https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308ae18105b01f4ed4e543be1e3b9f3b.pdf 745a1d10bef6c78bd837e2b15c0ee703 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:842 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:774 Title A name given to the resource Wykorzystanie filmu w dydaktycznej działalności placówek etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.65-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 RYSZARD KANTOR WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCZNEJ DZIAŁALNOŚCI PLACÓWEK ETNOGRAFICZNYCH 1. U W A G I WSTĘPNE Rewolucja naukowo-techniczna, którą obecnie przeżywa ludzkość n a interesującym nas gruncie, t j . w nauczaniu etnografii, powoduje k i l k a określonych konsekwencji. Po pierwsze, nastąpił gwałtowny napływ kandydatów n a studia etno­ graficzne, co wiąże się ze w z r o s t e m zainteresowania naszą dyscypliną, a także ze zwiększającym się zapotrzebowaniem n a specjalistów d l a coraz liczniejszych i n s t y t u c j i n a u k o w y c h i kulturalno-oświatowych. Odegrał t u niewątpliwą rolę powszechny dostęp d o dóbr k u l t u r y w systemach demo­ kratycznych, powodując znaczne zapotrzebowanie n a pracowników oświa­ t o w y c h . M a m n a myśli, między i n n y m i , bardzo szerokie dziś zastępy pracowników muzeów etnograficznych i i n n y c h placówek k u l t u r a l n o -oświatowych, które chętnie zatrudniają etnografów. Można mieć p e w ­ ność, że zapotrzebowanie t o będzie w dalszym ciągu wzrastało. Po drugie, zwiększyła się w sposób nieporównywalny ilość i n f o r m a c j i w każdej n i e o m a l dziedzinie n a u k i , a konsekwencją tego w e t n o g r a f i i jest fakt, że student naszego k i e r u n k u m u s i obecnie opanować daleko większy zasób wiadomości niż jego poprzednicy, p r z y założeniu, że okres nauczania n i e p o w i n i e n się przedłużać. Po trzecie, co m a w i e l k i e znaczenie, r e w o l u c j a naukowo-techniczna stawia nowe problemy, ale jednocześnie daje oręż d o przezwyciężania narastających trudności. Są n i m wszelkiego rodzaju udogodnienia t e c h ­ niczne. Niestety uczelnie, z m n i e j l u b bardziej uzasadnionych powodów, n i e z w y k l e ostrożnie traktują wszelkie środki techniczne zmieniające t r a ­ d y c y j n e m e t o d y nauczania. „Trzeba stwierdzić, choć b r z m i t o j a k paradoks — pisze J . Szczepań­ s k i — że nasze uczelnie wyższe bardzo p o w o l i i z w i e l k i m i o p o r a m i zaczynają stosować nowe m e t o d y nauczania, j a k n p . nauczanie p r o g r a m o 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 �66 R Y S Z A R D K A N T O R wane, f i l m , telewizję, maszyny d o uczenia. Ciągle jeszcze d o podstawowych zabiegów nauczania należą: wykład oraz różne o d m i a n y seminariów i ćwi­ czeń" Trzeba się w t y m miejscu zastrzec, że c y t o w a n e m u a u t o r o w i b y n a j m n i e j n i e chodzi o ogólne negatywne nastawienie do t r a d y c y j n y c h sposobów nauczania, lecz j e d y n i e o dostarczenie i m sojuszników, z pomocą których można b y zintensyfikować proces d y d a k t y c z n y , co w obecnej sytuacji jest sprawą podstawową. 2. P R O C E S D Y D A K T Y C Z N Y W N A U C Z A N I U E T N O G R A F I I Niewątpliwie szerokie w środowisku e t n o g r a f i c z n y m dyskusje na t e ­ m a t p r z e d m i o t u badań, i c h zakresu, powiązań z i n n y m i dyscyplinami: czy miejsca etnografii w życiu społecznym, j e j p r a k t y c z n y c h zastosowań i t d . są d l a r o z w o j u naszej d y s c y p l i n y decydujące. N i e należy j e d n a k zapomi­ nać o problemie m n i e j eksponowanym, lecz b y n a j m n i e j n i e mało i s t o t n y m . Problemem t y m jest szeroko pojęty proces d y d a k t y c z n y w nauczaniu etnografii. Zajmowanie się t y m p r o b l e m e m jest prostą konsekwencją f a k t u , iż etnografia jest p r z e d m i o t e m nauczania w wyższych szkołach. 2 0 i l e w i e m , n i k t dotąd n i e poruszał p r o b l e m u d y d a k t y k i w etnografii. Teoretycy d y d a k t y k i na bardzo w y s o k i m szczeblu t e o r i i , zadawali sobie pytanie, „jak uczyć", w w y n i k u czego jest sporo p u b l i k a c j i ogólnych dotyczących przebiegu procesu dydaktycznego p r z y równoczesnym b r a k u rozważań dotyczących k o n k r e t n y c h d y s c y p l i n wykładanych w szkołach wyższych. Etnografowie, j a k dotąd, n i e w y p o w i a d a l i się n a te t e m a t y . Nie wchodząc w kompetencje teoretyków nauczania chciałbym w m a ­ k s y m a l n y m skrócie podkreślić c z y n n i k i determinujące każdy proces d y ­ daktyczny. Są t o : cel nauczania, treści programowe, zasady, f o r m y , metody i środki nauczania, przygotowanie do pracy dydaktycznej oraz osobowość nauczyciela, a także przygotowanie i osobowość u c z n i a . Każdy z t y c h czynników w y m a g a dokładnego omówienia, każdy b o w i e m — choć w róż­ n y m stopniu — wpływa n a przebieg procesu nauczania. Ze względu j e d ­ n a k na zasadniczy cel artykułu, którym jest próba przedstawienia zagad3 J. Szczepański, W a r s z a w a 1969, s. 115. 1 Problemy i perspektywy szkolnictwa wyższego w Polsce, „Proces d y d a k t y c z n y j e s t planową pracą n a u c z y c i e l a z u c z n i a m i organizowaną z a z w y c z a j w s z k o l e , a mająca n a c e l u umożliwienie u c z n i o m o p a n o w a n i a określo­ nego z a s o b u w i e d z y i określonych umiejętności. P r z e z n a u c z y c i e l a r o z u m i e m y tutaj n a u c z y c i e l a n a każdym s z c z e b l u szkoły, p r z e z u c z n i a — u c z n i a n a każdym s z c z e b l u szkoły, p r z e z szkołę — zarówno szkołę podstawową, j a k średnią i wyższą". W g S. W o ł o s z y n , Ogólne zasady, formy i metody procesu dydaktyczno-wychowaw­ czego, [w:] Zagadnienia dydaktyki szkoły wyższej, W a r s z a w a 1968, s. 32. 2 3 Tamże, s. 35. �67 WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ nień w y k o r z y s t a n i a f i l m u w pracy dydaktycznej placówek etnograficznych, przejdę od r a z u d o m e t o d realizacji procesu dydaktycznego, w których f i l m znajduje niepoślednie miejsce. 