https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b437c1aed3fe7fc293cbaa397bd58111.pdf 32225bb618d1c930da5365649585cdd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3466 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3249 Title A name given to the resource Wycinanki podwarszawskie Zofii Świderskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.31-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śledziewski, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I . Antoni Śledziewski WYCINANKI PODWARSZAWSKIE ZOFII ŚWIDERSKIEJ \*ш <m ш * П. 1. Z o f i a Swiderska przy m -m m m -*» m< m pracy. Zofia Swiderska z G o ź l i n a G ó r n e g o w g m i n i e Wilga jest obecnie j e d n ą z n a j c i e k a w s z y c h indywidualności artystycznych wśród wycinankarek Powiśla Otwocko-Garwolińskiego. Dla osób zajmujących się sztuką l u ­ d o w ą o p i n i a taka m o ż e b y ć nieco z a s k a k u j ą c a , ponie­ w a ż w y c i n a n k i S w i d e r s k i e j s ą s t o s u n k o w o m a ł o znane. W p r a w d z i e pewna ich liczba znajduje się w zbiorach m u z e ó w etnograficznych w Toruniu i Warszawie, muze­ ó w o k r ę g o w y c h w P ł o c k u i Siedlcach oraz w m u z e u m r e g i o n a l n y m w Ł u k o w i e i w z o r c o w n i C e p e l i i , ale n i e upoważniają one, b y ć m o ż e , do f o r m u ł o w a n i a takiej opinii. Ponadto n i e k t ó r e w y c i n a n k i Zofii Swiderskiej s p r z e d t r z e c h l u b c z t e r e c h l a t w z b u d z a j ą w e m n i e szereg wątpliwości i wyjaśnię dalej dlaczego. Ale właśnie około d w ó c h lat t e m u n a s t ą p i ł dosyć istotny zwrot w jej w y c i n a n k a r s k i e j t w ó r c z o ś c i . Przemiana ta, polega­ j ą c a na świadomym p o w r o c i e do d a w n y c h wzorów, pozwala m i e ć nadzieję, że istnieje m o ż l i w o ś ć u t r z y m a ­ nia lub nawet p r z y w r ó c e n i a stricte tradycyjnego w y ­ cinankarstwa, jeżeli t y l k o znajdzie się f o r m ę w s p ó ł p r a ­ cy w y c i n a n k a r e k z l u d ź m i ś w i a d o m y m i i s t o t y w y c i n a n ­ ki, znającymi tradycyjne formy regionalne. Zofia Swiderska wycina od młodości. Urodziła się 8 k w i e t n i a 1899 r . w S z y m o n i e w i c a c h , g m . S o b i e n i e - J e ziory, a w i ę c w c e n t r u m P o w i ś l a Otwocko-Garwolińskiego, ż y w e g o w t e d y o ś r o d k a w y c i n a n k a r s t w a . M a t k a jej, A n t o n i n a Ciara z d o m u Kasprzak, urodzona około 1880 r o k u w Z a m b r z y k o w i e w t e j ż e g m i n i e , b y ł a t a k ? e — i to podobno szeroko z n a n ą — w y c i n a n k a r k ą , a po- nadto h a f t o w a ł a i r o b i ł a ł a d n e p i s a n k i . Jej pracami artystycznymi i n t e r e s o w a ł y się ó w c z e s n e społeczne orga­ nizacje m ł o d z i e ż o w e i kobiece. Zofia Swiderska p a m i ę t a , ż e jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą m a t k a j e j b y ł a k i l k a k r o t n i e zapraszana, n a j a k i e ś z e b r a n i a i w y ­ s t a w y do W a r s z a w y n a u l . K o p e r n i k a , - g d z i e z a w o z i ł a w t e d y swoje w y c i n a n k i , hafty i pisanki. W e d ł u g o p i n i i Swiderskiej — najstarszej z siedmiu c ó r e k Antoniny Ciary — ż a d n a z nich nie d o r ó w n u j e zdolnościami arty­ s t y c z n y m i swojej matce, c h o ć jedna z sióstr, mieszka­ j ą c a obecnie w e w s i W r o c k i w w o j . t o r u ń s k i m , jest zdolną h a f c i a r k ą z a j m u j ą c ą się w y k o n y w a n i e m f r y w o litek, s z y d e ł k o w a n i e m itp. Wyniosła więc z d o m u Swiderska artystyczne zain­ teresowania i d o ś w i a d c z e n i e w y c i n a n k a r s k i e swojej mat­ k i . Piszę ś w i a d o m i e o zainteresowaniach artystycznych, p o n i e w a ż S w i d e r s k a od n a j w c z e ś n i e j s z e j m ł o d o ś c i sporo uwagi poświęca „ r y m o w a n i u " , t j . u k ł a d a n i u wcale zgrab­ nych satyrycznych w i e r s z y k ó w ; dosyć wcześnie za­ c z ę ł a r ó w n i e ż w y s t ę p o w a ć w a m a t o r s k i m t e a t r z y k u oraz ś p i e w a ć w k o ś c i e l n y m c h ó r z e i k o n t y n u o w a ł a te z a j ę ­ cia p r z e z k i l k a l a t , n a w e t j a k o m ę ż a t k a . M i a ł a i m a d o t y c h c z a s z n a k o m i t ą p a m i ę ć ; d z i ś jeszcze p o t r a f i o d ­ t w o r z y ć c a ł e m o n o l o g i i p a r t i e s w o i c h r ó l ze s z t u k w y ­ s t a w i a n y c h w czasie p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j l u b po wyzwoleniu. Recytuje i śpiewa c h ę t n i e . A l e przede wszystkim wycina. 1 Początki jej m i a ł a 10, m o ż e wycinankarstwa sięgają czasów, gdy 11 l a t . W t e d y n a ś l a d o w a ł a m a t k ę . 11 31 I �II. 3. Lalka, w y m . 28 X 14,5 c m . I I . 4. Lalki podwójne z czterema stawy, w y m . 28 X 22 c m . l i s t o p a d a 1919 r . w y s z ł a za m ą ż za A n d r z e j a S w i d e r ­ skiego i z a m i e s z k a ł a w G o ź l i n i e G ó r n y m o d d a l o n y m od S z y m o n i e w i c z a l e d w i e o 4 k m . P r z e z p e w i e n czas w y ­ c i n a ł a n a d a l d l a siebie i d l a i n n y c h k o b i e t , a ż d o czasu gdy strojenie izb stało się niemodne. A l e — j a k .wspo­ m i n a — l u b i ł a czasem p o w y c i n a ć c o ś „z g ł o w y " , za­ r ó w n o d l a s i e b i e , j a k i d l a k o g o ś z r o d z i n y l u b po p r o s t u po t o , a b y p o k a z a ć t o d z i e c i o m s z k o l n y m . W o k ­ r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m w y c i n a ł a jeszcze c z a s a m i i s t r o i ł a w y c i n a n k a m i s w o j ą i z b ę . P o w o j n i e do w y c i n a n k a r s t w a w r ó c i ł a s t o s u n k o w o p ó ź n o , p o n i e w a ż n i e d o t a r ł y do n i e j wiadomości o organizowanej w 1956 r o k u wystawie sztuki ludowej p o w i a t ó w Garwolin i R y k i , a potem w r o k u 1963 w y s t a w i e w y c i n a n e k k o ł b i e l s k i c h i z P o w i ś l a O t w o c k o - G a r w o l i ń s k i e g o . Dopiero na p r z e ł o m i e lat sześć­ d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h d o w i e d z i a ł a się, że w o d - 32 kogutami •»>»»» «»:eceeeee u pod­ ««««C'C жтхт �П. 5. Lalka z dwoma kogutami, w y m . 26 X 17 c m . I I . 6. Lalki kogutami u podstawy, w y m . 28 X 19,5 c m . d a l o n y c h o p a r ę k i l o m e t r ó w od G o ż l i n a Sobieniach K i e l czewskich m i e s z k a j ą d w i e kobiety, k t ó r y c h wycinanki b y ł y j u ż na w y s t a w a c h i s ą t e r a z k u p o w a n e p r z e z m u z e a i W y d z i a ł K u l t u r y Prezydium W R N w Warszawie. Fakt, że k t o ś interesuje się d a w n y m i w y c i n a n k a m i , z m o b i l i ­ z o w a ł j ą do p r a c y . N a j p i e r w , , p r z y p o m i n a ł a " sobie s w o j e stare w z o r y , w y c i n a j ą c po p r o s t u z b i a ł e g o p a p i e r u , j a k i m i a ł a pod ręką, a potem poprosiła mieszkającą w Piastowie córkę o kupienie kolorowego papieru glans o w a n e g o . W n i e d ł u g i m czasie j e j w y c i n a n k i znalazły się w d o m u k u l t u r y w G a r w o l i n i e , a w r o k u 1973 n a konkursie i pokonkursowej w y s t a w i e sztuki ludowej po­ łudniowego Mazowsza, zorganizowanej w Garwolinie przez W y d z i a ł K u l t u r y P r e z y d i u m W R N w W a r s z a w i e , przy współudziale w y d z i a ł ó w o ś w i a t y i k u l t u r y rad na­ rodowych w Garwolinie, Grodzisku Maź., Grójcu, M i ń s k u podwójne z dwoma o 33 �Maz., O t w o c k u , Piasecznie i W o ł o m i n i e . N a w y s t a w i e tej Ś w i d e r s k a o t r z y m a ł a j e d n ą z trzech pierwszych nagród, a w tekście katalogu wystawy już wtedy została określo­ na jako jedna z n a j w y b i t n i e j s z y c h w y c i n a n k a r e k . 