https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18caac7888a08ab7740bad9b313f1cd0.pdf e50b55c7e5fc9535a5442a31409a562f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource pieczywo regionalne Kurpie pieczywo obrzędowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4214 Title A name given to the resource Konkursowe noworoczne pieczywo kurpiowskie/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 237-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Wyobrażenie jelenia, pszenne pytlowe, wys. 8 cm. Stefan Staśkiewicz, Strzałki, Ostrołęka. Jacek ciasto Wyk. pow. Olędzki K O N K U R S O W E N O W O R O C Z N E PIECZYWO KURPIOWSKIE W pudełkach p o .polopirynie, penicylinie, a także po kisielu i .budyniu czekoladowym, zdobytych w miejscowych punktach handlu uspołecznionego, obwinięte w siano, albo t y l k o ściśle ułożone — n a ­ deszły p o d adresem j u r y konkursu na obrzędowe pie­ czywo noworoczne „nowe l a t k a " i „byśki" w przy­ bliżonej liczbie 600 sztuk. Wiadomość o t y m pierwszym chyba tego rodzaju konkursie w dziejach naszej p o l i t y k i k u l t u r a l n e j do­ tarła na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej do jednej t y l k o gromady — do Kadzidła. M i m o t o prace nadesłano w ilości wprawiającej w zdumienie n a j ­ bardziej optymistycznych rzeczników rozwijania się tradycyjnych dziedzin ludowej twórczości artystycz­ nej. Wiadomo bowiem, że obrzędowe pieczywo no­ woroczne z K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej t o gałąź twórczości plastycznej wiążąca się z najstarszymi w a r s t w a m i współczesnej k u l t u r y l u d o w e j . „Nowe l a t ­ k a " i „byśki" sporządzano w ramach archaicznych p r a k t y k magicznego oddziaływania n a pomyślną h o ­ dowlę żywego inwentarza. W najlepszym zaś razie ciasta te pieczono w przypływie żywszego, nawie­ dzającego raz d o roku, zainteresowania dziećmi . Fakt zgłoszenia n a k o n k u r s tak w i e l u prac z j e d ­ nej zaledwie gromady nie świadczy bynajmniej o t y m , że n a Kurpiowszczyźnie utrzymuje się na­ dal działanie tych czynników, które powodowały dawniej, iż k u l t y w o w a n o tę dziedzinę twórczości p l a ­ stycznej. Wprawdzie odczuwa się w samej K u r p i o w ­ skiej Puszczy Zielonej b r a k większych inwestycji, które rozwinęłyby i Wzbogaciły gospodarczo ten j e ­ den z najbardziej nieurodzajnych rejonów naszego kraju, co na pewno n i e pozostaje bez wpływu na t a k żywe interesowanie się Kurpiów podobnymi k o n ­ kursami. Zniknęły jednak zupełnie podstawy społecz­ nej i gospodarczej izolacji tego obszaru — skazu­ jące jego mieszkańców na rozwiązywanie trudności bytowych w wąskim kręgu lokalnych możliwości, ograniczanie się do zaspokajania najprostszych po­ trzeb. Przepełnione PKS-y i pociągi n a trasach p r o ­ wadzących dó Puszczy wskazują na ścisłe związanie tych stron z bardziej dostatnimi rejonami k r a j u , z życiem m i e j s k i m . W y m o w n y m symbolem tych prze­ mian są właśnie opakowania prac konkursowych. Pochodzą one z nowoczesnych lekarstw, których obecność tutaj przecina raz n a zawsze możliwości * K o n k u r s zorganizowany został przez Wydział K u l t u r y W o j . Rady Narodowej w Warszawie i ogło­ szony został 18 g r u d n i a 1981 г., z i n i c j a t y w y m g r a Antoniego liłedziewskiego, ówczesnego współpracow­ n i k a Wydziału. Jego też zasługą było zorganizowanie