nie po­ wstały było spowodowane jedynie przyczynami ekonomicznymi i czasowymi Uwzględnienie H . Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t. 1, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 304. 2 �12 Jakub Steblik projektów jest w a r u n k i e m koniecznym zrozu­ - J.S.] f u n k c j i " . Jawi się to jako negatyw estety­ 5 m i e n i a architektury nazistowskiej, p o n i e w a ż k i kaniowskiej, odróżniającej to w n i c h bez ograniczeń i bez skrępowania możliwościami technicznymi i ekonomicznymi - gwarant estetycznej kontemplacji, od interesu zmysłów określającego przyjemności i od interesu mogła zrealizować się myśl nazistowska będąca jej fundamentem. rozumu określającego dobro. bezinteresowność Bezinteresowność jest w r o g i e m totalitary­ Architektura była pośrednikiem ideologicz­ z m u , który próbuje z a p a n o w a ć n a d czasem n y m , potwierdzającym i sankcjonującym ab­ i przestrzenią jednostek. Masy, w myśl ideolo­ g i i totalitarnej, p o w i n n y kroczyć tą samą drogą solutną i niepodważalną dominację partii na­ zistowskiej i jej niepodzielną władzę. Była też świadectwem autorytetu i potęgi tej władzy. Nie­ mniej jednak „narodowy socjalizm nie stworzył jakiejś jednolitej teorii sztuki. Był to konglomerat poglądów [...] z położeniem szczególnego naci­ sku na gust i upodobania drobnomieszczańskie" (i chłopskie, jak dodaje Piotr Krakowski w i n n y m miejscu). Grupy te, mówiąc językiem Pierre'a Bourdieu, charakteryzują się „gustem ludowym", 3 ich estetyka opiera się na afirmacji ciągłości między sztuką a życiem — co oznćxczćx podporzadkowanie formy funkcji - albo jeśli kto w o l i na odmowie odmowy lezacei u podstaw estetyki uczonej" Sztuka więc a tym samym architek 4 tura staje się również wyrazicielka politycznej ideolopi Dostosowuie sie do gustów i unodo bań ludowych staie sie bardziei zrozumiała co zwrócone k u jednemu, odległemu i wymaga­ jącemu ogromnego wysiłku celowi. Z w o l n i e ­ nie czy zatrzymanie się w marszu jest niedo­ puszczalne. Zawsze istnieje niebezpieczeństwo, że inne jednostki uczynią to samo, co jest j u ż zagrożeniem dla prawidłowego funkcjonowania systemu. Bezproduktywność, autoteliczność to przestępstwo, a kontemplacja to zagrożenie dla jednomyślności. Wiąże się z t y m również zakaz spontaniczności jak zauważyła H a n n a h Arendt a t y m samym nakaz podporządkowania sie r e ' gulom przepisom zasadom Przeiawia sie to zarówno w kodeksach i ówczesnej etyce, j a k i w regularności i h a r m o n i i estetycznej planów urbanistycznych. Urbanistyka odgrywała w i e l ­ ka role w programach społecznych i politvcz nvch n a z i s t ó w " * Miasta m i a ł v sie stać czytelne" zachęca do uczestniczenia w nie, i w niesion'vm nrzeirzvste l o a i r z n e i nrzez nia nroaramie światonodadowvm Z a r m e L k n w L t r s n f f n r m ^ m i . l t n . n m e r i e natnln r ż e n i e m i nnnlcti, widzenia w ł a d c a zarazem gicznycn zwyrodnień przeszłości stworzenie 00 • • l p n P . ,„ o H hin™A lie ,iP h r . k KonseKwencją ^aia oamorcow; staje się oraK Konieczności jej Kontemplacji i retieKsji. rostota przeKazu nie wymaga poświęcenia energii i czasu na zrozumienie architeKtury, Który to czas powinien byc przeznaczony na budowanie potęgi państwa. Medytacja nad sztuKą z punKtu widzenia retoryki władzy, byłaby zbędną stratą czasu. „ U w a ludowa estetyka podporządkowuje lormę i samą egzystencję obrazu [czyli sztuki P. Krakowski, Sztuka Trzeciej Rzeszy, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 1994, s. 23. P. Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądze­ 3 4 fimkrionalne C e l e m hvła podstaw nowego ładu. idea - c e n t r u m stanowiła podstawową zasadę przebudowy, w o k o l niego miała byc zorganizowana przestrzeń. Mieściły się tam glowne budynki partu 1 siedziby ministerstw. Stamtąd rozchodziły się dwie szerokie arterie komunikacyjne, przy których znajdowały się budynki mniej ważne, oza miasto eksmitowano l u d z i zbędnych produkcyjnie oraz tych, którzy zagrażają p o r z ą d k o w i społeczno-pohtyczne- nia, Scholar, Warszawa 2005, s. 45. Ibid., s. 56. P. Krakowski, op.cit., s. 66. 5 6 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Sztuka służebna 13 mu . Regularność i szczegółowe zaplanowanie miały zagwarantować nieskazitelność przestrze­ ni, pozbawić ją niespodzianek i zagadkowych zakamarków, a to „jest dla rozwoju odpowie­ dzialności [...] ziemią jałową, jeżeli nie zatrutą. Odpowiedzialność nie zakiełkuje w przestrzeni bez niespodzianek. Osoby moralnie dojrzałe rodzą się tam, gdzie króluje różnorodność" . Konsekwencją jednolitości architektury miał być konformizm obywateli, pozornie równych i niezróżnicowanych, tworzących jedną całość. Plan miał sprawować władzę nad decyzjami ludzi. Raz ustalony stawał się nieodwołalny i ostatecz­ ny. Tym, którzy mu się podporządkowali, obie­ cywał szczęście w doskonale zorganizowanej przestrzeni, ale też poczucie bezpieczeństwa w „dobrze urządzonym" państwie. Niezadowo­ lonych wyrzucało się poza jego obszar. Hitler narzekał na chaotyczność biegu ulic, mieszanie się stylów architektonicznych. To nieskoordyno­ wanie trzeba było zmienić, by funkcja zdomino­ wała przestrzeń. Konsekwencją zamierzeń urba­ nistycznych oraz samej ideologii miała się stać „śmierć ulicy [...] jako pola walki sprzecznych sposobów jej użytkowania, domeny przypadku i wieloznaczności" . Bezdomni i włóczędzy byli przeszkodami dla tej nieskazitelności, zatorami w idealnie funkcjonującej komunikacji i poten­ cjalnymi kontestatorami rzeczywistości. Całości przebudowy towarzyszyła niespotykana giganto­ mania. Dotyczyło to planów architektonicznych (arterie komunikacyjne w Berlinie miały liczyć 38,5 km oraz 50 km), jak i samych budynków (hala zebrań w Berlinie miała pomieścić 180 tysięcy osób). Hitler mawiał, że „kto wejdzie do Kancelarii Rzeszy, musi odnieść wrażenie, że znalazł się przed panem świata [...]" . Wiel­ kość powstających budowli zapowiadała ambicje ekspansjonistyczne. Budowanie ponad miarę, ponad rozsądne możliwości było jednocześ­ nie kreowaniem tożsamości narodowej nowych Niemiec. Znajdowało to odbicie w masywności konstrukcji, która - poza budzeniem respektu - w czasie wojny miała pełnić funkcję schro­ nów. Trwałość miała właściwie być wieczna, wyobrażano sobie bowiem, że ruiny przetrwają setki, tysiące lat i - jak to miało miejsce w przy­ padku starożytnego Rzymu czy Grecji - staną się pomnikami, niezaprzeczalnym dowodem wielkości cywilizacji. Niemożliwe byłoby doce­ nienie wielkości i monumentalności, gdyby nie istniało odniesienie, porównanie. Retoryczna organizacja przestrzeni wymaga wzmacniania perswazyjności każdego detalu architektonicz­ nego. Dlatego budynki, a w szczególności po­ mniki, umieszczano w pustej przestrzeni, by widz został wystawiony całkowicie na ich od­ działywanie bez możliwości skrycia się w cieniu innego obiektu, by był bezradny i zdany na ich łaskę. Spokój i pewność mógł odnaleźć jedynie w tłumie. Zastosowanie wielkich przestrzeni sprowadzało się do zapełniania ich t ł u m e m uczestniczącym w defdadach, przemówieniach lub świętach narodowych. Odwołując się do opinii Michela Foucaulta, można powiedzieć, że głównym celem archi­ tektury było usprawnienie kontrolowania jed­ nostek. Funkcjonowanie jednostek w obrębie architektury (tam, gdzie jest ona widziana) jest jednoznaczne ze stanem ciągłego nadzoru i kon- Taki schemat przyjęto w dwóch największych miastach: Berlinie i Monachium. W Norymberdze miała być jedna trasa komunikacyjna. Pozostałe miasta (około 40) były planowane z mniejszym rozmachem, dlatego nie zostały uwzględnione w niniejszej pracy. Z. Bauman, Globalizacja, PIW, Warszawa 2000, s. 57. Różnorodność jest rozumiana tutaj jako przeciwieństwo schematyczności i przewidywalności. Objawia się ona w zagadkowości przestrzeni, jej nieoczywistości. Regular­ ność jest z kolei takim planowaniem, które ma zapewnić oczywistość, przewidywalność i brak niespodzianek w przestrzeni. Ibid., s. 53. P. Krakowski, op.cit., s. 61. 