https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffcc672ddffdc265c1ff6d57d4f132c8.pdf 403a8a996410fe1f02044ce9287cba6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:535 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:488 Title A name given to the resource Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.75-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D DANUTA I A I M A T E R I A Ł Y MARKOWSKA TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN Przedmiotem rozważań są przeobrażenia gospodarczo-społeczne wsi M o d l n i c y pod K r a k o w e m na przestrzeni l a t 1880—1960 . N a t y m p r z y ­ kładzie pragniemy ukazać proces przemian od w s i rolniczej, i w znacznym jeszcze stopniu „zamkniętej", do w s i podmiejskiej ze zróżnicowaną s t r u k ­ turą społeczno-zawodową ludności, której życie gospodarcze, społeczne i k u l t u r a l n e da się dzisiaj wyjaśnić jedynie charakterem j e j powiązań s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h z miastem i ośrodkami przemysłowymi. Omówimy s k u t k i , j a k i e dla życia zbiorowego mieszkańców w s i miał p r o ­ ces różnicowania się s t r u k t u r y społeczno-zawodowej , j a k burzył o n l u b przekształcał dawne więzi lokalne, j a k rugował tradycyjne autorytety na rzecz n o w y c h autorytetów oraz j a k i wpływ wywarł na krystalizowanie się cech i modelu zawodu „rolnika". 1 2 Dla ustalenia, w jakiej mierze proces stwierdzony w e w s i badanej jest t y p o w y d l a strefy podmiejskiej K r a k o w a , dokonano porównania p r z e m i a n s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności z analogicznymi przemianami w k i l k u i n n y c h wsiach t e j strefy . Przed w y t y p o w a n i e m w s i M o d l n i c y do badań monograficznych przeprowadzono badania lustracyjne w w i e l u 3 \ Artykuł t e n s t a n o w i f r a g m e n t tedrze Etnografii Dobrowolskiego. dotyczące 2 cych W Ogólnej W okresu naukach różne będziemy p r a c y m a g i s t e r s k i e j , p i s a n e j w 1955 r. w K a ­ i Socjologii latach 1958 i U. J. pod k i e r u n k i e m prof, 1960 p r z e p r o w a d z o n o społecznych względnie tego spotyka zjawiska. trwałe się wiele D l a celów wykonywanie definicji naszej czynności formalnie), zaspokajaniu 3 towej te czynności Wyzyskano dane źródło potrzeb (najczęściej nazywać usługo­ określonych społecznych, a stanowiących t u p r z e d e w s z y s t k i m materiały G ł ó w n e g o Urzędu Narodowej w lub d l a osób utrzymania. s t a t y s t y c z n e Wydziału R o l n e g o Rady podkreślają­ zawodem wytwórczych określonych społecznie k w a l i f i k a c j i służących zawodu, analizy w y c h , wymagających oraz uzupełniające, 1955—1960. aspekty wykonujących dr K a z i m i e r z a badania Krakowie. Statystycznego i Wydziału E w i d e n c j i Ludności Powia­ �DANUTA 76 MARKOWSKA wsiach strefy podkrakowskiej. Następnie podjęto badania monograficzne w jednej w s i , rekonstruując interesujący nas proces poprzez odtwarzanie historii poszczególnych rodzin aktualnie zamieszkujących wieś (aż do trze­ ciej generacji wstecz). Nadto zebrano w miarę możliwości dane o r o d z i ­ nach, które niegdyś tę wieś zamieszkiwały. Pomocniczo wyzyskano także źródła archiwalne. Badany proces omówiony zostanie w trzech przekrojach lata 1880-1918, 1918-1945, 1945-1960. czasowych: Ten podział chronologiczny, stosowany w w i e l u badaniach w sposób' konwencjonalny, znajduje w przypadku omawianego zagadnienia głębsze uzasadnienie. Każdy z wyróżnionych okresów cechuje się bowiem własną specyfiką s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Najogólniej można b y określić pierwszy z nich jako okres r o z w o j u popańszczyźnianego, wyraźnie jeszcze kontynuujący dziedzictwo pańszczyźniane zarówno w strukturze społecz­ nej ludności (opartej przede w s z y s t k i m na strukturze własnościowej w r o l ­ nictwie), j a k i w charakterze lokalnych powiązań. Okres ten cechuje j e d ­ nak już prawno-formalna samodzielność chłopstwa, a także przypada na niego swobodny i b u j n y r o z k w i t w i e l u dziedzin k u l t u r y ludowej. D r u g i okres m a charakter przejściowy. S t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e traci z wolna na dominującym znaczeniu, coraz szerzej i silniej przeja­ w i a się dążność do powiązania z miastem przez zawody pozarolnicze. Jed­ nakże miasto nie jest w stanie wchłonąć rezerw siły roboczej w s i . N i e ­ pewność i brak stabilizacji zajęć pozarolniczych nie pozwala na wykształ­ cenie się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej mieszkańców w s i . Wresz­ cie okres po 1945 r o k u wiąże rezerwy siły roboczej w s i w sposób trwały z ośrodkami przemysłowymi i miastem, przynosząc w efekcie nową po­ stać s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności, która charakteryzuje się d o ­ minantą liczebną kategorii chłopów-robotników, pojawieniem się r o b o t n i ­ ków przemysłowych, traktujących wieś jedynie jako miejsce zamieszka­ nia, oraz malejącą stale grupą rolników nie zarobkujących poza gospo­ darstwem. I. OKRES L A T 1880-1918 Jest t o zjawisko znamienne, że m i m o bliskości K r a k o w a (12 k m ) wieśzachowuje w t y m okresie charakter prawie „czysto" rolniczy. Około 1880 r o k u na ogólną liczbę 70 r o d z i n zamieszkujących wieś 9% s t a n o 4 B r a k d l a tego o k r e s u d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h . P o d a n y o b r a z został z r e ­ k o n s t r u o w a n y n a p o d s t a w i e h i s t o r i i r o d z i n . N a z w y poszczególnych k a t e g o r i i s p o ­ łecznych właścicieli g o s p o d a r s t w podano t u w e d ł u g m i e j s c o w e j t e r m i n o l o g i i . W n i e p u b l i k o w a n y c h materiałach a r c h i w a l n y c h dotyczących tej w s i ( A r c h