tego interesującego przedsięwzięcia. W najnowszej — powojennej historii konkursów w zakresie sztuki l u ­ dowej n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej jest bo czwarta ważniejsza impreza. Por. W. Kolago, Kon­ kurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", ,1949, n r 5, s. 156—459; R. Reinfuss, Po­ konkursowa wystawa sztuki ludowej w Augustowie i Kolnie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1951, n r 6, s. .186—190; A. Błachówski, Wystawa pokonkursowa wycinanki kurpiowskiej w Myszyńcu, „Polska Sztuka Ludowa", il964, n r i l , s. 55—61. 1 2 For. J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędowe z północno-wschodniej Polski, „Polska Sztuka L u d o ­ wa", 19Ш, n r 1, s. 8^10. 2 237 �Wypieki z pow. Ostrołęka, ciasto żytnie razowe: 11. 2. Wyobrażenie jelenia, wys. 9 cm. Wyk. Józef Brzozo­ wy, Brzozówka. II. 3. „Nowe latko" ze Świętą Ro­ dziną i aniołem, średn. 18 cm. Wyk. Stanisława Ba­ kala, Strzałki. II. 4. Wyobrażenie byczka, wys. 7 cm. Wyk. Tadeusz Staśkiewicz, Strzałki. Ił. 5. Wyobraże­ nie konia, wys. 9,5 cm. Wyk. Stanisław Górski, Ka­ dzidło. II. 6. „Strzelec z łuka do zająca", wys. 10,5 cm. Wyk. J. Brzozowy. �6 p o w r o t u do dawnej magicznej p r o f i l a k t y k i , której służyły interesujące nas w y p i e k i . Przejawem tych przemian są przede Wszystkim same prace nadesłane na k o n k u r s — i c h tematyka, no i tak gremialny w n i m udział zarówno osób starszych j a k i najmłod­ szych. T y l k o w fakcie rozbudzonej świadomości zna­ czenia wartości własnej spuścizny k u l t u r a l n e j można znaleźć pełne wytłumaczenie uczestnictwa w k o n ­ kursie tak w i e l u twórców i o l a k dużej rozpiętości skałi w i e k u . "W nadesłanych na k o n k u r s pracach przeważały tematy występujące z dawien dawna, j a k wyobraże­ nia zwierząt hodowanych w gospodarstwie (z wyjąt­ k i e m świni), niektórych zwierząt żyjących w lesie (jeleni, saren, zajęcy i wiewiórek), jeźdźca na k o n i u oraz właściwe „nowe l a t k o " — .umieszczone na kręgu symboliczne przedstawienia ptaków, niekiedy łącznie z i n n y m i zwierzętami i pasterzem ( i l . 9), albo — za­ miast pasterza — z Dzieciątkiem Jezus ( i l . 3). "Wśród nadesłanych prac znalazło się ponadto kilkanaście 3 fur Por. M . Hófler, Neujahrsgebaoke, „Zeitschriflt osterreichische Volkskunde", 1903, s. 185—206; figur „nowego l a t k a " z wydbrażeniami drzew owoco­ wych (jabłonek), znanych z Kaszub oraz z Mazur, a których występowania na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej nie udało się dotychczas stwierdzić (il. 7 ) . Dzięki k o n k u r s o w i wyłoniły się jednak zupełnie nowe temdty, znacznie rozszerzające dotychczasowy repertuar przedstawień, ograniczający się — zgodnie z funkcją magiczną wypieków — do spraw gospo­ darstwa, a głównie hodowli. Nowa tematyka wystę­ puje w t a k i c h pracach j a k : „Strzelec z łuka do za­ jąca", „Strzelec z Strzelbą d o w i l k a " , „Niedźwiedź", „Dziecko w kolebce", „Dziewczyna kołysze brata i pasie gęsi", „Tancerz", „Chłop ze stępą" i „Chłop młóci żyto" ,(il. 6, i8, ,10, 11, 14, ,15, str. tyt.). "W f i g u r k a c h tych widoCzne jest żywe zafrapowanie bliższą i daleką przeszłością Kurpiowszczyzny, przy czym przybiera to niekiedy postać bardzo n a i w ­ nych wyobrażeń, j a k n p . o istnieniu niegdyś Kurpiów strzelających z łuku, o przebywaniu w Puszczy 3 B. Stelmachowska, Rok obrzędowy na Pomorzu, ruń 1933, s. 74, 208. To­ 239 �Wypieki z pow. Ostrołęka, ciasto żytnie razowe: II. 7. „No­ we latko" z wyobrażeniem jabłonek, średn. 