https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87008a44fc389fc251d196f893ba0770.pdf b856d79933a23ea17a8ed428ad455a2a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4459 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4148 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.119-121 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ¡ R E С E N Z J E EWA F R Y Ś - P I E T R A S Z K O W A , Ośrodek garncarski w Ł ą ż k u Ordynackim na t l e ceramiki malowanej w Polsce. Polska Akademia N a u k , I n s t y t u t Sztuki. Warszawa 1973, ss. 287, ryc. w tekście 160. Z prawdziwym zainteresowaniem sięgam do prac, które poświęcone s ą konkretnemu zagadnieniu, analizowanemu możliwie wszechstronnie w wielorakich powiązaniaeh—gospodarczych i społecznych — z określoną spolecznością l o k a l n ą . Prace takie p o w s t a j ą w w y n i k u szeroko zakrojonych b a d a ń , k t ó r y c h celem jest odtworzenie procesu historycznego kształtującego d a w n ą , lecz t a k ż e współczesną, rzeczywistość k u l t u r o w ą , d o s t ę p n ą obserwacji badacza. Zebrane t ą d r o g ą wiadomości s t a j ą się w sprzyjających warunkach p u n k t e m wyjścia do dalszych r o z w a ż a ń i osiąg; nieć, u p r a w n i a j ą c y c h do gruntownie udokumentowanych wniosków k o ń c o w y c h , częstokroć z n a w i ą z a n i e m do szer­ szych uogólnień. Ten t r y b p o s t ę p o w a n i a badawczego w y 1 maga nie t y l k o dużej wiedzy z określonego zakresu i bo] gatych doświadczoń terenowych, nie t y l k o ż m u d n e j i w y I trwałej pracy, lecz t a k ż e dobrze zorganizowanego warsztatu i badawczo -naukowego. i I • I I i i I I I I I ] I i i I I I I I I I I I i Nie ulega wątpliwości, że dr Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Autorka omawianej pracy, m o g ł a s p r o s t a ć w całej pełni tym rozległym wymaganiom, dzięki czemu zdołała zrealizować z powodzeniem swe (jakże ambitne!) zamierzenia badawcze. Na wstępie pewne wątpliwości n a t u r y formalnej. Skrom­ ny t y t u ł jest w p e w n y m stopniu m y l ą c y — nie odtwarza w całej rozciągłości zakresu pracy, sugeruje raczej w y ­ eksponowanie na pierwszym planie p o w i ą z a ń genetycznych produkcji garncarskiej w Ł ą ż k u Ordynackim i późniejszych wpływów oraz źródeł inspiracji artystycznej (zwłaszcza dekoracji malarskiej). Istotnie, A u t o r k a r o z w a ż a n i a m i i wnioskami na ten temat (rozdz. "VIII) zamyka s w ą p r a c ę , podsumowując n a s t ę p n i e całość w Zakończeniu. W b r e w t y m sugestiom m o ż n a jednak p r z y p u s z c z a ć , że powyższa inter pretacja t y t u ł u nie jest zgodna z intencjami A u t o r k i i zapewne z nadmiornej s k r u p u l a t n o ś c i został przez n i ą wprowadzony t y t u ł dwuczłonowy, choć w zasadzie pierwszy człon (ośrodek garncarski w Ł ą ż k u Ordynackim) b y ł b y wystarczający i o d p o w i a d a ł b y w całej pełni bogatej treści tej pięknej pracy. Wydaje się t e ż , że A u t o r k a s t a r a ł a się uniknąć z b y t ogólnikowego t y t u ł u przez wyeksponowanie problemu ceramiki malowanej w Polsce, b y t ą drogą zaakcentować w swych rozważaniach historyczny p u n k t widzenia, konsekwentnie stosowany w t o k u w y w o d ó w z uwzględnieniem historyczno-społecznych u w a r u n k o w a ń , które z a w a ż y ł y na zmiennych losach garncarstwa łążeckiego. Historyczno nastawienie badawcze towarzyszy Autorce stałe — od p o c z ą t k u do k o ń c a pracy. Z inspiracji historycznej sięga więc do źródeł archiwalnych (do A k t Ordynacji Za­ mojskiej, do K s i ą g metrykalnych parafii J a n ó w , Medynia, Modliborzyce, Leżajsk, do ksiąg meldunkowych), a t a k ż e do danych statystycznych z r ó ż n y c h dziedzin i do materia­ łów lokalnych ilustrujących działalność SPLiA „Zjedno­ czenie" z l a t 1951—1961. Archiwalia są uzupełniane skrzęt­ nie zebraną l i t e r a t u r ą h i s t o r y c z n ą , t j . opracowaniami, które s t a n o w i ą n a w i ą z a n i e do omawianej p r o b l e m a t y k i , g d y ż zawierają z tego zakresu różne cenne informacje zaczerpnięte z m a t e r i a ł ó w źródłowych. Część I (Zarys historii wsi Ł ą ż e k Ordynacki) jest przy­ k ł a d e m należytego wykorzystania m a t e r i a ł u historycznego, lecz t a k ż e w innych rozdziałach odnajdujemy wiele wska­ zówek tego rodzaju, k t ó r e umożliwiają czytelnikowi odtwo­ rzenie procesów zmian produkcji garncarskiej, jej wzrostu i z a h a m o w a ń w r ó ż n y c h okresach (por. część I I ) . Na dobro A u t o r k i stwierdzić należy, że Jej „ Z a r y s historii wsi Łążek Ordynacki" stanowi zarazem dobrze p r z e m y ś l a n ą , możliwie wszechstronnie ujętą, c h a r a k t e r y s t y k ę wsi z uwzględnieniem s t o s u n k ó w gospodarczo-społecznych, a więc m . i n . struktura rolna (Tabela 1), plan wsi z podaniem u ż y t k o w a n i a ziemi, n a s t ę p n i e jakość gleb i systemy oraz rodzaje upraw, gospo­ darka hodowlana, zajęcia dodatkowe, emigracja i „cho­ dzenie na bandos", tradycje współżycia społecznego (po­ moc wzajemna i życie towarzyskie), oświata. Jest t o omówie­ nie w zwięzłym zarysie podstaw b y t o w y c h mieszkańców wsi • w przeszłości i współcześnie z zaznaczeniem obecnej moder­ nizacji, np. w budownictwie. Z powyższych r o z w a ż a ń jasno wynika, że Autorka operuje m a t e r i a ł e m dwojakiego r z ę d u : obok materiałów archiwalnych i p o c h o d z ą c y c h ze źródłowych opracowań historycznych (o czym wyżej b y ł a mowa), A u t o r k a posługuje się t a k ż e m a t e r i a ł a m i innego rzędu, s t a n o w i ą c y m i plon Jej p o s z u k i w a ń terenowych, czyli m a t e r i a ł a m i zgromadzonymi w w y n i k u Jej bezpośrednich obserwacji oraz m a t e r i a ł a m i z a c z e r p n i ę t y m i z relacji informatorów. Te właśnie m a t e r i a ł y są p o d s t a w o w ą b a z ą źródłową omawianej pracy i z tego t y t u ł u zasługiwałyby na obszerne omówienie. Z koniecz­ ności jednak ograniczam się do najbardziej ogólnych i n ­ formacji. Ośrodek garncarski łążecki zdaniem A u t o r k i i innych a u t o r ó w , do k t ó r y c h się odwołuje, jest uznany za jeden z najbardziej interesujących w Polsce, „jego w y r o b y — j a k stwierdza A u t o r k a — wyróżniają się wśród innych malowanych n a c z y ń glinianych w y j ą t k o w y m i walorami a r t y s t y c z n y m i " (s. 7). Zadecydowało to o podjęciu b a d a ń w t y m ośrodku i w p o w i ą z a n y c h z n i m genetycznie ośrod­ kach rzeszowskich i lubelskich. Badania zostały podjęte w 1955 r. i b y ł y prowadzone dorywczo w latach 1957—58, początkowo z m y ś l ą o popularnym opracowaniu, a następnie (w m i a r ę pogłębiania b a d a ń w latach 1961—63) stały się p o d s t a w ą pracy doktorskiej, obronionej w 1967 r. w ka­ tedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu M a r i i Curie•Skłodowskiej w Lublinie (Promotor: prof, dr Roman Reinfuss). Monografia ta obejmowała wówczas swym zakresem stan rzeczy do roku 1963. Przed oddaniem pracy do d r u k u zostały wprowadzone pewne uzupełnienia na podstawie penetracji terenowej z r. 1972, uwzględniające „przeobra­ żenia w zakresie s t r u k t u r y produkcji, liczby pracowni, a t a k ż e w a r u n k ó w materialnych garncarzy" (s. 9). W ten sposób został uchwycony proces przemian, jakie n a r a s t a ł y w ciągu lat ok. siedemnastu. 