i w u m Pań­ s t w o w e w K r a k o w i e , A r c h i w u m M o d l n i c k i e Konopków S y g n . A M K n r 1) z n a j 4 �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 77 w i l i kmiecie (8,5 do 14 i więcej ha), 15% zagrodnicy (5,5 do 8,5 ha), 3 1 % t z w . gospodarze (2 do 5,5 ha), 19% t z w . półgospodarze (0,5 do 2 ha), 16% chałupnicy i komornicy, c z y l i ludność bezrolna. B r a k p r a w i e rze­ mieślników. Z usług rzemieślniczych ludność korzysta w e wsiach sąsied­ nich l u b nabywa odpowiednie w y r o b y na l o k a l n y c h jarmarkach. N i e w y ­ stępują podówczas jeszcze znaczniejsze różnice w k i e r u n k a c h p r o d u k c y j ­ nych gospodarstw chłopskich czy poziomie k u l t u r y rolnej. Toteż w t y c h w a r u n k a c h dochód z gospodarstwa, a co za t y m idzie, poziom b y t o w y r o ­ d z i n rolników wyznaczony był przede w s z y s t k i m rozmiarami własności ziemi. Co więcej, sezonowość, dorywczość czy ogólniej — brak stabili­ zacji zajęć pozarolniczych powoduje, że w o m a w i a n y m okresie s t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e jest zasadniczym czynnikiem, określającym pozycję materialną i społeczną rodziny. S t r u k t u r a własnościowa gospodarstw chłopskich charakteryzuje się znacznymi krańcowościami, lecz było to zróżnicowanie w obrębie zawodu r o l n i k a (jeśli dla tego okresu można użyć t e r m i n u „zawód" na określenie pracy rolniczej). Bezrolna i małorolna ludność w s i stanowiła istotny ele­ ment s t r u k t u r y klasowej wsi, ale nie tworzyła jeszcze grup zawodowych. Niemniej ogromna masa rodzin zmuszona była zdobywać czy uzupełniać środki utrzymania pracą najemną w r o l n i c t w i e l u b poza r o l n i c t w e m . Je­ d y n i e b o w i e m kmiecie i zagrodnicy oraz bogatsi spośród gospodarzy mogli przy ówczesnym poziomie gospodarki rolnej i poziomie potrzeb b y t o w y c h zapewnić wszystkim członkom rodziny pracę i utrzymanie w e własnym gospodarstwie. Już w rodzinach gospodarzy, a powszechnie półgospodarzy uzupełniano źródła u t r z y m a n i a różnego rodzaju pracami zarobkowymi, a dla rodzin chałupników i komorników praca najemna stanowiła jedyne l u b główne źródło utrzymania. Nie t y l k o aktualna sytuacja gospodarcza i rodzinna skłaniała do podjęcia pracy najemnej, ale również groźba pauperyzacji wisząca n a d młodym pokoleniem w związku z l i c z n y m i działami r o d z i n n y m i ziemi. Starano się j e j zapobiec przez zdobycie go­ tówki drogą p r a c y najemnej i d o k u p y w a n i e ziemi. Dla analizy znaczenia pracy najemnej w życiu społeczności w s i waż­ ne jest rozróżnienie na pracę najemną w r o l n i c t w i e i pracę najemną poza r o l n i c t w e m . Praca najemna w r o l n i c t w i e była w o m a w i a n y m okresie bar­ dzo rozpowszechniona i w postaci zajęcia stałego l u b sezonowego obej­ mowała około 35% rodzin, natomiast wszelkiego rodzaju prace najemne poza r o l n i c t w e m obejmowały znacznie mniejszy odłam ludności, bo za- d u j e m y d l a końca X V I I I w . t y l k o następujące k a t e g o r i e ludności: k m i e c i e , z a ­ g r o d n i c y , chałupnicy, k o m o r n i c y . W y d a j e się, iż k a t e g o r i e „gospodarzy" i „pół­ g o s p o d a r z y " , wyróżniane p r z e z ludność pod k o n i e c X I X w., są p r o d u k t e m r o z w o j u s t r u k t u r y własnościowej o k r e s u popańszczyżnianego. �78 DANUTA MARKOWSKA ledwie 10% rodzin. Nadto n i e miały one charakteru stałego. Jednakże właśnie one zasługują na baczniejszą uwagę. W nich bowiem, a nie w p r a ­ cach najemnych w rolnictwie, tkwił zalążek przyszłej s t r u k t u r y społeczno­ -zawodowej ludności w s i . U j m i j m y łącznie wszelkiego rodzaju prace poza własnym czy r o d z i ­ cielskim gospodarstwem i spójrzmy na nie o d strony i c h znaczenia dla ludności w s i . Wszelkie prace tego rodzaju mogły być w różnych t y p a c h rodzin i w różnych sytuacjach r o d z i n n y c h : a) głównym źródłem u t r z y m a ­ nia; b) ubocznym, lecz stałym źródłem u t r z y m a n i a ; c) okresowym l u b d o ­ raźnym źródłem utrzymania (sposób uzupełniania budżetu rodziny. G o ­ tówka zdobywana na cele gospodarstwa rolnego. Sposób zdobywania go­ tówki d l a dokonania spłat rodzinnych itp.); d) prace w y k o n y w a n e przez osoby w stanie bezżennym (nawet z zamożniejszych rodzin) miały n a celu gromadzenie gotówki na potrzeby przyszłego gospodarstwa bądź też zdo­ b y w a n i e nawyków pracy i umiejętności p r z y d a t n y c h w e własnym g o ­ spodarstwie (praca młodych dziewcząt w mieście w charakterze służą­ cych, pomocnic k u c h e n n y c h w restauracjach, pomocnic u cukierników, u krawców itp.). Otóż praca najemna w r o l n i c t w i e spełniała w o m a w i a n y m okresie rolę stałego, zarówno głównego, j a k i ubocznego źródła utrzymania. Natomiast prace najemne poza r o l n i c t w e m mogły być t y l k o doraźnym źródłem d o ­ chodu l u b zajęciem przejściowym z p u n k t u widzenia losów życiowych jednostki. D o najważniejszych prac n a j e m n y c h w r o l n i c t w i e należy zaliczyć zatrudnienie w m i e j s c o w y m f o l w a r k u Konopków w charakterze k a r b o ­ w y c h , polowych, stangretów, f o r n a l i , czeladzi, służby kuchennej i p o k o ­ j o w e j . Były t o wszystko zajęcia o charakterze stałym. N a j e m stały opie­ rał się n a u m o w a c h rocznych zawieranych przez dwór z głowami r o ­ dzin („oirdyniaria"). Nadto w sezonie prac p o l n y c h angażowano d o pracy również żony i dzieci fornali, ¡ale ma w a r u n k a c h n a j m u sezonowego^. W y ­ nagrodzenie roczne otrzymywać m i e l i fornale w p r o d u k t a c h r o l n y c h i gotówce. W p r a k t y c e jednak dwór wypłacał częstokroć wszystko w p r o ­ duktach r o l n y c h , stosując przeliczenie według a k t u a l n y c h cen r y n k o w y c h . . P r a k t y k o w a n o również formę opłaty za pracę k w i t k a m i , za które można było w karczmach d w o r s k i c h nabywać różne artykuły (sól, cukier, naftę, zapałki), a przede w s z y s t k i m wódkę. Poza stałymi n a j e m n i k a m i dwór zatrudniał sezonowo pewną liczbę rąk roboczych ze w s i oraz grupę p r z y byszówngórali. T y c h ostatnich opłacano gotówką, natomiast n a j e m sezo­ n o w y opłacano częstokroć również p r o d u k t a m i r o l n y m i i k w i t a m i . ' Ze stałego n a j m u korzystał również miejscowy f o l w a r k plebański i niektórzy spośród bogatszych gospodarzy. Jednakże t e prace najemne mają d l a w s i znaczenie marginalne w porównaniu z rolą d w o r u Konopków. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 79 Do najczęstszych zajęć pozarolniczych dla robotników n i e w y k w a l i f i k o ­ wanych należała praca w b u d o w n i c t w i e mieszkaniowym w K r a k o w i e , prace przy budowie dróg i l i n i i k o l e j o w y c h oraz prace transportowe. T e ostatnie związane były z położeniem w s i przy szlaku do b. Królestwa Kongresowego, poza t y m granice w s i M o d l n i c y i w s i Szyce t o zarazem granice zaboru austriackiego i rosyjskiego. Miejscowi gospodarze posiada­ jący konia i furmankę n a j m o w a l i się w zimie u kupców żydowskich d o przewozu towarów znad granicy rosyjskiej do K r a k o w a . Z sąsiednich lasów Czajowskich, położonych już n a terenie t z w . Kongresówki, zwożono drzewo do K r a k o w a , skąd spławiano je następnie do Gdańska. Miejscowa ludność najmowała się także do transportu towarów znad granicy p r u ­ skiej, spod Krzeszowic do K r a k o w a . Z możliwości prac transportowych korzystali również bogaci kmiecie, lecz prace te powierzali parobkom l u b najmowali „na dniówkę", gdyż względy prestiżowe nie pozwalały i m zaj­ mować się tego rodzaju pracami osobiście. Należy t u wspomnieć o prze­ mycie, który jednakże nie był zajęciem jakiejś określonej g r u p y społecz­ nej; o jego wyborze decydowały cechy i n d y w i d u a l n e . Interesującym r o ­ dzajem zajęć pozarolniczych, w y k o n y w a n y m wyłącznie przez kobiety, było k r a w i e c t w o i haft. W M o d l n i c y szyto stroje ludowe krakowskie i stąd między i n n y m i przemycano je w bańkach od m l e k a na tereny zaboru rosyjskiego. W początkach omawianego okresu j e d y n y m zajęciem pozarolniczym gwarantującym względną stabilizację była służba domowa w K r a k o w i e . Jednakże właśnie to zajęcie traktowane było przez d z i e w ­ częta jako okresowe. Z początkiem X X w i e k u nasiliły się i zróżnicowały prace murarskie w K r a k o w i e . Przystąpiono między i n n y m i do prac restauracyjnych na Wawelu, budowano nowe dzielnice. W i e l u mieszkańców w s i znalazło w związku z t y m zatrudnienie. Z d o b y w a l i o n i częstokroć bardzo wyso­ kie kwalifikacje, lecz i i c h praca nie rokowała stabilizacji. Wzrost z a t r u d ­ nienia pozarolniczego stanowi pewną konkurencję dla d w o r u i zmusza go do opłaty gotówkowej za pracę najemną. Dysponowanie gotówką rodzi wśród najemnych w r o l n i c t w i e tendencję do oszczędzania na zakup k a ­ wałka g r u n t u . T a k więc nasilenie się zajęć pozarolniczych nie pozostało bez wpływu na stosunki pracy w r o l n i c t w i e . B r a k szans na stabilizację w zawodzie pozarolniczym powoduje, iż powszechnym dążeniem ludności 'bezrolnej i małorolnej było zakupienie kawałka z i e m i i przejście w hierachii społecznej w s i do kategorii gospo­ darzy. Wzwyż awans na tej drodze był prawie niemożliwy. Godny u w a g i jest fakt, iż r o b o t n i c y b u d o w l a n i z a t r u d n i e n i w K r a k o w i e częstokroć zdo­ b y w a l i bardzo wysokie kwalifikacje z pogranicza b u d o w n i c t w a i rzemiosła artystycznego, lecz i c h wysokie kwalifikacje, oceniane pozytywnie j a k o cechy i n d y w i d u a l n e , nie miały praktycznie żadnego prawie znaczenia dla �DANUTA 80 MARKOWSKA rangi społecznej człowieka w obrębie społeczności wioskowej. Ściślej, m i a ­ ły jedynie pośrednio — o t y l e , o ile określały dochód, a co za t y m idzie, szansę zakupu gospodarstwa rolnego. T a k długo bowiem, j a k długo nie zostały spełnione inne w a r u n k i , a przede wszystkim gwarancja stabili­ zacji w zawodzie, nawet wysokie kwalifikacje nie stanowiły tytułu do prestiżu społecznego w zbiorowości, w której „liczyła się" własność, pew­ ność losu, zasiedziałość. Obserwujemy więc zjawisko wyrastania pewnych ważnych elementów modelu zawodowego (w dzisiejszym rozumieniu tego pojęcia), ale w o d e r w a n i u od i n n y c h istotnych elementów. Czy oznacza to, że w w a r u n k a c h takiej okresowości czy sezonowości zajęć pozarolniczych nie działały bodźce w k i e r u n k u podnoszenia k w a l i f i k a c j i zawodowych? Wręcz przeciwnie. Poziom k w a l i f i k a c j i decydował nie t y l k o o wysokości zarobków, ale nawet o możliwości znalezienia pracy w w a r u n k a c h silnej konkurencji na r y n k u pracy. Z kolei nasuwa się pytanie, przy pomocy j a k i c h kryteriów wartościowała wówczas ludność w s i zajęcia pozarolnicze? Obok pożądanej, lecz t r u d n e j l u b wręcz niemożliwej do osiągnięcia sta­ bilizacji w zawodzie d r u g i m ważnym k r y t e r i u m oceny był dochód. L u d ­ ność podejmująca pracę zarobkową na krótki t y l k o okres zwracała — rzecz jasna — uwagę j e d y n i e na dochód. K r y t e r i u m wysiłku fizycznego, uciąż­ liwości pracy przy złych w a r u n k a c h higienicznych w ogóle nie było b r a ­ ne pod uwagę. Słabo zmechanizowane prace w gospodarstwie własnym czy praca najemna w r o l n i c t w i e były bowiem również uciążliwe i w y m a ­ gały znacznego wysiłku fizycznego. Przejdźmy jednak do