https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfb305816e1c942fcf71e2a7f2610023.pdf a93341a285bb6fef195d6aa5e75303df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4454 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4143 Title A name given to the resource Ewa Pape i jej kolekcja polskiej sztuki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.105-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski EWA PAPE I JEJ KOLEKCJA POLSKIEJ SZTUKI Kim jest E w a Pape ? Urodzona we Lwowie, chciała studiować m e d y c y n ę , ale poszła na ekonomię, nie u k o ń c z y ł a jej, przez pewien czas b y ł a w Wyższej Szkole Plastycznej w Łodzi, potem robiła meble, c e r a m i k ę , fotele ze sznurków, biżuterię. W 1962 r. w y j e c h a ł a do S t a n ó w Zjednoczonych, tam studiowała s z t u k ę w N o r d West University (stan Michigan). W Chicago wyszła za m ą ż za biznesmena, prezesa koncernu żywnościowego. N u d z i ł a się, chciała coś robić. Zaprosiła z Polski do siebie Adama Niemczyca, malował, pomógł jej wiele w artystycznej edukacji, zrobiła m u w y s t a w ę W Harwardzie, M i a m i . B y ł t o sukces Niemczyca, no i j e j . Zaczęła działać jako menager. Przyjęła obywatelstwo a m e r y k a ń s k i e , ale k o n t a k t ó w z Polską nie zerwała. Zaczęła działać w środowisku polo­ nijnym, powoli w g r y z a ć się w środowisko a m e r y k a ń s k i e . Z Polski przywiozła t r o c h ę dzieł sztuki, 60 o b r a z k ó w N i k i ­ fora zbieranych jeszcze przed wyjazdem. W 1967 r o k u urządziła w y s t a w ę akwarel Nikifora ze swoich zbiorów. Miała wówczas t y c h akwarel 220 (dziś ma ok. 300). W no­ wojorskiej Beadly Gallery p o k a z a ł a 180. J e d e n a ś c i e sprze­ dała wytrawnym kolekcjonerom. Ilekroć przyjeżdżała do rodziny, do Polski, k u p o w a ł a , brała w komis obrazy i rzeźby. Urządziła d r u g ą w y s t a w ę Zbigniewę, Makowskiego, Tadeusza Brzozowskiego i Adama Niemczyca. Zaczęła organizować wystawy mieszane, ale zawsze z udziałem polskich a r t y s t ó w . W y s t a w i a ł a ich prace w r ó ż n y c h galeriach. Jej zbiory zaczęły rosnąć. Nie z n a ł e m dawnej, polskiej E w y Pape. Po k i l k u ­ nastu latach wydaje się j u ż bardzo a m e r y k a ń s k a . Myślę, że bardzo jej na t y m zależy. G d y co r o k u przyjeżdża na k i l k a tygodni, zajmuje stale t e n sam, najlepszy apartament w hotelu „ E u r o p e j s k i m " , częstuje ciągle przewijających się gości drinkiem, ma w y n a j ę t e g o Mercedesa, bezustannie jeździ od pracowni do pracowni. J a k Amerykanka — na­ rzeka, że Polska s t a ł a się droga, wykłóca się w B H Z „ D e s a " 0 cenę obrazów, wtedy przestaje i m p o n o w a ć s w ą amerykańskością — w k o ń c u kupuje od p l a s t y k ó w , t ł u m a c z y , że t o dla nich reklama, szansa startu. W t y m r o k u w y s t ą p i ł a w telewizyjnym Tele-Echu, 1 bardzo było ciekawe oglądać obie panie: Pape i Dziedzic. Mają coś wspólnego, pierwsza dama telewizji i a m e r y k a ń s k a Ewa, zadająca w Polsce szyku, obwieszona ciężkimi wisior­ k a m i , biżuterią, k t ó r ą przeważnie sama projektuje. Pani Pape nie rozstaje się z m a l e ń k i m , rozczochranym pieskiem, dla k t ó r e g o spacer wokół hotelowej palmy w doniczce jest w y c z e r p u j ą c y m wyczynem. „ F y l y p " . Ale pani Dziedzic nie zgodziła się na „ F y l y p a " . Patrzyliby na niego, a nie na nas — powiedziała. Po k i l k u latach p r z y j a z d ó w do Polski, k o n t a k t ó w z c a ł y m naszym high-life'm artystycznym, niełatwych roz­ m ó w w B H Z „ D e s a " — Ewa Pape ma w swoim domu w Los Angeles prawdziwe muzeum polskiej sztuki — współ- II. 1, 2. Ewa Pape i zorganizowana przez n i ą wystawa polskiej r z e ź b y ludowej i malarstwa naiwnego w galerii „ T h e Egg and the E y e " w Los Angeles. 