3. M E T O D Y R E A L I Z A C J I P R O C E S U . D Y D A K T Y C Z N E G O Cel n a u c z a n i a osiąga się przekazując treści programowe za pomocą metod, które można nazwać w skrócie m e t o d a m i realizacji procesu d y d a k ­ tycznego. M e t o d y realizacji procesu dydaktycznego, c z y l i „sposób l u b zespół spo­ sobów osiągania celów d y d a k t y c z n y c h " , omówię w poważnym skrócie. Podstawą m o i c h rozważań n i e c h będzie fakt, że metody wprowadzania w umysł studenta czy ucznia n o w y c h treści dzieli się zazwyczaj na d w i e podstawowe g r u p y : n a metody podające i metody poszukujące . Istotą i wspólną cechą m e t o d podających jest czynne stanowisko n a u ­ czyciela, który podaje w gotowej postaci gotowe wiadomości. P r z y m e t o ­ dach poszukujących widoczna jest natomiast większa aktywność ucznia, który sam zdobywa wiadomości, o d k r y w a zjawiska i związki między n i m i . Nauczyciel znajduje się j a k b y w cieniu, naprowadza ucznia, wskazuje m u drogę, a jednocześnie pozwala m u na dużą samodzielność i aktywność. 4 5 6 Nie wdając się w dłuższe analizy można stwierdzić, że grupa pierwsza metod ma przede w s z y s t k i m postać wykładu, druga zaś t o ćwiczenia i wszelkie zajęcia pracowniane i laboratoryjne. P r z y j r z y j m y się wykładowi ze względu chociażby na fakt, iż coraz częściej jego f o r m a i skuteczność budzą poważne wątpliwości i przez w i e l u teoretyków skazywany jest — j a k o nieekonomiczny i charakteryzujący się słabą recepcją — n a szybki zanik w obliczu i n t e n s y f i k a c j i m e t o d n a u ­ czania. „Istotą wykładu uniwersyteckiego jest systematyczne przekazywanie względnie stałej grupie słuchaczy określonego f r a g m e n t u poznania rzeczy­ wistości w postaci rozłożonych w czasie p o r c j i zagadnieniowych" . 7 w szerokim sensie c e l e m n a u c z a n i a , o z n a c z a n i e t y l k o znajomość treści p r o g r a m o w y c h , a l e także 4 Na terenie etnografii ogólna sprawność i n t e l e k t u a l n a , będąca umiejętność w y k o r z y s t y w a n i a w i e d z y n a b y t e j , s t a w i a n i a i rozwiązywania problemów naukowych. W z a k r e s i e pojęcia „cel ' n a u c z a n i a " w c h o d z i także kształtowanie o d ­ p o w i e d n i e j p o s t a w y m o r a l n e j i światopoglądu u c z n i a . 5 Wołoszyn, 6 Tamże, Ogólne zasady..., s. 36. s. 38-44. Podział metod podaję ze z n a c z n y m i skrótami: A. M e t o d y podające: a) metody akroamatycizne — słowne, polegające n a s ł o w ­ n y m p o d a n i u u c z n i o m gotowej w i e d z y , b) m e t o d y d e i k t y c z n e — o p a r t e n a pokazie, c) p r a c a z podręcznikiem. B. Metody poszukujące: a) m e t o d y e r o t e m a t y c z n e — p y t a n i o w e , p y t a n i a n a p r o ­ wadzające, b) metody d y s k u s y j n e , c) metody pracowniane, laboratoryjne, s t y c z n e w e w ł a ś c i w y m tego słowa z n a c z e n i u . 7 W. Szewczuk, Recepcja treści oświatowych, Warszawa 1966, s. 95. heury­ �68 RYSZARD KANTOR W. Szewczuk w jednej ze s w o i c h p r a c dokładnie omawia p rob le m y związane z recepcją wykładu uniwersyteckiego, analizuje c z y n n i k i wpły­ wające na nią i dochodzi d o w n i o s k u , że „recepcja wykładu jest zawsze wypadkową czynników, z których jedne działają po stronie wykładu i jego autora, drugie zaś po stronie o d b i o r c y " . W p i e r w s z y m zespole czynników znajdują się m . i n , takie, j a k przejrzystość s t r u k t u r y myślowej, proporcja materiału abstrakcyjnego d o konkretnego, stosunek poznania do działania, z d r u g i e j natomiast: przygotowanie słuchaczy, i c h recepcyjna sprawność oraz sprawność notowania. Jak z tego widać, na recepcję w y ­ kładu wpływa w i e l e bardzo różnorodnych czynników i wydaje się, że świadome oddziaływanie na niektóre z n i c h bez wątpienia przyczyniłoby się d o podniesienia wskaźnika recepcyjnego, który dla wykładu, w g Szewczuka, w y n o s i obecnie w przeważającej większości wypadków l-67°/o, a więc jest t o recepcja słaba albo zaledwie średnia, g d y tymczasem p o ­ w i n n a wynosić 68-100'%. L i c z b y te oznaczają procent przyswojenia przez słuchacza treści wykładu. W y r u g o w a n i e w i e l u uświadamianych i nieuświad a m i a n y c h błędów, o których pisze Szewczuk, przyczyniłoby się bez wąt­ pienia do podniesienia nadwyrężonego w ostatnich czasach a u t o r y t e t u wykładu. 8 9 Z n a n y jest ogólnie fakt, że „zapamiętywanie i pamiętanie materiału rozumianego przewyższa nieraz w i e l o k r o t n i e zapamiętywanie i pamięta­ nie materiału n i e r o z u m i a n e g o " . Stąd nasuwa się wniosek, że wszystkie m e t o d y pedagogiczne — w t y m także wykład — p o w i n n y korzystać z t a ­ k i c h środków przekazu i n f o r m a c j i , które b y zwiększyły stopień i c h r o z u ­ mienia, a co za t y m idzie zwiększyły i c h zapamiętywalność. Dochodzimy w t y m miejscu d o p r o b l e m u poglądowości. Zasady poglądowości jasno, po raz p i e r w s z y w dydaktyce światowej, sformułował w X V I I w i e k u J . A . K o m e ń s k i nawołując do- poznawania rzeczy i związku między n i m i metodą doświadczenia i eksperymentu. 10 11 „Poglądowość — pisze H . Dušan — m a podstawowe znaczenie dla za­ pamiętania materiału nauczania. Środki poglądowe wpływają n a ilość, szybkość i dokładność zapamiętania, a jednocześnie pomagają wyodrębnić i sformułować wiadomości, dokładnie je powtórzyć i skuteczniej zastoso­ wać w p r a k t y c e . O wiele łatwiej i szybciej zapamiętają uczniowie prze­ r a b i a n y materiał, jeżeli się go podaje n i e t y l k o za pośrednictwem słowa, ale także poglądowo. Wiadomości n a b y t e tą drogą na długo utrwalają się w pamięci i dają się dokładniej odtworzyć" . 12 Tamże, s. 96-152. A u t o r poświęca t e m u •zagadnieniu cały rozdział zatytułowany „Recepcja w y k ł a d u u n i w e r s y t e c k i e g o " . » Tamże, s, 148. Tamże, s. 110. 8 10 1 1 J . К o m e ń s к i, Wielka 12 H. D u š a n , s. 18. Pomoce dydaktyka, naukowe. W r o c ł a w 1956. System i zasady stosowania, W a r s z a w a 1967, �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 69 Wypływający stąd wniosek jest oczywisty. A b y wzmocnić percepcję wykładu, podobnie j a k i i n n y c h metod d y d a k t y c z n y c h , należy stosować optymalną ilość środków poglądowych, n a z y w a n y c h także pomocami n a u ­ k o w y m i l u b d y d a k t y c z n y m i . Trzeba się t u j e d n a k zastrzec, że „ułatwia­ jąc stosowanie metody środek j e d n a k n i e zastępuje samej metody, lecz t y l k o ją wzbogaca" . Jest t o odpowiedź n a dość często stawiane zarzuty, że n a d m i a r środków może doprowadzić do i c h dominacji n a d metodą. 