2 Z p o c z ą t k u w y c i n a ł a tradycyjne, grubo cięte lalki, koguty i gwiazdy. A l e S w i d e r s k a jest o b d a r z o n a w y j ą t ­ k o w y m temperamentem twórczym, lubi eksperymento­ w a ć i p o s z u k i w a ć . S z u k a j ą c coraz to n o w y c h w z o r ó w — c h y b a n i e bez s u g e s t i i k o g o ś z k r ę g u o d b i o r c ó w , bo wycinanki s w o j e c h ę t n i e p r z e k a z y w a ł a do s z k o ł y , na p l e b a n i ę , do ś w i e t l i c i o f i a r o w y w a ł a z n a j o m y m — za­ częła w p r o w a d z a ć elementy naturalistyczne i obce m i e j ­ s c o w e j t r a d y c j i , j a k n p . wiewiórki i zajączki, chabry, wisienki i t p . ( i l . 2), a do t r a d y c y j n y c h g w i a z d u l e p s z e ­ nia techniczno-artystyczne w postaci r ó w n y c h , o k r ą g ł y c h „okienek", w y k o n y w a n y c h przy pomocy biurowego dziurk a c z a ( i l . 15). Zofię S w i d e r s k ą i jej w y c i n a n k i znam od ponad pięciu lat. G d y w ś r ó d jej n o w y c h p o m y s ł ó w z a c z ą ł e m d o s t r z e g a ć e l e m e n t y o d d a l a j ą c e te w y c i n a n k i o d miejsco­ wej t r a d y c j i , a s t w a r z a j ą c e p e w i e n t y p w y c i n a n k i — by t a k rzec — a u t o r s k i e j , i n d y w i d u a l n e j , z a c z ą ł e m z a c h ę ­ c a ć i c h a u t o r k ę do p o w r o t u d o f o r m t r a d y c y j n y c h . B e z w a h a n i a o d r z u c i ł a S w i d e r s k a d z i u r k a c z , ale n i e m o g ł a rozstać się z w i e w i ó r k a m i , zajączkami, chabrami i w i ­ sienkami, k t ó r e nadal, obok k o g u t k ó w i lalek, w p r o w a ­ d z a ł a do s w o i c h g w i a z d , p o n i e w a ż w i e l e o s ó b ceniło i ceni w ł a ś n i e w y c i n a n k i z tego r o d z a j u m o t y w a m i . P r z y j e c h a ł e m k i e d y ś do S w i d e r s k i e j ze s p o r ą k o l e k c j ą wycinanek z Powiśla Otwocko-Garwolińskiego, z lat 1956—63, w t y m z w y c i n a n k a m i w y k o n a n y m i p r z e z A n n ę Sabałę i Rozalię Kowalczyk z Zambrzykowa, wycinank a r k i o d d a w n a w y s o k o cenione przez S w i d e r s k ą ; b y ł y one n i e m a l r ó w i e ś n i c a m i j e j m a t k i , urodzonej t a k ż e w Z a m b r z y k o w i e . Ponadto p o k a z a ł e m jej stare w y c i n a n k i ^ p o d w a r s z a w s k i e " r e p r o d u k o w a n e w Wycinance ludowej J ó z e f a G r a b o w s k i e g o oraz w 4 n u m e r z e „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " z 1962 r. O c z y w i ś c i e , p o k a z y w a n y m w y c i n a n ­ k o m t o w a r z y s z y ł o d p o w i e d n i komentarz. Swiderska szyb­ k o p o j ę ł a i s t o t ę s p r a w y i p r z y p o m n i a ł a .sobie s t a r e w z o ­ r y , k t ó r e , j a k jej się z d a w a ł o , nie m o g ł y teraz b y ć j u z m o d n e i d l a t e g o p o s z u k i w a ł a n o w o ś c i . N i e d ł u g o po t y m s p o t k a n i u o t r z y m a ł e m o d Ś w i d e r s k i e j o k o ł o 40 w y c i ­ nanek, z k t ó r y c h ponad p o ł o w ę s t a n o w i ł y różne poje­ dyncze i p o d w ó j