https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/905477f9821a3bbdff63bb7b29f7fce2.pdf f5c9ae89542a52583b14c7a422ba3c1f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4302 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource kafle ludowe Śląsk - kafle ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4005 Title A name given to the resource Kafle ludowe z Brzega na Dolnym Śląsku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.9-10; s.261-267 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KAFLE Z BRZEGU NA LUDOWE DOLNYM ŚLĄSKU ROMAN W Muzeum Miejskim w Brzegu znajduje się interesująca seria ludowych kafli, licząca 22 oka­ interesują* zy, z których kilka jest niestety poważnie uszko­ dzonych. Kafle te wykonane z glinki żelazistej o czer­ wonym wypale, pokryte są brudno - białą pole­ wą mocno już przez ząb czasu nadwyrężoną. Po­ wierzchnia kafli zdobiona jest malaturami robio­ nymi kolorowymi polewami na gładkiej po­ wierzchni, bądź ozdobami plastycznymi tłoczonymi z formy i polichromowanymi. Malatury jak i polichromia ozdób plastycz­ nych wykonane są głównie kolorem brązowo-fioletowym (uzyskiwanym zapewne przy użyciu mie­ lonego brausztynu) i zimno zielonym (sole miedzi), czasem pojawia się ponadto kolor jasno żółty. Wśród motywów zdobiących powierzchnię ka­ fli, w kilku zaledwie wypadkach występują moty­ wy wyłącznie roślinne, przedstawiające owoc granatu, lub stylizowany w kwadracie motyw kwiatu. Czasem spotykamy na kaflach figury zwierząt. Prócz wykonanego plastycznie czarnego orła w koronie na głowie, trzymającego w szpo­ nach miecz i jabłko, z datą 1834, mamy kafle z niedźwiedziem i z gniazdem z pisklętami. Oby­ dwa z wymienionych ostatnio kafli posiadają wzór malowany kolorowymi polewami na gładkiej po­ wierzchni. Na kaflu z ptakami na okładce widzimy schematycznie zaznaczone gniazdo, z którego wy­ chylają się głowy piskląt. Nad gniazdem unoszą się dwa ptaki. Na drugiej kafli przedstawiony jest niedźwiedź (ryc. 7) stojący na tylnich łapach trzy­ mający w przednich długi drąg. Zwierzę uwiązane jest za szyję na łańcuchu, który ciągnie się łukiem RE1NFUSS w kierunku lewego brzegu. Kafla ta stanowi nie­ wątpliwie jedną całość z drugą do dziś nie docho­ waną, na której przedstawiony był zapewne kug­ larz lub wędrowny cygan. Najliczniejszą grupę stanowią kafle z kompo­ zycjami figuralnymi. Na kilku z nich widzimy po­ stacie żołnierzy w uniformach żywo przypominają­ cych epokę napoleońską. Jest tam więc dwóch maszerujących piechurów w wysokich czakach z kitami na przodzie (ryc. 11), jeździec na koniu, trzymający w ręku wydobytą szablę (ryc. 6), itp Dwukrotnie powtarza się scena z karczmy. W jed­ nej (ryc. 5) żołnierz w napoleońskim kapeluszu siedzi przy stole obok grającego na skrzypcach muzykanta, w drugiej te same postacie wraz z ko­ bietą trzymającą w ręku flaszkę. Bardzo ciekawym zabytkiem z tej serii jest kafla niepolewana przedstawiająca dwóch żołnie­ rzy w ubiorach z czasów napoleońskich stojących po dwóch stronach serca z drobnymi ozdobami kwiatowymi. Fakt, że w okolicy Brzegu znalazł się okaz kafli niewykończonej pod względem technicznym mógłby nasuwać przypuszczenie, że opisana tu seria kafli była wyrabiana na Śląsku. Wśród kafli odobionych ludzkimi postaciami szczególnie interesująca jest grupa z rysunkami o charakterze obyczajowym. Znajdziemy tam ko­ bietę i mężczyznę w strojach z końca X V I I I wie­ ku, przechadzających się w parku (ryc 12), kobietę w krynolinowatej sukni z wiadrami uwiązanymi na nosidle (ryc. 1). Jedna z kafli przedstawia trzy męskie postacie z kapeluszami zdjętymi w ukło­ nie (ryc. 2). Napis umieszczony powyżej brzmi 261 ��sto. Jest tam np. .edna kafla nie posiadająca na swej powierzchni nic poza napisem ujętym w fali­ stą ramkę i daty. Napis niestety nie dający się w całości odcyfrować (ryc. 4), zawiera sentencję przeciwstawia­ jącą los dzieci posiadających rodziców, doli sierot: 263 �Napisy wyłącznie w języku polskim, nie poz­ walają wątpić co do narodowości wykonawcy. W zbiorze brzeskim znajduje się też jedna