https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e795a976080fdc39b6addc9fbfdffa95.pdf e8411db26a51c5ca0189a8b5aaca999f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:847 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:779 Title A name given to the resource Tradycyjna uprawa winorośli w Afganistanie / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.143-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z.. 1 KRZYSZTOF WOLSKI T R A D Y C Y J N A U P R A W A WINOROŚLI W A F G A N I S T A N I E Afganistan., j e d e n z n i e l i c z n y c h krajów świata, gdzie t r a d y c y j n e m e ­ t o d y i t e c h n i k i w r o l n i c t w i e jeszcze n i e ustępują nowoczesności, posiada niektóre dziedziny gospodarki rolnej z d a w n a doskonale rozwinięte i w y ­ soko postawione.' Sadownictwo i ogrodnictwo stanowią słuszną dumę tego k r a j u , a uprawę w i n n e j latorośli można uznać za najlepiej rozwiniętą i c h gałęź. Powierzchnia A f g a n i s t a n u n i e jest a n i pomierzona dokładnie, a n i o b l i ­ czona. Niektórzy badacze przyjmują, że liczy ona 635 000 k m , z tego wzniesione d o 300 m n.p.m. jest 5600 k m (0,9%), o d 300-600 m — 58 500 k m |(9;2%), o d 600-1800 m — 294 000 k m (46,3%), o d 18003000 m — 210 000 k m (33,1%), a ponad 3000 m — 66 900 k m (10,5%) Badane obszary znajdują się w g r u p i e d r u g i e j , trzeciej i czwartej. P o w ­ szechnie p r z y j m u j e się, że obszar A f g a n i s t a n u w y n o s i 657 500 k m , a przeważnie mówi się o 650 000 k m . T e r e n y użytkowane rolniczo' (zajęte pod uprawę) zajmują 78 000 k m , t o jest 1 1 , 9 % p o w i e r z c h n i k r a j u . W t y m t e r e n y nawadniane wodą z rzek rud-i-bar zajmują 3,38 m i l . h a (5,2%), nawadniane wodą ze źródeł i studni czeszmeh sar 0,87 m i l . h a (1,3%), a wodą z kanałów podziemnych karizi 1,06 m i l . h a (1,6%), zaś u p r a w y suche lalmi zajmują 2,49 m i l . ha( 3,8%). N a t u r a l n i e n i e w l i c z a się d o tegO' łąk i pastwisk zajmujących 3,20 m i l . ha ( 4 , 9 % ) . Inne źródła podają, że t e r e n y użytkowane rolniczo' zajmują obszar około 120 000 k m , co w stosunku do powierzchni k r a j u w y n o s i około 1 8 % *. 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 2 Badania n a d uprawą w i n n e j latorośli w Afganistanie i n a najbliższych terenach przyległych północnego Beludżystanu w Pakistanie miałem możJ . H u m l u гл, L a géographie h a g u e 1959, s. 17. 1 К. s. 336. 2 Wolski, Afganistan, [w:] D ł N. W i 1 b e r, Afghanistan, 1962, s. 339. 3 * Wolski, op. cit., s. 339. de l'Afghanistan. Geografia its people, Etude powszechna, its society d'un pays t. aride, Copen­ I V , W a r s z a w a 1967, its culture, New Haven �144 KRZYSZTOF WOLSKI ność przeprowadzać w i e l o k r o t n i e podczas k i l k u m o i c h w y p r a w n a Środko­ w y Wschód w latach 1960-1973 . B a d a n i a m i objęto w Afganistanie obszary wokół miasta Kandahar n a południowym zachodzie, K a l a t - i - G h i l z a j (prow. Zabul) i Ghazni oraz Gardezu n a południu, prowincję Logar w A f g a n i ­ stanie środkowym, okolice K a b u l u i południowe stoki H i n d u k u s z u ( K o h - i Daman, dolinę r z e k i Ghor.band, okolice Bamijanu) w Afganistanie środ­ k o w y m , okolice Khindżian, Duszambe i P u l - e - C h u m r i n a północnych zbo­ czach H i n d u k u s z u Środkowego oraz Taszkhurgan, Mazar-i-Szerif i K h a nabad w Afganistanie północnym a wreszcie Badachszan (okolice miasta Faizabad) w Afganistanie północno-wschodnim. s Badania przeprowadzane były w różnych porach r o k u , przeważnie jednak w lecie i jesienią, g d y owoce w i n o g r a d u dojrzewały, a r y n e k pełen był różnych o d m i a n w i n o g r o n . L i c z n i i n f o r m a t o r z y r e k r u t o w a l i się spo­ śród właścicieli w i n n i c , ogrodników, kupców, a także przygodnych zna­ jomych. U p r a w a winorośli w chłodniejszych rejonach Środkowego Wschodu m a równie stare tradycje, j a k u p r a w a p a l m y d a k t y l o w e j w rejonach u p a l n y c h . Pomijając już udział w i n a w m i t a c h śródziemnomorskich (np. greckich) czy w Biblii, powszechne występowanie liścia w i n n e g o i grona w i n n e g o j a k o m o t y w u dekoracyjnego w najstarszych ceramikach Wschodu jest dowodem dawności u p r a w i wagi, jaką d o tej u p r a w y przykładano. Ciąg­ łość u p r a w y g a t u n k u Vitis vinifera możemy obserwować w w i e l u krajach basenu Morza Śródziemnego, j a k również n a Środkowym Wschodzie, gdzie winorośl właściwa (Vitis vinifera możemy obserwować na Środko­ w y m Wschodzie, gdzie winorośl właściwa (Vitis vinifera) jest u p r a w i a n a w najprzeróżniejszych w a r u n k a c h m i k r o k l i m a t y c z n y c h (oazy itp.), gle­ b o w y c h i wysokościowych, w strefie k l i m a t u ciepłego i umiarkowanego. Oczywiście od wieków trwająca u p r a w a pozwoliła n a w y t w o r z e n i e w i e l u o d m i a n g a t u n k u , s i l n i e zróżnicowanych w wydajności, t y p i e i w w i e l ­ kości owoców, smaku, a wreszcie odporności n a działanie czynników k l i ­ matycznych, j a k m r o z y l u b upały, długotrwała susza czy deszcz, oraz o d ­ porności n a choroby. Zresztą p i e r w o t n e siedlisko winorośli mieścić się może i mieści się t a k w ośrodkach pochodzenia roślin u p r a w n y c h n a o b ­ szarze p r z y p a m i r s k i m , czyli centralnoazjatyekim, j a k i w ośrodku B l i s k i e ­ go Wschodu, c z y l i przednioazjatyckim . I dziś jeszcze w różnych r e j o ­ nach A f g a n i s t a n u spotkać można różne o d m i a n y dzikiej winorośli, już t o krzewiastej (np. w Badachszanie l u b Kandaharze), już t o karłowatej pną­ cej. Długowiekowa izolacja Afganistanu i n i e w i e l k a ilość badań botanicz6 5 W l a t a c h 1960-1961, 1964, 1972 i 1973 przeprowadziłem b a d a n i a Beludżystanie, w A f g a n i s t a n i e 6 M. N o w i ń s k i , Dzieje w północnym zaś w l a t a c h 1969, 1971, 1972 i 1973. upraw i roślin uprawnych, Warszawa 1970, s. 25-27 �U P R A W A WINOROŚLI W 145 AFGANISTANIE n y c h n a obszarach wschodnioirańskich uniemożliwiają wysunięcie odpo­ w i e d n i c h wniosków odnośnie do autochtonicznych o d m i a n i autochtoniczności winorośli n a t y c h terenach. W p r a w d z i e J . H u m l u m twierdził, że winorośli n i e spotyka się t a m j a k o dziko rosnącej , j e d n a k zetknąłem się z dziką winoroślą jadalną w okolicach K a n d a h a r u oraz w rejonie K w e t t a - P i s z i n w pakistańskim Beludżystanie. N i e jest j e d n a k wykluczone, że może to być winorośl zdzi­ czała, gdyż przemieszczenia osad l u d z k i c h następowały t a m często. Z d r u ­ giej strony pochodzić może ona z pestek którejś z o d m i a n u p r a w n y c h , p r z y p a d k o w o zasianych n a ustroniach. Winogrona północnego A f g a n i s t a n u j a k o doskonałe w s m a k u wspomina p r z y opisie T e r m e z u słynny podróżnik z X I V w i e k u I b n B a t t u t a (13251354) , a przecież w e współczesnym Afganistanie najlepszą sławę mają w i n o g r o n a okolic K a n d a h a r u , następnie k o t l i n a p r o w i n c j i P a r w a n u , c z y l i okolice C z a r i k a r u n a p n . od K a b u l u , a dopiero n a t r z e c i m miejscu stawia się w i n o g r o n a północy. 