n e l a l k i , p a r y k o g u t ó w oraz k o m p o z y ­ cje l a l e k i k o g u t ó w d o s y ć p o d o b n e do t y c h , k t ó r e w y c i ­ nały Kowalczykowa i Sabałowa z Zambrzykowa. A l e od razu w t y c h w y c i n a n k a c h S w i d e r s k i e j z a z n a c z y ł się j e j w ł a s n y , i n d y w i d u a l n y s t y l . P r z y z a c h o w a n i u t e j sa­ m e j , o g ó l n e j f o r m y k o g u t ó w czy l a l e k w y r a ź n i e w i d o c z ­ n y jest w ł a ś c i w y j e j o d r ę b n y i samodzielny s p o s ó b zdo­ bienia ich p ł a s z c z y z n y przy pomocy e l e m e n t ó w także p o w s z e c h n i e t u t a j z n a n y c h , ale k o m p o n o w a n y c h w u k ł a ­ dy nieco inne, h a r m o n i j n i e dostosowane do w i e l k o ś c i płaszczyzny. Nawet te lalki, k t ó r e w y d a j ą się b y ć pra­ w i e p o w t ó r z e n i e m n i e k t ó r y c h l a l e k S a b a ł o w e j czy K o w a l c z y k o w e j , zawsze r ó ż n i ą się nieco o d t a m t y c h k s z t a ł ­ t e m i przede w s z y s t k i m sposobem a ż u r o w a n i a ich p ł a s z ­ czyzny i t r a k t o w a n i a r ó ż n y c h s z c z e g ó ł o w y c h e l e m e n t ó w . P o n a d t o p e w n e f o r m y p o d w ó j n y c h lalek z kogutkami o r a z kogutów na płotkach nie b y ł y m i d o t ą d znane w o g ó l e , c h o ć i c h z w i ą z e k z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą jest n i e ­ w ą t p l i w y . N i e b y ł y to w i ę c kopie w y c i n a n e k , k t ó r e ] e j w t e d y p o k a z y w a ł e m , ale jej w ł a s n e p o m y s ł y odpowiada­ j ą c e j e d y n i e o g ó l n e m u c h a r a k t e r o w i w y c i n a n e k z tego terenu, t j . takich, j a k i e z n a j d u j ą się w zbiorach k r a k o w ­ skiego m u z e u m etnograficznego oraz tych, k t ó r e z o s t a ł y w y k o n a n e w l a t a c h 1956—63 p r z e z w y c i n a n k a r k i z Z a m b ­ r z y k o w a , Z u z a n o w a i S o b i e ń J e z i o r , a k t ó r y c h c z ę ś ć po w y s t a w i e w G a r w o l i n i e z n a l a z ł a się w zbiorach P a ń s t w o ­ 3 wego Etnograficznego w Warszawie, gdzie się znajdują. P r z y g o t o w u j ą c w u b i e g ł y m roku dla W y d z i a ł u K u l t u r y i S z t u k i U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w S i e d l c a c h 50 e g z e m p ­ l a r z y a l b u m u z a w i e r a j ą c e g o po 25 o r y g i n a l n y c h w y c i ­ n a n e k l u d o w y c h z w o j . siedleckiego b y ł e m w s t a ł y m k o n t a k c i e ze S w i d e r s k ą — i i n n y m i w y c i n a n k a r k a m i z Powiśla Otwocko-Garwolińskiego (które w większej części leży obecnie w granicach w o j . siedleckiego) — i miałem wtedy możliwość dosyć dokładnego poznania j e j t e c h n i k i w y c i n a n i a oraz o k o l i c z n o ś c i , w j a k i c h r o ­ dziły się n i e k t ó r e formy wycinanek. D o a l b u m u tego w y k o n a ł a Swiderska p o n a d 200 wycinanek, a w i ę c ilość, k t ó r a pozwala j u ż na o c e n ę c a ł e g o j e j dotychczasowego d o ś w i a d c z e n i a i d o r o b k u oraz r ó ż n o r o d n o ś c i w y k o n y w a n y c h f o r m i stosowanych mo­ t y w ó w zdobniczych. Wszystkie w y c i n a n k i Swiderskiej, tak jak wszystkie wycinanki z Powiśla Otwocko-Garwo­ l i ń s k i e g o , są j e d n o b a r w n e , a j e d y n y m i e l e m e n t a m i zdob­ niczymi p o w i e r z c h n i k o g u t k ó w i lalek są odpowiednio k o m p o n o w a n e u k ł a d y d r o b n y c h w y c i ę ć . W ś r ó d tej d u ż e j kolekcji najczęściej w y s t ę p u j ą c y m i i najciekawszymi for­ m a m i są — t a k t y p o w e dla tego t e r e n u — k o g u t k i i lalki w różnych kombinacjach. Wśród wykonywanych obecnie wycinanek Swiderskiej szczególnie interesują­ ce, b a r d z o s t a r a n n e p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m i h a r ­ m o n i j n e w o g ó l n e j k o m p o z y c j i s ą j e j koguty podwójna („całujące s i ę " ( i l . 