13 A b y j a k i k o l w i e k przedmiot można było uznać za pomoc naukową, m u s i on spełniać d w a w a r u n k i : a) m u s i być p r z y d a t n y dydaktycznie d o demonstracji i nauczania, b) m u s i istnieć fizyczna możliwość użycia go bezpośrednio^ n a l e k c j i l u b p r z y i n n y c h f o r m a c h n a u k i . Z u w a g i n a fakt, że podział pomocy n a u k o w y c h jest dość s k o m p l i k o ­ w a n y i u różnych autorów o p a r t y na o d m i e n n y c h k r y t e r i a c h , należałoby n a początek zrobić choćby pobieżny przegląd t y c h kryteriów, co n a w e t p r z y założeniu maksymalnej lakoniczności spowodowałoby znaczne i n i e ­ potrzebne zwiększenie objętości artykułu, który z założenia szkicuje za­ ledwie problematykę. Ograniczę się zatem d o przedstawienia podziału W. Okonia n i e zapominając, że istnieją także inne, bardziej s k o m p l i k o ­ wane, wielostronne i chyba także pełniejsze. 1 4 W. Okoń d z i e l i środki dydaktyczne n a sześć następujących k a t e g o r i i : 1) środki słowne, c z y l i przede w s z y s t k i m podręczniki i inne teksty drukowane; 2) środki w z r o k o w e (wizualne), a więc oryginalne przedmioty, modele, obrazy, w y k r e s y , m a p y ; 3) mechaniczne środki w z r o k o w e umożliwiające przekazywanie o b r a ­ zów za pomocą urządzeń technicznych, j a k n p . diaskop, episkop, m i k r o ­ skop, teleskop i t d . ; 4) środki słuchowe pozwalające przekazywać dźwięki i szmery za p o ­ średnictwem gramofonu, magnetofonu czy r a d i a ; 5) środki słuchowo-wzrokowe łączące obraz z dźwiękiem, j a k f i l m dźwiękowy czy telewizja; 6) środki automatyzujące proces dydaktyczny, do których można z a l i ­ czyć maszyny dydaktyczne, gabinety językowe zwane też l a b o r a t o r i a m i językowymi oraz mózgi elektronowe. Kategorie 1-2 t o w g Okonia środki proste, natomiast 3-6 t o środki złożone. Prostotę i złożoność wyznacza w t y m w y p a d k u użycie l u b n i e ­ użycie — p r z y demonstrowaniu określonej pomocy — d o d a t k o w y c h urzą­ dzeń technicznych. Środki proste, a więc m . i n . podręczniki, modele, o r y g i n a l n e przed­ m i o t y , m a p y i t d . , bywają z m n i e j s z y m l u b większym powodzeniem w y W. O k o ń , Środki dydaktyczne Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 14. Tamże, s. 15. 1 3 14 i ich unowocześnienie, „Dydaktyka Szkoły �70 RYSZARD KANTOR korzystywane w nauczaniu etnografii. Ze względu na k i e r u n e k m o i c h rozważań zrezygnuję z i c h omówienia. Środki automatyzujące proces d y d a k t y c z n y (kat. 6) wymykają się n a ­ szym rozważaniom. Są one t a k dalece nowatorskie i n i e znane n a naszym gruncie, że omawianie i c h , szczególnie w odniesieniu do nauczania etno­ g r a f i i , mijałoby się z celem. Wątpię zresztą, czy k i e d y k o l w i e k w nauczaniu e t n o g r a f i i użyte zostaną np. maszyny dydaktyczne. Pozostały d o omówienia środki wzrokowe, słuchowe i wzrokowo-słuchowe. Obecne znaczenie t y c h środków jest bardzo duże, a co więcej wciąż rośnie. Dlaczego t a k się dzieje? Odpowiedź jest dość prosta. Ze stanowiska psyehologiczno-fizjologicznego rozpatruje się pomoce n a u k o w e od s t r o n y i c h oddziaływania n a narządy zmysłowe człowieka. Są więc pomoce oddziałujące n a słuch (audytywne), n a w z r o k (wizualne), n a d o t y k (taktylne), n a węch (olfaktoryczne) i mieszane. Jednocześnie wiadomo, że ilość i n f o r m a c j i , jaką człowiek o t r z y m u j e o d poszczególnych zmysłów, jest różna. Powszechnie uznana jest w psychologii dominacja analizatora w z r o ­ kowego n a d słuchowym i n a d pozostałymi zmysłami. W z r o k dostarcza n a m ok. 9 0 % w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i , słuch ok. 5°/o, a n a pozostałe zmysły przypada reszta . N i c więc dziwnego, że t a dominująca proporcja u w i ­ docznia się coraz bardziej w stosowaniu pomocy n a u k o w y c h . 15 O d pomocy słuchowych i w z r o k o w y c h , t r a k t o w a n y c h oddzielnie, docho­ d z i m y d o i c h syntezy — najdoskonalszej pomocy n a u k o w e j , t z w . pomocy audiowizualnej. Określenie t o powstało w latach 50-tych i zdobyło sobie charakter międzynarodowy. Obejmuje ono s w y m zakresem różne środki wzrokowo-słuchowe służące dydaktyce. E. F l e m i n g uważa, że istotą t y c h pomocy jest zasada odtwarzania i c h p r z y użyciu urządzeń technicz­ n y c h . D z i e l i j e też, pod t y m kątem, w następujący sposób: 1 6 Środki audiowizualne: 1. W i z u a l n e : a) o b r a z y przeźroczyste b) obrazy c) obrazy filmowe-nieme d) obrazy e) obrazy i teksty powielane odbite a) a u d y c j e r a d i o w e b) n a g r a n i a n a płytach c) n a g r a n i a n a taśmie magnetofonowej 15 Audiowizualne: a) a u d y c j a t e l e w i z y j n a b) dźwiękowe o b r a z y r u c h o m e c) obrazy nieruchome i nagrania Środki techniczne ° Р * У С 2 П е : a) d i a s k o p i przeźrocza b) c) d) e) episkop i obrazy drukowane projektor filmowy i filmy projektor mikroskopowy t a b l i c a świetlna J . S t r e l a u , Przewaga ruchliwości analizatora wzrokowego u człowieka, „Studia P s y c h o l o g i c z n e " , R . I960 t. 3, s. 57. E . F l e m i n g , Nowoczesne techniczne środki „Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R . 8 : 1963 n r 4, s. 29. 16 i materiały: mikroskopowe Audytywne: wym 3. audiowizualne nad w słucho­ nauczaniu, �WYKORZYSTANIE 2. A k u s t y c z n e : 3. O p t у с z n o - а к u s t у с z n e: a) o d b i o r n i k r a d i o w y b) g r a m o f o n i płyty a) b) c) 71 FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ magnetofon i taśma n a g r a n a c) telewizor p r o j e k t o r i f i l m y dźwiękowe d i a s k o p i episkop, gramofon z płyta­ m i l u b magnetofon z taśmami nagra­ nymi Podział t e n jest bardzo przejrzysty i zręcznie łączy bodźce działające i sposób i c h o d b i o r u z urządzeniami t e c h n i c z n y m i i materiałami do- dostar­ czania t y c h bodźców. Trzeba jednak zauważyć, że w zasadzie p r a w d z i w i e a u d i o w i z u a l n y m i środkami są dopiero te, które a u t o r zamieszcza w p o d ­ grupie trzeciej. Należą do n i c h : telewizja, f i l m dźwiękowy oraz (mniej u nas znane) t z w . przeźrocza dźwiękowe. Telewizja dydaktyczna, a szczególnie telewizja w obwodzie zamknię­ t y m (TV closed circuit) jest w naszym k r a j u jeszcze na etapie ekspery­ m e n t a l n y m . W szerszym j a k dotąd zakresie korzystają z n i e j j e d y n i e uczelnie m e d y c z n e . W y k o r z y s t a n i e T V w nauczaniu e t n o g r a f i i wydaje się n i e t y l e niemożliwe, i l e po prostu z b y t kosztowne. Być może w p r z y ­ szłości, w r a z z r o z w o j e m t e l e w i z j i kasetowej, pogląd t e n trzeba będzie zrewidować. 