7 8 Okręgi u p r a w y winorośli w Afganistanie t o przede w s z y s t k i m K a n d a ­ h a r n a południowym zachodzie, w c e n t r u m K o h - i - D a m a n (czyli p r o w i n c j a P a r w a n i Kapisa w okolicy K a b u l u ) oraz Maimene i Mazar-i-Szerif n a północy . O p t y m a l n y m i w a r u n k a m i u p r a w y Vitis vinifera ssp. sativa „tok" ( f . ) l u b „tok-e-angur" (f.) są t e r e n y o glebach ciepłych, głębokich i p r z e p u ­ szczalnych ze znacznymi ilościami w a p n a w glebie. Winorośl dobrze się udaje również n a glebach górskich, k a m i e n i s t y c h , a zawierających sporo wapna, jednak n i e z b y t w y s o k o położonych, b o w Afganistanie ponad 2500 m n.p.m. już n i e sięga , a choć sporadycznie t r a f i a się jeszcze wyżej i owocuje, t o n a t y c h w y s o k o położonych stanowiskach daje drobne owoce. 9 1 0 11 Winorośl dzięki znacznej długości k o r z e n i (dochodzących do 7 m) doskonale p o t r a f i przetrwać porę suchą. Może się obywać nawet bez sztucznego nawadniania, co jest rzeczą niezmiernie ważną w s u c h y m k l i - 7 8 H u m l ů m , op. cit., s. 183. Ibn Warszawa 9 Battuta, Por. H u m l u m , 1 0 Osobliwości miast i dziwy podróży, red. A. Zajączkowski, 1902, s. 141. op. cit., s. 184. f. = n a z w a w języku f a r s i ( p e r s k i m ) , p. = n a z w a w języku p a s z t u . 11 Winorośl rosnąca n a w y s . 2350 m n.p.m. spotykał J . H u m l u m (op. cit., s. 188). Rośnie o n a w tym wymaga różnych w a r u n k a c h lepszego n a różnych wysokościach z t y m , że i m wyżej, nasłonecznienia, a w z i m i e ochrony. W mych badaniach nad Zatoką Perską ( w 1971 r.) spotkałem w i n n i c e w o k o l i c y B u s z e h r u p r a w i e n a s a m y m brzegu morskim (otoczone murami t r a m i i solą). 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 z kamieni wapiennych, d l a osłony p r z e d wia­ �146 KRZYSZTOF WOLSKI macie A f g a n i s t a n u . Winną latorośl można zasadzić n a w i e l u miejscach, które się z p o w o d u jakości gleby, nachylenia t e r e n u i t p . n i e nadają do u p r a w y i n n y c h roślin. Gdzie już n i e m a miejsca na u p r a w y zboża, t a m jeszcze można sadzić winorośl, a t a k i c h zakątków w dolinach górskich środkowego A f g a n i s t a n u jest sporo. Przykładem mogą być d o l i n y r z e k i G h o r b a n d czy Pandżir l u b Logar (w okręgu Z a r h u n Szahr, gdzie dolina znacznie się zwęża). 12 R y c . 1. W i n n i c e w prow. P a r w a n w okolicy m. C z a r i k a r F o t . K . W o l s k i , 1973 Wydajność w i n n i c afganskich zależy od ogólnych, warunków k l i m a ­ t y c z n y c h danego r o k u , z t y m , że lata suche (lecz nie skrajnie suche, j a k 1971, gdy k r z e w y w p r o w i n c j i P a r w a n zasychały z b r a k u w o d y ) nie o d ­ bijają się źle na wielkości p l o n u , a n a w e t przeciwnie, w t a k i c h latach owoce bywają słodsze i t y m s a m y m cenniejsze, n p . j a k o r o d z y n k i , również wydajność zależy od umiejętnej pielęgnacji w i n n i c . Sadownictwo baghdari o d g r y w a bardzo poważną rolę w r o l n i c t w i e Afganistanu. Wszelkie owoce mewadżiat zajmują niepoślednie miejsce w wyżywieniu i eksporcie k r a j o w y m . W latach 1956-1959 wartość ekspor1 2 P o r . S. M a d e j , Winorośl. W a r s z a w a 1957, s. 46. �U P R A W A WINOROŚLI W 147 AFGANISTANIE t u świeżych owoców stanowiła 1 0 % całego dochodu z eksportu. W latach następnych eksport jeszcze wzrósł. Owoce suszone grają poważniejszą r o ­ lę, przynosząc k r a j o w i 2 7 , 5 % wartości całego eksportu. Pozycja owoców w eksporcie przeważała nawet n a d eksportem karakułów (25,4%) w y n o ­ sząc 37,5%, ilościowo zaś składało się n a tę cyfrę 33 800 t o n owoców świeżych i 27 000 t o n owoców s u s z o n y c h , z czego poważną większość stanowiły r o d z y n k i . W latach 1954-1955 dochód A f g a n i s t a n u z eksportu owoców świeżych wynosił 115 milionów afgani (Indie 85 milionów, P a k i ­ stan 30 milionów), suchych zaś 432 m i l . afgani (Indie 386 m i l . , Pakistan 18 m i l . , ZSRR 11 m i l . , U S A 6 m i l . ) . Owoce suszone t o w % r o d z y n k i , a n a pozostałą Vs składają się morele, migdały i pistacje. Orzechy grają znikomą rolę w eksporcie. Region K a n d a h a r u w latach 1956-1957 d o ­ starczył 7 0 % e k s p o r t o w a n y c h z A f g a n i s t a n u suszonych owoców . Głów­ n i e były to kiszmisz, c z y l i r o d z y n k i . 13 u 15 Na terenie A f g a n i s t a n u można wyróżnić d w a zasadnicze t y p y w i n n i c : w i n n i c e przydomowe w ogrodach oraz w i n n i c e polne. W i n n i c e p r z y d o ­ m o w e w n i e w i e l k i c h ogrodach występują przeważnie w środkowym i pół­ n o c n y m Afganistanie, w i n n i c e zaś jako u p r a w y polowe w południowo-zachodnim. N i e k i e d y sady i w i n n i c e położone są z dala o d osad, z których dochodzi się dla pielęgnacji roślin. Czasami w t a k i c h ogrodach rezydują baghwan (p.), c z y l i ogrodnicy, ale b y w a i tak, że w i n n i c e , otoczone g l i n i a ­ n y m m u r e m (jak n p . w Sarai Chodżia n a północ o d K a b u l u ) są p i l n o w a n e jedynie w okresie dojrzewania w i n o g r o n . Niektóre w i n n i c e w K o h - i - D a m a n są t y l k o ogrodzone d r u t e m kolczastym. W i n n i c e polowe n p . w o k o ­ l i c y K a n d a h a r u przeważnie bywają otoczone g l i n i a n y m m u r e m . Spotyka się też drobne u p r a w y , składające się z k i l k u krzewów w i n o ­ rośli zasadzonych tuż przy ścianach domów. Pędy roślin pną się p o żer­ dziach p r z y ścianach, l u b też puszczone są n a płaski dach i t a m dopiero rozpięte na n i e w i e l k i c h rusztowaniach . W i n n i c e z r u s z t o w a n i a m i określa się j a k o tok-e-swara. Sporo i c h w d o l i n i e rzeki Ghorband w miejscowości Czardeh G h o r b a n d i w G u l Behar. Mają one tę zaletę, że są zabezpie­ czone przed szkodnikami i złodziejami, ale pozostają narażone na zapędy dzieci domowych, a często i inwentarza (kozy). 16 T y p o w a n i z i n n a w i n n i c a angur-i-bagh (f.) pod Kandaharem, obojętnie czy jest ona polna czy ogrodowa, przydomowa, w porze zimowej, g d y z w i n o g r a d u opadają liście, przedstawia się j a k o szereg wałów i rowów. W r o w a c h dżiowa (p.) u podnóża wałów puszta (p.), zawsze po i c h s t r o n i e 1 3 W i 1 b e r, op. cit., s. 284. 14 H u m 1 u m, op. cit., s. 349. 15 H u m l ů m , op. cit., s. 348. 