13), k t ó r y c h podstawę stanowi p o z i o m y , bogato a ż u r o w y f r y z b ę d ą c y rozbudowanym i dalece j u ż p r z e k s z t a ł c o n y m p ł o t k i e m , na j a k i m stoją n i e k t ó r e w c z e ś n i e j s z e koguty z P o w i ś l a , w s z c z e g ó l n o ś c i Anny Sabały z Zambrzykowa i Zofii Grzędy z Sobień Kiełczewskich. Drugą, również interesującą formą tych w y c i n a n e k s ą p o j e d y n c z e i p o d w ó j n e lalki, b a r d z o c z ę s t o ł ą c z o n e z kogutami i p o s i a d a j ą c e ś m i a ł e , o d c h o d z ą c e od n a t u r a l i z m u k s z t a ł t y ( i l . 3—6, 8). W s z y s t k i e wycinanki Świderskiej — tak zresztą jak wycinanki z Powiśla Ot­ wocko-Garwolińskiego w ogóle — m o ż n a by sklasyfiko­ w a ć w cztery podstawowe g r u p y , z k t ó r y c h k a ż d a jest jeszcze z r ó ż n i c o w a n a w e w n ę t r z n i e i d a j e s i ę u p o r z ą d k o ­ w a ć w e d ł u g dalszych, szczegółowych rozróżnień. 4 Tymi koguty, nia czterema gwiazdy się w y r a ź n i e 1 — lalki podstawowymi i drzewka pięć pojedyncze grupami {rózgi). Wśród następujących bez kogutów, będą: lalek lal':i, wyróż­ odmian: o rękach wygiętych ł u k o w a t o i o p u s z c z o n y c h w d ó ł ( i l . 3) 2 — l a l k i p o j e d y n c z e , k t ó r y c h p o d n i e s i o n e do g ó r y r ę c e p r z e c h o d z ą nad g ł o w ą w p a r ę p o ł ą c z o n y c h dzio­ bami kogutóu; (forma typowa dla wycinanek k o ł b i e l s k i c h i z P o w i ś l a O t w o c k o - G a r w o l i ń s k i e g o ( i l . 5) 3 — lalki podwójne („tańczące"), których podniesione d o g ó r y r ę c e n i e p r z e c h o d z ą w p a r y k o g u t ó w , lecz z e w n ę t r z n e pozostają wolne, a w e w n ę t r z n e są po­ ł ą c z o n e ze s o b ą 4 — lalki p o d w ó j n e z kogutkami nad głową, będące po­ niekąd rytmicznym powtórzeniem lalek pojedyn­ c z y c h z k o g u t k a m i , ale o d t a m t y c h d o s y ć r ó ż n e w k s z t a ł t a c h ( i l . 8) 5 — l a l k i p o d w ó j n e , k t ó r y c h podniesione do g ó r y r ę c e n i e p r z e c h o d z ą w p a r y k o g u t ó w , lecz s ą p o ł ą c z o n e j a k w t a ń c u ( o d m i a n a 3), a k o g u t y — d w a l u b c z t e r y — s t a n o w i ą i c h p o d s t a w ę , ( i l . 6). Różnice w k s z t a ł t o w a n i u podstawy pozwalają wydzie­ lić d w a w a r i a n t y w y c i n a n e k t e j g r u p y : a — l a l k i sto­ j ą c e n a c z t e r e c h k o g u t a c h ( i l . 4), b — l a l k i s t o j ą c e na d w ó c h kogutach, d w u k r o t n i e większych od k o g u t ó w po­ c z w ó r n y c h ( i l . 6). aż 34 Muzeum do d z i ś T e p i e r w s z e s ą c i ę t e w / g t r z e c h osi s y m e t r i i o d góry do tylko wysokości płotka (który zawsze jest cięty �7 II. 7. Dwa kogutki, wym. 10X20,5 cm. I I . 