105 �czesnej i ludowej. Ma wszystkich, k t ó r z y się liczą — Brzo­ zowskiego, Gierowskiego, Dominika, Kobzdeja, z k l a s y k ó w awangardy: najstarszy obraz Stażewskiego z 1924 r. i Jaremiankę, ma młodych, k t ó r y m rzeczywiście stwarza szanse zahaczenia się o a m e r y k a ń s k i rynek, ma prace malarzy i rzeźbiarzy, k t ó r z y u nas są poza g ł ó w n y m m i r t e m życia artystycznego, jak np. Żechowski. Obrazy jego p o k a z a ł a w 1973 r. na wystawie „ P o l s k a sztuka erotyczna". (Zna­ lazły się t a m jeszcze m . i n . prace Berdyszaka i Zająca). Z rzeźb ludowych ma K u d ł ę , Adama Zegadłę, K r a ­ jewskich, Lamęckiego, K o r p ę i wielu innych. Malarstwo „ n a i w n e " r e p r e z e n t u j ą w jej kolekcji — Ociepka, Maria Korsak, Płaskociński. Ociepki ma 12 obrazów, a więc znacznie więcej niż Muzeum Etnograficzne w Warszawie. W sumie domowa galeria E w y Pape przekracza już 700 pozycji. Mieszkanie jej jest jednocześnie w y s t a w ą polskiej sztuki — profesjonalnej i nieprofesjonalnej. Trzeba też dodać, że pomaga ona naszym plastykom w a m e r y k a ń s k i m starcie, zaprasza co roku dwóch — trzech do siebie, organizuje i m wystawy. Współdziała z F u n d a c j ą Kościuszkowską, k t ó r a przyznaje naszym artystom sty­ pendia, pomaga w zamierzeniach wystawowych, wydawni­ czych. T y l k o w ostatnim okresie w y s t a w i ł a w The Santa Barbara Museum of A r t (w Kalifornii) Three polish artists: Józef Twirbutt, Zbigniew Makowski, Anna Güntner (30.111.— 28.IV.1974); w galerii The Egg and the Eye (Los Angeles, 13.XI.1973—6.1.1974) Naive Art of Poland z p o d t y t u ł e m The Eva Pape Collection; w Esther — Robles Gallery (La Cierega, 4—30.III.1974) Painted obiects by Witold Masznicz oraz Naive Paintings Jan Płaskociński. Ewa Pape ma teraz pozycję. T u , u ne-s owiana m i t e m bogatej Amerykanki, mecenasa sztuki i m ł o d y c h a r t y s t ó w . Tam — nie ma co owijać w bawełnę — dzięki temu mece­ nasowaniu, dzięki wystawom, k t ó r e organizuje — też jest „ k i m ś " . Więc nie t y l k o żoną byłego bossa z p r z e m y s ł u spożywczego (byłego, bo gdy skończył 40 lat, uznano, że k t o ś młodszy będzie na jogo miejscu bardziej sprawny), ale miłośnikiem i znawcą sztuki, p o s i a d a c z k ą domu-muzeum, 106 marchandem, organizatorem wystaw. Bardzo to „ a m e r y ­ k a ń s k i e " i j a k ż e inne od naszego modelu kolekcjonera. U nas zbieracz jest idealistą, m a m y m u za złe, gdy sprzeda coś, a zwłaszcza, gdy o t y m mówi. Ale Ewa Papo ma kolekcję współczesnej sztuki, większą przecież niż przeciętno nasze muzeum, a przy t y m traktuje j ą j a k salon sprzedażny, co r o k u wiele prac idzie do m u z e ó w , prywat­ n y c h galerii, na wystawy organizowane przoz p. Papo (np. wielka wystawa, r z e ź b y ludowej w grudniu 1973 w San­ ta-Barbara Museum, Los Angeles). W Stanach nawet d u ż e muzea m u s z ą obracać dziełami sztuki, mieć pieniądze na utrzymanie zbiorów i kupno nowych prac. Ewa