16 B a d a n i a w dolinie r z e k i G h o r b a n d w środkowym H i n d u k u s z u , lato-jesień 1960. �148 KRZYSZTOF WOLSKI północnej l u b n i e k i e d y wschodniej zasadzone są k r z a k i w i n o g r a d u w o d ­ ległości od siebie od 1,5 d o 2,5 n i . M a t o n a celu ochronę roślin przed n a d m i e r n y m działaniem p r o m i e n i słonecznych i umieszczenie p n i a p o stronie cienistej puszta. Rów dżiowa jest głębokości około 0,75-1 m , a n i e ­ k i e d y dochodzi d o 2 m , szerokość zaś jego w y n o s i około 1-1,5 m . Długość dżiowa dochodzi nieraz d o 30 m . U jednego końca w i n n i c y l u b w j e j połowie prostopadle do dżiowa biegnie rów samana, którym doprowadza się z p o t o k u wodę. W o k o l i c y C z a r i k a r u i w ogóle w n i z i n n y c h w i n n i c a c h środkowego A f g a n i s t a n u grzędy, n a których rosną k r z e w y , są niższe (ok. V2 m wysokości). N i e k i e d y winorośl jest sadzona na n i e w i e l k i c h kopczy­ kach. W środkowym Afganistanie, w dolinach H i n d u k u s z u , również koło K a l a t - i - G h i l z a i , w Logar i n a w i e l u jeszcze górzystych obszarach A f g a n i ­ stanu w i d u j e się w i n n i c e posadzone n a tarasowatych zboczach dolin. K r z e ­ w y są t a m mniejsze niż w w i n n i c a c h n i z i n n y c h , a nawadnia się j e wodą bieżącą w r o w k a c h n a poszczególnych tarasach. W w i n n i c a c h p r z y d o m o w y c h , gdzie w i n o g r a d puszczony jest na ściany l u b n a dach d o m u , k r z e w o t r z y m u j e wodę doprowadzoną małym r o w k i e m dżiujcza (i.) (bruzdą) z ogrodu. N i e k i e d y n a s k r a j u sadów mieszczą się małe w i n n i c e . W i n o g r a d pnie się t a m n a m o r w y l u b i n n e drzewa. K r z e w rośnie u stóp drzew i w r a z z n i m i jest nawadniany. Zazwyczaj t a k i e w i n n i c e bywają nieco zanie­ dbane, przycinanie b o w i e m w i n o g r a d u pnącego się na drzewa jest u t r u d ­ nione, a s k u t k i e m tego owoce są pośledniejszego g a t u n k u i nie cieszą się p o p y t e m n a r y n k u . W i n n c e tego t y p u spotyka się n a obszarze całego A f g a n i s t a n u , lecz głównie na północy, koło Mazar-i-Szerif. W i n o g r a d n a d r z e w n y b y w a określony j a k o angur-e-edrahti. N a drzewa puszcza się odmianę o owocach granatowo-czarnych, d r o b n y c h , z pestkami i bardzo słodkich. Osobno w y p a d n i e parę słów poświęcić w i n n i c o m mieszczącym się w czę­ ści ozdobnej zwykłego ogrodu l u b w ogrodzie ozdobnym. Są t o w i n n i c e -pergole czalia (f.), spotykane w Koh-e-Daman, pod K a b u l e m l u b K a n daharem czy Ghazni. K r z e w rośnie w r o w k u nawadniającym, a łodygi rozpięte są n a drewnianej k r a t o w n i c y l u b odpowiednio przygiętych k i j a c h . N o w e w i n n i c e zakłada się n a wiosnę ( l u t y — marzec), g d y m a się d o dyspozycji sporo obciętych pędów pochodzących z przecinki s t a r y c h W i ­ nogradów. Obcięte pędy w dwóch trzecich długości zakopuje się do ziemi, po północnej stronie kopców z i e m n y c h w okolicach K a n d a h a r u , a n a pozo­ stałych chłodniejszych i przeważnie w i l g o t n i e j szych terenach po d o w o l ­ n y c h stronach; w d o l i n i e zaś r z e k i Ghorband n a w e t n a południowych zboczach. Jednak wszędzie uważa się, a b y dać sadzonkom nieco cienia. Łodygi po wiosennych deszczach wypuszczają liście, po sześciu zaś latach roślina zaczyna kwitnąć i należycie owocować. D l a n o w y c h w i n n i c dobie- �U P R A W A WINOROŚLI W AFGANISTANIE 149 ra się miejsca, gdzie gleba nie jest zasolona, zasolenie gleby szkodzi b o ­ w i e m winorośli, która n i e rodzi, marnieje l u b wydaje owoce drobne i twarde. W w i n n i c a c h w K o h - e - D a m a n (prow. Kapisa i Parwan) d o prac p r z y zakładaniu, a także u p r a w i e w i n n i c używa się następujących narzędzi rolniczo-ogrodniczych: kulang (i.), jest t o k i l o f d o rozbijania t w a r d y c h g r u d oraz w y r y w a n i a k a m i e n i z g r u n t u , tesza (f.), mała motyczka-barda o ostrzu szerokim n a 8 c m d o u p r a w y z i e m i (spulchniania), a także d o usuwania chwastów. D o podcinania k o r z e n i chwastów i t r a w podczas p l e w i e n i a używa się małego sierpka żelaznego', często o zasiekanym ostrzu, l e k k o zaokrąglonym i małej rączce d r e w n i a n e j . Sierpek t e n w G u l Behar nosi nazwę daskala (f.); w p r o w i n c j i Logar nazywa się aradas (f.). Narzędzie t o m a ok. 30 c m długości. T o samo narzędzie w o k o l i c y K a n - Ryc. 2. W i n n i c a w Koh-e-Daman ( z i m a 1973 r.) F o t . K . W o l s k i , 1972 d a h a r u nosi nazwę arekhudżi (p.). W Kandaharze do podcinania korzeni chwastów używa się n i e w i e l k i e j (ok. 23 c m dł.) szpachli żelaznej z d r e w ­ n i a n y m t r z o n k i e m , zwanej hakdast (p.). W p r o w . P a r w a n do podsypywan i a grząd pulwan (f.) służy r y d e l żelazny beel (f.) i łopata-szufla cziori (f.), również w okolicy C z a r i k a r u używa się do u s y p y w a n i a pulwan i podsy- �KRZYSZTOF 150 WOLSKI p y w a n i a szerokiej zębatej s z u f l i andża (f.), którą pracuje d w u l u d z i . Jeden t r z y m a andża i w b i j a ją w ziemię, a d r u g i ciągnie sznur l u b rzemień, za­ czepiony n a d w u końcach dolnej, poziomej części narzędzia. Przecinanie pędów w i n o g r a d u o d b y w a się w okolicy K a n d a h a r u w l u ­ t y m i w m a r c u , n i e później jednak niż w d r u g i e j dekadzie marca, gdyż p o t e m roślina zaczyna już puszczać soki. N a wyższych terenach środko­ wego A f g a n i s t a n u przecinanie pędów w i n o g r a d u t r w a d o końca marca. Pędy boczne p r z y c i n a się w odległości około 10 cm od głównego pędu, zwanego conga de anguru (p.) w Logar l u b szahczeje-angur (i.) w P a r w a n i Kapisa. Używa się do tego n i e w i e l k i e j składanej piłki, zwanej ara-e-takburi (i.) . P o d o b n y m i piłkami posługują się w K o h - e - D a m a n i po pół­ nocnej stronie H i n d u k u s z u . N i e k i e d y stosuje się zwykłe piłki ręczne ara (f.). W okręgu Logar koło J u l - e - A l a m też używa się t y c h piłek, a także n o ż y czaku (f.p.). Czasami w okręgu Logar w miejscowościach Z a r h u n -Szahr (bliżej K a b u l u ) i Czarh-e-Logar (bliżej Gardezu) ścina się pędy w i n o g r a d u żelaznymi nożami kaczi (f.). Jeżeli w i n o g r a d zostanie przycięty krótko, wydaje o n owoce duże i słodkie. Winorośl n i e przycięta w y d a owoców więcej, lecz drobnych, w o d n i s t y c h i mało słodkich. 