https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d9643abf26a83dbc51944ffc4d6718d.pdf 5cf0bcac115b3da297b48cd89eb76ac9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:845 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:777 Title A name given to the resource Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzeni jurty mongolskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.109-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II A R T Y K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ A N A L I Z A PRZESTRZENNA JURTY MONGOLSKIEJ Pozostał ślad po j u r c i e Okrągły j a k świat Ogień wyznaczał j e j środek Ścieżka od w s c h o d u prowadziła p r z e z próg D r o g a mężczyzny po l e w e j Droga kobiety po prawej [.,.] T u n a wojłoku siadał gość W p a t r z o n y w strumień cudzego życia. A n d r z e j Strumiłło 1 Przedmiotem niniejszego s t u d i u m jest t r a d y c y j n e mongolskie domo­ stwo, j u r t a , analizowana j e d n a k n i e od s t r o n y materiału czy k o n s t r u k c j i , ale sub specie spacii — j a k o p e w n a przestrzeń. Jurtę traktować b o w i e m można także j a k o miejsce wydzielone wśród reszty t e r y t o r i u m , f u n k c j o ­ nujące inaczej niż przestrzeń n a zewnątrz i — co najważniejsze — w e ­ wnętrznie artykułowane: podzielone i wartościowane. T a k w t r a d y c y j ­ n y c h k u l t u r a c h agrarnych, j a k i u koczowników domostwo było miejscem 0 walorze s a k r a l n y m ; świętość d o m u realizowała się m . i n . przez u p o ­ dobnienie jego s t r u k t u r y d o przestrzeni kosmicznej. Sam a k t b u d o w y do­ m u miał w sobie elementy mitycznego stwarzania świata, analogia zaś mikrokosmos — makrokosmos (siedziba l u d z k a j a k o odwzorowanie świa­ ta) określała f o r m y jego dalszego użytkowania. Ład przestrzenny domo­ s t w a określony był n i e tylko' względami f u n k c j o n a l n y m i , ale i normą wierzeniową, mitologiczną. Przestrzeń t a k istotna była wyodrębniona od otoczenia granicą szczególnie akcentowaną — stąd bogata s y m b o l i k a p r o g u 1 zakazy z n i m związane. Miejsce, n a którym miała stanąć n o w a budowla, zwłaszcza świątynia czy pałac władcy, t o miejsce dane, wyznaczone przez Niebo, często znajdujące się w środku świata alibo w p u n k c i e będącym j e - 1 A. Strumiłło, Moje słowa obrazy. K r a k ó w 1970. �110 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I go odwzorowaniem. J a k jest .to możliwe w k u l t u r z e nieosiadłej, j a k godzi się t u jedyność i stałość p u n k t u — sacrum z wielością miejsc ludzkiego obozowania? J u r t a jest t y l k o jedną ze sfer przestrzeni, która w sposób nieciągły, skategoryzowany rozpościera się wokół człowieka. Szkic niniejszy jest częścią pełniejszej analizy kategorii przestrzeni w k u l t u r z e mongolskiej, analizy, która szuka wyjaśnienia, dlaczego pewne czynności dzieją się w t y c h , a n i e i n n y c h miejscach. Najbardziej interesujące są t u oczywiście n i e odpowiedzi funkcjonalne, ale te, które ujawniają istnienie a b s t r a k c y j ­ nej koncepcji przestrzeni — wartościowania s t r o n świata, t e r y t o r i u m , g r a ­ nicy, c e n t r u m . D o przestrzeni w ludzkiej k u l t u r z e — j a k i do k a t e g o r i i czasu — sprowadza się ostatnio coraz częściej w h u m a n i s t y c z n y m bada­ n i u wiele i n n y c h z j a w i s k k u l t u r o w y c h . T e podstawowe wartości są wszę­ dzie organizowane i u j m o w a n e inaczej, stanowiąc zasadniczy składnik k o d u k u l t u r y . Domostwo koczowniczych pasterzy — porównywalne, a za­ razem n i e u c h r o n n i e odmienne od d o m u w k u l t u r a c h osiadłych — wydaje się być dla studiów n a d kategorią przestrzeni d o b r y m p u n k t e m wyjścia . 2 Wewnętrzna kategoryzacja przestrzeni j u r t y to p r o b l e m podwójnie złożony. Po pierwsze: abstrakcyjne l i n i e dzieląc n i e w i e l k i e wnętrza orga­ nizują ludzką egzystencję, stanowią n o r m y poruszania się i zajmowania miejsca w j u r c i e przez mężczyznę i kobietę, starca i dziecko, gości i gos­ podarzy, szanowanych i lekceważonych. Dostarczają możliwości u h o n o r o ­ wania przez samo posadzenie w miejscu u z n a n y m za honorowe — choć przecież nie jest ono realnie lepsze a n i wygodniejsze od pozostałych. W k u l t u r z e nomadycznej, która n i e zaopatruje s w y c h członków w sze­ r o k i wachlarz dóbr m a t e r i a l n y c h , określających i c h społeczną pozycję, wszelkie podziały abstrakcyjne kompensują niedobór rzeczy, wzbogacają kulturę o nowe wartości i nowe możliwości. Społeczna h i e r a r c h i a o d ­ zwierciedla się w układzie p r z e s t r z e n n y m — w odległościach między rozmawiającymi ze sobą ludźmi i w wartościowaniu miejsc, j a k i e p r z y ­ sługują i m w j u r c i e . D r u g i m powodem, d l a którego p r z e d s t a w i m y t u szerzej wewnętrzny podział j u r t y , jest rozwinięta poniżej hipoteza, iż właśnie przezeń r e a l i ­ zuje się upodobnienie j u r t y do kosmosu, d o m odwzorowuje przestrzeń kosmiczną i nabiera c h a r a k t e r u sacrum. Analizę podziałów wewnętrznych poprzedzić j e d n a k trzeba przedsta­ w i e n i e m s p r a w y logicznie wcześniejszej — j a k wydzielona jest j u r t a od reszty świata. N i m dokonają tego' wojłokowe ściany odbywają się d w a a k t y wstępne: wyznaczenie miejsca pod jurtę i jego konsekracja. W y b o r u 2 tach Artykuł powstał n a p o d s t a w i e 1971-1973 w badań t e r e n o w y c h a u t o r a p r o w a d z o n y c h a j m a k a c h : c e n t r a l n y m , a r c h a n g a j s k i m , a zwłaszcza w la­ środlkowogo- b i j s k i m M R L . Materiały z badań w y k o r z y s t a n e wszędzie, gdzie p r z y p i s n i e z a z n a c z a innego źródła, znajdują się w a r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ш К М PAN. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 111 miejsca dokonuje w przeddzień przekoczowania głowa r o d z i n y l u b któryś z doświadczonych mieszkańców k i l k u j u r t o w e g o obozowiska — ajlu, ozna­ czając j e k a m i e n i a m i , kołkami l u b s t e r t a m i suchego nawozu argal. T a k oznaczone miejsce uznane jest za zajęte i jeśli staną n a n i m obce j u r t y w y n i k a spór, który dawniej rozsądzała władza choszunu. A k t oznacze­ n i a — acz n i e s k o m p l i k o w a n y — ma zatem pewne konsekwencje. W y b i e r a się zazwyczaj miejsce nieco wywyższone, l a t e m spadziste (dla odpływu w o d y deszczowej), wiosną osłonięte przed w i a t r e m , zimą bardzo równe ze względu n a tworzącą się wówczas zbitą warstwę zwierzęcego nawozu. Są t o więc reguły praktyczno-gospodarcze, a n i e wierzeniowe. T y c h osta­ t n i c h n i e udało się zanotować w terenie a n i m n i e , a n i z n a n y m m i a u t o ­ r o m . Do p e w n y c h szczątkowych n o r m , z a w a r t y c h w niektórych tekstach obrzędowych, jeszcze powrócę; t u muszę natomiast stwierdzić, że n a t e r e n M o n g o l i i przeszły i znalazły niejakie zastosowanie reguły chińskiej geomancji. A c z k o l w i e k objęły one sferę działań świeckich (w odróżnieniu o d Jamajskiej s y m b o l i k i przestrzennej, która u k i e r u n k o w u j e przede wszy­ s t k i m a k t y r e l i g i j n e , budowę świątyń itp.), t o zostaną w n i n i e j s z y m szkicu pominięte, analiza b o w i e m tego złożonego s y s t e m u wiedzy, tworzonej przez elitarną grupę rozwarstwionego społeczeństwa rolniczego, t y l k o czę­ ściowo leży w kompetencjach etnografa . 