kafla o tematyce bibli.nej. Przedstawia ona postać brodatego mężczyzny siedzącego u stóp krzyża, z boku w prawym górnym rogu tablica z dekalo­ giem, a obok niej napis „moyses" (ryc. 10). Z dwóch wymienionych na wstępie, a różnią­ cych się techniką wykonania grup kafli, bardziej interesująco przedstawia się seria zdobiona tech­ niką malarską na gładkiej powierzchni. Silnie za­ znaczone kontury, dosyć swobodnie traktowane proporcje, typizacja w traktowaniu postaci, naka­ zują wyroby te uważać za okazy czysto ludowej twórczości artystycznej. Kafle z plastycznie wykonanymi ozdobami na powierzchni nie mają już tego ludowego charak­ teru. Dosyć naturalistyczne, powielane przy uży­ ciu gipsowej formy, stanowią raczej przykład pro­ dukcji rzemieślniczej. Kafle z Brzegu jak świadczą daty zachowane 264 Rycina <> na paru okazach (1834) pochodzą z I połowy ub. w. W tym samym czasie podobne wyrabiane były na terenie Polski i w innych stronach, jnp. na Pomo­ rzu, Mazurach Pruskich, w Krakowie, w Kłoda­ wie a poza tym w krajach sąsiednich w Niemczech, Czechach, na Węgrzech, w Siedmiogrodzie i na Małorusi (na Pokuciu). Tematyka ozdób była wszędzie mniej więcej jednakowa, (ornament ro­ ślinny, sceny obyczajowe, wojsko, orły herbowe). Opisana wyżej seria kafli z Brzegu zdradza zdu­ miewające podobieństwo do kafli znanych z tere­ nów mazurskich. Zestawiając kafle brzeskie z kaflami mazurskiemi publikowanymi przez J . Grabowskiego w Pol. Szt. Lud. ) spostrzegamy duże podobień­ stwo zarówno w kompozycji ogólnej, jak i w te­ matyce czy sposobie wykonania. 1 Kafle brzeskie z punktu widzenia kompozycji ornamentu podzielić można na 3 grupy. Do pierw­ szej zaliczymy, kafle, w których motyw centralny ujęty jest w ozdobną na sposób barokowy powy- �ginaną ramką. W rogach widoczne są liściaste ozdoby (ryc. na okładce, ryc. 1, 7, 12). Drugą grupę stanowią te w których kompozycja centralna jest bez ramki, tylko w rogach występują znane ozdoby liściaste (ryc. 5, 6, 10, 11). W trzeciej grupie za­ miast ozdób liściastych w narożnikach biegnie strzępiasty szlak wzdłuż górnej i dolnej krawędzi kafli. Wszystkie trzy wymienione sposoby rozwią­ zań ornamentalnych znane są również z kafli ma­ zurskich publikowanych przez J . Grabowskiego'^. Zespół motywów zdobiących środkową część kafli brzeskich jest uboższy niż w kaflach mazur­ skich, nie mniej wiele kafli znanych nam z Brze­ gu posiada analogie w materiale mazurskim. Wi­ doczne, to jest w każdej z wyróżnionych poprzed-AK> grup motywów. Na kaflach mazurskich rów­ nież występują ptaki, niedźwiedź na sznurze i sce­ ny rodzajowe z napisami. Sukertowa w swym artykule o kaflach z muzeum w Działdowie cytuje nawet (obok innych) napis znany nam z Brzegu („Pomaczaj mie Kuba") ). Odpowiednik do brzes­ kich kafli przedstawiających włościan proszących wójta o sprawiedliwe osądzenie, stanowi na Mazu­ rach publikowany przez Grabowskiego zespół 2 kafli, z których jedna z napisem „moi Panie woicie Jus sie adnami zmiłujcie", przedstawia ko­ bietę i dwóch mężczyzn z kapeluszami w ręku, druga zaś wyniosłą postać wó ta i jakiegoś dru­ giego mężczyznę. U góry tej drugiej kafli biegnie napis: „Słuchaj rozkazu", (ryc. 8). Występują też na Mazurach Pruskich kafle z rozmaitymi napisami, lub plastycznymi wyobrażeniami żołnierzy. Suker3 265 �towa w cytowanym powyżej artykule publikuje fotografie kafli, na której przedstawione są posta­ cie dwóch wojaków stojących po dwóch stronach serca z napisem „Turek i Grek 1840". Ta sama kompozycja, a bodajże nawet odcisk z tej samej formy, publikowana jest w pracy Grabowskiego, ale z innym napisem. Obydwie wspomniane tu kafle znajdują odpowiednik w Brzegu w postaci wzmiankowanej na wstępie kafli niepolewanej. Trafia się też wśród kafli mazurskich scena przedstawiająca siedzącego przy stoliku żołnie­ rza i grajka (ryc. 3) czy maszerujących piechu­ rów. Również sposób wykonania ozdób na kaflach brzeskich a zwłaszcza sposób traktowania postaci ludzkich nie odbiega od tego co widujemy na kaf­ lach mazurskich. Wystarczy porównać ryc. 2 i 8 by stwierdzić