Pape nie l u b i , gdy k u p u j ą właśnie to, do czego się przywiązała. Ale trudno... dzięki t e m u możo znowu przyjechać po pół roku czy roku, znowu kupić kilka­ dziesiąt nowych obrazów i rzeźb. Jej kolekcja ma z naszego, krajowego p u n k t u widzenia niezaprzeczalną w a r t o ś ć . Jest to nasze „ o k n o na ś w i a t " — w Stanach Zjednoczonych, k t ó r e są t r u d n y m rynkiem, i gdzie trzeba mieć d u ż o szczęścia, aby s t a ć się „ k i m ś " . Jest t o w i z y t ó w k a naszej k u l t u r y , nareszcie nie tej Polski wiejskich strzech i s z u m i ą c y c h łanów, ale Polski, która jest krajem o żywej, bogatej kulturze współczesnej. Nic dziwnego, że od lat m ó w i się o stworzeniu na bazie tej kolekcji polskiego muzeum sztuki w Stanach. Może pod egidą Fundacji Kościuszkowskiej ? Sądzę, że sprawa jest w a ż n a i realna, i warto, aby włączyły się w n i ą : Ambasada nasza w Waszyngtonie, Towarzystwo „ P o l o n i a " , Minister­ stwo K u l t u r y i Sztuki. Kolekcja E w y Pape jest p o ż y t e c z n a i z całkiem pro­ zaicznego powodu. Jest „ r y n k i e m z b y t u " dla naszych twórców. Słyszałem jednak obawy o o d p ł y w rzeczy najlepszych — bo trzeba p r z y z n a ć , że p. Pape w y b i e r a ć umie. Nie po­ dzielam t y c h obaw. Ostatecznie najlepsze prace sami artyści de.ją na wystawy, na komisje z a k u p ó w . A jeśli czasem muzea coś przegapią, a E w a Pape weźmie — nie stanie się nieszczęście. Jej kolekcja ma sens dla naszej k u l t u r y , dla ugruntowania rangi naszej sztuki. �Jan Pluciński LUDOWE ZBIORY W C H O C H O Ł O W S K I E J SZKOLE — SMUTNE WSPOMNIENIA Gdy rozwiązano w Culichowie (pow. grodkowski) Uniwersytet Ludowy, k t ó r e g o przez t r z y lata byiem dyrek­ torom, proponowano m i r ó ż n e posady na Śląsku, chciałem jednak powrócić na Podhale, aby b y ć bliżej Spiszą. D o tego też przyczyniła się moja żona, k t ó r a zaczęła tęsknić ogromnie za górami. Po wielu k ł o p o t a c h o t r z y m a ł e m p o s a d ę kierowni­ ka szkoły w zasłużonej i sławnej w s i Chochołowie. Szkoła b y ł a stara, z pokrzywionymi ścianami, j e d n ą klasą do nauki i mieszkaniem kierownika. Drewniany budynek otaczał z jednej strony zbiornik gnoju sąsiada, z drugiej — u s t ę p y szkolne, a z trzeciej — droga publiczna. Już po raz trzeci Gromada zbierała m a t e r i a ł na b u d o w ę nowej szkoły. Szlo t o wszystko ociężale, bo zgromadzony materiał dwa razy znikał, a w starej ruderze, ciemnej, w niezdrowym otoczeniu dzieci siedziały n a d k s i ą ż k a m i — wdychając wyziewy z obory. Niestety budowy nie wprowa­ dzono do Planu 6-letniego. Zacząłem więc s z u k a ć przyjaciół we w s i , chodzić po chałupach, n a w i ą z y w a ć k o n t a k t y z l u d ź m i dobrej woli, by jej b u d o w ę uwzględniono w Planie. P o c z ą t k o w o wszystko szlo bardzo opornie, ludzie przestali j u ż wierzyć, że uda się doprowadzić do wybudowania nowej szkoły. A l e nasze wysiłki zaczęły w k o ń c u d a w a ć rezultaty. „ R o k 1962/53 — W t y m r o k u n a s t ą p i ł o ożywienie w związku z b u d o w ą szkoły, kilkakrotnie wyjeżdżała dele­ gacja z Prezydium Gminnej R a d y Narodowej do W y d z i a ł u Oświaty przy Prezydium Pow. R a d y Narodowej, do Woje­ wódzkiej R a d y Narodowej, do K u r a t o r i u m Okręgu Szkol­ nego w Krakowie, do Ministerstwa O ś w i a t y w Warszawie. Niezmordowanymi pracownikami okazali