społeczności wioskowej. Ówczesną wieś l a t osiem­ dziesiątych i dziewięćdziesiątych X I X w i e k u określić możemy jako względ­ nie zamkniętą, tradycyjną społeczność lokalną . Pod t y m pojęciem r o ­ zumiemy zespół następujących cech: 1) wspólne t e r y t o r i u m , stanowiące r a m y przestrzenne życia społecznego danej zbiorowości; 2) małe rozmiary zbiorowości, powodujące, iż wszyscy j e j członkowie pozostają ze sobą w bezpośrednich stycznościach; 3) tego rodzaju skumulowanie powiązań i współzależności ekonomicznych w tej zbiorowości, które t w o r z y swego rodzaju całościowy układ ekonomiczny, stanowiący podstawę s t r u k t u r y społecznej tej zbiorowości; 4) istnienie systemu organizacyjnego, o b e j m u ­ jącego tę i t y l k o tę zbiorowość (choć w typie powtarzalnego), a wyraża­ jącego się i n s t y t u c j a m i społecznymi f o r m a l n y m i bądź n i e f o r m a l n y m i , znajdującego w y r a z w podziale funkcji, układzie miejscowych autoryte­ tów, działaniu opinii społecznej, sankcjach społecznych i t p . ; 5) istnienie 5 5 Por. K . D o b r o w o l s k i , Wrocław, B. t. 1: G a ł ę s к i, O 1958, s. 35—38 niektórych Chłopska (10. kultura Tendencje determinantach tradycyjna, do zmian „Etnografia P o l s k a " , uniformizmu społecznych S o c j o l o g i c z n e " , 1961, n r 2, s. 42—49 ( K o d z i n a chłopska, więzi na kulturowego); wsi, „Studia rodzinno-sąsiedzkie) �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 81 całego zespołu urządzeń społecznych i k u l t u r a l n y c h zaspokajających — w ramach ówczesnych możliwości i wzorów — podstawowe potrzeby spo­ łeczne i k u l t u r a l n e członków tej zbiorowości w obrębie w s i , na j e j g r u n ­ cie; 6) istnienie silnego poczucia przynależności do danej zbiorowości. Samookreślanie się grup, rodzin i jednostek przez przynależność do t e j zbiorowości. Poczucie odrębności w stosunku do i n n y c h społeczności l o ­ k a l n y c h czy szerszych układów społeczne—ekonomicznych. W a r u n k i e m niekoniecznym, ale bardzo ważnym jest ciągłość osad­ nictwa podstawowego trzonu ludności a wraz z nią ciągłość k u l t u r o w a wyrażająca się w i e l o k r o t n i e w e własnej lokalnej historii, bogatej t r a d y c j i miejscowej ' i t p . Ważnym czynnikiem jest również więź etniczna i r e l i ­ gijna. Ten t y p społeczności lokalnej jest bezpośrednim dziedzictwem okresu pańszczyźnianego. Więcej, wyraża niejako jego istotę. Zamknięta całość, samowystarczalna i izolowana, podporządkowana panu feudalnemu — oto najogólniej cechy p a r t y k u l a r y z m u feudalnego. W t y m układzie zarówno struktura własnościowa ludności, j a k i jej f o r m y współdziałania, współ­ pracy, styczności społeczne i t p . służyć miały potrzebom d w o r u l u b kształ­ towały się na marginesie jego potrzeb. W gruncie rzeczy t e n rodzaj spo­ łeczności lokalnej traci swą najistotniejszą, genetyczną podstawę w m o ­ mencie zniesienia pańszczyzny, prawnego „glebae a d s c r i p t i o " . U t r z y m u j e się jednak nadal przez dłuższy jeszcze czas. Za kryzysem starego układu nie nadąża bowiem narastanie elementów nowego. Ludność formalnie, prawnie nie związana już ze społecznością lokalną, nie ma jeszcze r e a l ­ n y c h warunków na wejście w inne i szersze układy społeczno-ekonomiczne. N i e ma t y c h szans na gruncie ekonomicznym, gdyż miasto i przemysł nie są w stanie wchłonąć nadmiaru rąk roboczych w s i , a także w y m i a n a towarowa pomiędzy miastem i wsią nie może się szerzej rozwinąć na s k u ­ tek tradycyjnego, samowystarczalnego charakteru gospodarstwa chłopskie­ go. N i e m a t y c h szans również na gruncie społecznym czy k u l t u r a l n y m na skutek ogromnego historycznie wytworzonego dystansu pomiędzy w a r ­ stwą chłopską a i n n y m i w a r s t w a m i społecznymi i b r a k u odpowiednich i n s t y t u c j i społeczno-kulturalnych, które by działały „adaptująco" wobec chłopstwa. Jest to prawidłowość ogólna r o z w o j u galicyjskich w s i popańszczyźnianych, wzmożona na badanym terenie faktem długotrwałego istnie­ nia d w o r u , wielostronnością jego powiązań ze wsią oraz pogranicznym położeniem w s i w stosunku do sąsiedniej t z w . Kongresówki (w zaborze rosyjskim) i żywotnością k u l t u r y ludowej „krakowskiej". W okresie o d około 1800 r . do początków X X w i e k u zależności go­ spodarcze łączące ludność w s i tworzyły rodzaj „obwodu zamkniętego". M i e j s c o w y p r o l e t a r i a t i półproletariat w i e j s k i znajdował w całości za­ t r u d n i e n i e w f o l w a r k u Konopków, plebańskim czy u bogatszych gospo6 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �82 DANUTA MARKOWSKA darzy. Podejmowanie czy poszukiwanie pracy najemnej pozarolniczej nie było w y n i k i e m ograniczonej chłonności l o k a l n y c h miejsc pracy, lecz spowodowane było t y m , że praca w przemyśle i w mieście była lepiej opłacana, a ponadto gotówką. Ludność w s i była zarówno silnie zróżni­ cowana w swej s y t u a c j i ekonomicznej, j a k i zintegrowana ze sobą w sy­ stemie w z a j e m n y c h zależności i powiązań. N a gruncie różnic w s y t u a c j i majątkowej i wyposażeniu gospodarstw wyrosły bogate f o r m y o d r o b k u , pomocy wzajemnej i n a j m u , łączącego poszczególne kategorie społeczno-ekonomiczne ludności w s i . Symptomatyczna dla tego „obwodu zamkniętego" jest funkcja karczem dworskich i młyna. Utrzymały się one na terenie w s i jeszcze od okresu pańszczyźnianego i były c z y n n i k i e m wiążącym wieś ekonomicznie z d w o ­ rem. Stali l u b sezonowi najemnicy, pracujący w f o l w a r k u Konopków, n a ­ b y w a l i za t e k w i t k i różne artykuły w karczmie. Także w młynie d w o r ­ s k i m k w i t y respektowane były jako forma opłaty za przemiał. Ten rodzaj powiązań