https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d6758207a413eb38a7c542187171c82.pdf 80fc15b5efa8f134e0f487c44fcb898c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4844 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe - wystawy Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4495 Title A name given to the resource Wystawa obrzędów ludowych w Muzeum Etnograficznym - Wrocław / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.63-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Fragment ZofiaZCieśla-Reinfusso ekspozycji. wet WYSTAWA OBRZĘDÓW LUDOWYCH W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM-WROCŁAW W następstwie w i e l k i e j akcji osiedleńczej, podjętej przez państwo polskie po I I w o j n i e światowej na Zie­ miach Zachodnich, znalazła się t a m obok siebie ludność pochodząca z różnych stron k r a j u a także repatriowana z zagranicy, głównie zaś л terenów wschodnich. Osad­ nicy p r z y b y l i do swych nowych siedzib, niosąc spory zasób tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Początkowo była ona dosyć w s t y d l i w i e u k r y w a n a , jednakże w trakcie procesów integracyjnych zaczęła ujawniać się coraz śmielej, tworząc grunt, na którym wyrastają nowe treści k u l t u r o w e . Widoczne to jest głównie w dziedzinie zwy­ czajów i obrzędów l u d o w y c h wykazujących większą o d ­ porność wobec niwelujących postępów urbanizacji niż np. zjawiska z zakresu k u l t u r y materialnej. Dotychczas mało interesowano się t y m , co w zakre­ sie k u l t u r y tradycyjnej dzieje się u ludności przesied­ lonej na Ziemie Zachodnie i w j a k i e j mierze wykazuje ona żywotność w nowych i t a k bardzo odmiennych od dawnych w a r u n k a c h . Dlatego z dużym zadowoleniem należy powitać inicjatywę Działu Etnograficznego M u ­ zeum Śląskiego we Wrocławiu, które do serii bardr.o dobrze przygotowanych wystaw dodało ostatnio nową pt. „Współczesna plastyka obrzędowa na w s i dolno­ śląskiej", będącą pierwszą z tego zakresu ekspozycją zorganizowaną n a terenie Wrocławia. Wystawa mieści się w czterech niedużych salach. Pierwsza z nich poświęcona jest c y k l o w i zwyczajów dorocznych począwszy od wiosennych poprzez letnie do jesiennych (il. 1). Pewnym dodatkiem w t e j sali, mali) zresztą uzasadnionym, są nieliczne r e k w i z y t y należące dn obrzędów rodzinnych, którymi na wystawie jedynis zamarkowano zwyczaje związane z weselem. Dalsze trzy sale wypełnione są eksponatami odnoszącymi się do obrzędów zimowych, związanych przede wszystkim z okresem świąt Bożego Narodzenia, od w i l i i do środy popielcowej. Ta dysproporcja (1:3) w eksponowaniu obrzędów wiosenno-letnio-jesiennych i zimowych spo­ wodowana była chyba t y m , że realizatorzy w y s t a w y dysponowali nieporównanie większym zasobem r e k w i ­ zytów obrzędowych związanych ze zwyczajami zimo­ w y m i niż dotyczącymi innych pór r o k u . Topienie „Marzanny" było niejako symbolem zakoń­ czenia zimy i p o w i t a n i a wiosny. T y m też zwyczajem realizatorzy rozpoczynają pokaz r o k u obrzędowego. W y ­ eksponowano dwie różne „Marzanny" — jedną słomia­ ną, dzieło rąk dzieci z p o w i a t u zgorzeleckiego, drugą — 6*5 �3 II. 2. Szopka ze styropianu, wyk. Władysław Łapa, Wrocław. 