się ob. ob. J a c k ó w niak Józef sołtys, Mola Mikołaj, K r u p a Leopold, Wilczek Jan i Wetulowa Julia. Ludzie ze w s i często manifestowali swe wypowiedzi na temat budowy szkoły. N i e chcieli uwierzyć, aby t o marzenie żyjące od 50 l a t miało się spełnić. Znczęto realnie p r a c o w a ć . Ob. Mola Mikołaj wyjechał na Zachodnie Ziemie, gdzie k u p o w a ł stare b u d y n k i , rozbierał je i cegłę posyłał do Chochołowa. Sołtys Jackowniak pilnował lasu, gromadził drzewo. I cegłę i drzewo zwozili ofiarni chłopi. Dużo k ł o p o t u sprawiła n a m wymiana odpowiedniej parceli pod b u d o w ę szkoły... ale i t u t a j dokonali ludzie dobrej w o l i zwycięstwa. — N a napisany list do Biura Zażaleń i Skarg przy C K - Z S L u w Warszawie przyjeżdża specjalna Komisja do zbadania naszych k ł o p o t ó w . W i d z i m y , że czynniki rządowe i partyjne z a c z y n a j ą się interesować n a s z ą b u d o w ą . Komisja widzi j u ż drzewo, cegłę i wysiłek ludzki. Staramy się o włączenie do planów inwestycyjnych. Wszyscy architekci oddalają n a m wykonanie planów na nieograniczony czas. Pierwszy plan w y k o n a ł architekt z Nowego Targu. Jednak planu jego nie zatwierdzono. — Po wielu szukaniach i k ł o p o t a c h natrafiliśmy na młodziut­ kiego, energicznego inżyniera architekta ob. Freyera Andrze­ ja, k t ó r y podjął się wykonania planu". („Kronika, szkolna"). „ R o k 1953/54—(...) Plan inżyniera-architekta ob. Freyera zostaje zatwierdzony. Dzięki pomocy Polski Ludo­ wej p r z y s t ę p u j e m y do budowy naszej szkoły, której od „ P o r u s e ń s t w a Chochołowskiego nie m o ż n a było ruszyć z miejsca". (...) Praca ruszyła z miejsca, a b y ł a bardzo ż m u d n a i powolna, bo ściany zewnętrzne układało się z kostek kamienia piaskowca. K a ż d a kostka musiała b y ć dokładnie obrobiona i d o p a s o w a n ą , a t y l k o w e w n ę t r z n ą stronę ścian w y k ł a d a n o cegłą. Kamienie wożono najpierw z Chocho­ łowa, potem p r ó b o w a n o dobierać w Witowie, piasek znad Czarnego Dunajca. Pierwsze wapno z Rogoźnika — a na­ s t ę p n e z kamieniołomów od Krakowa... Trawersy przy­ b y ł y z Ziemi Zachodniej, żelazo na sklepienie z Gliwic. A ponieważ rozpoczęto b u d o w ę sposobem gospodarczym —• t r u d n o ś c i wielkie b y ł y przy nabywaniu m a t e r i a ł u budowla­ nego, jednak dało się t o wszystko w y k o n a ć przy pomocy P Z P R , Pow. R a d y Narodowej, PZGS i GS. (...) Nasza szkoła m a ł a — o 4 klasach, sali gimnastycz­ nej, kancelarii, gabinecie fizycznym, bibliotece, świetlicy, pokoju nauczycielskim. N a piętrze, a raczej poddaszu — ma b y ć mieszkanie kierownika szkoły i nauczycieli. Budynek o stylu p o d h a l a ń s k i m (dach k r y t y gontem), parterowy, z pomnikiem p o w s t a ń c ó w chochołowskich na froncie, z boiskiem sportowym, ogródkiem doświadczalnym i b u d y n k a m i gospodarczymi... (...) Z k o ń c e m czerwca 1956 r. urzędowo oddano naszą szkołę miejscowemu K o m i t e t o w i Budowy Szkoły. Przy oddawaniu b y ł obecny przedstawiciel ref. inw. przy Inspek­ toracie szkolnym, ob.ob. Jackowniak Józef, Mola Mikołaj i kier. szkoły Pluciński Jan. (...) W drugiej połowie sierpnia odbyło się uroczyste oddanie nowej zbudowanej szkoły ludności." Z b u d o w a l i ś m y szkołę piękną, okna duże, sale widne, w salach wszędzie parkiet, przy drzwiach — k l a m k i ręcznej roboty, centralne