17 Pozostają d o rozważenia d w a inne środki a u d i o w i z u a l n e : f i l m dźwię­ k o w y oraz przeźrocza dźwiękowe. Te ostatnie — j a k pisze J . Jacoby — łączą przeźrocza z n a g r a n y m dźwiękiem (komentarze wygłaszane przez specjalistów z danej dziedziny) i są — jego zdaniem — bardzo i n t e r e s u ­ jącym i s k u t e c z n y m środkiem nauczania . C o k o l w i e k jednak powiedzia­ łoby się n a i c h korzyść (taniość!) t o ustępują wyraźnie f i l m o w i z p o w o d u podstawowego m a n k a m e n t u , nieruchomości przeźroczy. W p r a w d z i e odpo­ w i e d n i o d o b r a n y i c h c y k l może w p e w n y m stopniu sugerować ruch* ale zawsze pozostanie t o zaledwie b l a d y m odbiciem rzeczywistego r u c h u ofe­ rowanego przez f i l m . Rozpowszechnienie dźwiękowych przeźroczy n a t e r e ­ n i e P o l s k i w y d a j e się j e d n a k konieczne. P r z y nikłym nasyceniu szkół sprzętem f i l m o w y m środek t e n — j a k o zastępujący w p e w n y m s t o p n i u f i l m — może odegrać w n i c h poważną rolę dydaktyczną. 18 Dokładniejsze omówienie f i l m u dźwiękowego j a k o najdoskonalszej po­ m o c y audiowizualnej pozostawiam do następnego podrozdziału, a n a razie w skrócie zasygnalizuję jeszcze jeden wniosek wypływający z analizy flemingowskiego podziału środków audiowizualnych. Podział t e n pozwala P i s z e n a t e n t e m a t m. i n . E . H a w о г к a, Wykład kazuistycznodyskursywny z zastosowaniem telewizji w obwodzie zamkniętym w nauczaniu medycyny klinicz­ nej, [w:] F . J a n u s z k i e w i c z [red.], Telewizja dydaktyczna. Telewizja w obwo­ dzie zamkniętym w dydaktyce szkoły wyższej, W a r s z a w a 1971, s. 97-152. 17 J. Jacoby, Nowoczesne Z a w o d o w a " , R . 1967 n r 10, s. 6. 18 środki techniczne przekazu informacji, „Szkoła �72 RYSZARD KANTOR n a m szybko wyliczyć potrzebne środki techniczne, w które p o w i n n a być wyposażona każda placówka etnograficzna pragnąca w miarę nowocześnie prowadzić proces d y d a k t y c z n y . Są t o (wyłączam nieużyteczny w e t n o g r a f i i p r o j e k t o r m i k r o s k o p o w y oraz pokreślam dyskusyjną rolę o d b i o r n i k a r a d i o ­ wego i telewizyjnego): 1) diaskop i przeźrocza, 2) episkop i obrazy d r u k o ­ wane, 3) tablica świetlna, 4) gramofon (także stereofoniczny) i płytoteka, 5) magnetofon i taśmoteka, 6) telewizor i o d b i o r n i k r a d i o w y , 7) p r o j e k t o r f i l m o w y i f i l m y zarówno dźwiękowe j a k i nieme, 8) zestaw d o o d t w a r z a ­ n i a przeźroczy dźwiękowych. Powyższy zestaw w y d a j e się dostępny bez większych trudności w n a ­ szych w a r u n k a c h . Osobną sprawę stanowią odpowiednie pomieszczenia. Ideałem byłaby oczywiście specjalna sala audiowizualna. 4. F I L M J A K O N A J D O S K O N A L S Z A POMOC W NAUCZANIU ETNOGRAFII Z a w a r t e w t y t u l e podrozdziału stwierdzenie należy rozumieć w o k r e ­ ślony sposób. F i l m jest, a p r z y n a j m n i e j może stać się najdoskonalszą w obecnej s y t u a c j i , pomocą naukową, lecz n i e jest pomocą rugującą inne, korzystne i przydatne w k o n k r e t n y c h , wyznaczonych przez proces d y d a k ­ t y c z n y momentach nauczania. Jeszcze r a z należy podkreślić z naciskiem, że k o n k r e t n y proces d y d a k t y c z n y uzależnia i uzasadnia użycie określonej pomocy n a u k o w e j , n i g d y zaś pomoc nie p o w i n n a dominować n a d procesem. N i e zamierzam w t y m podrozdziale przeprowadzać dokładnej analizy zalet f i l m u p r z y nauczaniu e t n o g r a f i i . B r a k m i d o tego przede w s z y s t k i m odpowiednich danych. Zwrócę j e d y n i e uwagę n a poruszane przez w i e l u teoretyków ogólne zalety f i l m u i postaram się, w małym zresztą zakresie i często j e d y n i e i n t u i c y j n i e , odnieść j e do nauczania e t n o g r a f i i oraz nieco uporządkować. W. S t r y k o w s k i uważa za najistotniejsze d l a d y d a k t y k i zagadnienie maksymalnego u s p r a w n i e n i a procesu nauczania. 1 9 „Wielką pomocą w rozwiązaniu tego niełatwego p r o b l e m u — pisze o n — oka­ zały się m . i n . t e c h n i c z n e środki wzrokowo-słuchowe, a wśród n i c h f i l m . J a k w y k a ­ zały e k s p e r y m e n t y , p r z e k a z a n i e tej s a m e j dziesiąt p r o c e n t oszczędności informacji zużytego c z a s u . B a d a n i a z a pomocą filmu amerykańskie to kilka­ potwierdzają, że n a u c z a n i e z a pomocą pełnego z e s t a w u filmów s k r a c a proces n a u c z a n i a do 20-40°/o. D a n e , które n o t u j e się w E u r o p i e , a między i n n y m i i w Polsce, wykazują osiągnię­ c i a rzędu 10-20<Vo". Czy oszczędności czasu w t a k i c h ilościach mają znaczenie w nauczaniu etnografii? W y d a j e się, że t a k . Są, zwłaszcza n a latach pierwszych, zajęcia o charakterze wprowadzającym, które bez wątpienia przy w y k o r z y s t a n i u 1 9 W. Strykowski, Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 182. Film w nauczaniu i wychowaniu, „Dydaktyka Szkoły �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 73 f i l m u zyskałyby n a efektywności i jednoczesnej oszczędności czasu. M a m na myśli głównie zajęcia o przewadze elementów pogląd owych, dotyczące k u l t u r y materialnej i częściowo duchowej. Jednakże m i m o t o oszczędność czasu osiągana w w y n i k u zastosowania f i l m u w działalności dydaktycznej m a dla nas mniejsze znaczenie. Piszę o t y m n a p i e r w s z y m miejscu, gdyż większość teoretyków zdaje się upatrywać główną zaletę w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w d y d a k t y c e właśnie w możliwości zaaplikowania w i d z o w i - u c z n i o w i większej p o r c j i i n f o r m a c j i w krótszym czasie. N