17 1 8 W n i z i n n y c h w i n n i c a c h środkowego A f g a n i s t a n u bezpośrednio po> p r z y ­ cięciu pędów następuje n a wiosnę przekopanie ziemi, a b y spulchnić glebę oraz zniszczyć b u j n i e rosnące chwasty. Uszkodzone grzędy podsypuje się od nowa. Wiosenne deszcze zwilżają ziemię, a dzięki dostatecznej ilości w i l g o c i następuje b u j n e puszczanie n o w y c h pędów rodzajnych. Inną czynnością bezwzględnie konieczną w s u c h y m k l i m a c i e A f g a n i ­ stanu jest okresowe nawadnianie w i n n i c y . Częstość tego zabiegu zależy od różnych czynników, ale przede w s z y s t k i m o d rodzaju gleby w danej okolicy. W rejonie K a n d a h a r u , gdzie obok gleb g l i n i a s t y c h występują gleby lekkie, piaszczyste, w i n n i c e nawadnia się w odstępach czasu pomię­ dzy t y g o d n i e m a trzema t y g o d n i a m i . Równinne w i n n i c e o glebach l e k k i c h nawadnia się co 7-10 d n i , n a glebach cięższych zaś, gliniastych, co d w a tygodnie. Nawadnianie zależy też od warunków m i k r o k l i m a t u okolicy. W czasie upałów i t r w a n i a l e t n i c h suchych wiatrów, słynnych bad-i-jahsat-o-bis ruz (f. = w i a t r s t u dwudziestu d n i ) , m u s i się częściej dostarczać wodę w i n n i c y . P r z y t y m w okresie w i o s e n n y m i l e t n i m w i n n i c a potrze­ buje więcej w o d y niż w jesieni, g d y owoce dojrzewają i ogrodnik baghwan dba raczej o słodycz w i n o g r o n , a u n i k a i c h wodnistości, a więc dostarcza roślinom m n i e j w o d y . Zresztą w okresie w i o s e n n y m zdarzają się deszcze, a poza t y m w glebie jest sporo w i l g o c i pochodzącej z opadów z i m o w y c h . Jeżeli opady zimowe są mniejsze niż zazwyczaj, t o w okolicy K a n d a h a r u A r a — e — t a k b u r i (f.), wyrabiają rzemieślnicy w K a n d a h a r z e . Z n a c z n i e lepsze, s t a l o w e , oczywiście dużo droższe, w y r a b i a się w osadzie C z a r i k a r , w prow. P a r w a n . 1 7 1 8 R a z spotkałem t a m n a w e t i m p o r t o w a n y sekator. �U P R A W A WINOROŚLI W AFGANISTANIE 151 w g r u d n i u , s t y c z n i u i l u t y m n a w a d n i a się w i n n i c e „zimną wodą", a b y — j a k powiadają — „korzenie zasnęły", a od z i m o w e j w i l g o c i wyzdychały r o b a k i w ziemi. Inaczej jest w w i n n i c a c h rosnących na stokach gór, zboczach d o l i n , gdzie u t r a t a w i l g o c i n a o t w a r t y m terenie jest większa, osłonięcie z i e m i mniejsze, a wsiąkanie w glebę szybsze. T a m r o w k a m i nawadniającymi, b r u z d a m i dżiujcza napuszcza się częściej wodę, która raczej płynąc niż stojąc, w m n i e j s z y m s t o p n i u wsiąka w g r u n t . N a niektórych glebach gó­ rzystego środkowego Afganistanu, odznaczających się dużą przepuszczal­ nością (i podsiąkliwością), w i n o g r a d u p r a w i e wcale się n i e nawadnia, sto­ sując t e n zabieg j e d y n i e 2-3 razy w ciągu r o k u . Nawożenie w i n n i c y należy do ważnych prac plantatora, czy t o b o w i e m na terenach piaszczystych, l e k k i c h gleb, czy t o n a glebach g l i n i a s t y c h i k a m i e n i s t y c h l u b n a w e t n a glebach głębokich i przepuszczalnych (jak np. Koh-e-Daman), winorośl w y m a g a nawożenia, jeśli m a dawać corocznie obfite plony. D o nawożenia używa się głównie m i e r z w y zwierzęcej. Z a najlepszą uważa się mierzwę bydlęcą. O owczej i koziej sądzi się, że jest z b y t mocna, wielbłądzia zaś uchodzi za ostrą i n i e nadającą się d o n a w o ­ żenia w i n n i c . W przemieszaniu z popiołem i kompostem posypuje się ziemię wokół pędu rośliny albo rozsypuje nawóz w dżiowa — r o w i e n a ­ wadniającym, gdzie napływająca woda rozmiękcza nawóz i doprowadza do każdej rośliny. Nawożenie w i n n i c o d b y w a się wczesną wiosną. Sprzęt w i n o g r o n , podobnie j a k i n n e prace, w y k o n u j e się ręcznie. C z y n n i p r z y t y m są mężczyźni, gdyż k o b i e t y w Afganistanie a n i w polu, ani w ogrodzie przeważnie n i e pracują, wyjątkowo t y l k o pomagają męż­ czyznom. Ręcznie o b r y w a się grono w i n n e — rhoza (p.) hosza (f.), a n a ­ stępnie wkłada d o stożkowatego kosza w i k l i n o w e g o — tukri (f.), tukrej (p.), wymoszczonego w p i e r w liśćmi w i n o g r a d u — poona de anguru (p.) l u b barg-e-tok-e-angur (i.) . Tukri w o k o l i c y K a n d a h a r u n a z y w a się kowarczia. Kosz t e n ma dno wypukłe i nie jest s t a b i l n y . W kowarczia, niosąc go n a głowie, odstawia się w i n o g r o n a d o suszarni rodzynków, jeśli obejście jest blisko. Jeżeli w i n n i c a leży w większej odległości od mieszkania wła­ ściciela, w t e d y d w a kosze u s t a w i a się n a kadżiawa (p.f.), t o jest ruszto­ w a n i u z drążków będących j u c z n y m siodłem t r a n s p o r t o w y m używanym do przenoszenia ziemiopłodów na osłach, a rzadziej na k o n i a c h czy wielbłą­ dach. Angur (f.p.), c z y l i winogrona, przewożone są przeważnie n a osłach. Również p r z y dalszym transporcie samochodowym, winogrona, obłożone liśćmi (aby owoce utrzymały świeżość) przewozi się w kowarczia, a także w ostatnich latach w skrzynkach. 19 Okolice K a n d a h a r u posiadają liczne o d m i a n y w i n o g r o n , białych, czer- 1 9 Nazwy z prowincji Logar. �152 KRZYSZTOF WOLSKI R y c . 3. K o w a r c z i a — w i k l i n o w y k o s z do t r a n s p o r t u w i n o g r o n F o t . K . W o l s k i , K a n d a h a r 1973 w o n y c h i ciemnych (czarnych). I c h nazwy w języku pasztu n i e k i e d y brzmią identycznie w języku farsi, jednak tylko- w danej okolicy. W i n n y c h oko­ licach ta sama nazwa oznacza zupełnie i n n y t y p owoców, o i n n y m kształ­ cie, b a r w i e i smaku. T a k jest n a przykład z w i n o g r o n a m i sahibi. Pod K a n d a h a r e m nazwą tą określa się owoce okrągłe, słodkie, w K a b u l u zaś i w K o h - e - D a m a n sahibi wyglądają j a k hussaini, podłużne, małosłodkie o skórce czerwonej. �153 U P R A W A WINOROŚLI W A F G A N I S T A N I E W Kandaharze, słynącym z u p r a w winorośli i p r o d u k c j i najlepszych o l b r z y m i c h rodzynków, wśród wczesnych (sierpniowych) o d m i a n najczę­ ściej spotywane są: Hussaini (p.f.) — białe, długie, wałeczkowate, duże; Aszkari (p.) białe, nieduże, owalne, Szyrkiszmisz (p.) określane też j a k o kiszmiszi, c z y l i r o d z y n k i czerwone, owalne, n i e w i e l k i e ; Lal (p.) białe, k u ­ liste, bardzo duże, z pestkami, bardzo słodkie; Tora (p.), c z y l i Angur-i-sijah (i.) — czarne, bardzo ciemne, podłużne, średnio duże . P r z y końcu sierpnia pojawiają się zielonawożółte, Haita (p.) podłużne, o l b r z y m i e w i e l ­ kości śliwki węgierki i zaczynają się Spin kiszmisz (p.) — drobniejsze zie­ lonawożółte, rodzynkowe, jesienne . 20 21 Choroby winorośli w Afganistanie są liczne. D o najbardziej z n a n y c h należy otszak, która polega n a szarzeniu owoców i i c h skarleiúu, oraz korhona będąca rodzajem g r z y b i c y (być może Septorium ampelina) powo­ dująca czernienie łodyg, z a n i k owoców, a u dołu pędu objawiająca się zrakowaceniem. Inną i chyba największą plagą w i n n i c y jest peczniak-e-surh, c z y l i k a n i a n k a w i n n a (Cuscuta monogina) , która s w y m i g r u b y m i pędami o w i j a łodygi w i n o g r a d u . Pecziak-e-surh m a łodygi k o l o r u czerwonolila, duże (średnica V2 cm), białawozielone owoce, ułożone w n i e w i e l ­ k i c h gronach. Ta odmiana k a n i a n k i pasożytuje wyłącznie n a winogradzie. Obie zarazy otszák i korhona uważa się za bardzo groźne d l a w i n n i c , lecz j a k dotychczas niewiele się jeszcze r o b i dla i c h zwalczania. Podobnie jest •z pecziak-e-surh, którego łodygi z r y w a się w r a z z łodygą żywiciela i daje owcom l u b kozom. Zabieg z r y w a n i a k a n i a n k i w i n n e j jest przeprowa­ dzany niedokładnie, więc pasożyt szybko, się odradza. K a n i a n k a w i n n a w y ­ stępuje n a g m i n n i e n a północy k r a j u , w T u r k m e n i i Afgańskiej (okolice Mazar-i-Szerif), Badachszanie, w środkowym Afganistanie (Koh-e-Daman, okolice K a b u l u ) , a rzadziej t r a f i a się n a południowym zachodzie (okolice Kandaharu). 