https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f07c958c67e08c65a4d02d763a0eb92.pdf ced7183776c4ee2c2d840a131b75b261 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:840 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:772 Title A name given to the resource Kontakty handlowe wsi / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.31-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosława Cecylia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 MIROSŁAWA CECYLIA DROZD KONTAKTY HANDLOWE WSI Przedmiotem naszych rozważań będą k o n t a k t y handlowe w s i . Ściślej, zmieniający się układ powiązań między społecznością wiejską ( i w j e j obrębie) a i n n y m i g r u p a m i społecznymi, o p a r t y o wzajemną wymianę produktów i usług. Chcemy zwrócić uwagę na niektóre — najbardziej charakterystyczne — powtarzające się t y p y t y c h kontaktów i n a instytucje wykształcone w e wcześniejszych okresach historycznych, zanikające w ciągu X X w i e k u l u b też zachowujące pewne znaczenie nieomal d o cza­ sów n a m współczesnych, wywierające na te stosunki wiejskie wpływ, a równocześnie stanowiące i c h odbicie. W opracowaniach historyków i ekonomistów pojęcie handel występuje w 2 znaczeniach, a mianowicie: a) j a k o zespół czynności w y m i a n y bez­ pośredniej między producentem i konsumentem, b) j a k o zawodowo w y k o ­ n y w a n a czynność pośrednictwa w w y m i a n i e dóbr celem zdobycia z y s k u . W h i s t o r i o g r a f i i polskiej m a m y szereg prac poświęconych h a n d l o w i profesjonalnie wykształconemu i rozwiniętemu w miastach, posiadającemu silną i spójną organizację wewnętrzną o zasięgu i znaczeniu międzynaro­ d o w y m . W r o z w o j u gospodarczym k r a j u ważną rolę odgrywa również h a n d e l obejmujący najbliższe zaplecze miasta czy miasteczka, bezpośred­ nią wymianę dóbr i usług pomiędzy m i a s t e m a wsią i między w s i a m i , pomiędzy k u p c e m rzemieślnikiem, chłopem. Od uczestnictwa chłopów w t e j w y m i a n i e zależały r o z m i a r y p r o d u k c j i rzemieślniczej i o b r o t y k u p ­ ców, a w okresie w z r o s t u p r o d u k c j i przemysłowej przeznaczonej na r y n e k k r a j o w y zdolność nabywcza Chłopów nie pozostawała bez wpływu n a j e j wielkość i jakość. 1 Przedmiotem naszych rozważań jest handel w i e j s k i . Pod t y m t e r m i ­ nem rozumieć będziemy wszelką wymianę dóbr pomiędzy w s i a m i oraz między ludnością zamieszkałą na w s i a mieszkańcami miast, j a k również P o r . m. itn. Ekonomika handlu, pr. zbiór, p o d r e d . Z. Z a k r z e w s k i e g o , W a r s z a ­ w a — P o z n a ń 1964, s. 14; Mały słownik ekonomiczny, W a r s z a w a 1958, s. 251, 661. 1 �32 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D korzystanie przez ludność wiejską z pośrednictwa handlowego przy ope­ racjach k u p n a i z b y t u . Interesują nas zagadnienia podlegające pojęciu r y n k u lokalnego- (a nawet niekiedy wewnętrznego) . Rynek t e n charak­ teryzują następujące cechy: 1. Obejmowanie zasięgiem stosunkowo niewielkiego t e r y t o r i u m , za­ zwyczaj miasta i jego najbliższej okolicy w p r o m i e n i u ok. 20 k m , czyli odległość, którą można pokonać w obie strony w ciągu jednego- d n i a ; 2. Obejmowanie wymianą przedmiotów pierwszej potrzeby (żywność) będących p r o d u k t e m gospodarki chłopskiej oraz wyrobów rzemiosła w i e j ­ skiego'; 3. Przewaga w y m i a n y bezpośredniej między producentem i k o n s u m e n ­ t e m nad wymianą związaną z udziałem pośredników; 4. Najbardziej charakterystyczną formą tej w y m i a n y jest cotygodnio­ w y t a r g odbywający się w określonym ściśle miejscu i czasie . Artykuł niniejszy jest próbą (ograniczoną jakością dostępnych mate­ riałów) , naszkicowania głównych rysów t a k pojętej w y m i a n y i niektó­ r y c h tendencji zmian, zarysowujących się w h i s t o r y c z n y m r o z w o j u gospo­ d a r k i chłopskiej od połowy X I X w i e k u do współczesności . Kształtowanie się r y n k u wewnętrznego w okresie polskiego Oświece­ n i a przyspieszał znacznie wzrost w y m i a n y towarowo-pieniężnej. Powodo­ wał o n : ściślejsze zazębianie się rynków l o k a l n y c h i ponadlokalnych, i c h specjalizację oraz rozszerzenie zakresu oddziaływania. Wzrastała sieć i za­ kres pośrednictwa handlowego wewnątrz k r a j u , a m o n o p o l cechu w za­ kresie sprzedaży towarów własnej p r o d u k c j i staje się w 2 połowie X V I I I w i e k u coraz bardziej f i k c y j n y . Rozwój k a p i t a l i z m u n a ziemiach polskich w w y n i k u oddziaływania sze­ regu czynników silnie ze sobą powiązanych i wzajemnie na siebie oddzia2 1 3 4 5 6 W niektórych o p r a c o w a n i a c h s p o t y k a m y się z p o j ę c i e m r y n k u w e w n ę t r z n e g o w z n a c z e n i u r y n k u l o k a l n e g o . Jest t o o t y l e niesłuszne, że r y n e k w e w n ę t r z n y j e s t pojęciem szerszym. M o ż e o n obejmować n a w e t k i l k a rynków l o k a l n y c h danej d z i e l ­ nicy kraju. 2 Por. Warszawa 3 J. M a ł e c k i , 1963, s. 6 1 . Studia nad Tynkiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, W o b e c b r a k u o p r a c o w a ń różnych t e r e n ó w P o l s k i , a n a l i z y s z c z e g ó ł o w e j d o ­ tyczącej w i e k ó w X I X - X X d o k o n a n o n a m a t e r i a l e z K u r p i ó w , P o d h a l a , Podlasia i Małopolski p o ł u d n i o w e j . 4 N i e uwzględniono w pracy m . i n . zagadnienia m i a r i w a g z o w a n e g o w p r a c y W . K u l i , Miary i ludzie, W a r s z a w a 1970. 5 obszernie zanali­ P r a w i e k a ż d e m i a s t o rozwinęło dookoła s i e b i e r y n e k l o k a l n y o b e j m u j ą c y m n i e j w i ę c e j o b s z a r położony w g r a n i c a c h p o ł o w y d n i a podróży w o z e m . Częstokroć n a s k u t e k s p e c j a l i z a c j i niektórych m i a s t i o k r ę g ó w w określonych d z i e d z i n a c h w y ­ twórczości, r y n e k l o k a l n y przeobrażał się d l a p e w n y c h t o w a r ó w w r y n e k k r a j o w y , a p r z y n a j m n i e j międzydzielmcowy. 6 �KONTAKTY HANDLOWE 33 WSI łującyeh był procesem, który objął (w różnym co p r a w d a stopniu) wszyst­ kie dziedziny gospodarki. Zniesienie poddaństwa i usankcjonowanie r u g o w a n i a chłopów z z i e m i kładło p o d w a l i n y p o d powstanie wolnej siły roboczej i kapitalistycznego f o l w a r k u , zrównanie zaś prawne mieszczan i szlachty sprzyjało r o z w o j o w i przemysłu . J e d n y m z głównych czynników r o z w o j u r y n k u w o m a w i a n y m Okre­ sie — elementu bardzo istotnego w kształtowaniu się stosunków k a p i t a l i ­ stycznych — było zwiększenie zastosowania pracy najemnej w r o l n i c t w i e i przemyśle, które z k o l e i powodowało wzrost p o p y t u na artykuły spożyw­ cze, a także i n n e p r o d u k t y dostępne na r y n k u . We w s z y s t k i c h zaborach zaczynają powstawać izby p r z e m y s ł o w o - h a n d l o ' W e grupujące kupców i przemysłowców większych rejonów. Zaczęto organizować w y s t a w y rolnicze i przemysłowe w celu rozszerzenia i ułatwienia w y m i a n y . Tworzono giełdy, które miały usprawniać handel h u r t o w y . W większych ośrodkach m i e j s k i c h nastąpiła stopniowa koncen­ tracja obrotów h a n d l o w y c h . H a n d e l detaliczny skupia się w n o w o powsta­ jących halach t a r g o w y c h i o d k r y t y c h targowiskach (rolę sprzedawcy-pośrednika przejmuje t u straganiarz), nasiliła się a k u m u l a c j a kapitału. Po­ głębia się również specjalizacja poszczególnych regionów wyrażająca się m . i n . w występowaniu specjalistycznych targów i jarmarków ( j a r m a r k świętojański na wełnę w Warszawie, w Łowiczu na św. Mateusza na bydło, konie, owce i narzędzia rolnicze, w zaborze p r u s k i m j a r m a r k i t y t o ­ niowe, chmielarskie itp.). Rozwija się w i e l o s t o p n i o w e pośrednictwo handlowe (szczególnie rozbudowane p r z y h a n d l u h u r t o w y m płodami r o l ­ n y m i ) , w y d a t n i e przyczyniając się do obniżki cen płaconych producento­ w i — chłopu. 