8. L,alki podwójne z kogutami, wym. 19X29 cm. �П. 9. Dwa koguty, w g . j e d n e j , g ł ó w n e j osi s y m e t r i i ) , a w i ę c d w i e s y m e t ­ ryczne p o ł o w y lalki o d p o w i a d a j ą dwóm symetrycznie u s t a w i o n y m k o g u t o m (boczne osie s y m e t r i i b i e g n ą p r z e z ś r o d e k l a l k i ) . L a l k i t y p u „ b " c i ę t e s ą w e d ł u g t r z e c h osi s y m e t r i i t y l k o do w y s o k o ś c i k o g u t ó w , k t ó r e j u ż w ; a z z p o d s t a w ą ( p ł o t k i e m ) cięte są t y l k o w g . jednej (głównej) osi s y m e t r i i , a p a r a s y m e t r y c z n y c h k o g u t ó w o d p o w i a d a parze s y m e t r y c z n y c h lalek. K o g u t y p o d w ó j n e s ą ponadto a ż u r o w a n e , podczas gdy o p o ł o w ę mniejsze k o g u t y po­ c z w ó r n e nie d a j ą j u ż takiej m o ż l i w o ś c i i p ł a s z c z y z n a i c h p o z o s t a j e n i e o r n a m e n t o w a n a . Jest t o b a r d z o ś m i a ł e i ciekawe p o ł ą c z e n i e d w ó c h w y c i n a n e k , w g r u n c i e rze­ czy s a m o d z i e l n y c h , p o n i e w a ż k o g u t y t a k i e — i to za­ r ó w n o p o d w ó j n e j a k i p o c z w ó r n e — w postaci z u p e ł n i e p o d o b n e j , w y s t ę p u j ą j a k o w y c i n a n k i o d r ę b n e ( n p . i l . 7, U). W ś r ó d kogutów l u b w y c i n a n e k , w k t ó r y c h koguty s ą m o t y w e m d o m i n u j ą c y m , w y r ó ż n i ć m o ż n a cztery n a s t ę p u ­ jące odmiany: 1 — koguty podwójne („całujące się") stojące na sto­ sunkowo wąskiej i skromnie a ż u r o w a n e j podsta­ w i e , k t ó r y c h c a ł y t u ł ó w i szyja p o z o s t a j ą bez j a ­ kichkolwiek w y c i ę ć , a j e d y n i e z b l i ż o n y do koła ogon posiada p i ę ć l u b siedem p r o s t y c h , p i o n o w y c h lub lekko skośnych wycięć tworzących m o t y w zbli­ ż o n y do k o ł a ( i l . 9) 2 — k o g u t y p o d w ó j n e (znacznie w i ę k s z e ) s t o j ą c e na bo­ gato a ż u r o w a n e j p o d s t a w i e i a ż u r o w a n e w z d ł u ż t u ­ ł o w i a i szyi, k t ó r y c h f a n t a z y j n i e w y g i ę t e ogony złożone są z jednego l u b d w ó c h d r o b n o s t r z ę p i o n y c h p i ó r ( i l . 13) 3 — kompozycje pasowe złożone z dwóch połączonych p i o n o w o f r y z ó w , z k t ó r y c h k a ż d y s k ł a d a s i ę z czte­ r e c h l u b s z e ś c i u k o g u t ó w o d d z i e l o n y c h od siebie w ą s k ą , s k r o m n i e a ż u r o w a n ą p o d s t a w ą , a oba pasy k o g u t ó w s t o j ą n a f r y z i e szeroko i b o g a t o a ż u r o w a ­ nym 4 — k o m p o z y c j e pasowe z ł o ż o n e aż z czterech par t ó w umieszczonych nad s o b ą p i ę t r o w o , k t ó r y c h stawy 36 stanowią dosyć szerokie i bogato kogu­ pod­ ażurowane w y m . 12 X 28 fryzy cm. (plotki), takie jak przy parach kogutów od­ m i a n y d r u g i e j ( i l . 10) Gwiazdy Świderskiej występują w dwóch zasadniczych odmianach t j . : 1 — j a k o g w i a z d y o k r ą g ł e ( k o ł a ) ( i l . 15) 2 — j a k o g w i a z d y „ r o g o w e " ( k w a d r a t y ) ( i l . 12), k t ó r y c h miejscowa nach i nazwa wywodzi izb zawieszane były się stąd, że zwykle rogami dołu, a nie jak k w a d r a t y , t j . równolegle ścian. W y s t ę p u j e rych formą wody mają tutaj wyjściową także odmiana jest koło, kształt gwiazd ośmio ale lub na ścia­ do góry do linii gwiazd, k t ó ­ których ob­ szesnastopro- miennych. W y c i n a n k i grupy ostatniej, czyli drzewka, nie w y ­ różniają się a n i ilościowo ani j a k o ś c i o w o w dotychcza­ s o w y m d o r o b k u a r t y s t y c z n y m Ś w i d e r s k i e j . S ą to n a j ­ c z ę ś c i e j s t o s u n k o w o d u ż e g o f o r m a t u ( o k o ł o 30 X 20 c m ) p o ł ą c z e n i a k o g u t ó w i r ó ż n y c h m o t y w ó w r o ś l i n n y c h , ale tak już odrealnionych, że m a ł o p r z y p o m i n a j ą c y c h drzew­ ko. W tej grupie m o ż n a w y r ó ż n i ć t y l k o d w i e o d m i a n j , tj. z dominującym lub wyłącznym motywem roślinnym, albo z dominującym motywem