i e od rzeczy będzie dodać, że dotyczy t o j e d n a k głównie szkolnictwa podstawowego i średniego, rzadziej niektórych masowych kierunków n a studiach wyższych. Jeśli zaś chodzi o f i l m d y d a k t y c z n y - u n i w e r s y t e c k i , t o najprzydatniejszy jest t a k i , „na którym — pisze L. Leja — można oglądać dokładnie t a k i e zjawiska, które w i n n y sposób są d l a studenta nieosiągalne" . Można b y n a t y m m i e j s c u przytoczyć dziesiątki faktów i zdarzeń wchodzących w zakres zainteresowań etnografii, których n i e można adek­ w a t n i e przekazać za pomocą słów, czy posługując się p r o s t y m i środkami nauczania. Ograniczenie się d o werbalnej s t r o n y n p . wykładu powoduje niejednokrotnie, że student uczy się nazw, które bardzo luźno kojarzą m u się z rzeczami l u b z j a w i s k a m i . Użycie f i l m u , dostarczenie bodźców w z r o kowo-słuchowych stwarza podstawy d o myślenia pojęciowego. F i l m p o ­ zwala poznać wszechstronnie zjawisko, niejako nauczyć się go, pamiętać na podstawie znacznej ilości cech oraz korzystać z doświadczenia, c z y l i krótko mówiąc, odwoływać się d o posiadanej w i e d z y w przyszłości. Posłu­ g i w a n i e się f i l m e m powoduje także: skupienie u w a g i studenta n a k o n ­ krecie, pobudza aktywność, uczy kojarzyć f a k t y , łączyć j e w ciągi m y ­ ślowe, wreszcie po p r o s t u interesuje. F i l m „wpływając n a rozwój ciągłości myśli i n t e r i o r y z u j e i pogłębia system wiedzy studenta. Naukę c z y n i p r z y ­ jemniejszą, a uczenie się t r w a l s z e " . 20 21 Wszystko, o c z y m była m o w a powyżej, dotyczy poznawczej f u n k c j i f i l m u . F u n k c j a t a polega n a p o k a z y w a n i u lepiej, dokładniej faktów, t r u d n o l u b wcale niedostępnych codziennemu oglądowi. Obok niej m a m y również d o czynienia z funkcją motywacyjno-ekspresyjną, t j . oddziaływaniem n a stronę emocjonalną widza. N i e jest t o f u n k c j a m n i e j istotna, gdyż p r z y nauczaniu etnografii, a także każdego innego przedmiotu, n i e jest rzeczą obojętną stosunek emocjonalny pobierającego wiedzę d o tej wiedzy. Beznamiętność n i g d y nie była cechą prawdziwego poznania. L . L e j a , Znajomość daktycznej, [w:] L . L e j a 1970, s. 12. 2 0 pedagogiczna filmu warunkiem [red.], Film skuteczną pomocą T e n ż e , Film dydaktyczny s z e j " , R. 1966 n r 3, s. 74. 2 1 w nauczaniu uniwersyteckim, jego efektywności dy­ dydaktyczną, Warszawa „Życie Szkoły W y ż ­ �74 RYSZARD KANTOR Dodać do tego należy jeszcze t z w . metodyczną funkcję f i l m u . L i k w i d u j e ona t a k niebezpieczny p r z y nauczaniu schematyzm, urozmaica proces nauczania i w y c h o w a n i a . Używanie f i l m u przez wykładowcę n i e pozwala m u na dydaktyczne skostnienie, w y m a g a od niego stałej aktywności i przedsiębiorczości, dostarcza także i j e m u n o w y c h doświadczeń pobudza­ jących myśl naukową. P o d s u m u j m y dotychczasowe rozważania. W f i l m i e , podobnie j a k i w i n n y c h środkach a u d i o w i z u a l n y c h , tkwią potencjalnie niezaprzeczalne wartości. Dzięki n i m f i l m d y d a k t y c z n y może spełniać następujące f u n k c j e : 1. F u n k c j e poznawcze: a) funkcję ilustracyjną — i l u s t r o w a n i e prze­ k a z y w a n y c h i n f o r m a c j i , b) funkcję dokumentacyjną — przekaz faktów i dokumentów, które w i n n y sposób n i e byłyby dostępne l u b byłyby t r u d n o dostępne, 2. Funkcję motywacyjno-ekspresyjną — oddziaływanie n a stronę emo­ cjonalną widza, 3. Funkcję przyspieszania procesu dydaktycznego, 4. Funkcję metodyczną — l i k w i d o w a n i e schematyzmu, urozmaicanie procesu dydaktyczno-wychowawczego. Funkcje powyższe, j a k w i e m y , tkwią j e d y n i e potencjalnie w f i l m i e . 2 2 „Film — podkreśla L . L e j a — użyty p r z e z dobrego n a u c z y c i e l a znającego m e t o ­ dykę s t o s o w a n i a , jego f u n k c j e d y d a k t y c z n e i możliwości w y c h o w a w c z e , j e s t w y ­ jątkową pomocą w n a u c z a n i u , gdy t e n s a m f i l m w rękach złego pedagoga może być j e d y n i e mniejszą l u b większą stratą c z a s u . Każdy f i l m umiejętnie w p l e c i o n y w p r o ­ ces d y d a k t y c z n y może wyświadczyć nieocenione dotąd korzyści pedagogiczne" 23 A b y jednak t a k się stało, m u s i istnieć podstawowy element — same f i l m y . O n i c h , o zasadach i problemach i c h realizacji, należy nieco po­ wiedzieć. Bez istnienia określonej ilości p o p r a w n y c h dydaktycznie filmów teza, że f i l m jest najdoskonalszą pomocą dydaktyczną w nauczaniu etno­ grafii, n i e da się zweryfikować w p r a k t y c e . 5. T E O R E T Y C Z N E I P R A K T Y C Z N E P R O B L E M Y R E A L I Z A C J I E T N O G R A F I C Z N Y C H FILMÓW O P R Z E Z N A C Z E N I U DYDAKTYCZNYM Powszechnie przyjęta definicja f i l m u dydaktycznego b r z m i następu­ jąco: „Film d y d a k t y c z n y (inne n a z w y : nauczający, adresowany, szkolny) jest f i l m e m f u n k c j o n a l n y m , który m a pełnić określone zadanie, t j . prze­ kazywać wiedzę, i t o w sposób najpełniej powiązany z programem, i w oparciu o zasady nauczania. F i l m d y d a k t y c z n y zawsze jest adresowany do określonego o d b i o r c y " . 24 W g A. n r 10, s. 2. Kawka, Film 2 3 Leja, Znajomość pedagogiczna..., 2 4 Jacoby, 2 2 Nowoczesne jako środek nauczania, s. 14. środki..., s. 6. „Szkoła Z a w o d o w a " , R. 1967 �75 WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ Główne zatem d e t e r m i n a n t y wpływające n a strukturę f i l m u d y d a k ­ tycznego t o : cel f i l m u , odbiorca, w a r u n k i w y k o r z y s t a n i a i k w a l i f i k a c j e posługującego się n i m nauczyciela. T r u i z m e m będzie stwierdzenie, że każdy f i l m d y d a k t y c z n y realizo­ w a n y jest w określonym celu. S t r u k t u r a f i l m u dydaktycznego jest uza­ leżniona od jego celu, którym jest precyzyjne i logiczne przedstawienie określonych i n f o r m a c j i . Wszelkie wtręty, polegające głównie na upiększa­ n i u f i l m u pod kątem estetyki, zgodnym zdaniem teoretyków i praktyków, osłabiają główną funkcję informacyjną f i l m u o przeznaczeniu nauczającym. Słusznie pisze S. Szuman: „[...] f i l m d y d a k t y c z n y , którego celem jest przekazywanie i n f o r m a c j i [nauczanie], składa się z określonej ilości »obra­ zowe, które posiadają właściwości »dawek« i n f o r m a c y j n y c h . Charakter uporządkowania »obrazów« [dawek] wyznacza strukturę f i l m u " . Jak w i ­ d z i m y określenie „obraz" m a tutaj zupełnie inne znaczenie niż w f i l m i e a r t y s t y c z n y m . N i e odnoszą się d o niego żadne kategorie estetyczne. 