7 cm. Wyk. Stanisława Stankiewicz, Strzałki. II. 8. „Strzelec z strzelbą do wilka", wys. 10 cm. Wyk. Józef Borowy II, Brzozówka. II. 9. „Nowe latko" z wyobrażeniem pasterza i gęsi, szcze­ góły malowane atramentem, średn. 11 cm. Wyk. J. Brzo­ zowy П. II. 10. „Nowe latkof' — „dziewczyna kołysze brata i pasie gęsi", wys. 7,5 cm. Wyk. Stefania Konopka, Ta­ tary. �niedźwiedzi, o przepasywaniu się j e j mieszkańców powrósłami — i to zarówno opasywaniu nóg (aby przywiązać „kurpie"), j a k i piersi, j a k b y chodziło o przytrzymanie n a ciele u b r a n i a ze skóry. Przeważają jednak tematy Znane twórcom z bliż­ szej przeszłości. W (figurkach n p . małej gęstarki k o ­ łyszącej dziecko, czy kobiety usypiającej niemowlę — autorka sięgnęła d o j a k najbardziej osobistych wspomnień (il. dO, stir. tyt.). Przełamała ona obowią­ zujący dotychczas kanon, że n a kręgu „nowego l a t ­ k a " , wśród Stada zwierząt, umieszczony być musiał magiczny symbol starań i opieki n a d n i m i — postać mężczyzny. Nie trzeba podkreślać w y m o w y tych niewątpliwie bardzo szczerych, bezpośrednich wypowiedzi, które — aby wypaść przekonywająco w t r u d n y m materiale — wymagały o d twórcy w i e l k i e j zręczności i pomysło­ wości. Pomocne t u było oparcie się w i e l u uczestników konkursu na obowiązujących z dawien dawna za­ sadach modelowania f i g u r w cieście. Zdecydowaną większość nadesłanych prac charakteryzuje t r a d y ­ cyjna, nie rozbudowana forma, wynikająca z kształ­ towania t y l k o najbardziej rzucających się w oczy cech obiektu, daleko idących uproszczeń, zgodnych z n a t u r a l n y m i właściwościami surowca oraz rezygno­ wania z wszelkich nieistotnych d l a ogólnego wrażenia szczegółów. Niektórzy uczestnicy konkursu celują w t y m sposobie ujmowania f o r m y zwierząt i ludzi. I c h prace cechuje 'tak w i e l k a oszczędność użytych środków, rezygnowanie w kształtowaniu bryły f i g u r y z wielu, wydawałoby się, nie bez znaczenia realiów, że trzeba dużego „opatrzenia", a przede wszystkim wyobraźni plastycznej, aby pojąć te j a k najbardziej realistyczne zamierzenia twórcy ( i l . 1, 2, 5, 6, 8). Na konkursie znalazły się również prace odbie­ gające swą formą o d tradycyjnych wzorów. Nie spot­ kamy w nich zaznaczania głów koniom, k r o w o m i i n n y m zwierzętom — stożkiem^ ledwie widocznym na g r u b y m trzonie szyi. Przeciwnie, w nowych koim- 241 ��pozycjach głowy są duże, wyraźnie oddzielone cd szyi i — podobnie j a k ogon czy k o p y t a — ściślej akcentują Charakter obiektu ( i l . 4, 12, 13, 15). W żad­ nej jednak z tych prac nie wystąpiło przeładowanie kompozycji nadmiarem w i e r n i e ukazanych szczegółów. T a k i sposób modelowania (figur znacznie u t r u d ­ niają naturalne właściwości surowego ciasta, u t r z y ­ mującego trwale nadany m u kształt t y l k o w ukła­ dach w e r t y k a l n y c h , a przede wszystkim w spoistej, nie rozdrobnionej bryle. Stąd dostrzega się w w i e l u figurach dążenie do usztywnienia wiotkiego tworzy­ wa poprzez umieszczenie w miąższu ciasta specjal­ nych pręcików, gałązek czy po prostu zapałek. apetyczne w y p i e k i . Można przypuszczać, że stoso­ wanie ciasta żytniego było w niektórych wypadkach zabiegiem