7 8 9 7 8 mi) im BARBARZYŃCA 10 9 10 �14 Jakub Steblik troli. Znajdowanie się poza zasięgiem architek­ tury daje iluzoryczne poczucie braku dozoru, złudne, gdyż on ciągle istnieje. Można zdawać sobie z niego sprawę lub może on pozostawać w sferze nieświadomości. Gigantyczna kuba­ tura budynków, częste posługiwanie się otwar­ tymi przestrzeniami wewnętrznymi utrudniały ukrycie się i znalezienie miejsca, skąd nie jest się widocznym. Okna, głęboko tkwiące w ścianach, mogły sprawiać wrażenie permanentnie obser­ wujących oczu, które wiedzą wszystko i widzą, co j est w ich zasięgu. Władza potwierdzała swoj ą prawomocność przez swoją wizualną obecność i sugestie równie intensywnei opieki" nad oby¬ watelami. Wrażenie bycia widzianym staje się ciągłe co pozbawia prywatności i czym środo wisko wrogim zmuszając jednostkę do szuka­ nia wsparcia w grupie „[...] działanie na ciała odbywa sie w zgodzie z" prawami optyki i me c h a n i k i r 1 bez odwoływania sie n r z v n a i m n i e i - w z a s a d z i e do n r z e m o c v siłv i crwałtn" 11 Można s t w i e r d z i c i e w ł a d z a dó snrawneao e a z e k w o w a n i a swoich n l a n ó w nie notrzehnie h e z n o ś r e d niei d ł v f w J n e i " wvJrr v 7 « J a _ materialna mej siiyrizycznej , wystarczy sama materialna opecnosc Która w y r a ż a grozpę zastosowania bezpośredniego przymusu. ArcmteKtura, stwa­ rzając i podtrzymując w mieszkańcach trwa­ le i świadome przeświadczenie o widzialności zapowiadającej inwigilację, sprawia, ze władza staje się automatyczna i przynajmniej teore­ tycznie me wymaga czynnika ludzkiego. Miała ona „spowodować, by nadzór byt nieprzerwanie M. Foucault, Nadzorować i karać, Aletheia, Warszawa 1998, s. 174. Wydaje się to paradoksalne, jednak wystarczy się odwo­ łać do książki Ericha Fromma Ucieczką od wolności i do stwierdzenia autora, że ucieczka ta wynikała z poczucia niepewności odosobnionej jednostki, które było spowo­ dowane zerwaniem więzi pierwotnych zapewniających jednostce bezpieczeństwo. Stwierdzić można wtedy, że podporządkowanie się wynikało nie z uległości, ale z po­ trzeby. Władza nie oddziaływała przymusem fizycznym 11 12 skuteczny, nawet jeżeli nie będzie ciągły w dzia­ łaniu, by doskonałość władzy czyniła zbędnym jego stałe sprawowanie, by ten architektonicz­ ny aparat stał się mechanizmem do tworzenia i podtrzymywania zależności od władzy" . Siła architektury (w tym miejscu ulokowanej w naj­ większym i najdonioślejszym budynku publicz­ nym mieszczącym się w centrum miasta) tkwi w potencjale i gotowości, ciągłym czuwaniu i pozornym uśpieniu. Strażnik taki jest zawsze nći rriiejscu rriu wyznaczonym niepodatny n<ł próby przekupstwa i wierny. Trwa tak długo jak Władza która potwierdza a precyzyjniej- pro­ wadzi nadzór w jej imieniu. 