1 3 4 Następny obyczaj, uświęcenie miejsca pod jurtę, t o rytuał zdecydo^ wanie archaicznego pochodzenia, a i dziś jeszcze rozpowszechniony. Bez­ pośrednio przed rozstawieniem j u r t y gospodarz s k r a p i a ziemię m l e k i e m . Jest to ofiara d l a władcy tego terenu, ducha sabdaka, przejaw k u l t u z pewnością przedlamajskiego jeszcze pochodzenia . Sabdaka h o n o r u j e się też n a odjezdnym, gdy p o złożeniu j u r t y świeżo w y d o j o n e kozie m l e k o k r o p i się n a 4 s t r o n y świata. Istnieje j e d n a k rytuał, który znacznie s k u 5 Oczywiście, m i e j s c e pod jurtę w y b i e r a n e j e s t z uwzględnieniem zaleceń s y s t e ­ m u wartościowania szerszego t e r y t o r i u m , s t o s u n k u do różnych f o r m rzeźby t e r e ­ n u itp. W a r t e a n a l i z y są zwłaszcza p e w n e zasady, p r z e d e w s z y s t k i m n a t u r y p r a k t y ­ c z n e j , a l e być może z podkładem w i e r z e n i o w y m , które sprawiają, że mongolskie (gobijskie) o b o z o w i s k a r o z b i j a n e są z reguły dość d a l e k o od n a t u r a l n y c h z b i o r n i ­ k ó w w o d y . Omówienie tego p r o b l e m u w y p a d a j e d n a k odłożyć, n i e d o t y c z y o n b o ­ w i e m bezpośrednio s f e r y p r z e s t r z e n i j u r t y . 3 M o n g o l s k i e źródła z B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w K o p e n h a d z e , które z a w i e ­ rają interesujące n a s dane, n i e doczekały się j e s z c z e o p r a c o w a n i a ; informację w t y m p r z e d m i o c i e zawdzięczam P a n u P r o f e s o r o w i W a l t h e r o w i H e i s s i g o w i . 4 A. P o z d n i e j e w , Mongolija i mongoły, t. 1, S . — P e t e r b u r g 1896, s. 7. p r z y ­ p i s u j e t e m u o b y c z a j o w i rodowód szamański. W a r t o t u c h y b a p r z e s t r z e c p r z e d u j m o ­ w a n i e m m o n g o l s k i e j rzeczywistości w i e r z e n i o w e j t y l k o w dwóch k a t e g o r i a c h : s z a ­ m a n i z m u i l a m a i z m u . Z pewnością niektóre a r c h a i c z n e treści n i e należały do tego zoficjalizowanego i względnie z u n i f i k o w a n e g o s y s t e m u wierzeń, j a k i m był m o n ­ golski s z a m a n i z m . P a t r z n a t e n t e m a t : G . T u с с i , W. H e i s s i g, D i e Religionen Tibets und der Mongolei, Stuttgart 1970, s. 299-304. 5 �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 112 teczniej uświęca miejsca pod jurtę. Myślę t u o s p o t y k a n y m d o dziś o b y ­ czaju u s t a w i a n i a przed r o z b i c i e m j u r t y tulgyn gurimn czuluu, t r z e c h k a ­ m i e n i podkładanych później pod n o g i stojaka, n a którym znajdzie się k o ­ ciołek d o gotowania. Postawa ta, n i e j a k o s y m b o l ogniska domowego, m a dziś przeważnie 4 nogi, stąd też używa się na ogół 4 k a m i e n i , pozostał j e d n a k d a w n y liczebnik odnoszący się d o trójnogu. F u n k c j a t y c h k a m i e n i nie jest b y n a j m n i e j t y l k o u t y l i t a r n a ; araci uważają j e nierzadko za n a j ­ ważniejszą rzecz w j u r c i e , są z n i m i emocjonalnie związani. G d y w y jeżdżdają poza rodzinne koczowiska „sił i m n i e starcza, b y rzucić te k a ­ mienie, zabierają je ze sobą" . Kamień południowo-zachodni (jeśli usta­ w i o n o cztery) l u b południowo-wschodni (gdy są t y l k o t r z y ) służy d o „otworzenia przekoczowania" — przed w y r u s z e n i e m odsuwa się go w s t r o ­ nę n o w e g o obozowiska. I n t e r p r e t o w a n e jest t o j a k o poprawienie d r o g i , lecz można t u c h y b a widzieć dążenie d o zachowania ciągłości ogniska d o ­ mowego; m o i m zdaniem jest w t y m s k r o m n y m geście zamiar paradoksal­ nego pogodzenia konieczności z m i a n y miejsca i pragnienia jego stałości czy k o n t y n u a c j i . Wydaje się też, że k a m i e n i e symbolizują nie t y l k o o g n i ­ sko domowe. Otóż p o p r z y b y c i u n a nowe miejsce u s t a w i a się je jeden n a d r u g i m , dostawiając obok jeszcze piąty (wg informatorów — d l a p o d k r e ­ ślenia ważności i dawności ogniska). Dopiero bezpośrednio przed wzniesie­ n i e m j u r t y stos t e n rozbiera się i n a k a m i e n i a c h umieszcza stojak ognio­ w y . Wobec istnienia analogicznych zabiegów przed budową d o m u w w i e l u k u l t u r a c h osiadłych nie będzie chyba n i e u p r a w n i o n a hipoteza, że t o ukła­ danie k a m i e n i jest s y m b o l i c z n y m powtórzeniem a k t u b u d o w y świata, n i e ­ o d z o w n y m d l a założenia i trwałości ludzkiej siedziby p o n o w n y m s t w o ­ rzeniem kosmosu. Także porządek, w j a k i m wznoszona jest j u r t a , w s k a ­ zuje, że o d w z o r o w u j e się w t e d y budowę świata. Stawia się ją b o w i e m zgodnie z r u c h e m słońca, nardzow, w t y m też k i e r u n k u okręca się w s z y ­ stkie l i n y umacniające jurtę. K i e r u n e k t e n o d g r y w a znaczną rolę także w dalszym j e j użytkowaniu: r a n n e o t w i e r a n i e górnego o t w o r u (dymnego i okiennego zarazem) polegające n a przeciągnięciu l i n y o d d r z w i d o prze­ ciwległej ściany po zewnętrznej stronie, odbywać się m u s i zgodnie z r u ­ chem słońca, podobnie j a k wieczorne zamykanie — o d ściany północnej do d r z w i . Czynienie tego w k i e r u n k u p r z e c i w n y m jest Ъигии — słowo t o oznacza zarówno r u c h p r z e c i w n y d o nardzow, j a k i „zakazane" w sen­ sie tabu, z sankcją nadnaturalną. T y l k o w razie śmierci d o m o w n i k a przez k i l k a d n i (dopóki ciało pozostaje w jurcie) otwór górny jest o t w i e r a n y i z a m y k a n y w k i e r u n k u Ъигии, Przy niezakłóconej s y t u a c j i rodzinnej a n a 6 G . B a t n a s a n , Negdelczdijn nüüdel, suuťszlyn dzarim asuuáald (Z pro­ blematyki koczownictwa i przechodzenia na osiadłość pasterzy-spółdzielców), Ułan B a t o r 1972, s. 132. P r a c y tej o r a z k o n t a k t o w i z jej a u t o r e m zawdzięczam większość p o d a n y c h t u i n f o r m a c j i n a t e m a t „trzech k a m i e n i " . 