świadomym;, wynikającym z docenienia walorów plastycznych tego materiału, uznania go za najwłaściwszy (ze Względu na surowość faktury) d l a wyrażania „starodawnych" tematów, i Niektórzy twórcy, starając się j a k najprawdziwiej odtworzyć wygląd przedstawianych obiektów, uciekli się do pomocy n i e znanego d a w n i e j malowania szcze­ gółów twarzy, u b i o r u czy uprzęży n a powierzchni gotowych wypieków. Maluje się łatwo osiągalnym, na wsi czarnym atramentem względnie szkolnymi far­ bami w o d n y m i . Nie są t o efekty chybione — f i g u r y np. rumianych na t w a r z a c h „strzelców z łuku i strzel­ b y " prezentują się korzystnie, jeśli się weźmie pod uwagę zestrojenie naturalnej b a r w y w y p i e k u i owych rumieńców, czy n a i w n e j treści f i g u r z nie krępowa­ n y m precyzyjnością sposobem znaczenia plam. Przeważającą większość nadesłanych n a 'konkurs prac wykonano z żytniego ciasta razowego, najbar­ dziej dawniej dostępnego i najczęściej stosowanego. Od f i g u r ulepionych z ciasta pszenno-pytlowego od­ różniają się one surową, ziarnistą fakturą, przypo­ minającą nieraz bardziej rzeźbę w k a m i e n i u niż Wyrównany, a przede wszystkim wysoki poziom artystyczny ogromnej większości nadesłanych na k o n k u r s prac .postawił j u r y przed t r u d n y m zada­ niem. Nagrodę specjalną Ministerstwa Kultury i Sztuki za wysoką wartość artystyczną nadesłanych wypieków oraz za całokształt dotychczasowych osiągnięć w t y m zakresie i twórczy wpływ n a młod­ sze pokolenie twórców l u d o w y c h — przyznano M a r i i Konopka ze w s i Tatary {pow. Ostrołęka) . Ponadto z funduszu M i n i s t e r s t w a pierwsze nagrody otrzymały: Stefania K o n o p k a ze w s i Tatary oraz Stanisława Niedźwiecka ze w s i Baba (pow. Kolno). Nagrody d r u ­ gie: M a r i a Chrostek ze w s i Tatary, Franciszka K u l a s ze w s i Golany (pow. Ostrołęka), Józef i Tadeusz (syn) Staśkiewiczowie ze w s i Strzałki (pow. Ostro­ łęka). Nagrody trzecie: Józef Brzozowy ze wsi Brzo­ zówka (pow. Ostrołęka), Czesława K o n o p k a ze w s i Tatary, Stanisław K o n o p k a ze w s i Tatary. Ponadto dalsze trzecie nagrody z funduszu Wydziału K u l t u r y Prezydium W R N o t r z y m a l i : Stanisława Staśkiewicz ze w s i Strzałki, Stanisław .Górski ze w s i Kadzidło (pow. Ostrołęka), Stanisław Suchecki ze w s i Strzał­ k i , a wyróżnienia: Piotr Puławski ze w s i Kadzidło, Stanisława Staśkiewicz ze w s i Strzałki, Stanisław i Mieczysław Aptacowie ze w s i Strzałki, Aleksandra » M a r i a K o n o p k a zmarła n a początku bieżącego r o k u przeżywszy 83 lata. Nadesłane n a konkurs „no­ we l a t k a " i „byśki" t o ostatnie j e j dzieło. Znała ona doskonale swoją sztukę i , j a k imało kto, potrafiła po­ wiedzieć o j e j tajnikach. „Na te stworzenia najlepsza mąka żythia-pytlowa. Trzeba ją wyrobzić, ale k i l k a razy, zeby do palców n i e przylinaio. K r o w a popraw- dzie m a duzą jadackę, ale się j e j taką małą ukrzscypie, bo to ciasto. Jak grubo zrobzić to pąka, trzeba robzić d e l i k a t n i e . " Jej to niewątpliwie zasługą jest wykształcenie w najbliższym kręgu rodziny t a k licz­ nych i znanych dziś twórców — Czesławy K o n o p k i , Stefanii K o n o p k i , Stanisława K o n o p k i , Aleksandra K o n o p k i i M a r i i Chrostek. 