22 23 Ostatnio w okolicy K a b u l u zaczęto wprowadzać do w a l k i z otszak i korhona chemiczne p r e p a r a t y używane z powodzeniem w Ferganie w ZSRR. Jednak t a nowoczesna ochrona winorośli jest jeszcze mało roz­ powszechniona w Afganistanie. Filoksera (Phylloxera vastatrix), jeden z najgroźniejszych szkodników w i n n i c amerykańskich, jeszcze się n i e pojawił w w i n n i c a c h Afganistanu, ale zawsze istnieje możliwość zawleczenia f i l o k s e r y bądź t o z A m e r y k i , 2 0 B a d a n i a t e r e n o w e , K a n d a h a r — 4-6 V I I I 1972 r. 2 1 B a d a n i a t e r e n o w e , K a d a h a r — 25-27 V I I I 1972 r. 2 2 Obserwacje w miejscowości S a r a i Chodżia w K o h — e — D a m a n n a północ od K a b u l u (wrzesień 1972). 2 3 I n n e o d m i a n y k a n i a n k i , pasożytujące n a marchwi, koniczynie, lucernie, b u ­ r a k a c h , a n a w e t n a c e b u l i , są plagą r o l n i c t w a A f g a n i s t a n u . �154 KRZYSZTOF WOLSKI bądź t o z Europy, choć możliwości poruszania się tego owadu są raczej ograniczone. Na południu k r a j u i w okolicach K a n d a h a r u poważnym s z k o d n i k i e m w w i n n i c a c h są szakale. N i e w i e l k i e te zwierzęta podchodzą nocą do d o j ­ rzewających w i n o g r o n i objadają najlepsze, najsłodsze i największe owoce, niszcząc p r z y t y m pozostałe g r o n a . W a l k a z szakalami jest t r u d n a , gdyż skradają się one bardzo' cicho, a psy n i e chcą na n i e polować. N a szakale zastawia się żelazne paści talaka (p.) l u b k o p i e głębokie doły z zapadnia­ m i . N i e k i e d y zakradnie się d o w i n n i c y hiena, lecz t a w ogrodach w y j a d a głównie melony i arbuzy. Poważne szkody w w i n n i c a c h wyrządzają też p t a k i dzienne, zwłaszcza wróble, ale od n i c h łatwiej można się upilnować. Przed p t a k a m i pilnują w i n n i c chłopcy u z b r o j e n i w proce. 24 N i e k i e d y dojrzewające w i n o g r o n a są atakowane przez olbrzymie osy zambur, które nakłuwają każdą dojrzałą jagodę i powodują j e j gnicie l u b częściowe obsychanie, utrudniające z b y t t a k i c h owoców, grona b o w i e m trzeba sortować, a nadpsute jagody usuwać. Także wśród plonów o d m i a n r o d z y n k o w y c h osy powodują szkody, gdyż nadpsute owoce n i e tylko* źle zasychają, lecz puszczają sok i zanieczyszczają i r m e r o d z y n k i . Do nakłutych przez osy jagód zlatują się m u c h y , dopełniając zniszczenia. W okolicach K a n d a h a r u , gdzie względnie często pojawiała się sza­ rańcza malah (p.), w i n n i c e były m n i e j narażone na jej żarłoczność, gdyż przede w s z y s t k i m pożerała liście jabłoni, m o r e l i i granatów, a liści w i n o ­ rośli przeważnie n i e zjadała. Klęską d l a w i n n i c są u l e w n e deszcze trafiające się n i e k i e d y wśród lata. N a d m i a r wody, a przede w s z y s t k i m zwilżenie liści, łodygi i owoców, powoduje pękanie jagód. W okolicy K a n d a h a r u występuje pękanie o w o ­ ców U nasady w d w a d n i p o u l e w i e . N a j m n i e j o d p o r n y m i o d m i a n a m i w w y p a d k u u l e w y są letnie duże w i n o g r o n a Haita i Szehali, które n a d pęknąwszy w n e t gniją w w y s o k i e j temperaturze. N a szczęście deszcze w lecie należą d o rzadkości, choć n p . w 1972 r. t a k i e opady w s i e r p n i u zdarzały się w różnych rejonach A f a g n i s t a n u . N i e k i e d y w u s t r o n n y c h p o l n y c h w i n n i c a c h poważne szkody wyrządza­ ją ludzie, przeważnie przechodzący koczownicy albo buszujące wszędzie dzieci. Przed złodziejami c h r o n i się winnicę pilnując stale, t a k w dzień j a k w nocy, oczywiście w okresie dojrzewania w i n o g r o n . Pilnujący m i e ­ szka w specjalnie p o s t a w i o n y m szałasie czapar (f.). Szałas b y w a z w y k l e budą z chrustu, gałęzi i słomy postawioną n a ziemi l u b umieszczoną n a rusztowaniu, b y z wysokości można było objąć w z r o k i e m całą winnicę. N i e k i e d y w w i n n i c a c h stoją g l i n i a n e d o m k i strażnicze. Ochroną od zwierząt są gliniane ogrodzenia — m u r y , dochodzące n i e Pod K a n d a h a r e m znane jest powiedzenie „Dobre w i n o g r o n a z a w s z e je s z a k a l " , �U P R A W A WINOROŚLI W 155 AFGANISTANIE R y c . 4. S u s z a r n i a w i n o g r o n w o k o l i c y C z a r i k a r u F o t . K . W o l s k i , 1973 k i e d y d o 2V2 m wysokości. Strzegą one w i n n i c przed wtargnięciem krów, owiec, osłów i najgroźniejszych kóz. W g l i n i a n y m ogrodzeniu f u r t k i są plecione z patyków w i e r z b o w y c h l u b topolowych, bywają też z desek lub drewnianych krat. W wysoko w z n i e s i o n y m środkowym Afganistanie, gdzie w zimie t e m ­ p e r a t u r y nocą bywają bardzo niskie (do —35°), d n i e m zaś w słońcu n a ­ stępuje znaczne ogrzanie (do + 2 5 ° ) , p o k r y w a śnieżna szybko znika, a r o ­ śliny narażone są na wymarzanie. Stąd też k r z e w y w i n o g r a d u w w i n n i ­ cach i p r z y domach bywają n i e k i e d y opatrywane, choć bardzo niedokład­ n i e i licho. Podsypuje się j e ziemią, wprzód obłożywszy liśćmi, t r z y n a m i l u b d r o b n y m i gałązkami. Pod Kandaharem, gdzie zimą padają deszcze, a mrozów przeważnie n i e bywa, wszelkie zabiegi zabezpieczające przed zimą są zbyteczne. W Afganistanie północnym, gdzie zimą szaleją w i c h u ­ r y , n a terenach o t w a r t y c h n i e k i e d y w i n o g r a d przygina się do ziemi, p r z y sypuje słomą i ziemią, podobnie j a k to robiono w Ferganie . W Badachszanie w i n o g r a d u przeważnie się nie ochrania na zimę. 2S 25 р о т в. Grąbczewski, gen. Grąbczewskiego, W t. I I I , W a r s z a w a pustyniach 1925, s. 38. Raskemu i Tybetu, [w:] Podróże �156 KRZYSZTOF WOLSKI Jak już w s p o m n i a n o wyżej, t r a d y c y j n i e do t r a n s p o r t u w i n o g r o n używa się w i k l i n o w y c h , stożkowatych koszy tukri (i.) . W okolicy Kandaharu t a k i e same kosze nazywają się kowarczia (p.). Są one wąskie, o średnicy w połowie około 35 c m , a długości od 100 do 120 c m . Wymoszczone liśćmi w i n n y m i gwarantują świeżość owoców, przewiewnością zaś chronią od skiśnięcia. 