13 Hitler negatywnie wypowiadał się o budow­ lach sakralnych; uważał, że narodowy socjalizm powinien propagować kult rozumu i naukę narodowo-polityczną, a nie ocierać się o religijny mistycyzm. Niemniej jednak tworzenie świąt narodowych, wyposażanie ich w rytualny cha­ rakter oraz towarzyszące temu inscenizacje su­ gerowały, iż tworzy się nowa religia o świeckich fundamentach metafizycznych, jednak równie bogata w inscenizacje. Niszczyła swoją trady­ cyjną formę i powoływała do życia nową, niewy­ powiedzianą wprost, rytualno-inscenizacyjną. Tłem jej części teatralnej, na którym budowano całość inscenizacji, była architektura monumen¬ talna. Dla Goebbelsa hale zebrań miały się stać kościołami przyszłości" . Całość konstrukcji była dostosowana do pewnego wojskowego po rządku i hierarchiczności. Ceremonie charak14 na tych, którzy „potrzebowali" się jej podporządkować. M. Foucault, op.cit., s. 196. Foucault pisze w swojej książce głównie o rytuałach kary, formach więzień i wię­ zieniu idealnym, czyli Panoptykonie - figurze architekto­ nicznej w kształcie pierścienia, w której mieszczą się cele. W jej środku znajduje się wieża strażnicza. Patrząc na ten model, można zobaczyć w nim idealne miasto nazistow­ skie o układzie osiowym wokół najważniejszego budynku partii nazistowskiej. P. Krakowski, op.cit., s. 89. 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Sztuka służebna 15 teryzowały się ustalonym porządkiem, miały wyznaczoną część dla pocztów sztandarowych, zorganizowane drogi przemarszu, miejsca dla orkiestr, flag i innych symboli mających spo­ tęgować emocje. Kulminacyjnym momentem rytuału było pojawienie się wodza, któremu towarzyszyło głośne powitanie i fanfary. Całość wyrażała antydemokratyczną zasadę wodzadyktatora panującego nad ludem. Architektura stanowiła których odgrywany był spek­ takl. Samo przedstawienie miało na celu inte­ growanie, ujednolicanie i podporządkowywanie sobie ludzi z jednoczesnym legitymizowaniem władzy Pojawiają sie następujące podobieństwa do konstrukcji kościoła- środkiem przechodziły poczty sztandarowe cześć przednia była pod wyzszona iak prezbiterium pośrodku - niczym ołtarz - stało popiersie Fuhrera za nim na podobieństwo krucyfiksu flaga ze swastyka mównica nrzynominała a m b o n ę ' Architektura p yp c • 5 w takiei formie \ 1 s ł u ż v ł a do orcranizacii tłu mównodrzasnrorzvstośriii do irh uniform zarii nad skolonizowaną i zdominowaną przestrzenią w sposób ciągły, niezmienny i ostateczny. „Architektura jako pomnik, pomnik jako architektura" - to kolejny element konsekwen­ tnie wdrażanego planu. Starano się przekazać pamięci potomnych idee i historyczne wyda­ rzenia; za pomocą symbolicznych form uzyskać ponadestetyczne i polityczne o d d z i a ł y w a n i e . Ponieważ ideą naczelną narodowego socjalizmu była walka, głównym przedmiotem uhonorowa­ nia był żołnierz, wojownik i bohater oddający swoje życie za wspólną sprawę. Czczono go poprzez pomnik, unieśmiertelniając jego czyny budując tym samym nową historię i tradycję. Walczącego przekonywało to, że będzie się o nim pamiętało, a jego pojedyncza- wydawać by się mogło, że bez z n a c z e n i a - śmierć zostanie pamiętana i uwieczniona w zbiorowości Nawet wtedy iednostka miała pozostać częścią narodu który będzie o mei pamiętał a tym samym będzie żyła wiecznie" skłaniaiac Jednocześnie T l do identyfikowania sie z bohaterami historycznymi 18 y _ c y y miała pomagać w inscenizowaniu wszelkiego' masowych ^Odwo rodzaju masowycn przedsięwzięć ...j . uowolując się ponownie do opinii t-oucauita można powiedzieć ze takie przedstawienia Pyły tormą egzaminu dla władzy, Która udowadniała swoją potęgę i u z y s K i w a l a prawo do kolejnych przed­ stawień, bwicta narodowe stwarzały „ ...j okazje do ostentacyjnej, chociaż wymiernej manifestacji władzy były one zbytkownymi wyrazami potęgi, przesadną i ustaloną zarazem »zatratą«, gdzie władza odzyskiwała swoją energię. Mniej czy bardziej, ale zawsze przypominały tryumf władzy nad potencjalnymi! utajonymi wrogami chcącymi ją zdetronizować. Przedstawienia były starannie zaplanowanym i zorganizowanym „marnotrawstwem . Architektura triumfowała lub z ofiarami oraz do deklaracii wiary imnliku jących składanie ofiary ze swego