25 Najbardziej k o n s e k w e n t n y w Polsce badacz s t r u k t u r filmów d y d a k ­ tycznych, E. F l e m i n g , określa strukturę f i l m u jako „budowę wewnętrzną f i l m u , układ swoisty jego elementów obrazowych, sekwencji, scen, ujęć oraz tekstów słownych". N a podstawie analizy filmów t e o r e t y k t e n w y ­ różnił t r z y rodzaje s t r u k t u r f i l m u dydaktycznego: sumaryczną,- chrono­ logiczną i problemową. 26 Pierwsza t o zbiór obrazów luźno powiązanych. Całość t w o r z y sumę składników. D r u g a obejmuje f i l m y , w których obrazy uporządkowane są według następstwa czasowego (genetycznego) l u b rzeczowego (przyczyno­ wo-skutkowego). Trzeci rodzaj s t r u k t u r y — problemową — posiadają f i l m y , w których szereg obrazów uporządkowany jest zgodnie ze sposobem roz­ wiązywania p r o b l e m u podstawowego i problemów szczegółowych. S t r u k ­ t u r a f i l m u , j a k łatwo się zorientować, zależy w sposób zdecydowany o d f o r m y przekazu i n f o r m a c j i , f o r m y w y b r a n e j świadomie przez realiza­ torów . 27 D r u g i m elementem, o d którego w i s t o t n y sposób zależy s t r u k t u r a f i l m u , jest odbiorca. F i l m dydaktyczny, trzeba t o podkreślić z naciskiem, jest zawsze f i l m e m adresowanym do konkretnego widza. W zależności o d tego, czy będzie n i m uczeń czwartej k l a s y szkoły podstawowej, uczeń k l a s y m a t u r a l n e j l i c e u m , czy też student określonego k i e r u n k u studiów 2 5 S. Szuman, Pojęcie dawki estetycznej, „Przegląd F i l o z o f i c z n y " , R. 1949, s. 146. E . F l e m i n g , Wpływ struktury filmu dydaktycznego „Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R. 1961 n r 1, s. 118. 2 8 na wyniki nauczania, Nieco i n a c z e j d z i e l i s t r u k t u r y filmów d y d a k t y c z n y c h W. Strykowski, Struktura i funkcja filmu dydaktycznego, [w:] L . b e j a [red.] Film skuteczną..., s. 44-57. A u t o r wyróżnia f i l m y o s t r u k t u r z e l i n i o w e j i s t r u k t u r z e rozgałęzionej. 2 7 �76 RYSZARD KANTOR wyższych — f i l m przybierze inną postać. Treść f i l m u , a co za t y m idzie jego strukturę, należy dostosować do możliwości i n t e l e k t u a l n y c h i recep­ c y j n y c h przewidywanego w i d z a i — oczywiście — d o jego potrzeb. W y ­ maga t o określonej w i e d z y wstępnej, a nawet, w zależności od s y t u a c j i , p e w n y c h badań — sondaży — przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u . 1 K o l e j n y m elementem wpływającym na strukturę f i l m u dydaktycznego jest sposób, w j a k i m a o n być w y k o r z y s t y w a n y . Chodzi t u o jasne uświa­ domienie sobie, czy f i l m m a być głównym źródłem wiedzy, ilustracją w i a ­ domości podawanych słownie (źródłem uzupełniającym), czy też środkiem r e k a p i t u l a c j i i u t r w a l e n i a przerobionego materiału. Wiąże się t o z ele­ m e n t e m następnym, z k w a l i f i k a c j a m i użytkownika, którym jest każdy pedagog posługujący się w swojej pracy f i l m e m . W p r a w d z i e zdarzają się f i l m y dydaktyczne t z w . samokształceniowe, p r z y demonstracji których nie jest potrzebna czynna r o l a pedagoga, a n a w e t jego fizyczna obecność, lecz regułą są f i l m y , które wymagają czynnej i n t e r w e n c j i d y d a k t y k a i o n i c h jest głównie mowa. „Na to, żeby posługiwać się jakimś narzędziem — pisze t e o r e t y k f i l m u dydaktycznego J . Jacoby — trzeba j e przede wszyst­ k i m doskonale opanować, trzeba być świadomym jego działania i j e d n o ­ cześnie znać s k u t k i , które mogą być zarówno p o z y t y w n e j a k i negatywne, ze względu na niewłaściwe posługiwanie się narzędziem" . N i c dodać, n i c ująć. 28 Przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u dydaktycznego należy zdać sobie sprawę z następujących faktów: a) j a k i e informacje i zespoły i n f o r ­ m a c j i należy przedstawiać p r z y pomocy f i l m u — „zasadą — t w i e r d z i B. B r y c k i — jest stwierdzenie mniejszej skuteczności dydaktycznej prze­ kazu i n f o r m a c j i n a drodze p o z a f i l m o w e j " ; b) d o kogo f i l m jest adreso­ w a n y i k t o będzie jego użytkownikiem; c) j a k a m a być długość f i l m u , czy p o w i n i e n być opatrzony komentarzem, czy konieczna jest taśma b a r w n a i t d . ; d) j a k i m i środkami w y r a z u można przekazać najskuteczniej założoną treść i formę. 29 Jest rzeczą mało prawdopodobną, a b y realizator f i l m u dydaktycznego łączył w sobie w j e d n a k o w y m s t o p n i u cechy i doświadczenie pedagoga i filmowca, a jednocześnie był przedstawicielem określonej d y s c y p l i n y n a u k o w e j , której osiągnięcia m a f i l m d y d a k t y c z n y zawierać. Stąd pytanie, k i m m a o n być przede w s z y s t k i m . Wydaje się, t a k w większości uważają teoretycy p r o b l e m u , że f i l m d y d a k t y c z n y p o w i n i e n być r e a l i z o w a n y przez naukowca l u b zespół naukowców, przedstawicieli określonej d y s c y p l i n y , p r z y pomocy zawodowych operatorów i p r z y ścisłej k o n s u l t a c j i odpo­ w i e d n i o w y b r a n y c h dydaktyków. 2 8 Jacoby, Nowoczesne środki..., s. 6. B . B r y c k i , Film o integracja s z e j " , R. 1067 n r 6/7, s. 71. 