119 �Materiał z b a d a ń terenowych jest nie t y l k o bogaty i rozległy, lecz posiada ponadto nieprzeciętne walory, dzięki postawie badawczej A u t o r k i , k t ó r a posiadała dobrze przemyślaną koncepcję pracy i konsekwentnie j ą realizowała w poszukiwaniach terenowych z n i e z r ó w n a n y m poczuciem odpowiedzialności, wnikliwie i rzetelnie. Ta postawa zade­ cydowała o ciężarze gatunkowym całej pracy, w k t ó r e j wszystkie wnioski stanowiące podsumowanie poszczególnych części, jako t e ż ostateczne konkluzje o charakterze uogól­ niającym są gruntownie zweryfikowane i znajdują pokrycie we wzorowo przedstawionej dokumentacji. B y t y m mocniej podkreślić bogactwo i w a r t o ś ć źródeł etnograficznych wykorzystanych w pracy, należy zazna­ czyć, że Autorka uwzględniła t e ż zasoby archiwalne Pra­ cowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N i to nie t y l k o z Ł ą ż k a , lecz i z innych ośrodków w kraju. Ponadto sięgnęła również do zbiorów muzealnych (szczególnie z Muzeów Etnograficznych w Krakowie i w War­ szawie, z Muzeum Okręgowego w Lublinie i in.), odwołując się do nich w swej pracy. W k o ń c o w y m efekcie d o k u m e n t a c j ą fotograficzną i r y s u n k o w ą objęto ponad 500 w y r o b ó w z Łążka, p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów. W uzupełnieniu t y c h informacji wspomnieć wypada o szerokim wykorzysta­ niu literatury etnograficznej z omawianej dziedziny. Ten i m p o n u j ą c y m a t e r i a ł etnograficzny stał się pun­ k t e m wyjścia i p o d s t a w ą opracowania wszystkich kolejno zagadnień uwzględnionych w pracy: wymienionego wyżej zarysu historii wsi Ł ą ż e k Ordynacki oraz dziejów garn­ carstwa w Ł ą ż k u , a n a s t ę p n i e organizacji pracy i n a u k i zawodu (cz. I I I ) , techniki produkcji (cz. I V ) , w y r o b ó w i ich dekoracji (cz. V ) , organizacji i zasięgu z b y t u w y r o b ó w (cz. V I ) , sytuacji gospodarczej i społecznej garncarzy (cz. V I I ) , wreszcie zagadnienia genezy i w p ł y w ó w (cz. V I I I ) . Wszystkie te zagadnienia b y ł y w m i a r ę możności kon­ frontowane z m a t e r i a ł e m historycznym. Ponadto historycz­ ny p u n k t widzenia (na co j u ż zwracaliśmy uwagę) kon­ sekwentnie t o w a r z y s z y ł wszelkim sformułowaniom i inter­ pretacjom w stosunku do opracowywanych t e m a t ó w z zastosowaniem wobec nich przekroju czasowego. Histo­ ryczne tendencje zarysowują się najprzejrzyściej p r z y omawianiu zagadnienia genezy i w p ł y w ó w . A u t o r k a daje w t y m względzie przekrój czasowy m o ż e z b y t daleko sięga­ j ą c y w głąb dziejów. I n t e r e s u j ą c o jest przedstawione po­ chodzenie m o t y w ó w zdobniczych w garncarstwie Ł ą ż e c k i m , zaczerpniętych z innych dziedzin sztuki: haftu i pisan karstwa, a w późniejszym okresie ze s k r z y ń na odzież. „Można więc przypuszczać — m ó w i A u t o r k a — że dawne łążeckie pisanki z tego zasobu czerpały m o t y w y do zdo­ bienia ceramiki" (s. 249, por. t e ż o pisarkach s. 187—188). Przytoczenie t y c h p r z y k ł a d ó w jest w y m o w n y m ś w i a d e c t w e m stosowania wręcz drobiazgowych analiz w związku z oma­ wianiem r ó ż n y c h zależności i o d d z i a