życia w atmo sferze zhiorowei egzaltacii" Z Porównanie pochodzi z książki P. Krakowskiego, s. 90. Ibid., s. 92. M. Foucault, op.cit., s. 183. P. Krakowski, op.cit., s. 84. J. Maisonneuve, Rytuały dawne i współczesne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1995, s. 57. L L 15 16 17 l j l l ) ł\U BARBARZYŃCA 19 tei nersnektvwv nnmniki fnnkrinnnw.lv iikn w . k i n i k n.d J , r v pomniKirunKcjonowaiyjaKowsKazniKnadający osamotnionym jednostkom kierunek działania, w sposop gwarantujący im unieśmiertelnienie i wieczną pamięć, której nie mogły juz zaznać w grupach pierwotnych (rodzina, społeczność lokalna;, ponieważ ich znaczenie oraz zdolność do samoreprodukowania się zostały ograniczone przez inwazyjne i totalne państwo narodowe, lomniki, jak cała architektura, stwarzały aurę ponadczasowosci, niewzruszalności i wieczno­ ści. Osiągano to przez sytuowanie ich na wzgó­ rzach, cyplach i w innych wyróżniających się w przestrzeni miejscach. Informowały, ze nie ma 18 19 �Jakub Steblik 16 się wpływu na los i na historię, a tym samym „ [...] przygotowywały masy - zgodnie z odpowiednim rytuałem oddawania czci poległym - do ponie­ sienia ofiary życia za nazistowskie ideały" . Z punktu widzenia podbitych krajów pomniki reprezentowały potęgę nowych władców, stano­ wiły dowód anektowania i panowania nad obcą przestrzenią. Przechodząc od generalnej wizji miasta do konkretnych form architektonicznych, schodzi­ my teraz na najniższy poziom, czyli styl i mate­ riał. Piotr Krakowski wyróżnia nurt półmodernistyczny, chłopsko-rękodzielniczy i neoklasyczny. Wraz z umacnianiem swojej władzy naziści eliminowali nurt półmodernistyczny, pozosta­ wiając monumentalno-klasyczny (przedmiot niniejszej analizy) i rękodzielniczo-rodzinny. Podstawowym materiałem budowlanym był kamień, uważany za najbardziej trwały budulec, który miał w postaci ruin świadczyć w przy­ szłości o potędze Rzeszy i oddziaływać na w i ­ dza . Kamień ciosany można również rozumieć jako metaforę jednostki poddawanej obróbce, ujednolicanej, powielanej i upodabnianej do innych jednostek, które razem mają tworzyć wielkie Niemcy. Kamień-jednostka stanowiłby więc podstawę, substancję pierwszą, z której się tworzy i na której się opiera budynek - państwo. Architektura miała być wyrazem „[...] rdzenności, prostoty, trwałości, wielkości, potęgi, ucie­ leśnienia niezłomnej siły i zdatności bojowej [...]" . Wymagało to więc nie tylko samej formy, ale również materiału, dość godnego, by mógł nieść takie właśnie przesłanie. Wrażenie solidno­ ści, trwałości i niezawodności potęgowane było przez ręczne dopracowywanie ich powierzchni i detali. Podkreślało to nieseryjność produkcji i jej charakter rzemieślniczy, elitarność i arystokratyczność. Budynki tak tworzone odróżniały się tym samym od jednorodnej pod względem surowca architektury przemysłowo-inżynierskiej. Próbowano w ten sposób stworzyć iluzję wspólnoty cechowej i substytut zanikających więzi lokalnych. Ukrywano jednocześnie ma­ sowość produkcji, by nie kojarzyła się z kapita­ lizmem, tworząc złudzenie jej rzemieślniczego pochodzenia. Sprawiało to tym samym wrażenie, że takie budownictwo jest naturalne i doskonale wkomponowane w system społeczny. Powielane było przekonanie, że służy ono tym, na których pracy się opiera i od których czerpie siłę i po­ twierdzenie prawomocności. Istotne jest w tym miejscu przypomnienie o dystansie koniecznym do ogarnięcia całości budowli i równocześnie do skutecznego jej oddziaływania. Najprostszym zabiegiem było wyizolowanie obszaru, w którym dana budowla pozbawiona byłaby konkurencji i miałaby monopol na szerzenie treści w niej tkwiących. Wykorzystywano do tego place oraz szerokie ulice, skierowane bezpośrednio na takie budynki i otwierające się na