kogutów. Podsta­ w ą drzewek drugiej o d m i a n y są z w y k l e t a k ż e dwa l u b cztery k o g u t y s t o j ą c e na a ż u r o w y m pasie. O s o b n ą i wg. innych kryteriów wydzieloną grupę wycinanek Swiderskiej, s t a n o w i ą miniaturowe koguty i lalki w po­ staci dh'.gich a wąskich fryzów. Świderska wy­ k a z a ł a się t u t a j z n a k o m i t ą t e c h n i k ą cięcia, s t o s u j ą c -adziwiającą rozmaitość form. Niektóre z tych fryzów ma­ ją zaledwie po dwa i pół centymetra szerokości, d ł u g o ś ć i c h k s z t a ł t u j e s i ę w g r a n i c a c h 20—25 c m , z cze­ go n a a ż u r o w a n ą p o d s t a w ę p r z y p a d a z a l e d w i e 1 c-n, a n a w y c i ę c i e pasa k o g u t k ó w , t y l k o p ó ł t o r a c e n t y m e t r a . Wycinanki Świderskiej, a szczególnie koguty i lalki, r e p r e z e n t u j ą stosunkowo d u ż ą rozmaitość f o r m i róż­ n o r o d n o ś ć m o t y w ó w zdobniczych. S ą przy t y m w y k o ­ n y w a n e bardzo starannie pod w z g l ę d e m technicznym, m i m o że Ś w i d e r s k a nie jest s t a ł y m d o s t a w c ą do S p ó ł ­ dzielczego Zrzeszenia W y t w ó r c ó w R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o (jest j e g o c z ł o n k i e m od l i s t o p a d a 1974 i . ) k t ó r e stawia pewne w y m a g a n i a techniczne, choć — jak �П. 10. Koguty, w y m . 27 X 17,5 c m . П. 11. Szla­ czek, w y m . 5 X 20 c m . П. 12. G w i a z d o r o g o i i ' a . w y m . 20 X 20 c m . mi się zdaje — nie stawia r ó w n y c h im wymagań etno­ graf iczno-artystycznych. W y c i n a n k a r s t w u s w e m u S w i d e r s k a oddana jest c a ł ą d u s z ą . W y c i n a n i e d l a z a r o b k u , bo j e s t s y t u o w a n a b a r ­ dzo d o b r z e , ale w y ł ą c z n i e d l a p r z y j e m n o ś c i . O p o w i a d a ­ ł a m i , j a k t o po m o j e j u n i e j w i z y c i e z k o l e k c j ą sta­ r y c h w y c i n a n e k , d ł u g o w n o c y n i e m o g ł a z a s n ą ć , bo przypominała sobie w s z y s t k i e s t a r e w z o r y . Wreszcie w s t a ł a i p a r ę n o c n y c h godzin s p ę d z i ł a na wycinaniu d a w n y c h k o g u t ó w i lalek. Gdy się jej nie podobały, to n i s z c z y ł a j e bez w a h a n i a i p r ó b o w a ł a z r o b i ć ł a d n i e j ­ sze. Jest w y m a g a j ą c a w s t o s u n k u do siebie s a m e j i c i e ­ szy s i ę , g d y j e j w y c i n a n k i w z b u d z a j ą z a i n t e r e s o w a n i e . Brała udział w konkursach i wystawach wojewódzkich w l a t a c h 1976, 77 i 79 o r g a n i z o w a n y c h w S i e d l c a c h i Ł u ­ k o w i e , gdzie o t r z y m y w a ł a t y l k o pierwsze i d r u g i e na­ grody. W p r a w d z i e w r o k u u b i e g ł y m na d u ż y m o g ó l n o ­ polskim konkursie w Toruniu otrzymała tylko wyróż­ n i e n i e , ale, j a k i n f o r m o w a ł a m n i e z a r a z po wysłaniu s w o i c h p r a c , a jeszcze z n a c z n i e p r z e d d e c y z j ą j u r y , w y ­ c i n a n k i te b y ł y w y k o n a n e w p o ś p i e c h u i m i a ł y w z o r y , z k t ó r y c h nie b y ł a zadowolona. Ponadto znaczna ich część u l e g ł a w drodze l i c z n y m uszkodzeniom (informacja organizatorów konkursu), co prawdopodobnie miało w p ł y w n a i c h o g ó l n ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . W r o k u 1977 otrzymała Swiderska odznakę Zasłużonego Działacza K u l ­ t u r y , a w r o k u 1979 n a g r o d ę W o j e w o d y S i e d l e c k i e g o . Jest z w e r y f i k o w a n y m twórcą ludowym i od kwietnia 1975 r o k u o t r z y m u j e s t a ł ą e m e r y t u r ę . O d czasu, g d y za­ częła p o n o w n i e w y c i n a ć , m i e s z k a n i e jej jest stale ude­ korowane wycinankami, które spotkałem także wiszące w szkole i U r z ę d z i e G m i n n y m w S o b i e n i a c h - J e z i o r a c h . 