26 W K o h - e - D a m a n n a p n . od K a b u l u do przechowywania świeżych w i n o g r o n n a zimę używa się specjalnych naczyń z g l i n y suszonej na słoń­ cu. Naczynie, zwane kanghina, składa się z d w u misek wielkości głębo­ k i c h talerzy. D o wnętrza wkłada się w październiku w i n o g r o n a o d m i a n y kiszmiszi, a m i s k i s t y k a się brzegami, które następnie zalepia się świeżą gliną. Owoce t a k zamknięte n i e zsychają się i dają się przechowywać przez cztery miesiące, aż do połowy lutego. Świeże w i n o g r o n a w zimie u z y s k u ­ ją dobrą cenę. D o p r z e c h o w y w a n i a w stanie świeżym dużych w i n o g r o n o d m i a n y hussaini używa się większych naczyń z niewypalonej g l i n y . Naczynia takie noszą nazwę kanduczia. Są t o szerokie dzbany o wysokości 45 cm, a śred­ n i c y około 30 c m . Otwór z a m y k a n y jest glinianą przykrywą. Po napełnie­ n i u dzbana owocami brzeg p r z y k r y w k i oblepia się szczelnie gliną. W i n o ­ grona hussaini mogą być przechowywane w kanduczia n a w e t przez sześć miesięcy bez zsychania się owocu i marszczenia skórki. Naczynia t a k i e używane są też p o północnej stronie H i n d u k u s z u w d o l i n i e P u l - e - C h u m r i i Duszambe. 2 7 Większość owoców w Afganistanie przechowuje się w postaci w y s u ­ szonej. Suszy się śliwki, jabłka, gruszki, morele, m o r w y , a n a w e t melo­ n y . Również, i t o w przeważającej ilości, suszy się p l o n y w i n n i c . Można powiedzieć, że przeszło połowa p r o d u k c j i w i n o g r o n zostaje wysuszona i następnie jako r o d z y n k i dostaje się n a r y n e k k r a j o w y i krajów sąsied­ n i c h . Suszenie w i n o g r o n n a r o d z y n k i o d b y w a się już t o w specjalnych pomieszczeniach, już t o n a dachach domów mieszkalnych. Suszarnie rodzynków w K o h - e - D a m a n na północ od K a b u l u są b u d y n ­ k a m i wolnostojącymi l u b p r z y b u d o w a n y m i d o obejść gospodarskich czy też domów mieszkalnych. W t a k i c h w y p a d k a c h suszarnia mieści się w gór­ nej (piętrowej) części b u d y n k u , podczas gdy dolne przeznacza się n a i n n y cel (składy p l e w i t r z y n , magazyny, spiżarnie, rzadziej obory). Suszarnie stawia się zawsze w miejscach p r z e w i e w n y c h . Materiałem b u d o w l a n y m 28 2 6 N a z w a z prow. L o g a r . 2 7 B a d a n i a w S a r a i Chodżia 15 I X 1972. M e l o n y w i e s z a się u pułapu k o m o r y l u b s p i c h l e r z a i t a m w s u c h y m p o w i e ­ t r z u zasychają i zmniejszają s w ą objętość. W r a z i e potrzeby użycia i c h , zeschły owoc obsypuje się g o t o w a n y m ryżem, u m i e s z c z a w p r z y k r y t y m n a c z y n i u , a b y spęczniał • i nabrał „soczystości". 2 8 �U P R A W A WINOROŚLI W 157 AFGANISTANIE R y c . 5. M a ł e s u s z a r n i e w i n o g r o n w o k o l i c y C z a r i k a r u F o t . K . W o l s k i , 1973 jest glina (w w i l g o t n y c h blokach układana podczas stawiania suszarni) l u b cegła surówka. Liczne szczeliny w e n t y l a c y j n e w ścianach sprawiają z dala wrażenie strzelnic, t a k że mniejsze suszarnie, kształtu m a s y w n y c h czworobocznych wież, nasuwają przypuszczenie, iż ma się do czynienia z b u d o w n i c t w e m o b r o n n y m , a n i e ze zwykłymi pomieszczeniami gospo­ darczymi. W K o h - e - D a m a n suszarnia nosi nazwę balachana (f. — w y s o k a izba, wysokie pomieszczenie, a dosłownie górna ižba) i jest wąską (3-5 m szeroka) izbą o wysokości 5-7 m . Długość suszarni dochodzi n i e k i e d y d o k i l k u n a s t u metrów. Szczeliny w e n t y l a c y j n e n i e są szersze niż 20 cm, i c h wysokość zaś n i e przekracza 1 m (przeważnie m a około 60 cm). W Sarai Chodżia balachana, czyli saigichana (i.), miała wnętrze wysokie n a 5,5 m, a o t w o r y w e n t y l a c y j n e w y m i a r y 10 X 4 5 cm. Szczeliny w e n t y l a c y j n e b y ­ wają zupełnie otwarte, zatkane luźno gałązkami albo zamknięte siatką drucianą, co n i e w s t r z y m u j e dopływu p o w i e t r z a i p r z e w i e w u w i a t r u , a c h r o n i wnętrze od wtargnięcia p t a c t w a i szkodników. Są one t a k u m i e ­ szczone w k i l k u rzędach jedne n a d d r u g i m i , że o t w o r y rzędu wyższego nie wypadają bezpośrednio n a d o t w o r a m i rzędu niższego, t y l k o występują na przemian. Wewnątrz balachana m a albo ruchome, przenośne ruszto­ wania, odpowiednio wysokie, l u b od s t r o p u zwisają rzadkie m a t y z g r u ­ bych t r z c i n l u b bambusów, n a których jesienią wiesza się grona winne. �158 KRZYSZTOF WOLSKI Na rusztowaniach układa się bambusowe l u b trzcinowe pręty z pozawie­ szanymi g r o n a m i w i n n y m i albo przywiązuje d r u t y (jest t o p r a k t y k a n o w ­ sza) i n a n i c h wiesza winogrona. W p r o w i n c j i P a r w a n właściciele mniejszych w i n n i c mają suszarnie w i n o g r o n parterowe, o w y m i a r a c h wnętrza 2 X 4 m , a wysokości 2,5 do 3 m , zadaszone stropem, z którego' sterczą żerdzie służące do zawieszania na n i c h w i n o g r o n . Do suszarni p r o w a d z i n i e w i e l k i , n i s k i otwór wejścio­ w y . O t w o r y w e n t y l a c y j n e rozmieszczone są w trzech — pięciu rzędach. Z w y k l e małe suszarnie stoją w grupach, co ułatwia i c h p i l n o w a n i e . W okolicy K a n d a h a r u suszarnia nazywa się kiszmiszchana (czyli r o dzynkarnia). Małe, stare kiszmiszchana mają w e n t y l a c y j n e o t w o r y m n i e j ­ sze i okrągłe, łatwiejsze do zamknięcia w związku z częstszymi b u r z a m i p r o c h o w y m i występującymi w południowo-zaehodnim Afganistanie. O t w o ­ r y w e n t y l a c y j n e w o k o l i c y K a n d a h a r u nazywają się sorai (p.). W dużych w i n n i c a c h p o d Kandahar em r o d z y n k a r n i e mają niekiedy po k i l k a d z i e ­ siąt metrów długości. Sorai w n i c h są podłużne, pionowe. Podobnie jest w mniejszych, nowszych suszarniach. Suszarnie w i n o g r o n okolic K a n d a ­ h a r u n i e posiadają stropu-dachu (jesienią deszcze n i e padają w pd.-zach. Afganistanie). W czasie suszenia w i n o g r o n górę kiszmiszchane przeważnie p r z y k r y w a się żerdziami i gałęziami, d l a ochrony owoców przed ptactwem. N i e k i e d y góra pozostaje o t w a r t a , w t e d y specjalny stróż p i l n u j e suszarni. Grona wiesza się n a sznurach przywiązanych do- tyczek w b i j a n y c h w spe­ cjalne o t w o r y w ścianach. Często suszarnie w i n o g r o n określa się nazwą bad-e-ćhana (f. = izba p r z e w i e w u , izba w i a t r u ) , spotykaną n a obszarze środkowego Afganistanu. 1 W okolicy Ghazni, K a l a f - i - G h i l z a j jako suszarnie używane są izby znajdujące się na najwyższym piętrze, wąskiego, wieżowatego d o m u mieszkalnego. I c h duże o t w o r y okienne (nie zamykane) gwarantują nale­ żyty p r z e w i e w suchego i gorącego powietrza. Przeważnie w i n o g r o n a suszy się n a dachach domów. Są to tereny, gdzie w i n n i c jest m n i e j , a ludność posiada m n i e j w i n o g r o n do suszenia. Także w i n n i c e w o k o l i c y Ghazni są małe. Winogrona układa się na dachach n i e bezpośrednio na glinianej p o ­ lepie, lecz n a okrągłych płaskich koszach w i k l i n o w y c h l u b płaskich w i k l i ­ n o w y c h kręgach, z w a n y c h kierah (p.). N i e k i e d y pod kosze l u b kręgi p o d ­ kłada się kamienie, a b y uzyskać p r z e w i e w spod spodu . 