pomiędzy d w o r e m a ludnością w s i uznać należy za charaktery­ styczny przykład wczesnej fazy rozwoju stosunków kapitalistycznych w r o l n i c t w i e , kontynuującej w i e l e elementów poprzedniego systemu eko­ nomicznego — stosunków feudalnych. K o n t a k t y społeczne ludności skupiały się wokół d w o r u , kościoła, karczmy. Okazję dla nich stanowiły również lokalne j a r m a r k i . Tradycja miejscowa przechowała bardzo wyidealizowany obraz ówczes­ n y c h stosunków pomiędzy d w o r e m a ludnością w s i . Na tej idealizacji zaważyła zapewne osoba ówczesnego dziedzica, Juliana K o n o p k i , znane­ go przyjaciela Oskara Kolberga. „ P a n " na skutek swych zainteresowań ludoznawczych był w bardzo b l i s k i m kontakcie z ludnością w s i . Brał udział w obrzędach l u d o w y c h , chodził po domach i zapisywał pieśni. Był gorącym propagatorem i entuzjastą krakowskiej k u l t u r y ludowej. M o d l n i ca b o w i e m — obok sąsiednich Bronowie — uchodziła za swego rodzaju centrum tej k u l t u r y , a obrzędy i strój l u d o w y k r a k o w s k i promieniowały stąd na sąsiednie wsie zaboru rosyjskiego. W e dworze urządzano przed­ stawienia oparte na tekstach l u d o w y c h opowieści i pieśni. Doroczne dożyn­ k i w y p r a w i a n e w e dworze skupiały ludność całej w s i . Podobnie dzień św. Wojciecha, „patrona" t e j w s i , uroczyście obchodzony był w e dworze przy udziale całej miejscowej ludności. Tak więc pewnego rodzaju wspól­ nota na gruncie k u l t u r y ludowej łagodziła zarówno dystans społeczny, j a k i sprzeczności interesów pomiędzy ludnością w s i a d w o r e m . Podobny aspekt miały stosunki najmu, odrobku i inne tego rodzaju, zachodzące pomiędzy zamożną a ubogą ludnością w s i . Z najmem łączyły się f o r m y poczęstunku, zapraszanie do stołu n i e l e t n i c h dzieci najętej do pracy k o ­ biety. W przypadku trwalszych powiązań między bogatymi a b i e d n y m i rodzinami niejednokrotnie bogaci gospodarze b y w a l i rodzicami chrzestnymi �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 83 dzieci swoich najemników. W bogatszych domach skupiało się życie t o w a ­ rzyskie z okazji p e w n y c h prac sezonowych, j a k darcie pierza czy przędze­ nie l n u . Na zakończenie t y c h prac z reguły w y p r a w i a n o rodzaj uczty, z muzyką i poczęstunkiem. Dalszym czynnikiem integracji społeczności wioskowej był zwyczajowy system zabezpieczeń. F a k t przynależności do w i o s k i narzucał obowiązek udzielenia bezpłatnej i niezwrotnej pomocy zniedołężniałym starcom nie posiadającym k r e w n y c h , rodzinom dotknię­ t y m klęskami żywiołowymi i t p . Istniał na przykład zwyczaj bezpłatnej zwózki drzewa d l a pogorzelców budujących d o m , a nawet świadczenie bez­ płatnej robocizny p r z y budowie, p r z y c z y m poczęstunku u d z i e l a l i p o ­ stronni bogaci gospodarze. Podobnie opinia wioskowa w s i oczekiwała od bogatych gospodarzy, b y dotkniętym klęską gradobicia udzielali bezzwrot­ nie ziarna siewnego. Obok poczucia wspólnoty lokalnej istniało jednak silne poczucie dystansu społecznego, odpowiadające faktycznej s t r u k t u r z e społecznej. A oto fragment relacji - jednego z informatorów, dotyczący lat dziewięćdziesiątych: „Ojciec m n i e d o w n i casem posyłoł do synku, zeby m u co kupić. T o m widzioł, jako t a m beło. T a m kozdy mioł swoje miejsce. Dzień w dzień sie bez zime schodzili i g w a r z y l i o duchach. A Z y d ino po ścianach pisoł, w i e l a m u k t o w i n i e n . Bo p i l i wszyjscy na b o r g . Jeno ci, co m i e l i za robote w e dworze k w i t y , to sie k w i t a m i w y płocali. C i co p i l i na borg, to j a k przysed cos płacić, to nieroz sprzedowoł prosie abo świnie i dopiro płacił. W s y n k u kozdy mioł swoje miejsce. K m i e c i e i zagrodnicy godnie p r z y s a m y m synkwasie, osobno chałupnicy i k o m o r n i c y , j a k kasty. T a m nic o światowych rzecach nie beło. Same b a j k i i tela. Rej w t y m w o d z i e l i k m i e c i e " . 6 K o b i e t y nigdy nie chodziły do karczmy na owe wieczory. N i e w y p a ­ dało. Terenem kontaktów towarzyskich kobiet były zamożniejsze d o m y w czasie skubania pierza czy wieczorne „wysiadki" przed domami. T u spotykali się zarówno biedni, j a k i bogaci, t u przychodzili młodzi parobcy, aby się zalecać do dziewuch. W czasie t y c h „wysiadek" czy „pogwarek" głos należał do starszych. Młodsi b y l i raczej b i e r n y m i i c h uczestnikami.. Bardzo ważną funkcją t y c h zebrań było ugruntowanie a u t o r y t e t u starych oraz p o d t r z y m y w a n i e idealizacji dawnego s t y l u życia. Dobitnie ilustrują to wspomnienia jednej z informátorek, dotyczące mniej więcej r o k u 1900: „Downi, j a k sie ludzie na p o g w a r k i schodzieli, nierozem jako dziewucha siedziała i słuchała, j a k stare k o b i t y gwarzyły. T o m se myślała: » M ó j Boże, kiedyż t y z to jo t a k bede umiała gwarzyć i k i e d y m i będzie w o l ­ no gwarzyć z ludziami«. Bo to t a k beło, że t a m młodzi sie nie łodzywali, jeno słuchali, co starsi gwarzą..., ale troche sie t y z i strachali, bo t o starzy g w a r z y l i , íze świat k u gorsemu i k u zagładzie idzie, i ze w i d n o 6 Informator W. F . , lat 66, w y w i a d nr 4, 1955 r. �DANUTA 84 MARKOWSKA j u z niedługo będzie koniec świata, bez to ze ludzie j u z nie takie, j a k i e beli przody" . 