7 W rezultacie działania t y c h wszystkich czynników zwiększyła się w y ­ miana towarowa. W y m i a n a produktów przemysłowych i r o l n y c h między zaborami n i e ­ j e d n o k r o t n i e u t r u d n i o n a była polityką celną. W różnych l a t a c h i w róż­ n y m natężeniu trudności te przezwyciężała działalność k o n t r a b a n d y i przemytników (np. z zaboru pruskiego do Królestwa przemycano b a ­ wełnę i wełnę, artykuły włókiennicze, niektóre artykuły przemysłowe). Z badań etnograficznych znamy tradycję p r z e m y t u k o n i z Kurpiów d o Prus W s c h o d n i c h . Oddziaływanie r y n k u p r a c y przekraczało g r a ­ nice zaborów i stanowiło jedną z więzi gospodarczych łączących dzielnice odcięte granicami p o l i t y c z n y m i w okresie zaborów. Masowe migracje chło8 P o r . I . K o s t r o w i c k a , Z. L a n d a u , J. T o m a s z e w s k i , spodarcza Polski XIX i XX wieku, W a r s z a w a 1966, s. 66. Ibidem..., s. 228-230. 7 8 3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 Historia go­ �34 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D pów i czeladników obserwujemy w Polsce centralnej i południowej, na Śląsku, Z i e m i L u b u s k i e j , W a r m i i i Mazurach, Pomorzu Zachodnim. Często­ kroć oddziaływanie r y n k u pracy przekraczało również granice k r a j u , p o ­ nieważ chłopi zaczęli migrować za pracą n a Węgry, d o D a n i i , F r a n c j i , a nawet B r a z y l i i i Stanów Zjednoczonych. Wraz z r o z w o j e m stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h wzmagała się w y m i a n a między poszczególnymi dzielnicami k r a j u , r y n e k wewnętrzny wykazywał dążności integracyjne obejmujące ziemie pod trzema zaborami, wyraźnie zaczął się formować r y n e k ogólnokrajowy . N i e można j e d n a k mówić w t y m okresie o udziale w operacjach r y n k o w y c h chłopa, otrzymującego po uwłaszczeniu na własność warsztat pracy — ziemię, uwikłanego j e d ­ nocześnie w całą sieć zależności gospodarczych. D o w y b u c h u I w o j n y światowej n i e nastąpiły istotniejsze z m i a n y w organizacji h a n d l u na ziemiach polskich. N a d a l znajdowała się ona w rękach d r o b n y c h kupców n a w s i i w mieście. H a n d e l s p ó ł d z i e l ­ c z y rozwijający się w e w s z y s t k i c h zaborach p o d koniec X I X w i e k u , n i e stanowił jeszcze poważnej k o n k u r e n c j i d l a h a n d l u p r y w a t n e g o ze względu na swój n i s k i poziom i n i e w i e l k i zakres . 9 10 D r o b n i k u p c y w e wsiach i miasteczkach b y w a l i bardzo często pośred­ n i k a m i działającymi n a rzecz k a p i t a l i s t y c z n y c h hurtowników. Dotyczyło t o szczególnie h u r t o w e g o h a n d l u płodami r o l n y m i . Działało też w i e l u agentów, którzy obchodzili gospodarstwa i operowali na targach. Były t o pozornie samodzielne, najniższe ogniwa h a n d l u hurtowego. Przedstawi­ ciele i c h zajmowali się n a b y w a n i e m poważnej części ziemiopłodów na rachunek w i e l k i c h kupców. W w i e l u okolicach pośrednicy ci b y l i j e d y ­ n y m i o d b i o r c a m i produktów r o l n y c h d l a gospodarki chłopskiej. T w o r z y l i o n i zwartą, aczkolwiek nieformalną organizację, dyktującą r o l n i k o m ceny. Wobec wieloszczeblowej organizacji h a n d l u koszty pośrednictwa były w y ­ sokie i obciążały zarówno d r o b n y c h producentów, j a k i konsumentów. W w a r u n k a c h t y c h utrzymało się, a n a w e t pogłębiło rozdrobnienie h a n d l u , którego najjaskrawsze przykłady m a m y z t e r e n u G a l i c j i . B. Z i e n t a r a , A. M ą e z a k , I. I h n a t o w i c z , spodarcze Polski do 1939 roku, W a r s z a w a 1965, s. 431-434. 9 Z. L a n d a u , Dzieje go­ Spółdzielczość rolniezo-hodowiana powstawać zaczęła dopiero pod k o n i e c X I X w.-, a j e j rozwój p r z y p a d a n a X X w . Z a d a n i e m j e j było d o s t a r c z a n i e p r o d u c e n ­ tom r o l n y m p o t r z e b n y c h artykułów do p r o d u k c j i i sprzedaż produktów i c h gospo­ d a r k i . D o tego z a z w y c z a j dochodziło d o s t a r c z a n i e towarów p o t r z e b n y c h r o l n i k o w i w gospodarstwie d o m o w y m . N a t o m i a s t organizacją broniącą interesów k o n s u m e n t a p r z e d pośrednictwem h a n d l o w y m były s t o w a r z y s z e n i a spożywców, rozwijające się głównie w ś r ó d ludności robotniczej i i n t e l i g e n c j i m i e j s k i e j . Zajmowały się o n e h u r t o w y m z a k u p e m p o t r z e b n y c h do g o s p o d a r s t w a domowego przedmiotów (głównie żywności) i detaliczną i c h sprzedażą. Rozwijały się o n e n a j s i l n i e j w Królestwie, a i c h początki sięgają l a t 6 0 - t y c h X I X w i e k u . 1 0 �KONTAKTY HANDLOWE 35 WSI Natomiast handel niektórymi artykułami przemysłowymi znajdował się coraz bardziej pod wpływem monopolistycznych organizacji przemysło­ w y c h . Otóż poszczególne większe f i r m y przemysłowe oprócz p r o d u k c j i zajmowały się również rozsprzedażą własnych towarów, za pośrednictwem specjalnie z a t r u d n i a n y c h kupców, z w y k l e rekrutujących się z ludności ży­ dowskiej (szczególnie w zaborze a u s t r i a c k i m i rosyjskim) . n Lata 1914-1918 przyniosły gospodarce n a ziemiach polskich d o t k l i w e straty. Spadek p r o d u k c j i przemysłowej i r o l n e j , a przede w s z y s t k i m p o l i ­ t y k a r e k w i z y c j i i reglamentacji spowodowały daleko idące ograniczenia o b r o t u towarowego. Rolnictwo, przemysł, k o m u n i k a c j a i inne dziedziny życia k r a j u zostały dotknięte n i e t y l k o bezpośrednimi s k u t k a m i szkód w o j e n n y c h , lecz przede w s z y s t k i m rabunkową, niszczycielską działalnością okupantów, dążących d o przestawienia całej e k o n o m i k i na produkcję w o ­ jenną i ściągnięcia wszelkich surowców i materiałów p r z y d a t n y c h d l a celów w o j e n n y c h , n a w e t kosztem niszczenia maszyn i urządzeń p r o d u k ­ c y j n y c h . Znaczne s t r a t y przyniosły także masowe w y w o z y n a r o b o t y l u d ­ ności, mobilizacja d o służby wojskowej i s t r a t y ludności . M i m o t y c h w s z y s t k i c h trudności rozwijał się handel nielegalny. B r a ­ ła w n i m udział wieś dostarczająca produktów r o l n y c h i hodowlanych. Rozwijała się spekulacja, którą n i e k i e d y zajmowały się nawet większe przedsiębiorstwa . Jeżeli chodzi o dotychczasowe badania r y n k u wewnętrznego o m a w i a ­ nego okresu, t o ze s t r o n y historyków gospodarczych zainteresowanie t y m t e m a t e m sprowadzało się d o samego zagadnienia r o z w o j u k a p i t a l i z m u n a w s i , czy też objaśniania m o d e l u r o z w o j u r y n k u wewnętrznego w Polsce, a stanowisko takie zdeterminowane zostało stanem źródeł h i s t o r y c z n y c h . W odniesieniu d o zagadnień h a n d l u wiejskiego istnieje k i l k a m o n o ­ graficznych opracowań ośrodków h a n d l o w y c h i h a n d l u poszczególnymi 12 13 14 1 1 Kostrowicka, 12 Dzieje 13 Kostrowicka, 14 Z op. cit., s. 228-230. gospodarcze..., prac s. 464. op. cit., s. 242-244. etnograficznych próbę modelu funkcjonowania m ó w e k o n o m i c z n y c h i k u l t u r o w y c h w chłopskiej gospodarce n i e s i e n i u do t e r y t o r i u m Małopolski południowej podjął miczne i kulturowe feudalizmu i w mechanizmy okresie kapitalizmu, E t n o g r a f i c z n e , z. 3, K r a k ó w Królestwa rozwoju (na Polskiego wiejskich przykładzie tejże, lonej, wiejski Przemysł domowy Zeszyty Warszawa handlowych Myszyniec), rzemiosło Wrocław—Warszawa—Kraków na Podhalu w drugiej gospodarce 1967; por. także 1815-1914, ośrodków miasta w chłopskiej połowie Hist, K u l t . Mat.", n r 2: 1957, s. 306 n. Naukowe Z. B i a ł y , W. Polska", i chałupnictwo 1967; A . XIX Niektóre ekono­ u schyłku U J . C L V I I , s. 61-69, Handel Mazowszu t. 10:1966, wsi Kurpiowskiej XX Warunki w XIX w. s. 196-207; Puszczy K o w a l s k a - L e w i c k a , w. i w początkach Prace zagraniczny P а p г о с к a, na północno-wschodnim „Etnografia mechaniz­ drobnotowarowej A. J e z i e r s k i , 1967, s. 5; pewnych drobnotowarowej w o d ­ wieku, Zie­ Handel „Kwart. �36 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D przedmiotami a u t o r s t w a etnografów. Spróbujmy