11. 3. Szopka kulista, pow. Ząbkowice Śląskie. II. 4. Szopka, pow. Kamienna Góra. II. 5. Maska, pow. Ząbkowice Śląskie. 2" z białej m a t e r i i , wykonaną рггег osadnika z Rzeszow­ skiego. Obok nich znajdują się wysokie palmy wielkanocne, zrobione z wierzby, barwinka, bukszpanu, suchych t r a w i kolorowych papierów przez przybyszów z różnych stron Polski (np. z Krakowskiego, Rzeszowskiego czy repatriantów z Polesia), oraz wiele palm wileńskich w y ­ konanych z nieśmiertelników, często bardzo barwnie farbowanych, układanych ozdobnie, odznaczających się wyjątkowym pięknem. I c h kolorystyczny w a l a - pod­ kreślają jeszcze siwaki, w których te palmy są umiesz­ czone. Z wiosennymi zwyczajami silnie związane są p i s a n ­ k i , mające na wsi dolnośląskiej specjalne w a r u n k i nie t y l k o bytowania, ale i rozwoju. Jest to dziś jedna z żywszych gałęzi p l a s t y k i ludowej na tutejszym tere­ nie. Obok pisanek w y k o n a n y c h przez osadników z K r a ­ kowskiego (sic!) czy Rzeszowskiego znajdują się na w y ­ stawie pisanki zrobione przez repatriantów zza Bugs, a nawet z rumuńskiej B u k o w i n y . Ciekawe jest pieczywo obrzędowe związane ze świę­ tem Zwiastowania M a t k i Boskiej w dniu 25 marca. Są to tzw. „busłowe łapy" (bocianie łapy) i „sierpy" r o ­ bione przez repatriantów z Polesia. Ofiarowują je r o ­ dzice s w y m dzieciom, przy czym „sierpy" dostają dziew­ częta, aby „dobrze pracowały" a chłopcy — „łapy bo­ cianie", aby b y l i płodni. 66 4 �5 'W niektórych wsiach dolnośląskich ?. okresem Wiel­ kanocy wiąże się zwyczaj ozdabiania izby pająkami ze słomy i kolorowej bibuły, wieszanymi nad stołem. Przy­ kłady takich pająków znajdują się na wystawie. Do letnich zwyczajów należy wicie wianków poświę­ canych w uktawę Bożego Ciała, które następnie zatyka się w dach nad d r z w i a m i lub wiesza na ścianie, aby w ten sposób uchremć domostwo przed burzami, poża­ r a m i i złymi duchami. Obok tych wianków na wystawie znajduje się k i l k a bukietów /. ziół oraz kwiatów z wetkniętymi j a m nami czy kolba k u k u r y d z y , której uprawa coraz bardziej rozpowszechnia się na w s i dolno­ śląskiej, poświęcanych w dniu 15 sierpnia — na Matkę Boską Zielną Okres obrzędów letnich kończą dożynki. Wystawiono k i l k a przykładów wieńców j a k : korony żniwne o czte­ rech lub ośmiu żeberkach, duże wieńce kopulaste ora* płaskie koliste. Z tych ostatnich d w a są wyjątkowo pięk­ ne — jeden zrobiony z owsa, drugi z l n u , ozdobione k o l o r o w y m i k w i a t a m i , wykonane przez repatriantów z Polesia Akcentem kuiuiącym zwyczaje związane z l a ­ tem jest „przepiórka", zwana też „kozą" (jeśli wykonana jest z żyta), symbol zakończenia żniw, pozostający nie­ kiedy na rżysku aż do jesiennych podorywek (il. 1). C y k l zwyczajów dorocznych przerwany jest, j a k wspomniano, eksponatami związanymi z weselem, gdyż jak głosi napis: „Wesela wiejskie urządzane są n a j ­ częściej w okresie jesiennym...". Znajdujemy t u : rózri weselne wykonane bądź z kolorowych kwiatów, pocho­ dzące z Jawiszowa pow. Kamienna Góra a zrobione przez osadnika z pcw. Nowy