6 �KATEGORIA 113 PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ logia mikrokosmos — makrokosmos t r w a dopóki stoi j u r t a , póki ognisko domowe otoczone jest k a m i e n i a m i o kosmicznej konotacji. Desakralizacja miejsca następuje przed odkoczowaniem, w r a z z rozrzuceniem k a m i e n i . Podobne znaczenie ma też chyba wspomniane kropienie m l e k i e m p o złoże­ n i u j u r t y . Jak ofiara z m l e k a przed rozbiciem obozowiska przygotowuje miejsce, uświęca je, t a k wydaje się, że kropienie na odjezdnym p r z y w r a ­ ca miejscu jego poprzedni status, profanizuje je, wciela w resztę n e u ­ tralnego t e r y t o r i u m . Od tej p o r y zarówno krąg-ślad po j u r c i e , j a k i cały obszar dawnego obozowiska (ślady i n n y c h j u r t , stada itd.) nazywane są wspólnym słowem buir. Charakterystyczny okrąg wydeptanej ziemi, wskazujący gdzie w stepie stała j u r t a , oddziaływa emocjonalnie chyba tylko' n a Europejczyka; d l a mongolskiego pasterza n i e s t a n o w i o n żadnego precedensu, jurtę można postawić obok śladu l u b w jego obrębie, n i e jest t o już obszar w a l o r y z o w a n y — aż do c h w i l i , k i e d y się go e w e n t u a l n i e ponownie zasiedli. W okresie między t y m i a k t a m i : sakralizacją i profanizacją, miejsce, na którym stoi j u r t a , jest przestrzenią o walorze świętości. N i e w o l n o w jego obrębie wykonywać niektórych czynności, n p . oddawać moczu, język zaś, w którym została sformułowana k a r a za przekroczenie tego zakazu, mówi o przestrzeni; t o antyspołeczne przecież wykroczenie jest piętnowane j a k o grzech wobec miejsca, a n i e wobec zamieszkującej j e g r u p y l u d z k i e j . T o r g u t (zachodni Mongoł), który je popełni, p o w i n i e n przekoczować 7 razy w ciągu dnia, wbijając 7 brzozowych kołków. U Chałchasów zhańbioną ziemię zbiera się do czapki, wyrzuca, a i n k r y m i n o w a ­ nego sadza obok tego miejsca, z a k r y w a połą deli (ubrania) i p r z y b i j a ją 7 b r z o z o w y m i kołkami, a potem każe „grzesznikowi" wyjść zostawiając tę część ubrania. Czasem w b i j a się 9 a n i e 7 kołków, z i e m i zaś n i e w y ­ rzuca, lecz zmieszawszy z herbatą daje d o w y p i c i a w i n o w a j c y . 7 O ważności sakralnego wyodrębnienia j u r t y n i e c h świadczy także s y m ­ b o l i k a progu. J a k każda granica jest o n w k u l t u r a c h osiadłych o b w a r o ­ w a n y l i c z n y m i zakazami i n a k a z a m i ; charakterystyczne, że p r z y słabszym chyba akcentowaniu przez Mongołów ważności wszelkich i n n y c h granic z progiem związano wiele i s t o t n y c h n o r m . Próg ważny jest j a k o l i n i a przejścia, nie zaś jako obiekt, miejsce pod p r o g i e m n i e było nigdzie w y ­ soko cenione. N i e w o l n o nań przede w s z y s t k i m nadeptywać — jeszcze X V I I - w i e c z n y zbiór p r a w Chałcha Dżirum p r z e w i d u j e za t o przewinienie karę śmierci; przestrzegano przed t y m także Piano Carpiniego w X I I I w., gdy przygotowywał się do audiencji u chana G u j u k a ; obecnie n i e jest t o dobrze w i d z i a n e przez gospodarzy. Nadal też n i e w o l n o n a p r o g u siadać. 7 G. P o t a n i n , Oczerki siewierno-zapadnoj s. 97. 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 Mongolii, t. 2, S . — P e t e r b u r g 1881, �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 114 Mówi się o n i m z szacunkiem, Mongołowie Barga używają w pieśni w e ­ selnej określenia „złoty próg". Z a p r o g i e m j u r t y — j a k każdego d o ­ mostwa — jest już i n n a przestrzeń aniżeli po jego zewnętrznej stronie. Na b a i c k i m weselu w momencie, k i e d y panna młoda podnosi nogę, b y przestąpić próg — g r u p a pana młodego ciągnie ją za rękę do środka, gdy jej własna grupa usiłuje przeciągnąć ją n a zewnątrz . Krążąc wewnątrz j u r t y dusza śpiącego człowieka jest bezpieczna, g d y w y j d z i e za próg — czyhają n a nią niebezpieczeństwa . Przykłady można mnożyć, a wszystkie będą świadczyć o t y m , że j u r t a f u n k c j o n u j e n i e t y l k o jako- realne zabez­ pieczenie f u n k c j i życiowych rodziny, ale i j a k o przestrzeń „mocna" w eliad o w s k i m r o z u m i e n i u słowa, o bardzo s i l n y m ładunku emocjonalnym. 8 9 Przejdźmy obecnie do omówienia wewnętrznej kategoryzacji j u r t y . J u r t a jest b o w i e m wnętrzem jednoprzestrzennym i j e d n o r o d n y m t y l k o w t e d y , g d y rozpatrywać się będzie wyłącznie jej wygląd i kształt m a ­ t e r i a l n y , a za k r y t e r i u m a r t y k u l a c j i p r z y j m i e n p . istnienie i z b przedzielo­ n y c h ścianami albo i n n y m i f i z y c z n y m i przegrodami. N i e w i e m y n i c O' i s t ­ n i e n i u t a k i c h przegród w d a w n y c h j u r t a c h , a n i arackich, a n i a r y s t o k r a ­ t y c z n y c h (chan dysponował przecież k i l k o m a j u r t a m i o- różnym przezna­ czeniu i f u n k c j o n a l n y podział wnętrza mógł być t u nawet słabszy niż w zwykłych j u r t a c h ludu). L a m a j s k i przekaz opowiada o m n i c h u , który j a k o że rozpoznawał chorobę nie widząc nawet chorego, a t y l k o będąc z n i m połączony d w i e m a n i t k a m i — przyprowadzony do- żony chana m u ­ siał stawiać diagnozę pozostając na zewnątrz j u r t y . W okoliczności t a k niecodziennej j a k poród dzielono jurtę zasłoną, zawieszając wojłok wokół południowo-wschodniego sektora j u r t y (przy drzwiach) i t a m umieszczano położnicę . N i e wiadomo' — a p y t a n i e t o m a także swoje znaczenie d l a analizy przestrzennej — czy o wyborze tego właśnie miejsca na poród decydowała jego niska ranga miejsca przy drzwiach, czy może n p . s y m ­ b o l i k a „wyjścia". 10 11 W dzisiejszych j u r t a c h spotyka się coraz powszechniej wyodrębnianie przestrzeni osobistej, i n t y m n e j w postaci zasłon zawieszanych nad łóżkiem na czas s n u . K r y t e r i u m obecności t a k i c h zasłon, przyjęte w badaniach K . W i a t к i n a, 1960, s. 215. 8 Mongoly MNR, Trudy Instituía E t n o g r a f i i , t. 60, L e n i n g r a d U . H a r v a, Die religiosen Vorstellungen der altaischen Vólker, H e l s i n k i 1938, s. 263. N a j b e z p i e c z n i e j s z y m dlá d u s z y m i e j s c e m j e s t środek j u r t y w pobliżu o g n i s k a , którego i s k r y odstraszają złe duchy. W a r t o t u też c h y b a przytoczyć u z y s k a ­ ną w t e r e n i e informację, że d l a z a b e z p i e c z e n i a chorego p r z e d złymi w p ł y w a m i p r z e ­ ciąga się s z n u r e k o d rogu nadproża j u r t y do z i e m i ; także rozciągnięta p r z e d jurtą uwięź d l a zwierząt h o d o w l a n y c h b y w a i n t e r p r e t o w a n a j a k o o c h r o n a wnętrza j u r t y , gdy j e j d r z w i są otwarte. 9 1 0 I . M a j s k i , Sowriemiennaja 11 Oczerki istorii kultury MNR, Mongolija, I r k u c k 1921. U ł a n U d e 1972, s. 192. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 115 nad p r z e m i a n a m i warunków b y t o w y c h , potrzeb i aspiracji młodego p o k o ­ lenia, okazało się d o b r y m wskaźnikiem modernizacji w sensie w z r o s t u potrzeb osobowościowych i poczucia indywidualności. Z n i k a natomiast — i t o w tempie wyprzedzającym regres czy l a i c y ­ zację f o r m y domowego ołtarza — zwyczaj jego przesłaniania kurtyną z j e d w a b n y c h szarf chadag. W y m i e n i o n e wyżej e n k l a w y n i e czynią j e d n a k zasadniczej s t r u k t u r y zacji przestrzeni j u r t y . Podział podstawowy jest podziałem a b s t r a k c y j n y m , w którym l i n i e północ — południe i wschód — zachód są wyznaczane przez pewne rzeczy w e wnętrzu j u r t y , ale n i e są akcentowane żadnymi m a t e r i a l n y m i przegrodami. Przedstawienie tego podziału trzeba j e d n a k poprzedzić krótką analizą zasad użytkowania przestrzeni j u r t y . Najbardziej a d e k w a t n i e oddaje f u n k c j o n a l n y rozkład wnętrza j u r t y następujący schemat 9 — p o l o w y : 12 R y e . 1. S c h e m a t f u n k c j o n a l n y j u r t y W podziale t y m wyróżniają się przede w s z y s t k i m d w a południkowe pasy: 1 — 2 — 3, n a lewo od wejścia (które zawsze skierowane jest n a południe) będący męską częścią j u r t y , i pas 7 — 8 — 9, stanowiący część kobiecą. W polach 1 i 7 odbywają się odpowiednio męskie i kobiece za­ jęcia gospodarcze; t u mieszczą się męskie narzędzia p r a c y w pasterstwie z jednej i sprzęt k u c h e n n y z d r u g i e j strony. Pola 2 i 8 stanowią miejsca 1 2 T a k właśnie opisuje jurtę A. Rona-Tas, Mongolia, śladami W a r s z a w a 1965, s. 175 - 178; jego opis uzupełniam własnymi o b s e r w a c j a m i . nomadów, �116 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I odpoczynku w ciągu dnia, k o n s u m p c j i i snu. W sektorach 3 i 9 mieszczą się cenne p r z e d m i o t y męskie i kobiece, przechowywane w s k r z y n i a c h n a z y w a n y c h awdar pn.-zachodni i awdar pn.-wschodni. T a m także z a j ­ mują miejsca goście, p r z y czym najwyżej cenione jest miejsce w środku pola 6, między stołem a d o m o w y m ołtarzem. W sektorze 9 (zasadniczo kobiecym) może zasiąść gość najbardziej zżyty z rodziną l u b b l i s k i k r e w ­ n y . T a m także siedzi gospodarz, g d y p r z y j m u j e gości, mając żonę po swej lewej ręce. W g objaśnień informatorów głowa r o d z i n y zajmuje t o właśnie miejsce — nieco odsunięte od gości — b y każdy nieznajomy wkraczający do j u r t y mógł zrazu zorientować się, k t o jest gospodarzem. Oto' najlepsza ilustracja tezy, że „przestrzeń mówi". Pas 4 — 5 — 6 jest swego rodzaju ziemią niczyją, przejściową między częścią kobiecą a męską; w sytuacji codziennej u n i k a n o niegdyś j a k o b y przechodzenia przed ołtarzem w p o l u 6. C e n t r a l n y k w a d r a t 5 jest jeszcze wyraźniej wyłączony z użytkowania; jego główną część s t a n o w i p o d i u m ogniowe galyn иг' — n i e w y s o k i , p o k r y t y blachą pomost z desek, który nie jest w y k o r z y s t y w a n y (w j u r t a c h t r a d y c y j n y c h mieściło się t u ognisko, używany dzisiaj p i e c y k m e t a l o w y wysunięty jest bardziej w k i e r u n k u d r z w i ) . U góry znajduje się otwór d y m n o - o k i e n n y , którego okrągła r a m a toono wspiera się n a dwóch k o l u m n a c h stojących po prawej i lewej stronie podium. Pole 4 p r z y d r z w i a c h t o miejsce przejściowe, najniżej cenione; zajmują je, j a k i cały pas 1 — 4 •— 7, najpośledniejsi goście, służba, małe dzieci. Z powyższego w y n i k a , że w obrębie j u r t y istnieją d w a podziały prze­ strzenne, których osie przesunięte są nawzajem o 90°. Pierwszy, poziomy, jest podziałem wartościującym t r z y pasy na najgorszy, pośredni i n a j ­ lepszy. D r u g i , pionowy, d o k o n y w a n y jest w g zasady płci i wyznacza pas męski ze s t r o n y zachodniej, kobiecy ze wschodniej i n e u t r a l n y między n i m i . Zauważmy, że podział t a k i f u n k c j o n u j e jako codzienny, g d y n i e interweniują okoliczności zewnętrzne. Do czynników mogących go zmo­ dyfikować należy przybycie gości. W takiej s y t u a c j i zmienia się charak­ t e r y s t y k a s t r o n : zachodnia przestaje być męską — jest już połową goś­ cinną, wschodnia przestaje być kobiecą, staje się ogólnorodzinną. Wydawałoby się, że zachodzić p o w i n n a sytuacja o d w r o t n a , j a k zauważa b o w i e m Rona-Tas — n i e rozpatrując niestety dalej zagadnienia — „za­ stanawiające jest to, że dla obcych przeznaczona jest strona męska, m i m o że w społeczeństwach pasterskich o p a r t y c h na patriarchacie zawsze kobieta uważana jest za osobę obcą, bo ona przychodzi d o swego męża, ona spro­ wadza się d o jego r o d z i n y " . M o i m zdaniem można dobrze tłumaczyć t o zjawisko czymś, co nazwałbym „regułą w y m i a n y gościnności". Wiadomo, 13 1 3 I b i d . s. 178. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 117 R y c . 2. J u r t a w s y t u a c j i r o d z i n n e j i w s y t u a c j i gościnnej jaką rolę o d g r y w a w w a r u n k a c h stepowych obowiązek gościnności w n a j ­ szerszym r o z u m i e n i u . A b y zagwarantować jednostce przetrwanie n a odle­ głych od j e j miejsca zamieszkania t e r y t o r i a c h niektóre społeczeństwa tworzyły s k o m p l i k o w a n e systemy pokrewieństwa; t r u d i r y z y k o b y t o w a ­ n i a w stepie A z j i Centralnej w y m a g a podobnych zabezpieczeń, biorąc choćby pod uwagę konieczność dalekich nieraz przegonów stad, e w e n t u a l ­ ność jego pogubienia, częsty udział w karawanach l u b p i e l g r z y m k a c h d o odległych klasztorów. Asekuracyjną funkcję pełni stepowa zasada gościn­ ności; zauważmy, że w powyższych sytuacjach (z wyjątkiem pielgrzymek o charakterze ogólnorodzinnym, o d b y w a n y c h w t e d y w r a z z jurtą) uczest­ niczyć będą t y l k o mężczyźni. N i c zatem dziwnego, że t o męska połowa j u r t y przeznaczona jest dla gości; w razie i c h p r z y b y c i a gospodarz i jego synowie rezygnują ze swojej połowy i przenoszą się do części kobiecej, b y — g d y i c h z kolei zmusi do- tegO' konieczność — skorzystać z męskiej połowy każdej innej j u r t y . Jeśli tę interpretację reguły zajmowania miejsca w j u r c i e w k a t e ­ goriach w y m i a n y uznać za z b y t śmiałą, t o j e d y n y m wytłumaczeniem c y t o ­ wanej wyżej wątpliwości byłoby stwierdzenie, że połowa męska jest wyżej ceniona aniżeli kobieca i dlatego odstępowana gościom, wobec których obowiązuje w k u l t u r z e mongolskiej t r a d y c y j n y szacunek. Z w y p o w i e d z i informatorów w y n i k a , że prawa, zachodnia strona j u r t y ( w m o n g o l s k i m r o z u m i e n i u patrząc od środka k u d r z w i o m ) jest uważana za lepszą i d l a ­ tego należy do' mężczyzny. X V I I - w i e c z n a k r o n i k a Szara Tudżi w epizodzie o dwóch żonach chana zamieszkujących jedną jurtę stwierdza, że starsza księżna zajmowała połowę zachodnią, młodsza zaś — wschodnią . K i e u 14 Szara Tudżi, Mongolska ja letopiś XVII wieka, Moskwa 1957, s. 163. �118 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I r u n e k zachodni w a l o r y z o w a n y jest zwłaszcza w układach szerszych, n p . obozowiska — ajlu, gdzie j u r t y osób szanowanych stawiane są n a zachod­ n i m i południowo-zachodnim s k r a j u , j u r t y zaś biedoty i młodzieży — na wschodzie; być może u podstawy tego porządku leży symboliczny związek starość — zachód słońca. A zatem w o b u nieuświadamianych podziałach j u r t y — zarówno w południkowym, j a k równoleżnikowym — przejawia się n i e t y l k o kategoryzacja przestrzeni j u r t y , ale i j e j wartościowanie, choć w każdym z n i c h w nierównym s t o p n i u . R y c . 