daną budowlę. Po­ tęgowało to wrażenie dominacji i władzy takich budowli, a podporządkowanie im całości po­ rządku urbanistycznego świadczyło jednoznacz­ nie o władzy i naczelnym znaczeniu w nich ucie­ leśnionych. Innym zabiegiem mającym na celu stworzenie monumentalności było zastosowanie specyficznego cokołu: obiegał całą konstrukcję, a jego masywność sprawiała, że budynek zyski­ wał na wielkości. Można było to odczytywać jako silnych i niezniszczalnych podstaw P. Krakowski, op.cit., s. 85. Wznoszenie budynków z kamienia dotyczyło tylko najbardziej reprezentacyjnych obiektów, w przypadku innych często stosowano zabieg polegający na pokrywaniu płytami kamiennymi konstrukcji żelbetowej, by stworzyć iluzję. Nie stosowano natomiast kamienia przy konstruk­ cjach techniczno-drogowych, gdzie wykorzystywano praktyczniej szy i tańszy beton. Ibid., s. 65. 20 21 22 20 21 władzy, systemu politycznego i całej I I I Rzeszy. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �17 Sztuka służebna Silne fundamenty, tak jak silne korzenie, są nie­ zbędne, by potęga mogła zaistnieć i trwać nie­ wzruszona wobec zwrotów dziejowych. „Duże powierzchnie ścian - oblicowane płytami ciosa­ nymi - miały w z m a g a ć zwartość architektury i ów jakiś twierdzowy, obronny jej charakter" . Masywność i spójność budynku miały symboli­ zować takie same cechy narodu niemieckiego. Forma budynku była narodem w miniaturze. Zwarta i jednorodna forma architektury miała odzwierciedlać jednocześnie zgodność i jedność narodu. Niezmienność i wieczność znajdowała odbicie w „absolutyzacji statycznych systemów ramowych i powierzchniowych co prowadziło do wyciszenia wszelkiego dynamizmu, wszel­ kiego wrażenia ruchu" Ruch mógłby sugero wać zmianę a tym samym możliwość utraty wła­ dzy do czego system w żaden sposób nie mógł dopuścić Miał bowiem trwać przez wieczność niezmienny i niewzruszony być ona rei em dla 23 24 y y> y p ludzi niczym fundament dla budynku Sugero­ wał stałość i Dewność przekonania do treści iakie wai siaiosc pewność przeKonama uo iresci, jaKie hnrlvnek oferował tvm którzv ero ocrladaia Prze konania r n dn irh J L n n ś H nikt i nie nie mooło Konania co ao cn słuszności nikt nic nie mogio podważyć, PO tym samym zacnwiaiaoy się kon­ strukcja całości systemu, j a r a n o się wprowadzić „jedną, w y r a ź n i e określoną jakosc w wyniKu świadomego redukowania wielowartosciowosci 23 24 25 Ibid., s. 65. Ibid., s. 65. Ibid., s. 66. m i ) im mminn znaczeniowych i wyrazowych" . Naczelnym celem tej eliminacji przeszłości i tworzenia „czy­ stego" i autentycznie niemieckiego stylu była chęć udowodnienia i przekonania oglądających, że stoją oto przed symbolem władzy i panowa­ nia, którego nie sposób do niczego porównać. System totalitarny potrzebował rzemieślnika, odtwórcy idei j u ż raz ustanowionej, nie artysty, nie wyemancypowanego wytwórcy. „Wszelkie żywiołowo ukształtowane mechanizmy życia zbiorowego miały zostać usunięte, a ich miejsce zająć miały formy zaprojektowane racjonalnie i funkcjonalnie" . Była to sztuka zniewolona i sprowadzona do rzemieślniczej dokładności i poprawności. Sztuka podporządkowana ideo­ logicznemu systemowi, który miał ją niemal­ że na utrzymaniu i żądał w zamian uległości i pomocy w krzewieniu przesłania narodowo-politycznego wśród rodaków o różnym gazowaniu i wierze w ideę nacjonalistyczną. Była to sztuka bogata w funkcje i cele polityczne pozbawiona jednak została celu nadrzędnego -bezinteresownej kontemplacji piękna 25 26 Fotografie architektury opisanej w tekście można obejrzeć na stronach Wydziału Kultury Urzędu Miej­ skiego Norymbergi, www.kubiss.de/kulturreferat/reichsparteitagsgelaende/stationen/stationen.htm W Broniewski, Sztuka świata, t. 9, Arkady, Warszawa 1996, s. 184. 26 