7 K o n t a k t y o charakterze t o w a r z y s k i m miały również miejsce z okazji obrzędów dorocznych czy świąt kościelnych. Częstokroć — j a k wspo­ mniano wyżej — patronował i m dwór. Sk 4piały one ludność w s z y s t k i c h w a r s t w społecznych w s i , lecz ważne czynności obrzędowe spełniali boga­ ci i szanowani kmiecie czy zagrodnicy. Podobnie obrzędy rodzinne, p r z y ówczesnej silnej ingerencji społeczności w i o s k o w e j w życie rodziny, nie •miały wyłącznie prywatno-rodzinnego, lecz ważny g r u p o w y , społeczny aspekt. Społeczne u w a r u n k o w a n i e obrzędów r o d z i n n y c h przejawiało się w t y m , że istniał wyraźny model obrzędowy dla poszczególnych g r u p społecznych w s i . I t a k n p . m i m o zasadniczego podobieństwa schematu obrzędowego wesela kmiece czy zagrodnicze n i e mogły się odbywać w karczmie, natomiast biedota t a m właśnie je urządzała. Społeczny cha­ r a k t e r obrzędów r o d z i n n y c h wyrażał się też w szerokim uczestnictwie mieszkańców w s i w d a n y m obrzędzie (w tańcach weselnych, pogrzebach, n o c n y m c z u w a n i u p r z y zwłokach). P r z y t y m podział f u n k c j i obrzędo­ w y c h i godności był od nowa manifestacją miejscowych a u t o r y ­ tetów. Społeczeństwo sankcjonowało w t e n symboliczny sposób to, co się w zakresie f a k t y c z n y m dokonywało; i t a k n p . a k t oczepin był nie t y l k o w y r a z e m z m i a n y s y t u a c j i życiowej dziewczyny, ale także obrzę­ d o w y m wyłączeniem z g r u p y rówieśniczej dziewcząt i przyjęciem w grupę mężatek-gospodyń . 8 Na uwagę zasługują również szersze k o n t a k t y społeczne związane z handlem i wymianą. Należy przy t y m wyraźnie odróżnić chłopskie j a r ­ m a r k i od kontaktów handlowyeh z ludnością K r a k o w a . Te ostatnie nie t y l k o nie sprzyjały zbliżeniu ludności wiejskiej do miejskiej, lecz wręcz przeciwnie — pogłębiały poczucie odrębności i sprzeczności interesów Zbliżenie do .ludności miejskiej nastąpić miało później i na zupełnie innej drodze. O d m i e n n y charakter miały k o n t a k t y handlowe z ludnością sąsied­ nich w s i w czasie lokalnych jarmarków. Tutaj akt kupna-sprzedaży nie nosił t y l u znamion przeciwieństwa interesów, co w p r z y p a d k u kontaktów handlowych pomiędzy ludnością w s i a miasta. Na chłopskich j a r m a r k a c h częste były w y m i a n y t o w a r u za t o w a r w przeliczeniu na ceny r y n k o w e . A k t kupna-sprzedaży na chłopskim j a r m a r k u miał n i e t y l k o znaczenie ekonomiczne. Miał o n swój sens towarzyski. Ważniejsze transakcje b y ­ wały „zapijane" w karczmie, wymieniano przy t y m informacje, poglądy i opinie, kojarzono małżeństwa. 7 8 grafia Informátorka M. M., l a t 64, w y w i a d O społecznym s e n s i e obrzędów Polski, W a r s z a w a 1947. nr 15, 1955 r. rodzinnych pisze J . S . В y s t r o ń, Etno­ �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 85 Na straży wszystkich t y c h f o r m kontaktów i powiązań ludności w s i stał układ m i e j s c o w y c h autorytetów . W latach osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych X I X w . bardzo ważnym autorytetem w s i był „dziedzic". 0 jego powiązaniach ze wsią wspomniano już wyżej. Wysoka ocena spo­ łeczna dziedzica była nie t y l k o kontynuacją dawnego myślenia chłopa pańszczyźnianego, stawiającego szlachcica na najwyższym szczeblu h i e ­ r a r c h i i społecznej, ale także w y n i k i e m osobistych powiązań ówczesnego dziedzica z ludnością w s i , jego patronatu nad wsią. I n n y m ważnym auto­ r y t e t e m był ksiądz. Między d w o r e m a plebanią istniał nawet rodzaj p o ­ rozumienia w zakresie w y t w a r z a n i a opinii. Na przykład wedle miejsco­ w e j t r a d y c j i w latach dziewięćdziesiątych X I X w . i z początkiem X X w., k i e d y na skutek rozpowszechniającej się emigracji zarobkowej groził f o l ­ w a r k o m b r a k rąk roboczych, ksiądz w czasie kazań piętnował tendencje migracyjne, ostrzegał przed demoralizacją młodzieży i t p . Informatorzy t y m między i n n y m i tłumaczą fakt, iż z terenu M o d l n i c y prawie nie było emigracji zagranicznej. W obecności księdza jako autorytetu rozstrzygano sporne prawne i gospodarcze sprawy rodzin, do niego zwracano się z proś­ bą o wyjaśnienia w sprawach politycznych czy ogólnie wiedzy o świecie. 9 Spośród ludności wiejskiej najwyższą oceną społeczną cieszyli się kmiecie. O n i w o d z i l i p r y m w radzie gminnej i parafialnej, decydując w w i e l u istotnych dla w s i kwestiach. O n i reprezentowali w razie potrzeby wieś n a zewnątrz. I c h opinie, wzory zachowania i poglądy respektowane były przez pozostałą część mieszkańców w s i . Poza wspomnianą karczmą 1 radą gminną także w kościele zajmowali uprzywilejowane miejsce. O n i w czasie procesji nosili chorągwie, i c h córki szły „do obrazu". Jest rzeczą charakterystyczną, że na t y m t l e powstawało wiele uzasadnień, u z n a w a ­ n y c h i głoszonych zresztą także przez ludność biedną, w rodzaju takich, j a k ; „Przecie t o kmieć do procesyji m o iść, bo łon mo lepsy m u n d u r , a bez t o i parada jest więkso" . U p r z y w i l e j o w a n i e k m i e c i w życiu t o w a ­ r z y s k i m przejawiało się w powierzaniu i m f u n k c j i obrzędowych. I c h n a j ­ chętniej proszono „ w k u m y " , na mówców weselnych czy pogrzebowych. W czasie uroczystości czy zabaw sadzano i c h z w y k l e razem, uzasadniając to t y m , że „kmieć z k m i e c i e m n o j l e p i pogwarzy. Ło cymze miołby g w a ­ rzyć z t a k i e m , co n i e mo g o s p o d a r k i ? " 10 11 Najniżej w ocenie społecznej ludności stali fornale. Żyli oni też w znacznej izolacji towarzyskiej. Już sam fakt zamieszkania w „chyzie" d w o r s k i m izolował i c h przestrzennie od reszty w s i . Nadto fornale b y l i 9 Polski, W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j o a u t o r y t e t a c h w i e j s k i c h pisał В y s t r o ń, s. tradycyjna, 6—8. Z a g a d n i e n i e to o m a w i a s. 31—33 (8. Potęga 1 0 Informator 11 Informátorka też Dobrowolski, autorytetów). J . J . , l a t 89, w y w i a d n r 8, 1955 r. M . M., l a t 64, w y w i a d n r 15, 1955 r. Chłopska Etnografia kultura �DANUTA 86 MARKOWSKA elementem bardziej płynnym, p r z y b y w a l i t u z sąsiednich w s i z zaboru rosyjskiego i nierzadko po k i l k u l a t a c h p r z e n o s i l i się do i n n y c h f o l w a r ­ ków. O żonach f o r n a l s k i c h krążyło we w s i wiele „szydnych" opowiadań. Jedna z informátorek, córka k m i e c i a , mówi: „Zachowanie t a k i e j k o b i e t y f o r n a l s k i e j też inne było niż gospodyni... P o w i a d a l i ludzie, że f o r n a l k a nieraz na weselu coś po k r y j o m u wzięła p o d f a r t u c h i do d o m u zanio­ sła" . 