bardzo daleko idące podobieństwa, i 266 Rycina 9 które sięgają nawet tak drugorzędnych szczegó­ łów ubioru j.np. sposób konturowania spodni. Na podstawie analogii zachodzących między serią kafli z Brzegu a kaflami mazurskimi, uwzględ­ niając, że pochodzenie tych ostatnich nie ulega żadnym wątpliwościom, „śląskość" kafli brzeskich musi być zakwestionowana. Z punktu widzenia proweniencji, kafle z Brzegu są niewątpliwie ka­ flami mazurskimi, należałoby jedynie ustalić kie­ dy i jakimi drogami trafiły one do Brzegu. Dla przyszłego badacza kafli mazurskich zbiór znajdujący się w Muzeum Miejskim w Brze­ gu stanowi pozycję ważną, której w żadnym wy­ padku nie wolno byłoby pominąć. Zawiera ona bowiem poza znaczną ilością motywów znanych z muzeów mazurskich także takie, których nie po­ siadamy ani w zbiorach muzeum w Olsztynie ani w Szczytnie ). 4 Rycina 10 �P R Z Y P I S Y 1 ) J . Grabowski: Sztuka ludowa Mazur i Warmii ( P o l s k a Szt. L u d . R I I n r . 4/5). 2) j . w . d l a g r u p y I r y c . 28 i 29. d l a 11-31, dla 111-36, 37, 38. ) E . S u k e r t o w a : K a f l e m a z u r s k i e , Z i e m i a 1932, str. 244. ) H . Skurpski: Sztuka ludowa Mazur i Warmii, ( p r z e w o d n i k po w y s t a w i e ) , O l s z t y n 1948. a 4 Zdjęcia 1-2 i 4-12 wykonał R. Reinfuss КУСТАРНО-НАРОДНЫЕ Rycina ИЗРАЗЦЫ В БРЖЕГЕ В юродском музее в Бржеге, в Нижней Силезии, находится собрание цветных, рас­ писных, поливных и рельефных (из гипсовых форм) изразцов. Тематика орнамента позаимствована из мира животных и растений, но в то же время преобладают фигурные мотивы, представляю­ щие бытовые сцены с надписями на польском LES CARREAUX POP UL A I R E S D a n s le M u s ć e M u n i c i p a l de B r z e g , e n B a s s e - S i l ć s i e , se t r o u v e une collection de c a r r e a u x ornes de p e i n t u r e s executees e n v e r n i s colore ou gaufres de formes e n platre. L e s u j e t d'ornementation est t i r e d u m o n d e des a n i m a u x et des plantes. L a p l u s grandę partie, cependant, possede a l a s u r f a c e , des motifs de figures, r e p r e s e n t a n t des scenes de l a v i e humaine, a v e c des i n s c r i p t i o n s en l a n g u e polonaise, des figures FOLK TILES FROM In the BRZEG IN L O W E R municipal museum in Brzeg, Lower Sile­ pain­ coloured glazing, or w i t h car­ v i n g s e x e c u t e d by m e a n s of g y p s u m forms. T h e sub­ jects of mal a process of these o r n a m e n t a t i o n s d e r i v e d f r o m the or p l a n t w o r l d , but bear figural the majority of the motifs r e p r e s e n t i n g c h a r a c t e r i s t i c w i t h P o l i s h i n s c r i p t i o n s , t y p e s of soldiers, a n d s i o n a l l y religious scenes. I t is c l e a r f r o m a t i v e a n a l y s i s t h a t the l a t t e r w e r e m a d e on Brzeg the s h o u l d be Mazurian СИЛЕЗИЯ) языке, фигуры военных и в исключительных случаях - религиозные сцены. Сравнительным анализом установлено, что изразцы в Бржеге обнаруживают полное сходство с изразцами, выделываемыми в Ма­ зурской области (б. Восточная Пруссия). По¬ этому можно с уверенностью сказать, что эти изразцы были привезены в Бржег из мазур­ ских местностей. DE BRZEG EN BASSE - SILESIE m i l i t a i r e s et e x c e p t i o n n e l l e m e n t des s u j e t s r e l i g i e u x . C o m m e i l r e s u l t e de l a c o m p a r a i s o n a v e c les autres c a r r e a u x , c e u x de B r z e g r e s s e m b l e n t identiquement aux c a r r e a u x , c o n n u s e n M a s u r i e p r u s s i e n n e . C e p e n ­ dant, c o m m e ils у etaient fabriques, i l faut c o n s i d ć r e r les c a r r e a u x de B r z e g c o m m s etant i m p o r t e s des t e r r a i n s de la M a s u r i e . ani­ tiles scenes occa­ compara­ B r z e g tiles b e a r a n e x a c t l i k e ­ ness to those k n o w n i n P r u s s i a n M a z u r y the (НИЖНЯЯ SILESIA. sia, t h e r e is a collection of tiles decorated w i t h tings by 11 the considered territory. spot, as an the — a n d since tiles importation from from Rycina 12 267 