29 Liczne o d m i a n y w i n o g r o n A f a g n i s t a n u dają po wysuszeniu rozmaite g a t u n k i rodzynków. O d m i a n y rodzynkowe różnią się t y m o d pozostałych, że są bezpestkowe. Specjalnie jako kiszmiszi r o z u m i e się w i n o g r o n a białe, n i e w i e l k i e , owalne l u b podłużne, słodkie, a dojrzewające w e wrześniu i pierwszej połowie października. Pomijając kształt, zależny od odmiany, Wysuszone w t e n sposób r o d z y n k i uważa się z a pośledniejszy gatunek. �U P R A W A WINOROŚLI W AFGANISTANIE 159 k o l o r rodzynków u w a r u n k o w a n y b y w a często sposobem suszenia. Z tej samej o d m i a n y można uzyskać r o d z y n k i białozielonkawe, białożółtawe, a nawet czerwonawobrązowe. Pierwsze pochodzą z n i e przejrzałych o w o ­ ców suszonych w cieniu, drugie uzyskuje się z owoców przejrzałych rów­ nież suszonych w cieniu, trzecie zaś z owoców przejrzałych suszonych w słońcu. Czarne uzyskuje się z owoców ciemnoniebieskich (czarnych). Przeważnie suszenie nie jest skomplikowane, j e d y n i e t y l k o p r z y o l b r z y ­ m i c h rodzynkach kandaharskich, u z y s k i w a n y c h z o d m i a n y kolosalnych słodkich w i n o g r o n Haita stosuje się specjalną technikę określaną j a k o dbdżiousz (р.), co można przetłumaczyć j a k o gotowane, a raczej zaparzane. Zabieg polega na zanurzeniu we wrzącej wodzie g r o n Haita, a następnie przesuszaniu i c h w sposób podobny, j a k t o się p r a k t y k u j e z i n n y m i w i n o ­ gronami. Wodę d o zaparzania przygotowuje się przez zagotowanie w niej p e w n y c h ziół, p e w n y c h nasion i n i e w i e l k i e j ilości gaszonego wapna. W t y m t o roztworze jeszcze wrzącym, zanurza się n a chwilę grono, uważając, a b y p r z y p a d k i e m n i e popękały. Sądzi się, że roztwór wpływa n a łatwiejsze odparowanie n a d m i a r u w o d y z dużych owoców, a także wpływa dodatnio na zasuszenie się słodkiego s o k u w i n o g r o n . 30 Po wysuszeniu w i n o g r o n w balaćhana zdejmuje się je z m a t l u b sznu­ rów czy drutów, a następnie składa w kącie izby. W podkandaharskich' kiszmiszkhane winogrona, gdy wyschną, obija się k i j a m i . Spadają one n a k i l i m y podłożone n a polepie. W razie potrzeby sprzedaje się j e k u p c o w i - h u r t o w n i k o w i , który k u p u j e r o d z y n k i w stanie zupełnie s u r o w y m , b r u d ­ ne, zaprószone, z wyschłymi łodygami, a nieraz jeszcze ze słomą, n a któ­ rej spoczywały w magazynie r o l n i k a . W t a k i m stanie ładuje się r o d z y n k i do wełnianych dużych worów dżiowal (f.p.), załadowuje n a zwierzęta juczne i odstawia k u p c o w i . N i e k i e d y k u p i e c - h u r t o w n i k w t a k i m stanie dostarcza j e dalej d o kupców hurtowników w większych miastach. T a m dopiero następuje powierzchowne oczyszczanie. W płaskich koszach l u b na dużych sitach ręcznie opala się r o d z y n k i , wybierając gałązki i słomę oraz odsiewa część k u r z u i b r u d u , który zdoła wypaść przez oka sita l u b szpary kosza. Część b r u d u i k u r z u , j a k a przylgnęła d o rodzynków w czasie suszenia, gdy wypuściły nieco lepkiego soku, pozostaje n a d a l na suszonym owocu i dopiero ostateczny odbiorca w y m y w a ją, oczyszczając przed użyciem. Jednak, n p . p r z y w y r o b i e w o d y r o d z y n k o w e j , nieczystości t y c h się n i e oddziela, a b y nie tracić cennej, choć zbrukanej słodyczy. Przeważnie większość rodzynków jest dostarczana n a r y n e k przez d r o b n y c h producentów i przychodzi w stanie takiego przemieszania gaZ tego t y p u s u s z e n i e m spotkałem się j e d y n i e w o k o l i c a c h K a n d a h a r u . Z n a n y ten sposób j e s t też w p o b l i s k i m pakistańskim Beludżystanie, l e c z t a m r a c z e j z a r z u ­ cony, ze względu n a duży popyt n a świeże w i n o g r o n a H a i t a , t a k w K w e t c i e j a k i n a eksport do K a r a c z i . к 3 0 �KRZYSZTOF WOLSKI 160 tunków i wielkości, że w y m a g a przesortowania. Sortowanie o d b y w a się u kupców hurtowników po przeczyszczeniu t o w a r u , a n i e k i e d y n a w e t już w sklepach kupców detalicznych. P r z y s o r t o w a n i u z a t r u d n i a się k o b i e t y i dzieci. K u p c y detaliczni, mając sporo wolnego czasu, często własnoręcz­ n i e sortują r o d z y n k i w swych k ra m a c h, co można obserwować przecho­ dząc przez bazary. Dotychczasową tradycyjną praktyką był zbyt rodzynków do krajów sąsiednich: Rosji, I n d i i , Pakistanu, a n a w e t I r a n u . Już po I I w o j n i e świa­ t o w e j , a raczej w latach sześćdziesiątych, rozpoczęto w skrajnie p r a w o ­ w i e r n y m Afganistanie wyrabiać z rodzynków zabronione przez Koran w i ­ na i k o n i a k i . M i s t r z a m i Afgańczyków okazali się specjaliści włoscy, którzy zaczęli produkować wspaniałe wina,, n i e ustępujące jakością w i n o m włoskim. J a k dotychczas p r o d u k c j a w i n w Afganistanie prowadzona jest na mała skalę, ale być może w niedalekiej przyszłości r o z w i n i e się i z n a j ­ dzie z b y t n a r y n k a c h krajów sąsiednich. Użytkowanie uboczne w i n n i c y b y w a różnorakie. Spotyka się n i e k i e d y u p r a w y współrzędne n i e w y s o k i c h d r z e w owocowych, t a k i c h j a k morele, brzoskwinie i migdałowce, a n i e k i e d y i śliwy. D r z e w a t e n i e zacieniają w i n n i c y , a także n i e wyciągają z b y t w i e l e w i l g o c i z gleby i w i n o g r a d na t y m n i e t r a c i . Przeciwnie, n i e w i e l k i e drzewa owocowe są przytłaczane pędami pnącego się na nie w i n o g r a d u . Nieraz w i d u j e się w w i n n i c a c h w p r o w . P a r w a n rosnące m o r w y l u b orzechy włoskie, lecz wielkość i w y ­ sokość t y c h d r z e w grozi w i n n i c y zaciemnieniem, a także wyssaniem w i l ­ goci. Dlatego też m o r w y i orzechy, g d y się z b y t rozrosną, u s u w a się z w i n ­ n i c y . W sadach składających się z jabłoni i grusz w i n o g r a d zagraża t y m drzewom, więc t a k i e j symbiozy p r a w i e się n i e spotyka. Zresztą n i e m a l zawsze drzewa owocowe usuwane są z w i n n i c , i c h dochodowość b o w i e m jest z reguły niższa od dochodów z u p r a w y w i n n e j latorośli. 