12 Na baczniejszą uwagę zasługuje autorytet l u d z i starych, a zwłaszcza starych z zamożnych rodzin. K i l k a było jego źródeł. Najogólniejszą przy­ czyną był p o w o l n y r y t m ówczesnych przemian społeczno-ekonomicznych, powodujący, iż przygotowanie do życia młodego pokolenia sprowadzało się do a s y m i l o w a n i a i c h do treści k u l t u r o w y c h zastanych, do przekazy­ w a n i a zastanych nawyków p r o d u k c y j n y c h , myślowych i t p . T e n stan rze­ czy szczególnie predestynował s t a r y c h do t e j f u n k c j i . W analizie a u t o r y t a t y w n e j pozycji l u d z i starych we w s i należy odróżnić i c h realną, faktyczną przewagę, przejawiającą się częstokroć w p r z y m u ­ s o w y m egzekwowaniu posłuchu, od a u t o r y t e t u uznawanego, w p e w n y m zakresie aprobowanego przez młodych. E l e m e n t p r e s j i w a u t o r y t a t y w ­ nej pozycji s t a r y c h wynikał stąd, iż bardzo długo nie „odpisywali" o n i młodym z i e m i . Częstokroć p o z w a l a l i ją zresztą użytkować przez k i l ­ kanaście n a w e t l a t przed zapisem n o t a r i a l n y m . Powodowało to, że w skali w s i g r u p a „głów gospodarstw" rekrutowała się ze starszych mężczyzn, mających częstokroć już pożenionych synów. Nieco i n n y charakter m a autorytatywność s t a r y c h w zakresie wiedzy rolniczej, i to zarówno e m p i r y c z n e j , j a k i magicznej. Działał t u cały zespół czynników, jak brak regularnego szkolnictwa, brak szerszych kontaktów ludności wiejskiej z i n n y m i środowiskami. Słowem — b r a k i n n y c h źródeł wiedzy. W tej sytuacji starzy gospodarze b y l i najważniej­ szymi nosicielami wiedzy fachowej rolniczej, strzegli jej jednak zazdrośnie i stopniowo w nią wtajemniczali. Rzecz jasna, że i w t y m momencie autory taty wności starych t k w i jakiś element przymusu — brak i n n y c h źró­ deł wiedzy. N i e m a on już jednak tego ostrego charakteru, co egzekwowa­ nie posłuchu pod groźbą wydziedziczenia. Ważnym źródłem autorytetu starych była także i c h rola w przekazywaniu zasad konwenansu wiejskie­ go. Zachowanie towarzyskie starych stanowiło dla młodych a t r a k c y j n y model ( p r z y p o m n i j m y cytowaną wypowiedź i n f o r m a t o r k i , która wzdycha: » M ó j Boże, k i e d y t y z to jo t a k bede umiała gwarzyć...«). Rozróżnienie t y c h elementów autorytetu wydaje się ważne również dlatego, że w t o k u dalszego rozwoju n a j p i e r w upadają te, które związane były z funkcją prze­ kazywania wiedzy rolniczej. Działalność oświatowa Kółek Rolniczych, d a - Informatorka W. A., l a t 60, w y w i a d n r 5, 1955 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 87 Tująca się w o m a w i a n e j w s i o d końca X I X w., a zwłaszcza p i e r w s z y c h lat X X w., wpływ oświatowy miasta, a nade wszystko zmiany w technice u p r a w y ziemi obniżyły w t y m zakresie autorytet starych. T r w a jednak nadal „przymus" oj ca-właściciela. A oto charakterystyczna wypowiedź jednego z informatorów: „Starzy d o w n i to t a k te n a t u r e przejrzeli, że podług wiatrów, podług gleby wróżyli, j a k i będzie r o k i gdzie co trza siać, coby sie udało. Młody n i e beł jesce t a k i w y p r a k t y k o w a n y , coby t o som wiedzioł, a starzy z niechęcio tego u c y l i , bo k c i e l i , coby młody j a k najdłuzy do n i k chodzieł i radzieł sie. P o t y m j a k nastały te kółka r o l ­ nice i u c y l i n o w y c h sposobów i u p r a w , to młodzi n i e do łojców, a do i n s t r u k t o r a po rade chodzieli. Co z tego, k i e j j e m starzy z i e m i nie do­ wali" . l13 Spoistość tej tradycyjnej społeczności lokalnej ulega zachwianiu w po­ czątkach X X w., kiedy t o znaczna część bezrolnej i małorolnej ludności w s i podejmuje pracę w mieście. M i m o iż prace t e nie dawały jeszcze wówczas szansy stabilizacji, t o jednak tworzyły zalążek przyszłej klasy robotniczej czy w a r s t w y chłopów-robotników. Zaczyna się proces tworze­ nia nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, wywodzącej się już nie t y l k o z lokalnego układu i t e m u układowi służącej, lecz wynikłej z powiązań z szerszym układem społeczno-ekonomicznym. Wzrost kontaktów z klasą robotniczą miasta powoduje powolne wprawdzie, lecz stałe przenikanie na wieś n o w y c h wzorów życia. N a pierwsze lata X X w . przypada też a k t y w n a działalność oświatowa rolnicza. Wszystko to zapowiada zmierzch „tradycyjnej społeczności l o k a l n e j " , jej systemu wartości i j e j autorytetów. Uogólniając stwierdzić należy, że a u t o r y t e t y omawianego okresu l a t 1880—1918 j a k k o l w i e k reprezentowały jakieś szersze instytucje l u b g r u p y społeczne, n p . kościół czy stan ziemiański, t o jednak w świadomości m i e ­ szkańców w s i przejawiały się zawsze w formie konkretnej personifikacji, jako autorytety osobowe: k o n k r e t n y pan, k o n k r e t n y ksiądz, konkretna g r u ­ pa starców. Przy t y m autorytatywność t y c h osób dotyczyła zazwyczaj dość szerokiego zakresu spraw, wykraczając poza i c h zasadnicze role spo­ łeczne. Ksiądz był na przykład nie t y l k o autorytetem w sprawach m o r a l ­ ności i ściśle religijnych, lecz także autorytetem wiedzy. Tego rodzaju autorytety osobowe wydają się być charakterystyczne dla t r a d y c y j n y c h społeczności l o k a l n y c h o niezróżnicowanej s t r u k t u r z e zawodowej, r o l n i ­ czych i „zasiedziałych", t j . o słabej ruchliwości oraz drugoplanowych kontaktach z i n n y m i rodzajami środowisk społecznych czy kulturą ogól­ nospołeczną. W zagadnienie rangi czy r o l i różnych postaci pracy wytwórczej czy zajęć zarobkowych doskonale wprowadza nas miejscowe nazewnictwo. 