2 9 procesu dydaktycznego, „Życie Szkoły Wyż­ �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 77 Decydujący głos p r z y realizacji filmów etnograficznych o przeznacze­ n i u d y d a k t y c z n y m p o w i n i e n mieć etnograf. J a k dotąd jednak filmów t a ­ k i c h w Polsce n i e realizuje się. Niestety, produkcja filmów d y d a k t y c z n y c h jest bardzo kosztowna. F i l m nauczający adresowany do kilkudziesięciu osób (nawet k i l k u s e t ) pozostaje utopią. Dobre dydaktyczne f i l m y o treści etnograficznej mogłyby być przedmiotem międzynarodowej w y m i a n y , która w sposób zdecydowany rozszerzyłaby i c h oddziaływanie i wpłynęła na obniżenie kosztów p r o d u k c j i , ale żeby produkować dobre f i l m y d y d a k ­ tyczne trzeba posiadać znaczne doświadczenie, którego n i e zdobędzie się wyłącznie drogą teoretycznych rozważań. E t n o g r a f - d y d a k t y k n a szczęście nie jest zupełnie pozbawiony możli­ wości korzystania w swojej pracy z pomocy f i l m u . F i l m y naukowo-badaw­ cze, które choć w nikłych ilościach, ale j e d n a k powstają, mogą zostać użyte d o celów d y d a k t y c z n y c h , • często bez specjalnego przystosowania. M i m o że głównie „przeznaczone dla specjalistów j a k o narzędzie i materiał badań, mogą być również wykorzystane d o celów d y d a k t y c z n y c h , szcze­ gólnie w szkolnictwie wyższym" . Podobnie, o czym będzie jeszcze mowa, choć już w znacznie m n i e j s z y m zakresie i p r z y zachowaniu większej ostrożności, mogą być użyte d o n a u ­ czania e t n o g r a f i i f i l m y popularnonaukowe l u b i c h fragmenty, które po w n i k l i w e j ocenie uznane zostaną za dydaktycznie przydatne. 30 6. A N A L I Z A A K T U A L N E G O S T A N U W Y K O R Z Y S T A N I A F I L M U W DZIAŁALNOŚCI D Y D A K T Y C Z N E J PLACÓWEK E T N O G R A F I C Z N Y C H W POLSCE Jak w świetle tego, co dotychczas powiedziałem, wygląda s t a n w y k o ­ rzystania f i l m u w pracy dydaktycznej k a t e d r etnografii? B r a k m i niestety materiałów d o głębszej analizy, ponieważ n i e pozostaje zazwyczaj żaden ślad t a k i e j działalności poza zawodną pamięcią osób zainteresowanych. Jedno wszakże można powiedzieć z całą pewnością: w yk orz ys t a nie f i l m u w pracy dydaktycznej oparte jest n a i n d y w i d u a l n e j i n i c j a t y w i e wykła­ dowcy, n i e j e d n o k r o t n i e na jego p r y w a t n y c h k o n t a k t a c h , które umożliwiają m u bądź wypożyczanie odpowiednich filmów, bądź sali, bądź też stwarzają inne sprzyjające w a r u n k i . W k o n s e k w e n c j i n i e znalazłem dowodu, a b y k i e d y k o l w i e k f i l m o charakterze d y d a k t y c z n y m był użyty p r z y nauczaniu etnografii w sposób w pełni świadomy, n i e przypadkowy, w powiązaniu z całym procesem d y d a k t y c z n y m i metodycznie p o p r a w n y . Odbywały się w p r a w d z i e seanse f i l m o w e , na które składały się m n i e j Strykowski, Struktura..., s. 44 �78 RYSZARD KANTOR l u b bardziej logicznie dobrane zestawy mające ilustrować omawiane w przeszłości l u b planowane na przyszłość t e m a t y zajęć. Były t o jednak zawsze s e a n s e , a n i e zajęcia z f i l m e m . Różnica między t y m i pojęciami jest wyraźna. N a w e t jeśli po seansie nastąpi dyskusja, m a ona zupełnie i n n y charakter niż dyskusja wpleciona w zajęcia z f i l m e m . W p i e r w s z y m w y p a d k u następuje pewne oderwanie w i d z a od właściwego-dydaktycznego-celu wyświetlania filmów, w d r u g i m związek t e n jest ściślejszy przez f o r m a l n y charakter pokazu. Krótko mówiąc, w w y p a d k u seansu f i l m o w e g o zorganizowanego w nadzwyczajnych w a r u n k a c h (inna sala, inna p o r a zajęć) upodabnia się o n do seansu k i n o w e g o i narzuca przez t o czysto r o z r y w k o w y nastrój całej imprezie. Użycie natomiast f i l m u podczas zajęć, ze w s z y s t k i m i wypływającymi z tego konsekwencjami, w określonym m o ­ mencie wykładu, nawiązywanie d o niego, wracanie k i l k a k r o t n e d o n a j ­ ciekawszych, najistotniejszych, a także najbardziej k o n t r o w e r s y j n y c h sek­ w e n c j i t w o r z y nastrój sprzyjający poznaniu, d a l e k i od biernej r o z r y w k i . Dopiero w t a k i c h w a r u n k a c h mogą się zrealizować funkcje f i l m u d y d a k ­ tycznego. Z bezpośrednich rozmów z d y d a k t y k a m i nasuwa m i się p e w i e n ciąg przyczyn, które wpływają n a niedowład w zakresie w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w p r a c y dydaktycznej. Są t o : a) niedocenianie l u b wręcz negowanie pozy­ t y w n e j r o l i f i l m u w nauczaniu etnografii, b) b r a k metodycznych podstaw do pracy z f i l m e m d y d a k t y c z n y m , c) b r a k przygotowania f i l m o w e g o (za­ równo w zakresie t e o r i i f i l m u , j a k i posługiwania się sprzętem p r o j e k c y j ­ n y m ) , d) b r a k odpowiednich pomieszczeń i sprzętu, e) b r a k odpowiednich filmów, trudności z i c h wypożyczeniem, b r a k niezbędnych i n f o r m a c j i n a t e n temat. Pogląd pierwszy, stosunkowo r z a d k i , wygłaszany był n i e wprost, lecz w sposób dalece zawoalowany. N i e w a r t o na t y m miejscu odpowiadać na zarzut nieprzydatności f i l m u w nauczaniu etnografii. Zostało to, m a m nadzieję, wystarczająco uczynione n a poprzednich stronach. Nasuwa się przypuszczenie, że niechętny stosunek d o f i l m u m a w w i e l u przypadkach daleko prostsze wyjaśnienie, niżby t o wynikało ze słów oponentów. Praca z f i l m e m w y m a g a o d wykładowcy większej aktywności, lepszego przygo­ t o w y w a n i a się d o zajęć, większej operatywności. N i e w s z y s t k i m odpo­ w i a d a taka perspektywa, stąd dążenie do zachowania stanu aktualnego, w którym n a pracę dydaktyczną z f i l m e m p o p r o s t u n i e m a miejsca. Jeśli zaś chodzi o b r a k metodycznych podstaw d o pracy z d y d a k t y c z ­ n y m f i l m e m o treści etnograficznej, t o można t y l k o zalecić natychmiastowe przystąpienie do t a k i e j pracy, kierując się z jednej strony intuicją, z d r u ­ giej zaś doświadczeniem dydaktyków z i n n y c h dyscyplin, którzy często zamieszczają u w a g i na t e n temat w czasopismach pedagogicznych. Ogólne i �WYKORZYSTANIE 79 FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ zasady metodyczne dałoby się już obecnie sformułować, a w przyszłości na podstawie k o n k r e t n y c h doświadczeń sprecyzować. Wydaje się, że b r a k przygotowania filmowego wykładowców mógłby łatwo zostać n a p r a w i o n y dobrze przemyślanymi k u r s a m i i odpowiednią literaturą. Teoretyczne przygotowanie p o w i n n o się łączyć ściśle z p r a k ­ t y c z n y m . Szczególny nacisk należałoby położyć n a umiejętność posługi­ w a n i a się t e c h n i c z n y m sprzętem, n i e t y l k o ściśle f i l m o w y m , która t o umiejętność należy obecnie d o rzadkości, a jest przecież p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m dalszej działalności. Bardzo i s