ogrzewanie, elektryczne oświetlenie, 107 �w hallu żyrandole kowalskiej roboty, t a k samo krata przy drzwiach szklanych, a sufit we wszystkich salach na tragarczykach ze świerkowych desek, a p o w a ł a w hallu — tragarczyki ułożone w kwadraty. Pod p o w a ł ą umieszczono ozdobne listwy, a za n i m i niewidoczne z z e w n ą t r z r u r y centralnego ogrzewania. P r z y p o m i n a ł o to c h a t ę wiejską. U p r z y t o m n i ł e m sobie w czym było to p o d o b i e ń s t w o . L i s t w y ! Przecież w y g l ą d a j ą podobnie j a k p o d h a l a ń s k i e „ l i s t w y " czy spiskie „ r ó m y " . T a m gazdowie stawiali obrazy malo­ wane na szkle, t a m t e ż przed obrazami były' białe „szajb i c k i " ozdobione „ k o h u t k a m i , rózyckami, lelujami i inksymi kwioteckami" a nieraz postaciami ludzi i zwierząt. Obrazy pochylano do podłogi, b y święci mogli w s p o m a g a ć w pracy i w ogóle w życiu „ g a z d ó w " , a „szajbicki" (talerze) — by mogły siać swoimi „ m a l u n k a m i " radość wśród żyjących. Poniżej rzeźbionych k r a ń c ó w listwy b y ł y powbijane rzeźbio­ ne kołki, na k t ó r y c h „ g a ź d z i n y " lubiły wieszać garnuszki, dzbanuszki a gazdowie „ f l i n t y " , t o r b k i strzeleckie, rogi na proch i na kule. Przypadkowo znalazłem się w szkole w J a b ł o n c e , gdzie na ścianie korytarza wisiała stara, piękna, ryzowana „ p ó ł e c k a " i łyżnik. Przyszła m i na m y ś l moja szkoła. Koniecznie trzeba wypełnić p u s t ą przestrzeń l u d o w y m i zabytkami. Zaapelowałem do uczniów całej szkoły, b y zwrócili uwagę na stare przedmioty, nieraz zawadzające w domu albo wyrzucane do sieni, na strych, czy wręcz gnijące pod gołym niebem. Młodzież prośbę m o j ą przyjęła z z a p a ł e m . Zaczęto przynosić z d o m ó w różne stare, j a k je nazywano —• „ g r a t y " . A ja t y l k o z a p i s y w a ł e m nazwiska t y c h , k t ó r z y je znosili. Zorganizowałem nawet konkurs, k t o więcej przyniesie t y c h okazów dawnego rzemiosła chłopskiego. Zachęcone t y m dzieci zaczęły znosić najprzeróżniejsze narzędzia, naczynia, sprzęty, a nawet części strojów ludo­ wych. W konkursie zdobyli pierwsze miejsce Tokarscy—• synowie miejscowego garncarza. Ojciec ich toczył miski, garnuszki, dzbanki, garnki, wazoniki, a matka ozdabiała je p i ę k n y m i wzorami. Wszystko t o g r o m a d z i ł e m w pokoju nauczycielskim. Jedne władze szkolne chwaliły mnie za to, inne nie ganiły, ale zarządziły, a b y m t o u s u n ą ł z pokoju nauczycielskiego. Nie chciałem się z t y m pogodzić, znalazłem więc takie miejsce, gdzie m o g ł y te uzbierane przedmioty w spokoju p o z o s t a w a ć . W s a d z i ł e m je wszystkie do tej pustej prze­ strzeni za listwami. W izbie chłopskiej najdroższe i naj­ piękniejsze przedmioty przechowywano za listwami, niech więc t o samo dzieje się i w szkole. Po wszystkich klasach i innych izbach ś m i a ł y się uzbierane przedmioty do dzieci. Naturalnie najwięcej ich było t a m , gdzie uczył się Tokarski. D y r e k t o r Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem — Juliusz Zborowski b y ł kiedyś moim profesorem. Miałom wielki szacunek dla jego pracy, często u niego bywałem. W s p o m n i a ł e m m u o moich poczynaniach w związku z ra­ towaniem z a b y t k ó w . Nic m i nie odpowiedział. Wyglądało j a k b y nie pochwalał tej działalności. Okazało się później, że m i a ł rację. W