4 15 �I П. 16. Maria Konop­ ka w czasie zara­ biania ciasta na „no­ we latka" i „byśki". Konopka ze w s i Tatary, Józef Brzozowy I I ze wsi Brzozówka, Czesława Kaczyńska ze w s i Piasecznia (pow. Ostrołęka), Stanisław Lemański ze w s i Gleba (pow. Ostrołęka). Wydaje Się, że w y n i k i konkursu dowodzą, j a k żywy oddźwięk znajdują wśród mieszkańców K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej wszelkie akcje organi­ zacyjne z dziedziny tradycyjnego rękodźieunicltwa l u doWego. Faklt ten p o w i n i e n zachęcić zwłaszcza CPILiA do szerszego niż dotychczas zakupu dla swych Fot. S. Deptuszewski R E Herta Haselberger: October 1961. C METHOD — i l . 16; J. Swiderski E OF STUDYING N — il. 3, 9, 10, 13; autor Z J — pozostałe. E E T H N O L O G I C A L A R T , „Current Anthropology", vol.2, n r 4, A u t o r k a omawianej rozjprawy, docent historii sztu­ k i n a Wydziale A r c h i t e k t u r y Wyższej Szkoły Tech­ nicznej w Wiedniu, prowadziła badania n a d sztuką ludów afrykańskich. Wykorzystując swe doświadcze­ nia i studia teoretyczne podjęła interesującą próbę opracowania teorii sztuki ludów n i e związanych bez­ pośrednio z nowoczesną cywilizacją. Na wstępie rozprawy a u t o r k a określa znaczenie przyjętego przez siebie t e r m i n u „sztuka etnologiCzna". Obejmuje on sztukę tych ludów A f r y k i , A m e r y k i , Azji, A u s t r a l i i i Oceanii, które są przedmiotem badań etnologicznych (czy antropologicznych), zastępując dotychczas używane a niezadowalające określenia, j a k p r y m i t y w n a , plemienna, tradycyjna, tubylcza, l u ­ dowa, sztuka ludów n a t u r y i t p . T e r m i n „sztuka etnologiczna" uważa a u t o r k a za najdokładniejszy, n a j ­ bardziej adekwatny d l a dyskutowanego zakresu sztu­ k i , ale ponieważ przedstawia o n w zasadzie definicję negatywną — „obejmuje wszystkie przedmioty sztuki, które n i e należą d o k u l t u r włączanych zwykle do 244 placówek k r a j o w y c h i zagranicznych k u r p i o w s k i c h „nowych l a t e k " i „byślków". Należałoby jedynie opracować technologię konserwacji wypieków, co przedłużyłoby żywot wypiekanych figurek. Działal­ ność C F L i A n a t y m polu przyniosłaby z jednej stro­ n y wzbogacenie j e j sklepóW a t r a k c y j n y m i i w a r ­ tościowymi w y r o b a m i , z drugiej zaś strony przyczy­ niłaby się do zachowania, a nawet rozwoju t a k inte­ resującej dziedziny twórczości ludowej wśród miesz­ kańców K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. zakresu badań historyków siztuki" — można go t r a k ­ tować jedynie j a k o t e r m i n roboczy. Jak sądzi autorka, sztuka ludów etnologicznych posiada wystarczającą ilość wspólnych cech , b y można ją było studiować według wspólnych metod i zasad. T e r m i n powyższy został przyjęty w odniesieniu do t z w . sztuk piękhydh, j a k architektura (łącznie z kształtowaniem przestrzeni), m a l a r s t w o i rysunek, rzeźba, rzemiosło i sztuka użytkowa, przy czym autorka podkreśla często dość płynne granice między t y m i działami. Nie zawsze można też przeprowa­ dzić dokładne rozgraniczenie między przedmiotami artystycznymi i nieartystycznymi. Problem t e n b y l z dawna przedmiotem dyskusji i sporów; według zdania a u t o r k i , podstawowym wyróżnikiem jest t u intencja artystyczno-estetyczna, jaką zawiera dzieło sztuki. Skrótowo został przedstawiony dalej rozwój badań nad sztuką etnologiczną oraz i c h stan obecny, przy czym autorka stwierdza, że w p r a w d z i e badania nad 1 1 