Sącz, bądź z piór, pieczywo weselne, czyli „korowaje". Na szczególną uwagę zasłu­ guje korowaj pięknie zdobiony wałeczkami z ciasta, naklejonymi na wierzchu i przybrany dodatkowo zbo­ żem, sztucznymi k w i a t a m i itp., zrobiony przez r e p a t r i a n t kę z Polesia. Drugi, mniej „paradny", w y k o n a n y został przez osndniczkę pochodzącą z Lubelskiego. Окгеч zwyczajów zimowych zapoczątkowują na w y ­ stawie szopki. Zajmują one wąską salę, rodzaj korytarza, a ustawione są na cokołach przy dłuższych ścianach sali. Różnorodność f o r m jest duża. Obok najliczniej repre­ zentowanych na wystawie szopek trójwieżowych ( i l . 4) spotykamy t u szopkę wyrzeźbioną г jednego kawałka drewna przez repatrianta z Tarnopolskiego oraz szopkę w formie k u l i wykonaną również przez osadnika z T a r ­ nopolskiego. Oblepiona jest ona kuioruwą bibułką. Wewnątrz k u l i na kole obracanym korbką ustawione są postacie, poruszające się dookoła żródla światła, znaj­ dującego się w samym środku k u l i . Kiedy światłu s>Li; pali, na powierzchni k u l i pojawiają się przesuwające się w kolo cienie postaci (il. 3). Szopki wieżowe są albo parterowe, albo d w u - , a na­ wet trójkondygnacjowe. Wykonane są z t e k t u r y albo dykty bądź częściowo z drewna i t e k t u r y . Oblepione 67 �są k o l o r o w y m papierem l u b bibułą z bardzo małym dodatkiem staniolu. Są one z reguły kukiełkowe a ze­ staw lalek szopkowych waha się w granicach od 10—20 postaci (11. 4). Kukiełki wykonane są zazwyczaj ręcznie z drewna, często doskonałe w typie, co świadczy o zdol­ nościach rzeźbiarskich wytwórców. Najlepsze są zwykle postacie Żydów, diabła, anioła, Heroda i śmierci. Nowością jest zastosowanie przy budowie szopki n a j ­ nowocześniejszego sztucznego tworzywa, j a k i m jest sty­ ropian. Z tej białej p i a n k i zrobione są dwie szopki, które nazwano „Pałacem Heroda" (il. 2). Są one w y ­ konane przez osadnika z Krakowskiego, zamieszkałego obecnie w e Wrocławiu. Szopki te mają rzeczywiście wygląd raczej b u d y n k u mieszkalnego — kamienicy k i l ­ kupiętrowej z ładnie rozwiązanym parterem-hallem, w którym znajduje się sala tronowa Heroda. Zakończe­ nia wież zrobione są z żarówek elektrycznych pomalo­ wanych kolorowo. Ciekawie rozwiązana jest na wystawie sala z obrzę­ d o w y m i maszkarami. Ściany pomalowane na granatowo i nikłe światło wywołują wrażenie wieczoru czy gwiaź­ dzistej nocy, w czasie której po wsiach chodzą „Herody", grupy kolędników z „kozą" l u b „turoniem". Zespół t a k i zatrzymuje się pod domem i kolędując czeka na zapro­ szenie do wnętrza. Ten moment właśnie został przez realizatorów wystawy uchwycony i wykorzystany w ekspozycji (il. 6). Maszkary w postaci t u r o n i , kóz, „krów" i t d . (il. 7, 8) umieszczone zostały za płotem, którego ił. 6. Fragment 6 68 ekspozycji. II. ?. Koza, b r a m k a jest otwarta i wchodzi przez nią śmierć, anioł, diabeł i Żyd. Na przeciwległej ścianie znajduje się sześć różnej wielkości gwiazd, prawie wszystkie sześciDpromienne, zrobione z kolorowego papieru na drewnianych stela­ żach. Ozdobione są one w y c i n a n k a m i . Gwiazdy są prze­ ważnie dziełem osadników z Krakowskiego. Umieszczony