3 1 Z użytków ubocznych w w i n n i c a c h należy jeszcze wspomnieć o k o ­ rzyściach ze z b i o r u n a zielono t r a w rosnących wśród krzewów w i n o g r a d u , a także ze z b i o r u liści w i n o g r a d u d a w a n y c h w jesieni o w c o m i kozom. Wiosenna p r z y c i n k a krzewów dostarcza już t o pędów s k a r m i a n y c h przez kozy, już t o lichego drzewa opałowego z grubszych części obcinanych gałęzi. Podsumowując powyższe u w a g i w y p a d n i e jeszcze wspomnieć o w k r a ­ czaniu nowoczesności w tradycyjną uprawę w i n o g r o n w Afganistanie. Najważniejszym t a k i m w y d a r z e n i e m jest wprowadzenie w w i n n i c a c h w K o h - e - D a m a n s p r y s k i w a n i a krzewów przeciw zarazom. Widać w t y m T a k w Kábulu, j a k i w C z a r i k a r z e w m n i e j p r a w o w i e r n y c h d o m a c h w y r a b i a się w i n a z w i n o g r o n . Wyciśnięty sok s i l n i e dojrzałych o w o c ó w poddaje się f e r m e n ­ t a c j i w b u t l a c h . Przeważnie do w y r o b u W i n a używa się w i n o g r o n o d m i a n kiszmiszi lub też d r o b n y c h , słodkich c i e m n y c h w i n o g r o n z północy k r a j u . 8 1 �U P R A W A WINOROŚLI W 161 AFGANISTANIE wyraźne w p ł y w y kontaktów z hodowcami z sąsiednich terenów radzieckiej A z j i Środkowej. Podobnie wprowadzenie sekatora w okręgu Logar ułatwi i przyspieszy wiosenne przycinanie. W związku z powstającym p r z e ­ mysłem f e r m e n t a c y j n y m w Afganistanie i początkami przetwórstwa w i ­ n o g r o n i rodzynków n a w i n a , dają się gdzieniegdzie obserwować próby wprowadzenia n o w y c h o d m i a n winorośli dającej specjalnie poszukiwane aromatyczne owoce, potrzebne d o p r o d u k c j i w i n . Jednak w większości w i n n i c A f g a n i s t a n u zachowują się tradycyjne, o d wieków wypróbowane m e t o d y h o d o w l i winorośli oraz sposoby sprzętu, przechowywania i susze­ nia winogron. Muzeum Etnograficzne PI. Wolnica 1 31-060 K r a k ó w Krzysztof Wolski TRADITIONAL RAISING O F GRAPEVINES IN AFGHANISTAN S u m m a r y T h e a u t h o r s t u d i e d t h e t r a d i t i o n a l m e t h o d s of r a i s i n g g r a p e v i n e s i n A f g h a n i s t a n d u r i n g h i s t r a v e l s to t h a t c o u n t r y a n d to P a k i s t a n b e t w e e n 1960 a n d 1973, m a i n l y i n 1969, 1971, 1972 a n d 1973. C e n t r a l , s o u t h w e s t e r n a n d n o r t h e r n regions of A f g h a ­ n i s t a n w e r e investigated. V i n e s a p p e a r i n a l l p l a c e s t r a d i t i o n a l l y c o n s i d e r e d a s appropriate, b u t v i n e y a r d s a r e m o s t d e n s e l y grouped i n t h e f o l l o w i n g regions: K a n d a h a r i n the southwest, K o h - i - D a m a n a n d near K a b u l i n the central area, a n d M a z a r - i - S h a r i f i n t h e n o r t h . V i n e y a r d s c a n a l s o often be f o u n d w h e r e t h e t e r r a i n m a k e s t h e r a i s i n g of cereals, i m p o s s i b l e , e.g. i n t h e p r o v i n c e of L o g a r o r i n t h e v a l l e y of G h o r b a n d R i v e r i n M i d d l e H i n d u K u s h . E c o n o m i c a l l y m o s t i m p o r t a n t i n t h e c o u n t r y is t h e K a n d a h a r region, p r o d u c i n g as m u c h as 70°/o of d r i e d f r u i t ( m a i n l y r a i s i n s ) e x p o r t e d b y A f g h a n i s t a n i n nineteen-fifties. I t a l s o s u p p l i e d t h e b u l k of e x c e l l e n t v a r i e t i e s of grapes e x p o r t e d t o P a k i s t a n a n d e v e n to I n d i a . N e a r K a n d a h a r c a n b e f o u n d t h e greatest n u m b e r of c u l t i v a b l e v a r i e t i e s of v i n e s , w i t h i m p r e s s i v e l y b i g w h i t e " l a l " o r " h a i t a " a n d t h e " k i s h m i s h i " or r a i s i n species w i t h f r u i t w i t h o u t seeds. T h e " k i s h m i s h i " f r o m t h i s r e g i o n differ i n s i z e ; t h e f r u i t a r e u s u a l l y oblong, w h i t i s h , y e l l o w i s h o r p i n k y , w h i l e t h e n o r t h e r n r a i s i n v a r i e t i e s a r e m o s t often d a r k b l u e to black, w i t h o b l o n g b u t s m a l l e r fruit, often w i t h s m a l l seeds. A n u m b e r of types of v i n e y a r d s c a n b e d i s t i n g u i s h e d i n A f g h a n i s t a n t h a t c a n be r o u g h l y d e s c r i b e d a s e i t h e r f i e l d o r household ones. I n t h e s o u t h a n d i n t h e c e n t r a l region, t h e v i n e s a r e g e n e r a l l y l a i d o n e a r t h m o u n d s or d i k e s , s o m e t i m e s u p to 1.5 m h i g h , w h i l e t h e roots of s h r u b s g r o w i n a d e e p recess, h i d d e n i n s h a d o w f r o m s c o r c h i n g s u n . I n t h e n o r t h , v i n e s a r e a l l o w e d to m o u n t trees, houses ( w i t h scaffolding o n flat roofs) or c l a y w a l l s . A v i n e y a r d o r " b a g h - e - a n g u r ' is u s u a l l y s u r r o u n d e d b y s u c h w a l l s . V i n e y a r d s a r e w a t e r e d a t 7 t o 21 d a y s i n t e r v a l s d e p e n d ­ i n g o n t h e l o c a l n a t u r a l conditions, s o l a r i z a t i o n a n d p e r m e a b i l i t y of t h e s o i l , but i n t h e p e r i o d of r i p i n g t h e s u p p l y of w a t e r is l i m i t e d to m a k e t h e f r u i t m o r e sweet. I n t h e r i p i n g p e r i o d t h e v i n e y a r d s a r e v i g i l a n t l y g u a r d e d against v e r m i n (birds, - 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I X , z. 1 �162 KRZYSZTOF WOLSKI j a c k a l s , goats) a n d thiefs. A w a t c h m a n l i v e s p e r m a n e n t l y i n a s p e c i a l c a b i n o r " c h a p a r " built of b r a n c h e s o r c l a y . F r u i t a r e p i c k e d b y h a n d . T h e y aire t r a n s p o r t e d i n w i c k e r b a s k e t s o n t h e b a c k s of asses, m u l e s o r oxen. G r a p e s a r e d r i e d w h o l e for r a i s i n s i n c l a y s h e d s c o n s t r u c t e d for this p u r p o s e ( k i s h m i s h k h a n a , s a i g h i k h a n a , b a l a k h a n a ) w i t h n u m e r o u s v e n t i l a t i o n holes i n t h e i r w a l l s . R a i s i n s c o n t a m i n a t e d w i t h p e d u n c l e s a r e s u p p l i e d to w h o l e s a l e m e r c h a n t s a n d o n l y t h e n they a r e c l e a n e d a n d sorted out. P h y l o x e r a ( P h y l l o x e r a v a s t a t r i x ) is not yet f o u n d i n A f g h a n i s t a n . T h e greatest t h r e a t to g r a p e v i n e s is c o n s i d e r e d to be C u s c u t a monogina, c a l l e d " P e c h i a k - e s u r h " , a p a r a s i t e most w i d e s p r e a d i n v i n e y a r d s i n t h e north. I t is n o w h a n d l e d by p l u c k i n g t h e s p r o u t s of a n i n f e c t e d plant. A g a i n s t other plagues c h e m i c a l s p r a y s i m p o r t e d f r o m t h e U S S R a r e b e i n g introduced. T h e m e t h o d s of c u l t i v a t i o n , v i n t a g e a n d storage p r e v a i l i n g i n A f g h a n i s t a n a r e s t i l l t r a d i t i o n a l ones. H o w e v e r , i n recent y e a r s w i n e p r o d u c t i o n a n d f e r m e n t a t i o n i n d u s t r y h a s s t a r t e d t h a t w i l l p r o b a b l y b r i n g the i n t r o d u c t i o n of n e w v i n e s p e c i e s n e c e s s a r y for m a k i n g s t a p l e w i n e s . �