ł y w a ń zlokalizowanych czasowo i przestrzennie. D a j ą c ocenę nastawienia badawczego A u t o r k i , n a l e ż y z uznaniem podkreślić zastosowanie przez N i ą socjologicz­ nego p u n k t u widzenia w stosunku do n i e k t ó r y c h z a g a d n i e ń (niezależnie od interpretacji historycznych t y c h ż e zagad­ nień). To stanowisko przewija się niemal w całej pracy (z wyłączeniem m o ż e t y l k o części I V , V I , V I I I ) . W całej rozciągłości natomiast wkracza do zagadnień, k t ó r e są najściślej z w i ą z a n e ze społecznym uwarunkowaniem orga­ nizacji pracy i n a u k i zawodu, t a k ż e organizacji i zasięgu z b y t u w y r o b ó w , a wreszcie sytuacji gospodarczej i spo­ łecznej garncarzy. P a s j o n u j ą c e s ą na p r z y k ł a d relacje 0 d o m o k r ą ż c a c h , o handlu o b w o ź n y m lub o b n o ś n y m (s. 197 1 п.), o wymianie zbywanych g a r n k ó w na zboże, kaszę, fasolę (s. 200). P o j e m n o ś ć garnka miała b y ć m i a r ą otrzy­ manego w zamian ziarna. Zasięg handlowy ceramiki łążeckiej ilustrują 3 m a p y : s. 193 (Penetracja zawodowych kupców), s. 201 (Obnośna sprzedaż n a c z y ń i sprzedaż bezpośrednia) i s. 204 (Obwoźna sprzedaż wymienna). Szczególnie cenne są w i a d o m o ś c i o migracjach garncarzy łążeckich zarówno t y c h , k t ó r z y opuszczają t ę wieś, j a k i o nowych przybyszach (ss. 27—30, 210—211, 254). A u t o r k a w pełni docenia zna­ czenie tego rodzaju zjawiska p r z y omawianiu wszelkiego rodzaju w p ł y w ó w i p o w i ą z a ń . Pozycja garncarzy, zmienna w czasie pod w p ł y w e m r ó ż n y c h bodźców ekonomicznych i sytuacji organizacyjnych, stosunek wsi do zawodu garn­ carza, j a k również opinie garncarzy o w ł a s n y m zawodzie są przedstawiono z d u ż ą wnikliwością (s. 209 i п.). Ujęcie t y c h t e m a t ó w świadczy o umiejętności A u t o r k i nawiązy­ wania k o n t a k t ó w z informatorami na zasadzie obopólnego porozumienia i zaufania. Świadczy t e ż o Jej dociekliwości i skrupulatnym, niemal drobiazgowym rejestrowaniu faktów, zjawisk, sytuacji, postaw społecznych, opinii. N a zakończenie swych w y w o d ó w p r a g n ę zwrócić u w a g ę na dodatkowe informacje, jakie wprowadza Autorka: na bibliografię starannie zestawioną, na wykaz ważniejszych i n f o r m a t o r ó w i wykaz garncarzy w Ł ą ż k u Ordynackim w X I X i X X w., wreszcie na słownik garncarski. Są to p o ż y t e c z n e uzupełnienia, k t ó r e m o g ą b y ć pomocne przy dalszym podejmowaniu problematyki ceramiki łążeckiej. Godny uwagi jest t a k ż e bogaty i starannie dobrany ma­ teriał ilustracyjny. W ramach niniejszej recenzji szczegółowsze omówienie poruszonych w pracy z a g a d n i e ń , t y m bardziej wniosków, nie b y ł o b y możliwe. Zasygnalizowanie w recenzji t y l k o p r z y k ł a d o w o nie­ k t ó r y c h t e m a t ó w zawartych w omawianej pracy pozwoliło choć w części na wyeksponowanie jej p o w a ż n e j wartości naukowej. Zakres tematyczny pracy jest niesłychanie rozległy, podany w sposób zwięzły i rzeczowy, t o k wywodu przejrzysty i poprawny w najpełniejszym tego słowa zna­ czeniu. Praca jest wzorem monografii problemowej godnym n a ś l a d o w a n i a ze względu na wszechstronne i wielopłasz­ czyznowe ujmowanie z a g a d n i e ń . O ile m i wiadomo, jest to pierwsza praca tego rodzaju w polskiej literaturze etno­ graficznej, poświęcona garncarstwu jednego ośrodka na szerokim t l e p o r ó w n a w c z y m . T y m więcej zasługuje na uznanie. Kazimiera Zawistowiez-Adamska �