późniejszych rozmowach wyjaśnił mi, że zbiory m u s z ą mieć odpowiednie miejsce, w którym m o ż n a je spokojnio oglądać, gdzie są zabezpieczono i nie n a r a ż o n e na zniszczenie. N a d zbiorami musi b y ć stała opieka, a szkoła nie nadaje się na to. P r z e k o n a ł e m się zresztą o t y m osobiście. U n o s z ą c y się w szkole kurz osiadał na eksponatach. Trzeba było je często wycierać. R ą c z k i dziecinne skrzętnie t o wykonując, nieraz przy czyszczeniu u p u s z c z a ł y przedmiot, przez co go niszczyły. Wysokie i odległe ułożenie p r z e d m i o t ó w pod s a m ą p o w a ł ą nie sprzyjało dokładnej obserwacji, umiesz­ czenie o b i e k t ó w — zwłaszcza drewnianych — koło rur, po­ wodowało rozsyehanie się n a c z y ń , przez co obrączki spadały, a „ b e d n a r k i " się r o z l a t y w a ł y . W 1958 r o k u zaczęto organizować w N o w y m Targu w y s t a w ę sztuki ludowej. Zaproszono mnio na członka K o m i t e t u przygotowującego w y s t a w ę . Artystka-plastyczka Wanda Widigerowa (Tippenhauerowa) z Zakopanego, k t ó r a współpracowała przy organi­ zacji wystawy, n a m ó w i ł a mnie, aby p o k a z a ć również zbiory szkoły. Pisała w liście: „ S z a n o w n y Panie! A k u r a t miałam pisać do Pana, gdy doręczono m i list p a ń s k i . Nie mogłam dojechać — j a k d o t ą d do Chochołowa, bo m a m tysiące niespodziewanych, w a ż n y c h spraw. B y ł a m w Warszawie w Ministerstwie i prosili mnie t a m , aby Pan dostarczył na konkurs w N o w y m Targu wszystkie zebrane przez dzieci rzeczy, t a k j a k k a ż d a klasa zebrała. Dzieci dostaną odpowiednią n a g r o d ę . Co będziecie chcieli sprzedać kupią, dając W a m pieniądze na kupno, czego W a m trzeba w szkole." (list z listopada 1958 г.). Pani Widigerowa przyjechała w k r ó t c e potem do nas, p o m o g ł a w y b r a ć eksponaty. Nie był I I . 2. Nowa szkoła w Chochołowie i m . P o w s t a ń c ó w Chochołowskich. 208 �to jednak koniec pracy. P r z y t o c z ę fragment listu z polowy listopada 1958 r. od pani Bialońskiej z D o m u K u l t u r y w Nowym Targu. „Kochany Panie J a ś k u ! (...) przed chwilą p r z e c z y t a ł a m list od Pana. Wszystko jest dobrze, co Pan załatwił, czy komu coś przyobiecał. K o n k u r s zapowiedziany jest na 4—5 grudnia i w y s ł a ł a m j u ż zaproszenia. Pod koniec mie­ siąca przyjedzie wóz ciężarowy i będzie wszystko zabierał, co będzie do zabrania. (...) M a m szalone t r u d n o ś c i i wiele kłopotów. (...) Proszę nie u p a d a ć na duchu, j a k o ś dopro­ wadzimy do k o ń c a wszystko. Ł ą c z ę pozdrowienia..." Z różnych świstków i notatek s p r ó b o w a ł e m o d t w o r z y ć sobie co dostarczyłem ze swojej szkoły na w y s t a w ę : drajfus, świder do wiercenia, ozdoba ze starych sanek, strug do kopyt, 2 korby drewniane, strug dwuosobowy, 2 piszczałki, 5 łyżników, k ł ó d k a , k ł a p a e e , 2 lampaski, 2 krzesła, kocioł na wodę, 2 pary kierpców, waga, m o t o w i d ł o , giby, 2 bioty, faifa, deska na rękawice, hospinki, kołowrotek, solniczka, 2 oselniki, krążel, toporka do kierniczki, cepy, 2 ocydzarki, pucek, łapka na myszy, t ł u c z k a do ziemniaków, 8 dzba­ nuszków, 9 misek, 7 g a r n k ó w , wazonik, w i d ł y drewniane, oparcie do krzesła, rzeźba — głowa chłopa z K o b y l i c y , 12 oboniek, 6 stępek, 2 konewki, 2 rajtocki, 3 dzieżeczki, redykałka, forma na oscypki, 4 czerpaki, 1 czółenko. Aby