t o t n y m niedostatkiem jest b r a k o d p o w i e d n i c h pomieszczeń i sprzętu. Wszystkie k a t e d r y e t n o g r a f i i prowadzące działalność d y d a k ­ tyczną cierpią n a n i e d o m o g i lokalowe. Myśl o salach a u d i o w i z u a l n y c h jest w t y c h w a r u n k a c h wręcz utopią. P r o b l e m t e n jednak m u s i zostać rozwią­ zany, b o inaczej cała e w e n t u a l n a akcja wzmocnienia oddziaływania środ­ ków d y d a k t y c z n y c h i unowocześnienia ich, m . i n . przez wprowadzenie f i l m u , spali n a panewce. O sprzęcie była już uprzednio mowa. N i e o d rzeczy będzie t u j e d n a k uwaga, że nasz przemysł jest wyraźnie w t e j dziedzinie zapóźniony i są, a zapewne i długo jeszcze będą, kłopoty z za­ k u p e m wysokiej jakości sprzętu n a naszym r y n k u . Najistotniejszy jest j e d n a k b r a k odpowiednich filmów. Mówiłem już, że n i e m a zupełnie etnograficznych filmów o przeznaczeniu d y d a k t y c z ­ n y m z założenia i że w tej sytuacji posługiwać się trzeba f i l m a m i popular­ n o n a u k o w y m i o n i s k i e j , n i e k i e d y wręcz z n i k o m e j , przydatności dla d y d a k ­ t y k i . W analogicznej s y t u a c j i znaleźli się geografowie, którzy s t w o r z y l i specjalną komisję do oceny dydaktycznej przydatności filmów p o p u l a r ­ n o n a u k o w y c h o tematyce geograficznej. Okazało się, że zaledwie ok. 1 0 % tego t y p u filmów, z dużymi zresztą zastrzeżeniami, może być w y k o r z y ­ stane w p r a c y d y d a k t y c z n e j wyższej u c z e l n i . Procent p r z y d a t n y c h f i l ­ mów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o tematyce etnograficznej n i e byłby zapewne większy. Opierając się na znanych m i f i l m o g r a f i a c h i n a publikacjach miesięcznika „Kamera" można b y się doliczyć w okresie p o w o j e n n y m ok. 120-150 filmów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o m n i e j l u b więcej eksponowa­ n y m temacie e t n o g r a f i c z n y m . Daje to, przez analogię z f i l m a m i geogra­ f i c z n y m i , ok. 12-15 filmów możliwych do w y k o r z y s t a n i a w dydaktyce. 31 32 3 1 С. С z a p ó w, Badawcza i dydaktyczna rola filmu w szkole wyższej, „Zycie Szkoły Wyższej", R . 1953 n r 6, s. 108. 3 2 Z. G a wrak, Filmografia sztuki ludowej i folkloru s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 11 :1957 n r 2, e. 119-121; t e n ż e , wej i folkloru za lata za lata 1945-1956, Filmografia sztuki „Pol­ ludo­ 1956-1960, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R . 15 :1961 n r 2, 118-121. Miesięcznik „ K a m e r a " (od n i e d a w n a zmienił nazwę n a „Studio") d r u k u j e w n u m e r z e dokładne d a n e o n o w y c h f i l m a c h krótkometrażowych. każdym �RYSZARD 80 KANTOR Być może przydatne byłyby także pewne f r a g m e n t y filmów nie z a k w a l i ­ f i k o w a n y c h w całości oraz f i l m y telewizyjne. N i e jest t o niestety dużo, ale z uwzględnieniem filmów zagranicznych (m. i n . wypożyczanych przez ambasady) oraz własnych filmów naukowo-badawczych, na początek ilość ta byłaby wystarczająca. Tworzenie f i l m o t e k p r z y k a t e d r a c h e t n o g r a f i i byłoby w t y m kontekście bardzo przydatne, lecz także dość kosztowne. Rozważane zagadnienia można b y podsumować krótko. F i l m jest bez wątpienia n i e z w y k l e przydatną pomocą naukową, lecz jego wprowadzenie do d y d a k t y k i n a t r a f i a , szczególnie w etnografii, n a w i e l e różnorodnych trudności, o których była mowa. Należy, n i e ulega t o wątpliwości, w znacz­ n i e większym s t o p n i u niż dotychczas zwracać n a te p r o b l e m y uwagę. Trzeba, z t y chyba także każdy się zgodzi, lepiej zaopatrzyć k a t e d r y etnografii w sprzęt techniczny, trzeba przeszkolić p r z y n a j m n i e j część p r a ­ cowników w zakresie posługiwania się t y m sprzętem i w ogólnych zasa­ dach w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w dydaktyce. Trzeba wreszcie a u t o r y t a t y w ­ n i e orzec, które f i l m y (naukowo-badawcze i popularnonaukowe) nadają się do w y k o r z y s t a n i a w działalności dydaktycznej i , co najistotniejsze, walczyć o wzrost i c h liczby przez produkcję i wymianę międzynarodową. Trzeba tworzyć f i l m o t e k i p r z y katedrach, a b y każdy p r z y d a t n y dydaktycznie f i l m był w każdej c h w i l i dostępny. m ł Wszystkie jednak postulaty tego rodzaju będą j e d y n i e marzeniami, jeśli n i e będzie istniało szerokie zainteresowanie tą problematyką i jeśli za n i m n i e pójdzie k o n k r e t n a praca ludzi, którzy mogą i p o w i n n i się t y m zająć. K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J G r o d z k a 52 31-044 K r a k ó w Ryszard Kantor THE U S E OF F I L M IN DIDACTIC ACTIVITIES OF ETHNOGRAPHIC INSTITUTIONS S u m m a r y Modern facilities, and f i l m among them, a r e increasingly applied aids i n t h e epoch of t h e s c i e n t i f i c a n d t e c h n i c a l r e v o l u t i o n . T h e r o l e as teaching of f i l m i s p r o m i n e n t b e c a u s e it helps t o v i s u a l i z e t h e c o n t e n t s t h a t a r e taught. I n effect, t h e process of t e a c h i n g c a n be m a d e m u c h m o r e i n t e n s i v e a n d efficient, b y a t r a i n e d pedagogue. F o r c o m p l e x r e a s o n s , f i l m h a s failed to be u s e d p r o p e r l y i n t h e d i d a c t i c p r a c t i c e of ethnographic institutions. A n a l y s i n g those r e a s o n s separately, t h e a u t h o r a t t e m p t s to suggest concrete r e m e d i e s . T h e most i m p o r t a n t of t h e m s e e m s to be t h e p o s t u l a t e �WYKORZYSTANIE FILMU W to t r a i n P o l i s h ethnographers DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 81 both t h e o r e t i c a l l y a n d p r a c t i c a l l y i n d i d a c t i c a p p l i c a ­ tions of f i l m a n d i n p r a c t i c a l h a n d l i n g of f i l m i m p l e m e n t s . It w i l l only be possible to m a k e more extensive use of film i n the didactic a c t i v i t i e s of ethnographers, w h e n a d e q u a t e f i l m s devoted to r e l e v a n t s u b j e c t become available demand i n sufficient amount; such films from film makers. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 ethnographers active as teachers should �