w pobliżu napis informuje, że: „Zwy­ czaj kolędowania z gwiazdą jest na w s i dolnośląskiej p r a k t y k o w a n y przez osadników z Krakowskiego, Rze­ szowskiego oraz repatriantów z Polesia. Kolędnicy cho­ dzą z gwiazdą od domu do domu w okresie od św. Szczepana do Trzech Króli, niekiedy w towarzystwie Dsób przebranych w m a s k i (il. 5) t u r o n i a czy kozy". Ostatnia sala jest pod względem ekspozycyjnym n a j ­ słabsza. Zgromadzono w niej na niezbyt dużej przestrze­ ni mnóstwo rekwizytów i maszkar związanych z obrzę­ dami świąt Bożego Narodzenia. Są t a m trzej rycerze na koniach, dwie kobyłki z chłopcami, dziad w i g i l i j n y i t d . Składa się to na całość mało przejrzystą i mało zwartą, przytłaczającą ilością nagromadzonych ekspo­ natów, mających jednak dużą wartość etnograficzną. Wystawę uzupełniają liczne fotogramy, wykonane z niesłychanym smakiem artystycznym i doskonałe pod względem technicznym. Do t a k i c h należy np. m a l o w a ­ nie pisanek, gdzie ogromnie sugestywnie została wydo-« byta ręka malująca jajko. Czasem fotogram użyty jest jako tło dla eksponatu, j a k np. przy „przepiórce", po­ pow. Trzebnica. II. 8. Koza, pow. Wołów �S 7 kazanej na „żywo" i zestawionej z fotogramem przed­ stawiającym tę samą przepiórkę na rozległym rżysku. Pewne zastrzeżenia budzić może jedynie sposób w y ­ stawienia pisanek. Zostały one ułożone nie według tech­ nik czy wzorów, ale według zestawień kolorystycznych, co stwarza mieszankę równie przypadkową j a k skład ludności poszczególnych w s i dolnośląskich. Wystawa, według słów autora wstępu do katalogu dyr. dra Leszka I t m a n n a , miała jako podstawowy cel pokazanie ludowej twórczości artystycznej Dolnego Ślą­ ska związanej z obrzędowością doroczną i zwyczajami rodzinnymi. Cel ten zrealizowany został t y l k o częściowo wobec znacznej przewagi eksponatów z zakresu zwy­ czajów dorocznych. Wystawa ukazała zdumiewające bo­ gactwo i żywotność, z jaką zwyczaje doroczne u t r z y ­ mują się na w s i dolnośląskiej. Wydany z okazji wystawy przewodnik, opracowany przez mgr M a r i e Golubkow, jest raczej poszerzonym komentarzem obejmującym całokształt obrzędów l u d o ­ Fot. Jan wych na Dolnym Śląsku bez względu na to, czy były one przez odpowiednie eksponaty reprezentowane na wystawie. Słabą stroną katalogu są niezbyt precyzyjne określenia miejsca pochodzenia osadników. Wyrażenie z „Krakowskiego" może oznaczać zarówno całe w o j e ­ wództwo krakowskie, jak też teren zamieszkiwany przez etnograficzne) grupę Krakowiaków. W rezultacie nie wiemy, czy osadnik „z Krakowskiego" to chłop rzeczy­ wiście od K r a k o w a , czy podhalański Góral, względnie Łemko z powiatu nowosądeckiego, a określeń t y p u „Kra­ kowskie", „Lubelskie", „Rzeszowskie" jest t a k w kata­ logu jak i na wystawie dużo. Drobne uwagi krytyczne, jakie nasuwają się przy zwiedzaniu wystawy i przeglądu „Przewodnika", nie umniejszają w niczym zasług organizatorów, którzy przygotowali wystawę dobrą i dali j e j interesującą opra­ wo plastyczną. Zebrane eksponaty, nie wyciągnięte z l a ­ musa muzealnego, lecz przywiezione bezpośrednio z te­ renu, zachwycają swoją świeżością i barwnością. Swiderski. �