zebrać więcej e k s p o n a t ó w w ę d r o w a ł e m po okolicz­ nych wioskach, j a k Z ą b , Czerwienne, Czarna Góra, J u r g ó w , Ratułów, Ciche, Miętusowo, W i t ó w , Nowe Bystre, Międzyczerwienne, Dzianisz. Przyjmowano mnie chętnie, goszczono, wyciągano ze s k r z y ń odzież, pokazywano r ó ż n e posiadane przedmioty. Wiele z nich w y s ł a n o na w y s t a w ę . Kierpce damskie i męskie, pasek na zegarek, gorsety, poszewki, formy na oscypki, 4 cyrpoki, gelety, t o r b y bacowskie, mieszki na t y t o ń , Jadwigę, spinki, k o t l i k i , oposki, ciupagi, parzenicę czarnogórską, p a r o b s k ą , chłopską, m o t o w i d ł o , kądziel w a r t k ą , „ P o n i e z u s a Frasobliwego", fajki, spodnie góralskie, zawiasy, r ó ż n e hafty, dzbanki, u p r z ą ż k o ń s k ą , pługi, okucia do dyszla. Nie zawsze b y ł y t o zabytkowe egzemplarze, b y ł y t e ż nowe, artystycznie i stylowo wykona­ ne. Ile ich zakupiono, i l u a r t y s t ó w chłopskich obdarowano wysokimi nagrodami — tego nie p a m i ę t a m . „Po wystawie zastanawiano się nad t y m , j a k b y mnie wynagrodzić, bo wszystkie moje eksponaty chciano z a b r a ć do nowo powstającego Muzeum Etnograficznego w War­ szawie. Poprosiłem o telewizor. Chętnie na t o się zgodzono. Zaznaczyłem, aby go przydzielić nie mnie, lecz dzieciom i ich rodzicom, gdyż dzieci zbierały z a b y t k i a rodzice je dawali. I dnia 28.1.1959 r. przywiozłem sam z K r a k o w a telewizor m a r k i „ O r i o n " . Co to nie było ? Cafe wieś uczęszcza­ ła na seanse telewizyjne, jakie o d b y w a ł y się w szkole. Powstało wielo zamieszania, straty czasu. Obowiązywało uczestniczenie w kapciach, a nie w t y m obuwiu w j a k i m ludzie przyszli. W y b i t o m i k i l k a szyb. Ciężko to przeżywałem, cle ludność zbliżyłem do ś w i a t a . " (Odpis z k r o n i k i szkolnej). Tak więc z kilkuset zabytkowych p r z e d m i o t ó w arty­ stycznych i k u l t u r y materialnej (ile ich było ? — na jednej z kartek znalazłem za/pis: Dach Zofia, klasa V , garnek gliniany nr 485) — część poszła do warszawskiego muzeum, część zakupiło Muzeum T a t r z a ń s k i e , a część pozostała w szkole, zdobiąc jej w n ę t r z e . Zbiory nasze bardzo się zmniejszyły. Smuciło mnie t o , ele zauważyłem, że podobnie stało się i w innych szkołach, gromadzących z a b y t k i góralskiej k u l t u r y . A zbierano w niejednej szkole. W i e m na p r z y k ł a d , że wiele p r z e d m i o t ó w zgromadziła w Witowie kierowniczka szkoły Gizela Maj­ chrowicz, a w Podczerwonem — Jan Możdżeń, umieszczając je na półkach w przedsionku szkoły. D u ż y zbiór stworzył w 1959 r. dr Mieczysław Adamczyk w kierowanej przez siebie szkole w Cichem. Przedmioty umieszczał na ścianach b u d y n k u , na p i ę k n y c h półeczkach (ciekawe, co się dzisiaj dzieje z t y m zbiorem, jalde s p o t k a ł y go losy?). Najpiękniej­ szy i najlepiej zinwentaryzowany zbiór stworzył k o l . Jawor­ ski w Dzianiszu, wiosce leżącej na uboczu i rzadko odwie­ dzanej przez t u r y s t ó w . Dzięki temu osiągnął wiele rzadkich i dawnych e k s p o n a t ó w . Umieścił je w hallu szkoły, na wszystkich ścianach, g r u p u j ą c przedmioty działami, t a k że od razu wiadomo było, do czego służą. K i e r o w n i k szkoły w Rabie W y ż n e j , W i k t o r Piasecki, r o z m i ł o w a n y w historii, zbierał wszelkie wiadomości oraz książki o historii regionu, rńiał