zatem nakreślić obraz kontaktów h a n d l o w y c h w s i tego okresu. W dobie k a p i t a l i z m u uległy one znacznemu ożywieniu. Szereg osad i małych miasteczek zaczyna a k t y w n i e uczestniczyć w procesie kształtowania się r y n k u lokalnego, a nawet szer­ szego — wewnętrznego, sprzyjając między i n n y m i t w o r z e n i u się n o w y c h powiązań w obrębie t z w . r e g i o n ó w e t n o g r a f i c z n y c h . Proces t e n m a różny przebieg w różnych dzielnicach (np. charakter t r a n s a k c j i h a n d l o w y c h będzie różny w zależności od specyfiki geograficzno-przyrodniczej danego t e r e n u , jego- warunków k l i m a t y c z n y c h itp.). Z a n i m j e d n a k przejdziemy d o c h a r a k t e r y s t y k i r y n k u lokalnego- X I X i pierwszych l a t X X stulecia poświęćmy chwilę u w a g i i n s t y t u c j o m , f o r ­ m o m i sposobom organizacji w y m i a n y handlowej, w j a k i e j uczestniczą mieszkańcy w s i . W badaniach etnograficznych s p o t y k a m y się bezpośred­ n i o przede w s z y s t k i m z t y m i f o r m a m i i ośrodkami w y m i a n y handlowej, z których korzystają mieszkańcy badanych przez nas w s i , a których p o ­ wiązanie z gospodarką chłopską jest cechą charakterystyczną dla t e j gospodarki w układzie przeciwieństw miasto — wieś. Są t o przede wszyst­ k i m te f o r m y i ośrodki w y m i a n y handlowej, z którymi spotkaliśmy się już w e wcześniejszej h i s t o r i i naszego k r a j u , a które w dzisiejszej s y t u a c j i gospodarczej wydają się być przeżytkiem, a m i a n o w i c i e : t a r g i , j a r m a r k i , odpusty. Targi — miejsca, gdzie w r e g u l a r n y c h i oznaczonych odstępach czasu zbierają się sprzedający i kupujący celem w y m i a n y l u b z a k u p u potrzebnych towarów, posiadający zarazem odpowiednie zezwolenie wła­ dzy lokalnej n a przeprowadzenie tego t y p u transakcji. I c h znaczenie rośnie w miarę wciągania w s i d o w y m i a n y t o w a r o w e j i rozpowszechniania się pieniądza. Każdy większy kompleks dóbr ziemskich starał się mieć ośro­ dek obdarzony t a r g i e m . W dużych ośrodkach m i e j s k i c h , każda z osad skła­ dających się nań miała swój własny targ. Jeszcze w X I X w . w najwięk­ szych miastach prawdopodobnie nie było- d n i a w t y g o d n i u , w którym n i e odbywałby się t a r g , chociaż w jednej z t a k i c h osad. Droga r o z w o j u o d w y m i a n y między producentami na l o k a l n y m t a r g u do wielkiego h a n d l u międzynarodowego- była j e d n a k daleka, a uzawodowienie h a n d l u postępo­ wało p o w o l i pokonując szereg przeszkód . 1S Równolegle z r o z w o j e m miast powoływano do życia w i e l k i e t a r g i o d ­ bywające się 1-2 razy ( l u b k i l k a ) do- r o k u — j a r m a r k i . D o dużych m i a s t (Lublina, K r a k o w a ) p r z y b y w a l i n a n i e przede w s z y s t k i m bogaci k u p c y k r a j o w i i zagraniczni, d o mniejszych drobniejsi k u p c y detaliczni (kramarze), posiadający t u stałe k r a m y i ludność okolicznych w s i . W o k r e ­ sie rozdrobnienia dzielnicowego j a r m a r k i sprzyjały nawiązywaniu się wię- 15 Dzieje gospodarcze..., s. 67-71. �KONTAKTY HANDLOWE WSI 37 z i h a n d l o w y c h między dzielnicami, w epokach następnych umacniały więzi gospodarcze między poszczególnymi z i e m i a m i . W X I X w i e k u j a r m a r k i gromadziły ludność wiejską n i e t y l k o z odle­ głych nieraz okolic, wymieniającą między sobą własne w y t w o r y , ale i rzemieślników przybywających z własnymi t o w a r a m i , pośredników sprzedających modne w y r o b y faktorów pośredniczących w transakcjach z a w i e r a n y c h między chłopami, wędrujących z różnymi t o w a r a m i z j a r ­ m a r k u n a j a r m a r k , wreszcie handlarzy, którzy -skupywali t o w a r y m i e j ­ scowe. W d r u g i e j i trzeciej ćwierci X I X w i e k u s t r u k t u r a targów i jarmarków uległa zmianie. Miejscowości gospodarczo podupadłe pozbawione zostały możliwości i c h organizowania, natomiast w i e l e n o w y c h , rozwijających się osad otrzymało je. Obserwuje się jednocześnie bardzo ciekawe zjawisko powstawania targów nielegalnych (np. w d n i świąteczne wokół kościoła w Poroninie), n i e posiadających uprawnień, tworzących się samorzutnie w w y n i k u potrzeb ludności. Upadły one pod koniec X I X w . n a skutek rozwoju wiejskich s k l e p i k ó w . W p i e r w s z y c h latach X X w i e k u poszczególne ośrodki targowe specja­ lizują się w sprzedaży określonych towarów. N a przykład K o l n o słynęło j a k o t a r g n a woły; Myszyniec j a k o ośrodek sprzedaży k o n i i bydła; Ostro­ łęka zaś stanowiła dobre miejsce sprzedaży produktów mlecznych, które dalej wywożono do Warszawy. Miejscem, gdzie d o k o n y w a n o t r a n s a k c j i h a n d l o w y c h w czasie t a r g u czy j a r m a r k u , był r y n e k , ale n i e zawsze przestrzegano- rygorystycznie tej zasady. Zazwyczaj zwierzęta gospodarskie sprzedawano n a w y d z i e l o ­ n y c h specjalnie t a r g o w i с а с h , znajdujących się już poza c e n t r u m m i a ­ steczka. W trakcie r o z w o j u urbanistycznego były one często zmieniane i przenoszone n a nowe miejsca. Grodzono j e d r e w n i a n y m i b a r i e r a m i , u n i e ­ możliwiającymi zwierzęciu przejście. P r z y b r a m i e stał k o n t r o l e r s p r a w ­ dzający, czy p r z y rogatkach uiszczono opłaty o d p r z y p r o w a d z o n y c h n a sprzedaż zwierząt. Przeważnie na t a r g o w i s k u wydzielano 3 sektory, w któ­ r y c h oddzielnie skupiano konie, bydło, świnie. Ponadto targowice były miejscami, gdzie dokonywano większych t r a n s a k c j i zbożem, z i e m n i a k a ­ mi itp. Natomiast targowisko- n a r y n k u zazwyczaj zastawione było straganami, k r a m a m i l u b tasami, u s t a w i o n y m i w rzędy. Przestrzeń między n i m i w y ­ pełniali kupujący. Sprzedawcy n i e posiadający straganów w y s t a w i a l i t o ­ w a r y n a końcu r y n k u l u b n a w o l n y c h placach bocznych u l i c (rzemieślni­ cy: g a r n k i , w y r o b y stolarskie, kołodziejskie; k o b i e t y w i e j s k i e : drób, m a ­ sło, jaja itp.). P r z y z a j m o w a n i u miejsc n a k r a m y obowiązywało- w zasadzie p i e r w ­ szeństwo, ale k u p c y przybywający stale do danej miejscowości l u b miesz- �38 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D kający w niej s t a r a l i się zajmować jedno i t o samo miejsce. Rezerwowali więc sobie odpowiednie l o k u m u kontrolera, który pobierał opłaty targo­ w e i pilnował porządku. G d y n i e spodziewano się większej f r e k w e n c j i na t a r g u , każdy rozstawiał stragan, gdzie chciał, natomiast, gdy było większe zgrupowanie straganów (np. w czasie j a r m a r k u ) , rozmieszczano j e b r a n ­ żowo. C i , którzy n i e posiadali straganów, również zajmowali stałe, często z góry ustalone miejsce. Stragany rozstawiano' rano, a czynne były w za­ leżności od ilości kupujących. W drugiej połowie X I X w i e k u , gdy w w y n i k u uwłaszczenia rodzina chłopska coraz więcej kupowała i sprzedawała n a r y n k a c h pobliskich miast i osad, w y j a z d y n a t a r g i i j a r m a r k i zaczynają odgrywać coraz więk­ szą rolę w życiu obyczajowym i t o w a r z y s k i m w s i . Obok konieczności za­ spokojenia najpilniejszych potrzeb gospodarczych chłopi coraz częściej udają się n a t a r g i , a b y spotkać się ze z n a j o m y m i z i n n y c h w s i , posłuchać r o z m a i t y c h n o w i n e k i t p . Szczególnie chętnie podejmują w y j a z d y ludzie młodzi, oo nieraz doprowadza d o o s t r y c h scysji między rodzicami a dzie­ ćmi, ponieważ każdy t a k i w y j a z d młodego człowieka pociągał za sobą duży koszt. Niechętnie p a t r z y l i n a n i e również d u c h o w n i zaniepokojeni możliwością demoralizacji i „bezbożnością", jaką miały nieść ze sobą k o n t a k t y z miastem. Częste w y j a z d y d o miasta były dużym m a r n o t r a w s t w e m siły roboczej i sprzężaju, częstokroć doprowadzały w dalszych konsekwencjach d o pijaństwa i hulaszczego t r y b u życia mieszkańców w s i . N i e j e d n o k r o t n i e padali o n i o f i a r a m i operujących n a targowiskach „naciągaczy" i „szule­ rów", przyciągających grą w k a r t y , loterie, ruletkę i t p . N a z i e m i wieluń­ skiej wyłoniono n a w e t specjalną komisję społeczną, rekrutującą się z k i l ­ k u ziemian, jednego księdza i d w u wójtów, która opracowała memoriał zwracający uwagę n a zgubne s k u t k i gospodarcze i społeczne wynikające z p o w o d u nadmiernego odwiedzania targów i jarmarków . 