37 Г �II. 13. Koguty podwójne, kami Ponieważ nanek wiele wykazuje z „całujące wyciętymi wykonywanych podstawową zebrane dują się w wałem Jestem w Muzeum je tutaj bowiem kontynuujące „okolicach wzory jej że matki i Franciszki nią zalii Kowalczyk mej kategorii wycinanek, które wyci­ wycinankami, bieżącego stulecia w wycinankami przekonany, z podwarszawskich" Etnograficznym również przez tożsamość które w pierwszym dziesięcioleciu stały s i ę " , w y m . 19 X 27 c m . 11. 14. Chabry, ś r . 22 c m . I I . 15. d z i u r k a c z e m , ś r . 24,5 c m . I I . 16. Szlaczek, w y m . 3 X 20 c m . Krakowie, Połosak zo­ Anny należą j e d y n i e przez do dokumentacji wskazują naz­ karek z Powiśla tej sa­ brak do­ Ich na n i e w ą t p l i w ą Swiderskiej Ro­ terenowej „podwarszawskimi". kami Swiderskiej Sabały, nie znaj­ podwarszawskimi. wycinanki oraz i kładnej bieli. Wystarczy reprodukowane jak w nazwane formy dziur­ zostały i elementy współczesnych Otwocko-Garwolińskiego porównać niektóre koguty z podobnymi „Wycinance z ogól­ zdobnicze wspólnotę zarówno z wycinan­ i innych w Muzeum Etnograficznym nymi Gwiazda formami w Krakowie ludowej" J. wycinan­ i okolic Koi- i lalki tutaj znajdującymi się i reprodukowa­ Grabowskiego. P R Z Y P I S Y 1 P u ś ć konia na t r a w ę , niechaj nie a d a j m u o b r o k u , bo m u s i ę j e ś ć chce. Dziewczyno moja, b ą d ź ulubiona, daj m i b u z i a k a , b ę d z i e s z s ł a w i o n a . N i e d a m b u z i a k a , bo s i ę S e j m d o w i e , jeszcze b u z i a k a m i u p a ń s t w o w i . P a ł a c K u l t u r y zdobi stolicę, s p o j r z ę do g ó r y , p i ę t e r n i e z l i c z ę . Ach, j a k i wielki, dobra technika, t u dołożona praca rolnika. Czego u c z e n i d z i ś d o k o n a l i , d z i w i ą się starzy, d z i w i ą się m a l i . K ł a d ą s i ę do s n u , a P a n i e ś w i ę t y , na r a n o k o ś c i ó ł j u ż p r z e s u n i ę t y . N i e z n a l i o j c o w i e , nie z n a l i d z i a d y , jakie m y m a m y dziś autostrady. P r z e p i ę k n e szosy, w y g o d y w s z ę d z i e , p e w n i e u m i e r a ć , to żal n a m b ę d z i e Z G o ź l i n a p r z e z W i l g ę na D ę b l i n j a d ę i oto w i d z ę t u a u t o s t r a d ę . Polska L u d o w a n a m to z r o b i ł a , drepce, a dołożyła r ą k c h ł o p s k a siła. Za s a n a c y i b y ł y u r o k i , dziś odskoczyły gdzieś w ciemne m r o k i . C h o ć b y z a p r z ę g l i d z i s i a j sto k o n i , k o ł t u n a z u r o k i e m już nie dogoni. D o b r z e ż y j e m y d z i s i a j na ś w i e c i e , osiem d z i e s i ą t e k s k o ń c z y ł a m przecie, a jeszcze w y t n ę i t o i o w o , nawet z a ś p i e w a m , czuję się zdrowo. A . B l a c h o w s k i , Sztuka ludowa południowego Ma­ z o w s z a — k a t a l o g w y s t a w y p o k o n k u r s o w e j , 1973 r. s. 18 M a t k a Z o f i i S w i d e r s k i e j b y ł a starsza od A n n y Sa­ b a ł y o ca 2 l a t a , a od R o z a l i i K o w a l c z y k o b l i s k o V l a t . M i e s z k a j ą c w tej samej wsi z n a ł y n a w z a j e m swoje w y ­ cinanki. D w i e p a r y t a k i c h k o g u t k ó w , z n a j d u j ą c y c h się obec­ nie w z b i o r a c h P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w Warszawie, było reprodukowanych w numerze „ P o l ­ s k i e j S z t u k i L u d o w e i " , R. X V I , 1962, n r 4, s. 226, i l . 13 i 14. ф 2 3 4 Fot.: J . Swiderski, il. 2—16 38 