3. M o n g o l s k i e podziały j u r t y : 1 — üüden chajmor — p a s n a północ o d d r z w i ; 2-2a — baruun urd tal i uzüün urd tal — s t r o n a południowo-wschodnia i s t r o n a południowo-zachodnia; 3-3a — baruun chojt tal i dzililn chojt tal — s t r o n a północno-wschodnia i s t r o n a pół­ n o c n o - z a c h o d n i a ; 4 — chaldz Chojno — l i n i a północna: 5 — chajmor — miejsce północne; e-6a — baruun chatawcz i dziliin chatawcz — skrzydło z a c h o d n i e i skrzydło w s c h o d n i e ; 7-7a — baruun tal i dzililn tal — s t r o n a z a c h o d n i a i s t r o ­ na wschodnia �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 119 Uświadamiany przez Mongołów podział j u r t y odbiega o d powyższego schematu j e j użytkowania. F u n k c j o n u j e w i e l e różnych sposobów r o z u ­ m i e n i a j u r t y ; w t r a k c i e z b i o r o w y c h wywiadów i n f o r m a t o r z y z t y c h sa­ m y c h okolic prezentowali nierzadko odmienne poglądy. Zebrane schematy dadzą się zgrupować tak, j a k n a rye. 3 . 15 J u r t a jest zatem dzielona n a d w i e symetryczne części: zachodnią — prawą i wschodnią — lewą. Utożsamienie t o sprzeczne jest z naszym przyzwyczajeniem, strona b o w i e m zachodnia — p r a w a — t o ta, która znajduje się n a lewo- o d wejścia. W y n i k a ona z dwuznaczności słów baruun i dzüün, które oznaczają zarówno „zachód", j a k i „ p r a w y " oraz odpowied­ n i o „wschód" i „ l e w y " ; południe t o także przód, północ zaś — tył. Baruun tal i dzüün tal n i e są t o ścisłe połowy, większość b o w i e m informatorów nie zalicza pasa p r z y d r z w i a c h (1) d o żadnej z części, n i e d z i e l i go żadnym przedłużeniem l i n i i chaldz ćhojno. Pozostaje o n zawsze wyodrębnioną całością, co może dziwić wziąwszy pod uwagę jego przejściowy charakter. Wiedzie o d d r z w i d o pieca, m a zaś szerokość 1-1,5 m , równą d r e w n i a n e m u p o d i u m między k o l u m n a m i pośrodku j u r t y . Przedłużeniem uuden chojmor b y w a chojmor (5) r o z u m i a n y j a k o pas o szerokości wyznaczonej przez p o d i u m centralne, stół i ołtarzyk. T u mię­ dzy stołem a ołtarzem sadzani są szanowni goście. Często słowem chojmor oznacza się całą północną honorową połowę j u r t y . Przebiegająca przez j e j środek l i n i a chaldz chojno t o l i n i a najważniejsza; w g niektórych i n f o r m a ­ torów gość n a w e t n i e m a p r a w a n a n i e j siedzieć, a j e d y n y m u p r a w n i o ­ n y m d o tego zaszczytu m a być gospodarz d o m u — przeważnie jednak zastrzega się ją d l a najznakomitszego przybysza. Trzeba t u poświęcić nieco u w a g i miejscu wyłączonemu z użytkowania, j a k i m jest wspomniane p o d i u m między k o l u m n a m i , stołem i żelaznym piecem. Obszar t e n pozostaje najczęściej pusty (czasem t u umieszcza się piec), t y m bardziej n i e w o l n o t a m siadać, a n i n a w e t wyciągać ręki — a zatem n p . podawać jedzenie z kotła na stolik między k o l u m n a m i . P y t a ­ nie o- motywację n a p o t y k a dziś n a taką z w y k l e odpowiedź: „My, Mongo­ łowie tędy n i e przechodzimy; t y l k o nieposłuszne dzieci i p i j a n i siadają n a ur' ". Interpretacja m u s i należeć do badacza — i n i e jest chyba t r u d n a . Jest t o przecież miejsce zajmowane niegdyś przez ognisko', przedmiot k u l t u domowników. Ogień był czczony, składano m u o f i a r y gal tachich, n i e w o l n o było' wkładać doń noży a n i i n n y c h ostrych przedmiotów, w r z u - S c h e m a t c z w a r t y podaję z a : J . S c h u b e r t , Paralipomena Mongólica, Ber­ l i n 1971, s. 159, pozostałe z własnych materiałów. T r z e b a t u zwrócić uwagę, że t e r ­ m i n y baruun tal i dzüün tal oznaczające u S c h u b e r t a s e k t o r y są n a ogół używane n a o z n a c z e n i e dwóch połów j u r t y (bez p a s a üüden c h o j m o r ) . 1 5 �120 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I cać śmieci i t p . Powyżej ognia n i e mogły znaleźć się przedmioty p r z y ­ ziemnego użytku (np. suszące się b u t y ) . Można zatem wnosić, że sięganie czy przechodzenie było n i e t y l e niemożliwe ze względów p r a k t y c z n y c h co zakazane ze względów k u l t o w y c h . N i e wszędzie nowocześniejszy piec wkroczył n a święte miejsce ogniska. T a m , gdzie przetrwało ono w dawnej postaci ( w o l n y ogień i stojak), t a m jest ono ogrodzone czterema l i s t w a m i tworzącymi k w a d r a t chaszilga. W jego obrębie piasek p o w i n i e n być czy­ sty — jest t o b o w i e m czuchai dzüjl — „ważne miejsce". W w i e l u j u r t a c h piec pozostaje w pewnej odległości od c e n t r u m (bliżej d r z w i ) j a k b y d o k u ­ mentując p e w i e n etap przejściowy, w którym używano go pomocniczo' obok ogniska. Obszar pośrodku j u r t y pozostał w o l n y od zagospodarowa­ nia, ale n i e w o l n y od zakazów. W f o r m i e d y g r e s j i w a r t o chyba zanotować, że t y l k o f o r m a wnętrza taka j a k prostokąt może mieć k i l k a n a t u r a l n y c h punktów newralgicznych w postaci rogów (kątów). W e wnętrzu o t a k i m kształcie m u s i być zatem obrany kąt, w którym pełnione będą rytuały odnoszące się d o całego p o ­ mieszczenia (np. pokucie w k u l t u r z e słowiańskiej itp.). Przestrzeń k o l i s t a nie dostarcza n a obwodzie takiego n a t u r a l n i e wyznaczonego punktu newralgicznego^ — każdy mógłby być u z n a n y za miejsce święte (gdyby oczywiście n i e byk> p e w n y c h d e t e r m i n a n t osiowych — n p . d r z w i j u r t y zwrócone n a południe wyznaczają też przeciwległy i m p u n k t z tyłu, n a północy j u r t y ) . J e d y n y m „danym" p u n k t e m w obrębie koła jest jego. środek; n a n i m też skupia się uwaga w k u l c i e . To tłumaczyłoby — od s t r o n y n o r m w i e r z e n i o w y c h , a nie gospodarczo-użytkowyćh, zarówno f a k t lokowania ogniska pośrodku j u r t y , j a k i późniejsze t a b u tego miejsca. Wracając d o całościowego podziału j u r t y należy teraz zbadać, j a k a zasada leży u podstaw przedstawionego wyżej schematu. I oto jej analiza, a zwłaszcza zestawienie realnego zaplecza s t r u k t u r y , fizycznych obiektów, które wyznaczają siatkę a b s t r a k c y j n y c h l i n i i doprowadza do w n i o s k u o niejednorodności pokazanej t u kategoryzacji. Otóż wydaje się ona być w y n i k i e m i n t e r f e r e n c j i dwóch o d m i e n n y c h zasad podziału, splatających się ze sobą w różnych proporcjach, co powoduje w rezultacie różnorodność uświadamianych podziałów. D w i e te zasady n i e są oczywiście rozdzielone w świadomości informatorów, zostały wyodrębnione przez badacza i za­ k w a l i f i k o w a n