16 Z d r u g i e j s t r o n y n i e da się zaprzeczyć, że k o n t a k t y z miastem podczas t a r g u i j a r m a r k u poszerzały krąg zainteresowań chłopskich, a niejedno­ k r o t n i e prowadziły do zrozumienia i poznania problemów p o l i t y c z n y c h i społecznych nurtujących k r a j , zaznajomienie się z postępem technicz­ nym itp. Częste k o n t a k t y chłopów z r y n k i e m m i e j s k i m w czasie targów i j a r ­ marków wykształciły szereg zwyczajów i zabiegów magicznych p i l n i e przestrzeganych w X I X w i e k u i później. Pomyślne zawarcie j a k i e j k o l ­ w i e k t r a n s a k c j i uzależnione było- o d w i e l u czynników i w y k o n a n i a licz- N a t e n temat szerzej piisze W. B a r a n o w s k i , Tradycyjny handel wyro­ bami rzemieślniczymi na targowiskach dawnego pow. radomszczańskiego, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. X I : 1970, s. 81-88. 16 �KONTAKTY HANDLOWE 39 WSI n y c h zabiegów, których, zaniedbanie groziło niepowodzeniem przedsię­ wzięcia. P r a k t y k i t e były szczególnie przestrzegane w w y p a d k u z a k u p u l u b sprzedaży i n w e n t a r z a żywego, n a którego przyszłe b y t o w a n i e miał d o ­ niosły wpływ m . i n . czas i miejsce zakupu, osoby i okoliczności t o w a r z y ­ szące. N a przykład j e d n y m z t a k i c h zabiegów stosowanych p r z y zakupie k r o w y , z n a n y m w całej Polsce, było targowanie się sprzedawcy z n a b y w ­ cą dotąd, dopóki n i e „dobiją t a r g u " . P r z y ugadzaniu się o cenę sprzedaży kontrahenci b i l i się w dłonie p r z y każdej nowej propozycji ceny. Po zgodzie trzaskali się w dłonie i trzymając się za ręce okręcali się nawza­ j e m w koło. Miało t o n a celu zadzierzgnięcie związku, t y m mocniejszego, i m mocniej zderzały się ręce kontrahentów. Przecięcie dłonią z w a r t y c h rąk kontrahentów przez świadka k u p n a miało podwójne znaczenie: m a ­ giczne i społeczne. Możemy przypuścić, że świadek przecinający d w i e zwarte prawice nie niszczy związku, nie odkręca utrwalającego skręce­ nia. Przecina węzeł na pół, zostawiając w t e n sposób każdemu z n i c h równą część zadzierzgniętego połączenia. Sam f a k t przecięcia jest świa­ dectwem zawartego związku. Również pewnego- rodzaju zabiegi, a nawet swoista etykieta, obowią­ zywała p r z y z a m a w i a n i u wyrobów rzemieślniczych u wiejskiego p r o d u ­ centa . Chłopska ludność w i e j s k a uczestniczyła również w działalności handlo­ w e j , j a k a rozwijała się o d wieków z okazji o d p u s t ó w , czy i n n y c h u r o ­ czystości kościelnych, zarówno w miejscach k u l t o w y c h , j a k i pątniczych. Rola chłopa w t y c h transakcjach była zazwyczaj jednostronna. Nabywał o n t u różne t o w a r y o d h a n d l a r z y płacąc za n i e gotówką, sam n i ­ czego n i e sprzedając (z wyjątkiem owoców). A s o r t y m e n t towarów był t u i n n y . N i e handlowano płodami r o l n y m i czy żywcem, więcej było zaś wyrobów l u k s u s o w y c h (bezpośrednio niepotrzebnych w gospodarstwie chłopskim: słodycze, owoce, wędliny, z a b a w k i dziecinne, ozdoby do s t r o ­ j u , dewocjonalia itp.). Utrwalił się n a w e t zwyczaj, że udający się n a o d ­ pust (lub inną dużą uroczystość kościelną) przywoził d l a s w o i c h najbliż­ szych różnego rodzaju drobne u p o m i n k i . 17 Oczywiście charakter o d p u s t u uzależniony był od rodzaju i miejsca, w którym się odbywał (tzn. w dużym czy małym ośrodku k u l t o w y m ) . I n n y więc był w Częstochowie czy Górze K a l w a r i i , a jeszcze i n n y w m a ­ łym miasteczku mazowieckim. Przed I wojną światową niejednokrotnie koło miejscowości odpusto1 7 Por. E. F r a n k o w s k i , daży u ludu polskiego, -Kunachowicz, w latach Zabiegi magiczne przy pożyczaniu „Lud", t. 3:1924, s. 80-96, s e r i a I I ; o r a z Organizacja zbytu wyrobów rzemiosła 1870-1950, „Kwart. H i s t . K u l t . Mat.", n r 2:1957. A, kupnie i sprze­ Z a m b r z y c k a - wiejskiego na Podhalu �40 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D w y c h zaczęto sprzedawać również i p r z e d m i o t y gospodarcze nie mające n i c wspólnego z t r a d y c y j n y m h a n d l e m o d p u s t o w y m . Miało t o miejsce n p . w Gidlach (woj. łódzkie), gdzie n a podwórzu f a b r y k i Sucheniego z n a j ­ dującej się koło- kościoła w y s t a w i o n e były pługi i i n n e narzędzia rolnicze, które można było obejrzeć i zakupić . Z i n n y c h pozajarmarcznych i pozaodpustowych f o r m w y m i a n y h a n ­ dlowej, w których uczestniczyli chłopi w X I X i n a początku X X w i e k u , należy wymienić k a r c z m y i s k l e p i k i w i e j s k i e . Od wieków istniejące k a r c z m y — począwszy od okresu r o z w o j u f o l ­ w a r k u pańszczyźnianego' — były miejscami, w których sprzedawano prze­ de w s z y s t k i m alkohol, a t y l k o w niektórych z n i c h {karczmaeh-zajazdach) można było* kupić chleb. Dopiero pod koniec X I X stulecia przy karczmach powstają s k l e p i k i zaopatrzone w niezbędne t o w a r y , takie j a k artykuły żywnościowe (cukier, drożdże, słodkie bułki, śledzie, sacharynę), naftę, paciorki, wstążki i t p . W t y m s a m y m czasie spotyka się po wsiach p i e r ­ wsze sklepy p r y w a t n e , a jeszcze później sklepy kółek rolniczych. Spoty­ k a m y w n i c h sporadyczne w y p a d k i prowadzenia h a n d l u wymiennego'. Chłopi oddawali płody r o l n e i hodowlane w zamian za t o w a r y p r z e m y ­ słowe (naftę, n i c i i in.). Czasem również właściciele sklepów s k u p y w a l i od wytwórców większe partie towarów (np. fajek, spinek, n i c i wełnianych na Podhalu czy m i o d u od pszczelarzy skupywanego na K u r p i a c h ) , które następnie sprzedawali w e własnych sklepach. 18 19 Należy wspomnieć jeszcze o p o ś r e d n i m (usługowym) uczestnic­ t w i e chłopów w działalności handlowej. N a początku X I X w i e k u górale podhalańscy jako' faktorzy kupców w i n występowali licznie w e wsiach w okolicach Nowego' Targu. C h o w a l i o n i po k i l k a p a r k o n i i cały r o k z grupą furmanów i pomocników przemierzali trasę z T o k a j u d o K r a k o •wa, Poznania, Wrocławia. B y l i też tacy, którzy posiadali p o d w o d y i t r u d ­ n i l i się furmaństwem. P e w i e n dochód przynosiło ono- chłopom wożącym rudę ze Spiszą do h u t w Jaworzynie i Zakopanem czy transportującym w y r o b y żelazne z Zakopanego. Niektórzy z n i c h p r a c o w a l i przygodnie j a k o n a j e m n i f u r m a n i podhalańskich handlarzy j a j , o r a w s k i c h płócienników, żydowskich hadlarzy masłem i t p . I chociaż sami n i e b r a l i udziału w h a n d l u , zarobek i c h związany był z t r a n s a k c j a m i h a n d l o w y m i i i c h pracodawców. Organizacja z b y t u wyrobów rzemiosła wiejskiego w o m a w i a n y m o k r e ­ sie oparta była na 3 t y p a c h t r a n s a k c j i : a) sprzedaży własnych wyrobów 18 Por. B a r a n o w s k i , 19 Karczma (taberna) op. cit., s. 95. upowszechnia się na w s i polskiej w X I wieku, pełniąc rolę n i e t y l k o m i e j s c a p r o d u k c j i i k o n s u m p c j i a r t y k u ł ó w s p o ż y w c z y c h , l e c z r ó w n i e ż j a k o stały, w p r z e c i w i e ń s t w i e d o t a r g u i j a r m a r k u , ośrodek w y m i a n y l o k a l n e j , f u n k ­ cjonujący także w d n i t a r g o w e i c e n t r u m życia społecznego m i e s z k a ń c ó w w s i . �KONTAKTY HANDLOWE WSI 41 osobiście przez wytwórcę; b) korzystania z usług pośredników, skupują­ c y c h gotowe w y r o b y , a następnie rozsprzedających je na własne r y z y k o ; c) p r o d u k c j i i sprzedaży wyrobów rzemieślniczych w oparciu o system chałupniczo-nakładczy. Sytuacja ta znajduje odbicie w s t r u k t u r z e społecznej w s i , gdzie poja­ wiają się nowe kategorie