t e ż d u ż y zbiór dawnych monet — nie licząc p r z e d m i o t ó w k u l t u r y materialnej. D o k t o r W a ł a c h , zakochany w dawnym świecie, pra­ cujący obecnie w P y z ó w c e , zgromadził t e ż wiele przedmio­ t ó w starych, t a k samo i dyrektor szkoły w J a b ł o n c e na Orawie, Andrzej Ffaniaczyk. Zbierano i chroniono z a b y t k i t a k ż e w Kiczorach, w Hajkabuzie, L i p n i c y Małej i innych miejscowościach, k t ó r y c h j u ż dziś nie p o m n ę . Cieszyło mnie to, podziwiałem p r a c ę m y c h kolegów, a jako kierownik Szkolnego Powiato­ wego O ś r o d k a Krajoznawczo-Turystycznego przy W y ­ dziale O ś w i a t y m o g ł e m ich zachęcać do zbierania i chronienia śladów przeszłości. Nasze zbiory wielce się pomniejszyły, ale stało się t o nie t y l k o w Chochołowie •— lecz i Cichem, jako t e ż i w Dzia­ niszu. Co się dziś dzieje z t y m i zbiorami ? K t o zakupił zbiory w Cichem? K t o w Dzianiszu? Nie wiem. W której szkole są jeszcze zbiory ? T e ż się nie orientuję. Wiem, że do szkół zgłaszało się wielu c h ę t n y c h nabycia dawnych przedmiotów góralskich. P o ż e g n a n i e z m o j ą szkołą bardzo ciężko przeżywałem. Po oddaniu inwentarza szkolnego — zaczęto p o r z ą d k o w a ć resztki zbiorów. Część ich została uznana przez nowe władze szkolne za godne pozostawienia w szkole, resztę — posta­ nowiono u s u n ą ć . Te same rączki, k t ó r e gromadziły zabytki, wynosiły na korytarz przed m o i m mieszkaniem resztki wycofanych części zabytkowych rzeczy. K a ż d y t a k i stuk u p a d a j ą c y c h części n a c z y ń , czy sprzętów, słyszałem i k a ż d y t a k i odgłos wbijał m i się w serce. A kiedy j u ż wszystko ucichło, z d o b y ł e m się jeszcze na t o , że k a ż d ą deseczkę, ucho, dno, obrączkę, „ b e d n a r k ę " p r z y t u l a ł e m do siebie i wynosiłem na strych, gdzie u k ł a d a ł e m pod strzechą. Coś mnie t a m zabolało, coś m i serce ścisnęło, boć to było po­ żegnanie z t y m , co t a k bardzo ukochałem. Po przejściu na e m e r y t u r ę nie z a p o m n i a ł e m o resztkach zbiorów szkoły w Chochołowie. Część, t ę ze strychu przejęło Muzeum w N o w y m Targu, powstaje t a m bowiem izba regionalna w zagrodzie Błaszyńskich. Ale innych okazów, k t ó r e b y ł y za listwą, nauczycielstwo nie wydało. Chcąc jeszcze i t ę część r a t o w a ć , pozbierałem różne zapiski z moich pcpierów, pojechałem do Chochołowa, bardzo prosiłem by jedna z p a ń zajęła się spisaniem tego, co jeszcze zostało. Pani tej, aby p o m ó c w tej pracy, o d d a ł e m moje zapiski. Niestety i to zakończyło się klęską, bo zaufana od­ jechała, a n o t a t k i razem z n i ą wyfrunęły, a proszona listownie o zwrot zapisków — nie raczyła nawet odpowiedzieć. Dzisiaj, gdy mnie zaproszą dzieci do szkoły w Cho­ chołowie, o g l ą d a m w hallu resztki „ m u z e u m " , k t ó r y m się t a k dzieci, j a k i cały personel nauczycielski mógł pochwalić. B y ł y t o zbiory piękne, sczerniałe od d y m u w kurnych chatach, wypoliturowane przez długie lata, p a m i ą t k i po prapradziadach, no i „rozeszły s i ę " , poszły w szeroki świat... A m o ż e to dobrze? A m o ż e właśnie dostały się do dobrych r ą k , k t ó r e je z miłością pieszczą, szanują, na hono­ r o w y m miejscu s t a w i a j ą ? A m o ż e t a k ą drogą uniknęły rozbicia .siekierą i spalenia? Fot.: I . Butkiewicz — il, 1; J . Pluciński — il. 2 109 