e j a k o podział „dolny" i „górny". Podstaw dla pierwszego, dolnego, dostarczają wspomniane p o d i u m galyn ur' albo' jego f o r m a wyjściowa — ogrodzenie ogniska chaszilga, a także wszystko, co- n a dole wiąże się z ogniem: podstawa pod kocioł, piecyk, a może n a w e t — w przeszłości — 3 czy 4 wspomniane wyżej kamienie. N a podstawie t y c h wyznaczników dzieliłaby się j u r t a j a k n a ­ stępuje : �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 121 Trzeba t u zauważyć, że p r z y d r z w i o w e skrzydła barüün chatawez i dzüün chatawez n i e należą do zasadniczych elementów tego podziału, wchodzą do. dwóch sektorów. I n f o r m a t o r z y uznają i c h funkcjonalną o d ­ rębność, ale n i e uważają za części j u r t y równoważne wobec zasadniczych sektorów. W dalszej analizie zostaną one pominięte. Podział „dolny" wyznacza zatem d w a krzyżujące się pasy, z których zwłaszcza południkowy (pionowy) będzie rdzeniem uświadomionej s i a t k i podziału j u r t y . Podział I I , który nazwaliśmy „górnym", realizuje się w o p a r c i u o 4 poprzeczki kręgu toono, stanowiącego szkielet o t w o r u dymno-okiennegou wierzchołka j u r t y . I c h przedłużenia wyznaczają następujące sektory (por. też r y c . 1). Najważniejszy jest t u d w u k r o t n y podział dychotomiczny; dokonują go przedłużenia 2 poprzeczek kręgu toono, n a z y w a n y c h gerijn gol (środkowa l i n i a j u r t y ) . One t o dzielą wnętrze n a połowę wschodnią — kobiecą i za­ chodnią — męską, północną — honorową i południową — poślednią. L i n i a chaldz chojno, o walorze której już wspomniałem, jest przedłuże­ n i e m północnej gerijn gol, na l i n i i wschodniej i zachodniej poprzeczki stać muszą 2 k o l u m n y podtrzymujące toono. Jeśli gość posadzony zostanie na południe od k o l u m n , może ktoś zrobić gospodarzowi uwagę, b y posa­ dzono go wyżej. Gwarantujące pomyślność j u r t y szarfy czagtga, p o d w i e ­ szone u środka kręgu, muszą pokrywać się z prawą albo lewą gerijn gol i jej przedłużeniem. Wobec t a k i e j ważności obu t y c h l i n i i muszą być one wyznaczone bardzo precyzyjnie; stąd uwaga, z jaką przy r o z b i j a n i u j u r t y araci przymierzają �122 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I poprzeczkę kręgu toono na południe, do środka d r z w i , przymierzając się do n i e j i mrużąc jedno o k o — n a podobieństwo celowania z k a r a b i n u . Można zatem wnosić o i s t n i e n i u dwóch p i e r w i a s t k o w y c h zasad podziału j u r t y : górnej i dolnej, w g kręgu toono i w g miejsca d l a ognia galyn uf, których różne kombinacje dają w efekcie uświadamianą w pełni katego­ ryzację j u r t y . W a r t o zauważyć, że szkielet o t w o r u dymnego zostaje sko­ j a r z o n y z podstawą ogniową l u b stojakiem pod kocioł — może n a zasadzie wspólnego k o n t a k t u z ogniem i d y m e m . Trzeba t u b o w i e m przypomnieć, chaldz chojno R y c . 5. Podział I I „górny" że skojarzenie t y c h przedmiotów występuje także k i e d y i n d z i e j : g d y roz­ biera się jurtę przed odkoczowaniem odkłada się w k i e r u n k u nowego miejsca zarówno- jeden z k a m i e n i pod ognisko, j a k i krąg toono, który zdejmowany być m u s i w k i e r u n k u przekoczowania; po r o z e b r a n i u j u r t y n i e w o l n o go położyć nigdzie poza obrębem śladu p o niej, ale trzeba umieścić od r a z u na wozie l u b w j u k a c h zwierzęcych. Sądzę, że dokonuje się w t e n sposób przeniesienia własności danego miejsca n a miejsce nowe, podobnie j a k dokonuje się go przez wspomniane odstawienie k a m i e n i a w k i e r u n k u przekoczowania albo- przez wzięcie go ze sobą w razie dale­ kiego w y j a z d u . ~_^_ _ W t y m — chińskiego co p r a w d a pochodzenia (liandz), ale niezmiernie p o p u l a r n y m w e współczesnej M o n g o l i i — s y m b o l u pomyślności zapisana jest m o i m zdaniem w i z j a j u r t y z j e j wewnętrznymi podziałami. Stopień uświadomienia tego związku przez Mongołów nie jest duży — zresztą żaden z badaczy n i e zwrócił dotychczas u w a g i n a tę analogię. Jednak obserwacje j u r t somonu Bajan, gdzie wojłok stanowiący podłogę obszyty był kolorową nicią układającą się w powyższy wzór, pozwalają p r z y ­ puszczać, że związek t e n jest n i e k i e d y dostrzegany. Zupełny b r a k studiów �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 123 nad znakiem püüdzen chee zmusza do wypowiedzenia jeszcze jednej nader r y z y k o w n e j hipotezy: że jest o n uproszczoną mándala. Przez taką uprosz­ czoną mándale r o z u m i e m t u n i e o r y g i n a l n y tybetański s y m b o l (który oprócz przedstawienia świata był również modelem p s y c h i k i ludzkiej, i i n ­ s t r u m e n t e m poznania, którego kontemplacja dostarczała nowej wiedzy), ale każdy znak plastyczny, w którym schematyczny obraz świata zorga­ n i z o w a n y jest n a osiach wschód — zachód i północ — południe. N i e rozwijając n a t y m miejscu koncepcji mandoli wyrażę t y l k o prze­ konanie, że dzięki swej odpowiedniości ze strukturą l u d z k i e j p s y c h i k i mándala może stanowić imago mwndi, n a w e t jeśli n i e stwierdziliśmy i s t ­ nienia zwerbalizowanej w t e n sposób i n t e r p r e t a c j i danego znaku. Püüdzen chee uważam za taką właśnie nieuświadomioną mándala; być może zresztą w jakichś Jamajskich przekazach z a w a r t a jest taka koncepcja, bardzo prawdopodobne w y d a j e m i się, że wobec istnienia podłóg j u r t y w p l a n i e tego w z o r u powstanie i n t e r p r e t a c j i j u r t a = mándala byłoby d l a t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y lamajskiej t y l k o kwestią czasu. O ile początkiem b u d o w y j u r t y jest ustawienie 4 k a m i e n i , to j e j zakończeniem jest osadzenie toono. Krąg i stojak pod kocioł przewożone są zawsze n a j e d n y m wozie razem ze sobą — t r a d y c y j n i e rozstaw nóg podstawy dopasowany jest d o rozmiarów kręgu. Można chyba dopatrywać się w t y m z a m i a r u nie p r z e r y w a n i a na czas d r o g i k o n t a k t u między o b y d w o m a o b i e k t a m i — tego k o n t a k t u , który zazwyczaj d o k o n u j e się przez płomienie palącego się ogniska. N i e trwałość ludzkiej siedziby byłaby w t e n symboliczny sposób przezwy­ ciężona. Podstawa p o d ogień i szkielet o t w o r u dymnego mogą być zatem zasad­ n i c z y m i elementami w j u r c i e , j a k o że dba określają miejsce ognia — jeden u jego początków p r z y ziemi, d r u g i — g d y d y m opuszcza jurtę, u góry. Według n i c h t w o r z y się podział przestrzenny j u r t y — są t o b o w i e m rzeczy dobre n i e t y l k o do j e j b u d o w y , ale — b y użyć t u określenie s t r u k t u r a l i stów — „dobre do myślenia". Wypada teraz omówić symbolikę przestrzenną, j a k a daje się odczytać w niektórych tekstach f o l k l o r y s t y c z n y c h i w symbolach plastycznych j u r t y , a więc w t y c h f o r m a c h .artykulacji przestrzeni, które w świadomości informatorów straciły swój wyjaśniający charakter, przestały być r o z u ­ miane, a zawarta w n i c h i n f o r m a c j a osunęła się n a pół drogi między uświadamianym a nieuświadamianym. Za t a k i s y m b o l uważam znak — püüdzen chee (por, r y c . 