społeczne handlarzy, kupców, agentów handlo­ w y c h , domokrążców. Zjawisko to jest stosunkowo mało- widoczne w e wsiach rolniczych, których mieszkańcy trudnią się uprawą r o l i i hodowlą, a n i e rzemiosłem. Organizacja sprzedaży produktów chłopskiej gospodarki r o l n e j , h o ­ dowlanej, r y b n e j i leśnej przebiegała zbieżnie z organizacją z b y t u w y r o ­ bów rzemieślniczych tylko- w w y p a d k u dwóch pierwszych punktów (a, b). Obecnie postaramy się zapoznać z każdą z t y c h f o r m sprzedaży. A d a. Osobista sprzedaż własnych wyrobów przez samych wytwórców odbywała się na targach i j a r m a r k a c h , w systemie obnośnym (domokrąż­ n y m ) oraz obejmowała pracę n a zamówienie d l a określonego odbiorcy (wówczas t e n ostatni sam zgłaszał się po wyrób, j a k t o miało- miejsce n p . p r z y z a m a w i a n i u k a m i e n i młyńskich u kamieniarzy, m e b l i i in.). Na targach i j a r m a r k a c h m i e j s k i c h s p o t y k a m y wszystkie kategorie rzemieślników produkujących zarówno n a potrzeby ludności w i e j s k i e j , j a k i miejskiej (niektórzy rzemieślnicy wiejscy, n p . garncarze, w y n a j m o ­ w a l i n a w e t u mieszczan „komórki", gdzie składowali swoje w y r o b y ) . Sta­ nowiły one też główne p u n k t y z b y t u d l a produktów gospodarstwa w i e j ­ skiego. Chłopi znajdowali t u nabywców n a płótno-, sukno-, nabiał, skóry, zboże i t p . N a obszarze K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej powszechnie u w a ­ żano nawet, że k o b i e t y zajmujące się sprzedażą płótna, kądzieli, masła, d r o b i u , j a j , sera (jeździły z t y m i p r o d u k t a m i t a m , gdzie spodziewały się uzyskać wyższe ceny), są „sprytniejsze" do- h a n d l u i prędzej dowiadują się o ceny. Natomiast mężczyźni lepiej z o r i e n t o w a n i b y l i w cenach zboża, bydła, k o n i , świń, uprzęży, których sprzedażą się zajmowali. Wśród rzemieślników sprzedających swe w y r o b y w -okolicznych wsiach systemem obnośnym spotykamy bardzo często producentów d r o b n y c h w y ­ robów d r e w n i a n y c h (łyżek, kopyści, grabi), koszykarzy czy garncarzy. Z a ­ zwyczaj rekrutują się o n i z najbiedniejszej ludności wiejskiej, częstokroć bezrolnej. Są wśród n i c h tacy, którzy jednocześnie wytwarzają na miejscu n o w e przedmioty z noszonych ze sobą półfabrykatów (np. n a Podhalu na przełomie X I X i X X w . przetaciarze robiący przetaki, malarze na szkle). P r z y tej formie h a n d l u transakcje zawierane są zazwyczaj- na drodze bezpośredniej w y m i a n y między d w o m a p r o d u c e n t a m i : rzemieślnikiem i r o l n i k i e m . Przebieg j e j najczęściej ma charakter bezgotówkowy. Na przykład od l a t 3 0 - t y c h X X w i e k u zapłata za w y r o b y garncarskie, �42 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D koszykarskie, bednarskie pobierana była w zbożu, kaszy l u b ziemniakach według pojemności naczynia. Przedmioty w y k o n y w a n e na zamówienie (pługi, sochy, b r o n y , wozy, dłubanki, meble itp.) dla określonego odbiorcy wymagały n a ogół pracy doświadczonego rzemieślnika — fachowca (kowala, stolarza, kołodzieja, bednarza itp.). Działalność rzemieślnika-specjalisty, tzw. majstra zawoła­ nego, zataczała zazwyczaj szersze kręgi i obejmowała nieraz k i l k a w s i . Zapłata za przedmioty w y k o n a n e na zamówienie była bardzo zróżni­ cowana. W o m a w i a n y m okresie mogła się ona wyrażać w pieniądzach, artykułach żywnościowych (paszy, zbożu, ziemniakach) czy poczęstunku. Formą zapłaty często stosowaną szczególnie w okresie dewaluacji pienię­ dzy i w o j n y oraz w wypadkach, g d y rzemieślnik posiadał gospodarstwo rolne, był odrobek l u b pomoc w pracach gospodarskich. Już o d połowy X I X w . aż do ostatnich l a t zdarzały się również w y p a d k i w y m i a n y w y r o ­ b u rzemieślniczego n a i n n y wyrób, z t y m że przeliczenia wartości w t y c h w y p a d k a c h dokonywało się p r z y pomocy przeliczenia na wartość o b l i ­ czaną w pieniądzach . 20 A d b. O d połowy X I X w i e k u do w y b u c h u I w o j n y światowej d o m i n u ­ jącą i stale rozwijającą się formą w y m i a n y handlowej na w s i stała się instytucja pośredników — handlarzy skupujących od rzemieślników i c h w y r o b y , a następnie zajmujących się razsprzedażą (m. i n . w h a n d l u o b nośnym). Częstokroć działalność i c h opierała się n a ciągłym d o k u p y w a n i u brakujących towarów l u b sprzedawaniu j e d n y c h i n a b y w a n i u d r u g i c h . Rejon j e j obejmował obszar w p r o m i e n i u 30-40 k m . Zasięg wędrówek handlarzy uzależniony był o d p o r y r o k u i n i e k i e d y aktualnej s y t u a c j i politycznej. Wędrówki handlarzy ustawały w żniwa i w zimę. N i e posia­ d a l i o n i u s t a l o n y c h szlaków czy miejsc sprzedaży. Z a t r z y m y w a l i się n a noc najchętniej u chłopów, bo w zajazdach było drogo. Odbiorcą i c h była przede w s z y s t k i m wieś (zwłaszcza d l a producentów wyrobów d r e w n i a ­ nych). W Beskidach sprzedawali o n i smołę, dziegieć, mazie d o wozów (rozwożoną w beczkach n a małych wózkach konnych), naftę, olej maszy­ n o w y i wazelinę, w którą z a o p a t r y w a l i się w narciarniach i składach f a b r y c z n y c h w Gorlicach i G l i n n i k u M a r i a n p o l s k i m . Z w y k l e t o w a r swój sprzedawali za pieniądze, t y l k o w nielicznych w y p a d k a c h w y m i e n i a l i go na p r o d u k t y żywnościowe, ponieważ t r a n s p o r t i c h był uciążliwy. Przed I wojną światową handlem t y m objęte były głównie Małopolska południo­ w a i województwa wschodnie, a także K a r p a t y , L i t w a , Łotwa i U k r a i n a . W rejonie Podhala handlem t y m zajmowali się putniorze — sprzedawcy 21 2 0 Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Organizacja..., s. 303-305. P o r . M . B r y l a k , Zajęcia pozarolnicze ludności łemkowskiej, [ w : ] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury powiatu Gorlickiego, p o d r e d . K. R e i n f u s s a , K r a k ó w 1965, s. 163-170. 2 1 �KONTAKTY HANDLOWE 43 WSI płótna. B y l i wśród n i c h Bośniacy sprzedający drobną galanterię, sprze­ d a w c y oleodruków, miarek, garnków, płaciarze i szmaciarze skupujący szmaty wełniane i bawełniane. Handlarze c i sprzedawali t o w a r miejsco­ w y m góralom i z a j m o w a l i się skupem. Jeździli o n i f u r a m i , wędrowali pieszo, w y m i e n i a l i t o w a r za pieniądze l u b artykuły żywnościowe. W w y p a d k u b r a k u pieniądza n a w s i , p r z y równoczesnych trudnościach ze z b y t e m towarów zawodowi handlarze z a w i e r a l i z p r o d u c e n t a m i r o l n y ­ m i transakcje o pozorach h a n d l u wymiennego. Wówczas t o handlarz z o r i e n t o w a n y w cenach r y n k o w y c h przeliczał wartość oferowanego przez siebie w y r o b u i p r o d u k t u gospodarstwa wiejskiego, zarabiając n a t y m w i e l o k r o t n i e . T r u d n i l i się n i m przeważnie k u p c y starych szmat, dostar­ czający j e do Bielska, a płacący drobną galanterią i handlarze j a j a m i . C i ostatni w drodze p o w r o t n e j z K r a k o w a p r z y w o z i l i sól, żywność i różne w y r o b y miejskie, które w y m i e n i a l i n a P o d h a l u n a jaja . 22 N a terenie K u r p i o w s z c z y z n y wędrowali handlarze zazwyczaj żydow­ skiego pochodzenia. Sprzedawali m i s k i , łyżki, wstążki, dostarczali cukier, sacharynę, r y b y , śledzie. W zamian s k u p y w a l i wszystkie artykuły gospo­ darstwa, j a k zboże, gęsi, skóry, szczecinę. Transakcje zawierane przez n i c h były jednak drobne, n p . k u p o w a n o miskę śledzi za miskę prosa. Często pośredniczyli o n i w h a n d l u d r o b i e m . Z a j m o w a l i się k u p n e m i sprzedażą naczyń m e t a l o w y c h i g l i n i a n y c h . W rękach znaczniejszych pośredników-skupywaczy pozostawał natomiast handel płótnem, którym n a t y c h t e r e ­ nach m o g l i się zajmować według przepisu „kupcy, k r a m a r z e i f a b r y k a n c i " , co w y m o w n i e świadczy o r o l i handlarza-skupywacza przy tego r o d z a j u wytwórczości warsztatów w i e j s k i c h . 23 K o n t a k t rzemieślnika wiejskiego z handlarzem jego w y r o b a m i , j a k stwierdził W. Kwaśniewicz n a przykładzie świątnickiego h a n d l u kłódka­ m i , mógł przebiegać w k i l k u płaszczyznach, a m i a n o w i c i e obok właści­ w e j transakcji z a k u p u przez kupca g o t o w y c h wyrobów (za pieniądze i artykuły) mogło następować jednoczesne zaopatrywanie producenta w potrzebny surowiec — ponieważ t y l k o niektórzy z n i c h z a o p a t r y w a l i się n a własną rękę — oraz w niezbędne artykuły żywnościowe . 24 25 A d c. Produkcja i sprzedaż wyrobów rzemieślniczych w oparciu o sy­ stem chałupniczo-nakładczy jest już nowszą (kapitalistyczną) formą orga­ nizacji z b y t u . Istotę j e j stanowił fakt, że skupywacze g o t o w y c h wyrobów z a t r u d n i a l i szereg mieszkańców w s i położonych w pobliżu miasta j a k o 22 2 3 P o r . K o w a l s k a - L e w i c k a , op. cit., s. 312. P o r . P a p r o c k a , Przemysł..., s. 57. W. K w a ś n i e w i c z , Ze studiów nad rzemiosłem ckiego. Swiątnicki handel kłódkarski w latach 1850-1914, 1962, s. 135. Ibidem. 2 4 25 wiejskim Pogórza Karpa­ „Etnografia P o l s k a " , t. 6 : �44 M I R O S Ł A W A С. DROZD chałupników. Dostarczali o n i w t e d y materiały, d y k t o w a l i f o r m y , płacili od każdej w y k o n a n e j s z t u k i . Sytuację taką o b s e r w u j e m y n a przykładzie kłódkarskiego h a n d l u świątnickiego, h a n d l u płótnem n a K u r p i a c h , na P o d h a l u p r z y w y r o b i e serwetek, p a n t o f l i i t p . Z n a m y również w y p a d k i , że nakładcami b y l i właściciele ziemscy (np. warsztaty tkackie w g u b e r n i łomżańskiej zakładane przez h r . Krasicką, h r . Komarową, Józefa Pisar­ skiego i in.) . 26 Do dużego r o z w o j u doszło t k a c k i e chałupnictwo-nakładcze w e wsiach w o j . łódzkiego. P r z y c z y m charakterystyczne d l a ludności zajmującej się tą pracą było t r a k t o w a n i e j e j jako zajęcia dorywczo-sezonowegO', n i e i n w e ­ stowanie w narzędzia i surowiec ponieważ k o r z y s t a l i z uzyskanych od nakładcy, który określał cenę zapłaty już p r z y p r z y d z i e l a n i u osnowy dot k a n i a . N a ogół tkacze c i m i e l i małe umiejętności, przenosili się z jednego ośrodka do drugiego- w zależności o d k o n i u n k t u r y . Nakładcy n i e j e d n o k r o t ­ nie n i e płacili chałupnikom-rolnikom pieniędzmi, a j e d y n i e k w i t a m i , które mogły być realizowane w określonych s k l e p a c h . 27 O r o z w o j u tej f o r m y h a n d l u w y m o w n i e .świadczy fakt, iż działające na przełomie X I X i X X w i e k u w Królestwie P o l s k i m Towarzystwo Popie­ r a n i a Przemysłu Ludowego d o powinności swoich zaliczało organizowanie z b y t u wszelkich wyrobów l u d o w y c h zarówno detalicznie, j a k i h u r t o w o , zaopatrywanie w surowiec producentów, urządzanie miejsc c e n t r a l n y c h do n a b y w a n i a materiałów s u r o w y c h (np. przędzy lnianej d l a tkaczy w i e j ­ skich, nasienia lnianego) po cenach zniżonych. Samą zaś organizacją zaj­ mowały się osoby p r y w a t n e l u b spółki. Była to- wyższa f o r m a r o z w o j u k a p i t a l i s t y c z n y c h stosunków drobnej wytwórczości niż skup wyrobów producentów w i e j s k i c h . 2 8 Po odzyskaniu niepodległości (1918 r.) Polska była t e r y t o r i u m n i e j e d ­ n o l i t y m gospodarczo, a poszczególne dzielnice miały strukturę rolną i prze­ mysłową dostosowaną d o potrzeb d a w n y c h państw zaborczych, a więc b r a k było między n i m i dogodnych połączeń k o m u n i k a c y j n y c h , objęte były różnym ustawodawstwem h a n d l o w y m , s k a r b o w y m , c y w i l n y m , w każdym z n i c h funkcjonowały inne systemy monetarne i celne. Ogólną sytuację pogarszały s t r a t y poniesione w t r a k c i e działań w o j e n n y c h w transporcie, b u d o w n i c t w i e , k o m u n i k a c j i , przemyśle, r o l n i c t w i e i t p . W granicach Polski znalazły się ziemie o rozwiniętym w i e l k o k a p i t a ­ l i s t y c z n y m przemyśle (Śląsk, Łódź, Warszawa) i k a p i t a l i s t y c z n y m r o l ­ n i c t w i e (poznańskie, Pomorze) j a k i tereny, na których utrzymywała się 26 p 2 7 o r Por. Paprocka, O. w belchatowskim, 28 Przemysł..., s . 68. Mulkiewicz-Goldbergowa, Paprocka, Wiejskie „Etnografia P o l s k a " , t. 1 0 : 1966, s. 208-216. Przemysł..., s. 67-68. tkactwo chałupnicze �KONTAKTY 45 HANDLOWE WSI gospodarka p r a w i e n a t u r a l n a (Polesie) . W celach u n o r m o w a n i a i u j e d ­ nolicenia stosunków gospodarczych należało więc przeprowadzić szereg reform. W okresie t y m decydujące znaczenie d l a ogólnej sytuacji w r o l n i c t w i e odgrywały obciążenia podatkami państwowymi i samorządowymi, a także konieczność spłaty zaciągniętych k r e d y t ó w . W latach gospodarczej pros­ p e r i t y chłop sprzedawał całą nadwyżkę towarową wyprodukowaną we własnym gospodarstwie na zaspokojenie bieżących potrzeb, natomiast w czasie k r y z y s u sprzedaż t e j nadwyżki n i e wystarczała już n a w e t n a pokrycie najpilniejszych zobowiązań f i n a n s o w y c h . 29 30 31 W latach k r y z y s u wieś szczególnie d o t k l i w i e odczuwała wzrost kosztów pośrednictwa handlowego', bardzo- w y s o k i c h w okolicach odległych od większych ośrodków h a n d l o w y c h i l i n i i k o m u n i k a c y j n y c h . S k u p a r t y ­ kułów r o l n y c h opanowany był przez zorganizowane g r u p y handlarzy wchodzące między sobą w porozumienie . Uzależniali o n i finansowo' rów­ nież d r o b n y c h agentów — skupywaczy, którzy z b r a k u własnego kapitału, p r z y pozornej samodzielności sprzedawali t o w a r dużym przedsiębiorcom, od których z k o l e i pożyczali pieniądze n a przeprowadzanie operacji handlowych. System pośrednictwa handlowego był bardzo rozbudowany, posiadał w i e l e szczebli pośrednich, co stwarzało dodatkowe obciążenie d l a w s i i konsumenta miejskiego. 32 Instytucje państwowe i spółdzielczość t y l k o w n i e w i e l k i m stopniu sta­ nowiły konkurencję dla p r y w a t n e g o s k u p u artykułów r o l n y c h . Z usług większych przedsiębiorstw h a n d l o w y c h czy giełd t o w a r o w y c h korzystały w zasadzie t y l k o gospodarstwa bogate, natomiast większość chłopów z m u ­ szona była do sprzedaży s w y c h produktów pośrednikom. Najlepszą formą h a n d l u wiejskiego (przy jego ogólnym n i s k i m pozio­ mie) w latach międzywojennych był handel s p ó ł d z i e l c z y . Spół­ dzielnie rołno-hodowlane najczęściej stawały się spółkami drobnego k a ­ pitału i zbliżone były raczej do- spółek akcyjnych. W obrocie p r o d u k t a m i K o s t r o w i c k a , Długi t e , z a c i ą g a n e w stwarzały w op. c i t . , s. 258. 2 9 3 0 wręcz l a t a c h k o n i u n k t u r y n a spłaty r o d z i n n e katastrofalną sytuację w okresie kryzysu, który momencie intensyfikacji p r o d u k c j i i związanym z t y m w z r o s t e m i zakup ziemi, zastawał nakładów wieś inwe­ stycyjnych. N a t y m podłożu w y s t ę p u j e t z w . g ł o d o w a podaż a r t y k u ł ó w r o l n y c h . A b y 3 1 być m i n i m u m potrzebnych nadwyżki t o w a r o w e , środków ale również pieniężnych chłop część p r o d u k t ó w musiał niezbędnych zbywać nie zdo­ tylko na utrzymanie ro­ dziny. 