6). Jeśli przyjąć, że znak püüdzen chee t o „quasi u n a mándala", a zara­ zem s y m b o l j u r t y , w t e d y oczywiste staje się, że j u r t a mongolska przez swe podziały wewnętrzne odwzorowuje strukturę Kosmosu. Sięgnijmy p o przykład, niestety dość odległy: w lamajskich h y m n a c h k u czci świętego miasta U r g i porównuje się je do m a n d a l i . Skądinąd w i e - �v 124 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I R y e . 6. Z n a k püüdzen chee m y , że U r g a wzniesiona była n a planie j u r t y ; dzielnice bogaczy znajdo­ wały się w t y m s a m y m sektorze koła, w którym w j u r c i e sadza się zaszczytnych gości, dzielnice biedoty odpowiadały swą lokalizacją n a j ­ m n i e j h o n o r o w a n e m u miejscu p r z y d r z w i a c h . Można b y zatem prze­ nosić identyczność mándala — Urga n a mándala — j u r t a . D o t e j k o n ­ k l u z j i t r u d n o j e d n a k dojść w y e l i m i n o w a w s z y przesłanki niepewne i i n ­ tuicyjne. Jak pokazałem wyżej sam a k t b u d o w y j u r t y o d b y w a się w porządku z g o d n y m z regułami k o s m i c z n y m i , jest odwzorowaniem b u d o w y świata. Także j e j użytkowanie odbywać się p o w i n n o w t y m porządku. N a jego istnienie naprowadza chyba intuicja, gdy będąc w j u r c i e k o j a r z y się, że mężczyzna wchodzi do niej zgodnie z r u c h e m Słońca, kobieta zaś prze­ ciwnie (chciałoby się powiedzieć: zgodnie z r u c h e m Księżyca, g d y b y n i e był to astronomiczny błąd). Opozycyjny charakter Słońca i Księżyca i przypisanie i c h o b u płciom dokonało się w e wszystkich p r a w i e k u l t u r a c h , p r z y c z y m b y n a j m n i e j n i e wszędzie zanotowano — e w i d e n t n y zdawałoby się — związek k o b i e t y z Miesiącem; w w i e l u społeczeństwach symbolem k o b i e t y jest Słońce . Co do- M o n g o l i i , powołać się można na opis olóckiego i e 11 Informację te uzyskałem w Ułan-batorskim M u z e u m S z t u k i , gdzie z n a j d u j e się o b r a z z l a t 1820-tych, przedstawiający I c h - C h u r e (dzisiejsze Ułan B a t o r ) . 1 6 E . P e г с z a k, Wyobrażenia lunarne w pozaslowiańskim folklorze literackim, „Lud", t. 52: 1968, s. 153-208, o m a w i a tę problematykę porównawczo, co u w a l n i a n a s o d obowiązku szerszego p r z e d s t a w i a n i a zagadnień. W y p a d a j e d n a k n i e zgodzić się z a u t o r e m , k i e d y z a l i c z a Mongołów do g r u p y wiążącej kobietę ze Słońcem, męż­ czyznę zaś z Księżycem. 17 �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE 125 KOCZOWNICZEJ obrzędu weselnego: przed jurtą dla państwa młodych rozkłada się wojłok, n a którym w y s y p u j e się ryżem wyobrażenia Słońca i Księżyca odpowied­ n i o p o prawej i po lewej stronie. W trakcie obrzędu p a n młody siada n a wyobrażeniu Słońca, panna młoda n a wyobrażeniu Księżyca i oboje m o ­ dlą się . 18 Jeśli przyjąć związek k o b i e t y z Księżycem a mężczyzny ze Słońcem, to tłumaczy się n a t y c h m i a s t f a k t takiego rozmieszczenia płci w dwóch po­ łowach j u r t y , j a k i e obserwujemy dzisiaj; to, że kobieta zajmuje prawą od wejścia, mężczyzna zaś lewą połowę nie jest chyba rezultatem doświad­ czenia gospodarczego — ewentualne odwrócenie n i e utrudniłoby w n i c z y m realizacji b y t o w y c h f u n k c j i gospodarstwa. Obyczaj d a w n y c h ludów A z j i Centralnej (w t y m i pra-Mongołów) w czasach, w których mógł m o d y f i ­ kować się wzór, nakazywał stawianie j u r t d r z w i a m i n a wschód. Strona p r a w a j u r t y (lewa o d wejścia) pokrywała się w t e d y n a całej długości z d r o ­ gą Słońca, u l o k o w a n i e t a m mężczyzny było zatem „nadnaturalną koniecz­ nością". Dopiero obrócenie j u r t y o 90° zakłóciło logikę związku. Dokonało się ono n i e później niż około początków drugiego tysiąclecia n.e., p r a w ­ dopodobnie pod wpływem chińskim. Świadectwa dokonujących się w ó w ­ czas przeobrażeń dostarcza Tajna historia Mongołów (r. 1240). Otóż mówi się w n i e j o dwóch rodzajach j u r t : z j e d n y m i d r z w i a m i , zwróconymi n a południe i z d w o j g i e m d r z w i , skierowanych n a wschód i zachód, p r z y c z y m wschodnie wydają się być wejściem, zachodnie — wyjściem . N i e ­ stety w i z j a j u r t y , jaką można wytworzyć n a podstawie l e k t u r y Tajnej historii Mongołów, n i e jest jasna, n a okoliczność zaś występowania j u r t z d w o j g i e m d r z w i n i e zwrócono dotychczas w l i t e r a t u r z e mongolistycznej u w a g i . A przecież informacja o takiej j u r c i e ( t y m razem arystokratycznej) powtarza się w późniejszej o parę l a t relacji Piano Carpiniego: „wprowa­ d z i l i nas bramą wschodnią, b o n i k o m u prócz cesarza bramą zachodnią wchodzić się n i e godzi. Książę każdy większy do swego n a m i o t u też wchodzi o d s t r o n y zachodniej, pomniejsi zaś mało o t o dbają" . 19 20 Wracając d o p r o b l e m a t y k i j u r t y j a k o makrokosmosu trzeba w s p o m ­ nieć, że d o znamiennego utożsamienia j e j ze światem dochodzi, g d y stosuje się wobec niej z w r o t gurwan dzug najmyn dzowchist, „na cztery s t r o n y świata, n a osiem kierunków". Określenie to może być zdaniem informatorów stosowane wobec j u r t y , dzieli się ona b o w i e m — j a k i świat — n a 8 części. Także jej k o n s t r u k c j a ma konotację kosmiczną. D r e w n i a n e k r a t o w n i c e ścian są w h y m n a c h opiewających domostwo p r z y - 18 19 W i a t к i n a, on. c i i . , s. 221 Tajna historia i opracowanie 2 0 Giovanni Mongołów. Anonimowa S. Kałużyńskiego, W a r s z a w a del Plano kronika mongolska z XIII w. Przekład 1970, § 112, C a r p i n i , Istorija Mongołów, M o s k w a 1967 s. 76. �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 126 równy wane do smoków reprezentujących cztery s t r o n y świata . A rebours ważna jest też informacja Huc'a, że „wędrowni lamowie nazywają niebo n a k r y w a o l b r z y m i e j j u r t y , co się światem z w i e " . Stosunkowo najpełniej zachowała się wiedza o kosmicznych konotacjach j u r t y u Mongołów M o n ­ g o l i i Wewnętrznej. T u również półkulista n a k r y w a j u r t y symbolizuje sklepienie niebieskie; otwór d y m n y , którego, miejsce m a wyznaczać G w i a ­ zda Polarna jest wyobrażeniem niebiańskich wrót czy b r a m y słonecznej. Dzięki s w e m u kształtowi jego szkielet staje się symbolem Słońca, a f i l ­ cowa n a k r y w a m a postać znanego jeszcze w czasach Hanów kosmicznego d i a g r a m u y u n chien, „kołnierza c h m u r " . Palenisko jest t r a k t o w a n e j a k o reprezentacja wejścia do świata podziemi, całe zaś ognisko domowe sta­ n o w i jedność pięciu elementów: Drzewa (drewniana rama), Wiecznego Ognia, Z i e m i (piasek wokół ogniska), Żelaza (kocioł i stojak) oraz W o d y (płyny gotowane w kotle). Słup d y m u i p a r y b y w a r o z u m i a n y j a k o w y o ­ brażenie k o l u m n y świata, p n i a D r z e w a świata i t p . . 