3 2 Często d z i e l i l i o n i obszar, n a k t ó r y m działali n a „Strefy w p ł y w ó w " i działając w ten zorganizowany c e n y ; p o r . też 1969, s. 43-88. J. Ż a r n o w s k i , sposób wszelkiej Społeczeństwo konkurencji Polski narzucali międzywojennej, przeciw­ chłopom Warszawa �46 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D r o l n y m i spółdzielnie, pozbawione odpowiednich urządzeń d o przechowy­ w a n i a produktów, środków transportu, p r z y w a d l i w y c h metodach p r a c y i szerzącej się spekulacji odgrywały j e d n a k niewielką rolę. Z t y c h samych względów n i e spełniły swoich zadań powstające spółdzielnie mleczarskie. Chłopi w latach międzywojennych nawiązywali nadal zainicjowane już pod koniec X V I I I w . stałe k o n t a k t y handlowe z m i e j s k i m i odbiorcami, dostarczając i m t o w a r b e z p o ś r e d n i o d o m i e s z k a ń , rezygnując w t e n sposób z udziału pośrednictwa handlowego. Coraz powszechniejszy staje się też zwyczaj s k u p y w a n i a artykułów nabiałowych przez mieszkań­ ców danej w s i , a następnie i c h sprzedaż w dużym mieście. Oprócz rozwijającego się h a n d l u spółdzielczego k o n t a k t y handlowe chłopów przebiegają n a d a l w ramach wykształconych w ubiegłych s t u l e ­ ciach f o r m organizacji k u p n a i z b y t u , ale w i n n y c h w y m i a r a c h i n a ­ tężeniu. K o n t a k t y chłopów z m i a s t e m w czasie targów i jarmarków (w latach 1918-1939) straciły swe r o z m i a r y i częstotliwość w porównaniu z sytuacją z pierwszych l a t X X w i e k u . Bezpośrednią przyczyną zmniejszenia się udziału chłopów n a targach i j a r m a r k a c h był m . i n . w z r o s t liczby w i e j ­ s k i c h sklepików oraz różnego rodzaju spółdzielni nabywających p r o d u k t y gospodarki r o l n e j i hodowlanej (np. m l e k o coraz częściej można było o d ­ stawiać do znajdujących się n a miejscu punktów spółdzielczości mleczar­ skiej, zamiast przerabiać j e n a masło i dopiero sprzedawać n a t a r g u , p r z y czym t a k i e samo znaczenie miał rozwój spółdzielczości innego' t y p u ) , roz­ wój sieci k o m u n i k a c y j n e j (w t y m szczególnie t r a k c j i rowerowej), który umożliwiał odwiedzanie miasta również w d n i n i e targowe, gdzie f u n k c j o ­ nujące sklepy mogły obsługiwać k l i e n t a w każdej dziedzinie; postępująca pauperyzacja w s i . Ulega zmianie również asortyment towarów sprzedawanych w d n i t a r ­ gowe i jarmarczne, szczególnie w odniesieniu d o wyrobów rzemiosła w i e j ­ skiego i małomiasteczkowego n i e mogących wytrzymać k o n k u r e n c j i z w y ­ specjalizowanymi, doskonalszymi i masowo w y t w a r z a n y m i p r o d u k t a m i miejskiego przemysłu' fabrycznego. K u r c z y się handel w y r o b a m i garncar­ s k i m i , d r e w n i a n y m i , g l i n i a n y m i zabawkami, -artykułami skórzanymi i drobną galanterią. Ostre przepisy dotyczące k o n t r o l i wyrobów aptekar­ skich i wysokie k a r y za i c h nielegalną sprzedaż powodowały s t o p n i o w y zanik sprzedaży różnych maści, eliksirów i t p . M n i e j jest dewocjonali w y ­ k o n y w a n y c h dotąd przez w i e j s k i c h rzemieślników, zastępują j e w y r o b y produkowane w p r y w a t n y c h fabryczkach w Warszawie, Częstochowie czy i n n y c h miastach. Natomiast przez cały t e n czas świetnie prosperuje sprze­ daż wyrobów tekstylno-odzieżowyeh pochodzenia fabrycznego, którą t r u d ­ nią się w większości wypadków Żydzi. P e w n e m u ograniczeniu uległ także handel odpustowy, d o czego p r z y - �KONTAKTY HANDLOWE 47 WSI czyniły się wystąpienia proboszczów zezwalających t y l k o n a działalność straganów z pamiątkami, galanterią, drobną konfekcją i artykułami spo­ żywczymi oraz zmniejszenie ilości pielgrzymek. Zresztą rozwój sieci h a n d ­ lowej zezwalał chłopu robić z a k u p y w i n n y c h miejscach. Natomiast d o c h w i l i obecnej u t r z y m u j e się t r a d y c j a k u p o w a n i a obrazów świętych i róż­ n y c h drobiazgów d o upiększania wnętrza mieszkalnego i d r o b n y c h p a ­ miątek . 33 H a n d e l zaopatrujący wieś w o m a w i a n y m okresie charakteryzował się znacznym rozdrobnieniem. Przeważały w n i m sklepy i k r a m y , drobne p u n k t y sprzedaży oraz h a n d e l obnośny i obwoźny. W t y m o s t a t n i m p r z y ­ p a d k u ułatwieniem p r z y przeprowadzaniu t r a n s a k c j i był fakt, że trudniący się n i m handlarze sprzedawali czasem n a k r e d y t l u b d o k o n y w a l i w y m i a n y za drobne artykuły spożywcze (jajka, masło), z czego chętnie korzystały szczególnie gospodynie wiejskie, uzyskując tą drogą różne drobiazgi. Skle­ p y t y p u miejskiego stanowiły j e d y n i e 1 3 , 5 % całej sieci. Dominującą f o r ­ mą sprzedaży był sklepik o p r y m i t y w n y c h urządzeniach, w którym sprze­ dawano towar „mieszany" o n i s k i e j jakości i w małym w y m i a r z e . N a przykład n a K u r p i a c h sklepy takie zakładane były przez t z w . spółki, organizowane i kierowane najczęściej przez księży. W niektórych więk­ szych w s i a c h zdarzało się nawet po- k i l k a t a k i c h sklepików, przeważnie żydowskich. Sklepy branżowe były w znikomej ilości. W sklepach w i e j ­ skich prowadzono również h a n d e l w y m i e n n y . Chłop mógł w n i c h w y m i e ­ nić p r o d u k t y własnego gospodarstwa n a t o w a r y przemysłowe, przy czym relacja cen w tej transakcji była zazwyczaj krzywdząca dla wiejskiego producenta . 34 Z chwilą w y b u c h u I I w o j n y światowej gospodarka polska znalazła się pod rządami o k u p a c y j n y c h władz niemieckich. W odniesieniu do gospo­ d a r k i rolnej i hodowlanej okupanci dążyli d o maksymalnego ograniczenia spożycia mieszkańców w s i i przejęcia całej w y p r o d u k o w a n e j przez gospo­ darstwo chłopskie nadwyżki — k o n t y n g e n t u . P r z y m u s dostarczania k o n ­ t y n g e n t u istniał od 1940 г., wykazując stałą tendencję w z r o s t u . Obowią­ zywał o n w zbożu, bydle, trzodzie chlewnej, wełnie, m l e k u etc. Z a dostar­ czone n a k o n t y n g e n t p r o d u k t y chłopi u z y s k i w a l i ceny urzędowe k i l k a ­ k r o t n i e niższe od cen na n i e l e g a l n y m r y n k u . Dlatego też, m i m o bardzo s u r o w y c h k a r (z karą śmierci włącznie), chłopi starali się ukryć część p r o d u k c j i swego- gospodarstwa i zamiast n a k o n t y n g e n t dostarczać ją n a nielegalny r y n e k . Aktywność tego nielegalnego r y n k u potęgowana była s. 3 3 Por. B a r a n o w s k i , 3 4 Por. T. K r a m e r , 77-78, 80-81; Liczby i fakty, skiego Warszawa W. op. cit., e. 96. Rynek wiejski Jarzębowski, Warszawa a proces Handel 1957; oraz Ogólnopolski 13-15 XI 1937. industrializacji, wiejski w Kongres W a r s z a w a 1963, Polsce Kupiectwa międzywojennej. Chrześcijań­ �48 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D ogromnie rozpowszechnionym wśród władz i urzędników niemieckich ła­ p o w n i c t w e m . Często za łapówkę i poczęstunek chłopi u z y s k i w a l i z m n i e j ­ szenie w y m i a r u k o n t y n g e n t u , a nawet sfałszowane p o k w i t o w a n i a za n i e dostarczone artykuły. W t e n sposób nadwyżki produkcyjne mogły być przeznaczane na r y n e k nielegalny . Po zakończeniu działań w o j e n n y c h organizacja h a n d l u wiejskiego oparta została na sieci h a n d l u spółdzielczego. Począwszy od 1947 r . w ca­ łym k r a j u powstają placówki G m i n n e j Spółdzielni Samopomoc Chłopska, natomiast spółdzielnie istniejące już u p r z e d n i o uzyskują nową formę orga­ nizacyjną. S k u p e m artykułów p r o d u k c j i rolnej zajęła się z jednej s t r o n y spółdzielczość rolno-hodowlana (ogrodnicza czy mleczarska) przez o r g a n i ­ zowanie l i c z n y c h punktów skupu, z d r u g i e j zaś strony szeroki rozwój systemu k o n t r a k t a c j i zabezpieczył z b y t p r o d u k c j i gospodarki chłop­ skiej. P r z y c z y m należy dodać, że część chłopów nadal dostarcza artykuły spożywcze (jaja, masto, mleko, sery, z i e m n i a k i , mąkę itp.) bezpośrednio do miejskiego odbiorcy dostarczając t o w a r d o d o m u l u b n a targowiska. W pierwszych latach po zakończeniu w o j n y t a r g i i j a r m a r k i f u n k c j o ­ nowały podobnie, j a k w okresie międzywojennym. Jednak w miarę upły­ w u l a t ulega znacznym przemianom i c h s t r u k t u r a . Maleje n a n i c h ilość kramów i straganów p r y w a t n y c h zastępowanych spółdzielczymi i pań­ s t w o w y m i . Zmniejsza się uczestnictwo ludności chłopskiej coraz częściej korzystającej' z usług rozwiniętej sieci sklepów w i e j s k i c h i Klubów „Ru­ c h u " . Z a n i k a sprzedaż wyrobów kuśnierskich (częściowo i r y m a r s k i c h ) , . m y d l a r s k o - p e r f u m e r y j n y c h , zabawek i t p . , które przejmują stałe p u n k t y sklepowe, często' jeszcze p r y w a t n e . P o w o l i t a r g i j a r m a r k ograniczają swą działalność do operacji k u p n a i sprzedaży d r o b n y c h produktów gospodar­ stwa wiejskiego (drobiu, j a j , masła, serów, mięsa, owoców i w a r z y w ) oraz niektórych t y l k o wyrobów rzemieślniczych (koszy, garnków itp.). ' Również stracił na znaczeniu handel odpustowy. Ponieważ zmniejszyła się ilość uczestników i rozkładanych kramów, nieco i n n y jest asortyment towarów. Na straganach można dostać drobną galanterię z powodzeniem pełniącą rolę pamiątek odpustowych. N a d a l sprzedaje się n a n i c h duże ilości dewocjonaliów, lusterek, zabawek, słodyczy i wyrobów p i e k a r n i ­ czych. Świetnie prosperuje sprzedaż lodów i owoców. 