21 22 1 23 Dochodzimy t u do zagadnień w analizie przestrzennej n a j i s t o t n i e j ­ szych — p r o b l e m a t y k i środka. Jeżeli j u r t a m a odzwierciedlać strukturę świata, t o j e j c e n t r u m m u s i być odwzorowaniem, środka świata. Z pozoru wydaje się to absurdem w społeczności nomadycznej; a jednak n a w e t wędrujący A u s t r a l i j c z y c y n i e tracą n i g d y k o n t a k t u z palem, będącym osią świata, po którym m i t y c z n y przodek — bohater wkroczył d o nieba. P a l t e n jest przenoszony w e w s z y s t k i c h wędrówkach plemienia, a jego u t r a t a czy złamanie oznacza d l a g r u p y biologiczną katastrofę. L u d y ałtajskie (w t y m Mongołowie) znały pojęcie Złotego Pala •— A l t a n Gadas. W s y ­ b e r y j s k i m szamanizmie m o t y w środka j u r t y , słupa czy d y m n i k a j a k o columna mundi występuje wręcz explicite. Szaman odbywając swą eksta­ tyczną wędrówkę przez podziemia, ziemię i niebo posługuje się d r z e w e m u s t a w i o n y m pośrodku j u r t y czy szałasu. Nie m a m y j e d n a k pewności, czy szamanizm stepowy przywiązywał tę samą wagę do pojęcia Złotego Pala albo drzewa życia, będącego kolumną świata, co szamanizm leśnych ludów Syberii. Z p u n k t u widzenia analizy przestrzennej zachodzi zwłaszcza oba­ wa, że nawet jeśli w k u l t u r z e stepowej pojęcie A l t a n Gadas odgrywało niejaką rolę, t o nie uświadamiano i n i e formułowano expressis verbis koncepcji pala j a k o środka świata. T y l k o mały zakres penetracji i n i e - 2 1 K. W i a t к i n a, Oczerki kultury i byta bur jat, L e n i n g r a d — M o s k w a 1969, s. 223. Ks. H u e , 1856, s. 124. 2 2 Opisanie podróży przez Tartaria do Chin i Tybetu, Warszawa W g a u t o r a badającego tę problematykę ok. 1940 r. świadomość s y m b o l i k i j u r ­ ty była bardzo żywa. P a t r z : S. C a m m a n n , Mongol Dwellings with Special Reference to Inner Mongolia, [w:] Aspects of Altaic Civilization, Uralic & Altaic S e r i e s , v o l 23, edited b y D. S i n o r , B l o o m i n g t o n 1963, s. 17-22. 2 3 �KATEGORIA 127 PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ w i e l k i horyzont przestrzenny g r u p -osiadłych rolników l u b s y b e r y j s k i c h łowców stanowić może zmienną stymulującą rozwój i d e i c e n t r u m świata w sformułowaniu explicite. W y d a j e się, że r u c h l i w y t r y b życia mieszkań­ ców stepu s t a n o w i znakomitą przeszkodę w r o z w o j u t e j koncepcji. Z a u ­ ważmy t u bowiem, że m o m e n t środka z n i k a n a w e t t a m , gdzie p i e r w o t n i e istniał — j a k o element pożyczony z koncepcji osiadłej, „ultramontańskiej" r e l i g i i , l a m a i z m u . Taką reminiscencją treści w i a r y l a m a j s k i e j , mówiącej o rosnącym na centralnej górze S u m e r u drzewie, sięgającym k o r z e n i a m i do świata podziemi a koroną do niebios może być następujący przekaz barga — m o n g o l s k i n a temat słupa j u r t y : „ze świeżo zrąbanego drzewa, które było kiedyś gałęzią pięknego sandałowca, wyrosłego n a wierzchołku południowej góry zrobiono teraz podporę pod gładki, piękny krąg" . 24 Za z b y t pochopne uznać zatem należy stwierdzenie M i r c e a Eliadego, który ideę tę uznaje za powszechną i niezależną o d t r y b u b y t o w a n i a . W jego m n i e m a n i u homo religiosus pozostaje zawsze w pobliżu środka świata, t y l k o t u 'bowiem możliwy jest k o n t a k t człowieka i sacrum. Naszym zdaniem „racjonalizm stepowy", j a k i powstał n a podłożu koczowniczego b y t o w a n i a w y k l u c z a koncepcję środka świata w jej formułowaniu expli­ cite, n i e wykluczając oczywiście idei Złotego Pala. Stąd c e n t r u m j u r t y теЛ jest t r a k t o w a n e j a k o odwzorowanie środka świata, acz dostrzegane są jego związki ze Złotym Palem albo D r z e w e m Życia. Podobnie niemożliwe^ jest chyba w k u l t u r z e no-madycznej przekonanie — panujące w t r a d y c y j ­ n y c h k u l t u r a c h a g r a r n y c h , że jakaś miejscowość (jak choćby Oporów, K i e r n o z i a czy T u r o b i n w Polsce) jest środkiem świata. W obozowisku ^ zmieniającym stale swe położenie jakiś p u n k t może być najwyżej odwzor o w a n i e m c e n t r u m , ale sam za c e n t r u m uznany n i e będzie. Stąd jeszcze dziś można n a Gobi spotkać się ze w s p o m n i e n i e m o s t a w i a n y c h niegdyś przed j u r t a m i a r y s t o k r a c j i gnomonach, n a z y w a n y c h A l t a n Gadas. Racjo­ n a l i z m stepowy i postępy laicyzacji sprawiły, że n i e pamięta się dziś o jego f u n k c j a c h i n n y c h aniżeli praktyczne (mierzenie czasu). T e same p o w o d y sprawiają, że duża część informatorów rozumie tylko- f u n k c j o ­ nalne względy stawiania 4 k a m i e n i — szaw i r o b i to d l a zaznaczenia objęcia miejsca pod jurtę jeszcze przed przekoczo-waniem, a n i e j a k o rytuał reaktualizujący budowę świata tuż przed wzniesieniem j u r t y . S y ­ tuacja społeczna zaciera pamięć o podziałach przestrzeni powstałych n a gruncie w i e r z e n i o w y m ; dziś na G o b i mało- k t o w i e , że j u r t a dzieliła się niegdyś n a stronę kobiecą i męską, acz przecież podział t e n f u n k c j o n u j e nadal bardzo silnie w pozostałych regionach M o n g o l i i . Otóż „gobijski m a 2S 24 W i a t к i n a, op. cit., s. 225. M . E l i a d e , Sacrum, mit, h i s t o r i a , W a r s z a w a o historii religii, W a r s z a w a 1966, passim. 2 5 1970, s. 73-80; tenże: Traktat �128 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I t r i a r c h a t " (wiodąca rola k o b i e t y w gospodarstwie i rodzinie, mężczyzna jako przybysz okresowy) sprawia, że podział j u r t y n i e jest t a k przestrze­ gany a n i t a k uświadamiany j a k w „normalnej" s y t u a c j i rodzinnej. Można chyba przyjąć hipotezę, że większość t y c h zjawisk, które u p o ­ dobniają symbolikę kosmiczną j u r t y do' s y m b o l i k i domostwa i n n y c h ludów ma swoje d w a zasadnicze źródła: stosunkowo późne k o n t a k t y z lamaizmem i chińską geomancją i znacznie wcześniejsze, bo sięgające pierwszego tysiąclecia p.n.e. związki Mongołów ze środowiskiem tajgi. Na przykład koncepcję Złotego Pala można chyba odnieść d o czasów zabajkalskiej k o l e b k i p l e m i o n mongolskich. W t e d y t o mogły uformować się niektóre spośród przedstawionych w n i n i e j s z y m szkicu zasad; w ciągu l a t nabrały charakteru reguł nieuświadamianych, część z n i c h zachowała się t y l k o w postaci szczątkowej, d o w i e l u przybyły nowe, zracjonalizowane i n t e r ­ pretacje. Archaiczny wzór z wielką trudnością daje się odczytać w w i e ­ lości f o r m współczesności. Katedra Etnografii U W N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a �