35 Różnorodność f o r m zaopatrywania w s i w t o w a r y pochodzenia rze­ mieślniczego i fabrycznego powodowała odchodzenie od zasady korzysta­ nia z wyrobów własnych już w okresie międzywojennym. Obecnie w w y ­ n i k u r o z w o j u przemysłu fabrycznego w y r o b y rzemiosła wiejskiego tracą swe znaczenie. Patronat nad i c h w y r o b e m w większości wypadków prze­ jęła C P L i A , organizująca i c h skup i dalszy zbyt, a także zatrudniająca 3 5 Kostrowicka, op. cit., s. 417-418. �KONTAKTY HANDLOWE WSI 49 szereg wytwórców w systemie chałupniczo-nakładczym. Część jednak t e j p r o d u k c j i dostaje się n a d a l n a t a r g i i j a r m a r k i , gdzie nabywają j e wiejscy odbiorcy. Jednocześnie należy zwrócić uwagę n a zjawisko sprzedaży „pa­ miątek" w uzdrowiskach i k u r o r t a c h , których w y r o b e m i rozpowszechnia­ n i e m zajmują się chłopi z okolicznych w s i oraz szerzący się — także w dużych miastach — handel s w e t r a m i , m o d n y m o b u w i e m i t p . , stanowią­ c y m i również efekt działalności w i e j s k i c h wytwórców. N i e w i e l k i e ośrodki handlowe straciły w latach p o w o j e n n y c h swe d a w ­ ne znaczenie. Zaopatrują się n a n i c h l u b też zbywają swoje nadwyżki produkcyjne mieszkańcy okolicznych w s i , przede w s z y s t k i m j a r z y n y , owoce, mięso oraz artykuły rzemieślnicze potrzebne w gospodarstwie (np. kosze n a z i e m n i a k i , powrozy, uprząż itp.). Natomiast w r a z z r o z w o ­ j e m środków k o m u n i k a c j i zwiększyła się aktywność ludności wiejskiej n a r y n k u miast p o w i a t o w y c h czy też mniejszych niż powiatowe centrów miejskich. P r z y c z y m n i e k i e d y istnieje tendencja, a b y n a t y c h ostatnich zaopatrywać się w narzędzia i maszyny rolnicze (których b r a k w miejsco­ w y m GS), p r a l k i , radioaparaty, p r z e d m i o t y gospodarstwa domowego, ozdo­ b y d o wnętrz mieszkalnych i t p . Większe centra handlowe (zazwyczaj miasta p o w i a t o w e czy wojewódzkie) odwiedzane są w celu z a k u p u ubrań, odzieży, k o n f e k c j i , f u t e r . W Polsce centralnej utarł się n a w e t zwyczaj z a k u p y w a n i a przez młode dziewczęta większej ilości odzieży, n a którą dostają specjalne s u m y z d o m u jesienią. O b s e r w u j e m y więc powstawanie nowego r y n k u zaopatrzenia ludności w i e j s k i e j , j a k i m są duże m i e j s k i e centra handlowe, zastępujące k o n t a k t y handlowe n a r y n k u l o k a l n y m . 3 e Jak więc w i d z i m y , w ostatnich latach zaszły dalsze istotne z m i a n y w systemie organizacji h a n d l u wiejskiego. Maleje coraz bardziej znaczenie i r o l a h a n d l o w a i n s t y t u c j i — powołanych do- życia w odległych nieraz w i e k a c h celem zaspokajania potrzeb związanych z wymianą towarową ludności — t a k i c h j a k targ, j a r m a r k czy odpust. Jednocześnie „zmodyfi­ kowaną" i c h rolę podejmują sklepy, p a w i l o n y państwowe l u b spółdzielcze, p u n k t y s k u p u i sprzedaży produktów gospodarki chłopskiej (zajmujące się również dostarczaniem i c h k o n s u m e n t o w i n a r y n k u m i e j s k i m ) i miejskiego przemysłu. P r z y czym często najnowocześniejsze n a w e t f o r m y h a n d l u przejmują termmologię i n a z e w n i c t w o najstarszych i n s t y t u c j i h a n d l o w y c h . Organizuje się więc t a r g i książki i prasy, kiermasze hodowców czy m a ­ szyn rolniczych, j a r m a r k i ludowej- twórczości artystycznej i t p . Dominacja państwowych i spółdzielczych f o r m organizacji obrotów t o w a r o w y c h doprowadziła w ostatnich latach d o stopniowego w y e l i m i n o ­ w a n i a p r y w a t n e g o pośrednictwa handlowego w osobach pośredników, s k u pywaczy, domokrążców i t p . Do c h w i l i obecnej s k u p e m (drobiu, nabiału, w a r z y w i owoców) bezpośrednio' od chłopskich producentów trudnią się 3 6 Por. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a , 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 op. cit., s. 198-199. �50 M I R O S Ł A W A С. D R O Z D j e d y n i e „przekupki", które następnie sprzedają te p r o d u k t y n a bazarach w większych ośrodkach m i e j s k i c h (np. w Warszawie n a Bazarze Różyc­ kiego, na Polnej czy n a Bielanach) i właściciele p r y w a t n y c h sklepów spo­ żywczych. Jednak działalność i c h w skali całego h a n d l u artykułami gospo­ darstwa wiejskiego' m a bardzo małe r o z m i a r y i znaczenie. Należy jeszcze dodać, że coraz t r u d n i e j jest mówić o r y n k u l o k a l n y m w odniesieniu do poszczególnych towarów, ponieważ w w y n i k u ogólnego postępu technicznego, r o z w o j u przemysłu, przetwórstwa, k o m u n i k a c j i i i n ­ n y c h dziedzin gospodarki narodowej t w o r z y się j e d n o l i t y r y n e k ogólno­ k r a j o w y , gdzie te same t o w a r y można kupić w każdym r e j o n i e k r a j u . P r z y czym w c h w i l i obecnej jesteśmy świadkami występowania tendencji unifikującej przedsięwzięcia i decyzje handlowe miejskiego i wiejskiego konsumenta w zakresie p o d e j m o w a n y c h przez niego zakupów towarów przemysłowych i spożywczych. Wieś coraz częściej jest równorzędnym z m i a s t e m nabywcą pralek, telewizorów, motorów, m e b l i , k o n f e k c j i i t p . , a także niektórych artykułów spożywczych. Zakład Etnografii I H K M Świerczewskiego 105 00-140 W a r s z a w a PAN Mirosława C e c y l i a D r o z d TRADE CONTACTS OF T H E COUNTRY S u m m a r y T h e p a p e r deals w i t h t h e c h a n g i n g p a t t e r n of t r a d e r e l a t i o n s b e t w e e n a r u r a l c o m m u n i t y a n d o t h e r s o c i a l groups i n v o l v i n g m u t u a l e x c h a n g e of goods a n d s e r v i c e s . T h e m o s t r e m a r k a b l e a n d r e p e a t e d types of s u c h contacts a r e i n d i c a t e d , a s w e l l a s i n s t i t u t i o n s e v o l v e d i n e a r l i e r h i s t o r i c a l epochs, e i t h e r loosing t h e i r i m p o r t a n c e i n t h e 2 0 t h c e n t u r y or r e t a i n i n g s o m e s i g n i f i c a n c e u n t i l r e c e n t t i m e s a n d both i n f l u e n c i n g a n d r e f l e c t i n g t h e p a t t e r n of r u r a l i n t e r a c t i o n s . B y c o u n t r y t r a d e i s m e a n t a l l e x c h a n g e of goods a n d s e r v i c e s b e t w e e n c o u n t r y dwellers, a s w e l l as between t h e m and u r b a n inhabitants, including the activities of t r a d e m e d i a t o r s i n v o l v e d i n t h e b u y i n g a n d s e l l i n g b y p e a s a n t s . R e l e v a n t h e r e is t h e concept of a l o c a l m a r k e t , defined i n t h e f o l l o w i n g t e r m s : 1) i t c o v e r s b y i t s s c o p e a r e l a t i v e l y s m a l l t e r r i t o r y , u s u a l l y a t o w n a n d i t s n e a r e s t n e i g h b o u r h o o d u p to about 20 k m , o r a d i s t a n c e t h a t c a n b e m a d e both w a y s during a single day; 2) s u b j e c t to e x c h a n g e a r e t h e most n e c e s s a r y goods (food) being f a r m a n d p r o d u c t s of r u r a l c r a f t s m e n ; 3) d i r e c t e x c h a n g e b e t w e e n exchange involving mediators; producers a n d consumers is more products frequent than 4) t h e m o s t c h a r a c t e r i s t i c f o r m of s u c h e x c h a n g e is a w e e k l y m a r k e t t h a t t a k e s p l a c e a t a definite p l a c e a n d time. T h e p a p e r i s a n attempt to s k e t c h t h e m a i n t r a i t s of s u c h e x c h a n g e a n d of s o m e t e n d e n c i e s of c h a n g e t h a t a r e a p p a r e n t i n t h e h i s t o r y of p e a s a n t economy f r o m t h e h a l f of t h e 19th c e n t u r y to t h e p r e s e n t day. �