1 3 Informator W. S., lat 50, w y w i a d nr 20, 1955 r. �DANUTA 88 MARKOWSKA Toteż na zakończenie rozważań nad charakterem s t r u k t u r y społecznej w s i tego okresu zestawimy te pojęcia : 1. P o s a d a, „człowiek na posadzie" — określenie nielicznych w e w s i przedstawicieli takich zawodów, j a k pisarz, nauczyciel, szerzej — wszelkie zawody inteligenckie, opłacane przez władze samorządowe i pań­ stwowe, a nie związane z własnością, lecz z wykształceniem. Sporadycz­ nie młodzież w s i zdobywa posady, lecz jest t o droga wyjścia ze środo­ wiska, a nie czynnik różnicowania jego s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. 2. I n t e r e s , „mieć interes" l u b „prowadzić interes" — określenie wszelkich pośredników handlowych, dzierżawców karczem dworskich, właścicieli sklepów i t p . Niektórzy spośród ludzi „interesu" pojawiają się t y l k o okresowo w e w s i , i n n i mieszkają w niej, lecz są j a k b y poza j e j strukturą społeczną, gdyż jest to element obcy etnicznie {Żydzi), bez t r a d y c j i zasiedziałości. 3. F а с h , „mieć f a c h " — pojęcie bardziej zróżnicowane wewnętrznie niż d w a wyżej podane. Dotyczy: a) mistrzów m u r a r s k i c h i b u d o w l a n y c h , którzy n i e j e d n o k r o t n i e zdają egzaminy cechowe, ale n i e mogąc znaleźć stałej pracy w mieście, usiłują nabyć ziemię i przejść do g r u p y rolników. Ta. kategoria jest znana n a terenie w s i ; b) t r a d y c y j n y c h zawodów rzemieślniczych w i e j s k i c h , t a k i c h j a k k o w a l , f u n k c j o n a l n i e powiązanych z gospodarką wiejską i w y s o k o cenionych w h i e r a r c h i i społecznej w s i ( j a k k o l w i e k niżej niż k m i e c i e czy zagrodnicy). Z przedstawicielami rze­ miosł w i e j s k i c h styka się ludność w s i stale w czasie l o k a l n y c h j a r ­ marków. 4. S ł u ż b a , „być n a służbie" — określenie stałej pracy najemnej w r o l n i c t w i e : w folwarkach i u bogatych gospodarzy; dotyczy zarówno dzieci, j a k i dorosłych. Także określenie pracy dziewcząt służących w p r y ­ w a t n y c h domach w K r a k o w i e . 5. S p o s ó b d o ż y c i a , „szukać sposobu do życia", „znaleźć sposób do życia" — określenia wszelkiego rodzaju przejściowych zajęć służących uzupełnieniu źródeł utrzymania. Dotyczy szerokiego zakresu czynności, od pracy przy budowie szosy aż po zbieractwo ziół czy przemyt. „Sposób do życia" jest charakterystyczny zwłaszcza d l a najbiedniejszych kategorii ludności, ale nie t y l k o (np. przemyt). W t y m zestawie pojęć nie mieścił się nigdy rolnik. T e r m i n „rolnik" nie był zresztą w t y m okresie w ogóle jeszcze używany. Na określenie właścicieli gospodarstw używano nazw szczegółowych: kmieć, zagrod­ n i k i t p . , które dotyczyły n i e t y l e charakteru czynności wytwórczych, ile 14 Słowniczek sporządzono w następujący sposób: n o t o w a n o dosłownie t e r m i ­ n y używane p r z e z n a j s t a r s z y c h informatorów w e w s i i z k o n t e k s t u w y p o w i e d z i usiłowano określić i c h z n a c z e n i e , następnie zaś w s p e c j a l n y c h r o z m o w a c h pro­ szono, b y n a j s t a r s i mieszkańcy w s i p o d a l i , co rozumieją p r z e z poszczególne pojęcia. 1 4 �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 89 pozycji społecznej, kojarzyły się z tradycją lokalną, -miejscami w e w s i , nazwami pól, „ojcowizną", „dziedzictwem", słowem — dotyczyły pewnego s t y l u życia. II. OKRES LAT 1918—1945 Okres międzywojenny, podobnie j a k okres poprzedni, zawiera w so­ bie k i l k a faz r o z w o j u stosunków ekonomiczno-społecznych w s i . Można by mówić o okresie bezpośrednio p o w o j e n n y m , k i e d y t o — bardzo krótko zresztą — była dobra k o n i u n k t u r a r y n k o w a dla artykułów gospodarstwa rolnego. W t y m czasie (1919—1924) z p o w o d u nieustabilizowanej w a l u t y wszystkie pieniądze uzyskane ze sprzedaży artykułów r o l n o - h o d o w l a n y c h obracali chłopi n a zakup materiałów b u d o w l a n y c h , sprzętów do­ m o w y c h i odzieży. Dobra k o n i u n k t u r a ulegała s t o p n i o w e m u pogorszeniu, a k r y z y s ogólny l a t 1929—1933 dotknął również wieś, w s k u t e k czego poważnemu obniżeniu uległa stopa życiowa w s z y s t k i c h k a t e g o r i i miesz­ kańców w s i . P e w n a poprawa s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej miesz­ kańców w s i widoczna jest po r o k u 1934. O d dawna narastający k r y z y s gospodarki dworskiej doprowadził w w y n i k u trudności l a t 1929—1933 do całkowitego p r a w i e j e j u p a d k u . Prób rozwiązania szukano w częścio­ wej parcelacji gruntów d w o r s k i c h , przy czym ziemię n a b y w a l i zarówno chłopi z M o d l n i c y , j a k i w s i sąsiednich. Parcelacja gruntów d w o r s k i c h w latach trzydziestych w sposób i s t o t n y zaważyła na s t r u k t u r z e własno­ ściowej gospodarstw chłopskich w s i . Dzięki pomocy k r e d y t o w e j bardzo w i e l e bezrolnych i małorolnych r o d z i n n a b y w a małe działki ziemi. Następował więc w t e n sposób proces zacierania dużych różnic w stanie posiadania. P o w s t r z y m u j e to częściowo proletaryzację ludności związa­ ną z działami r o d z i n n y m i ziemi. Jako ostatnią fazę tego o k r e s u należy wymienić drugą wojnę światową i okupację niemiecką. N i e zaważyła ona j e d n a k w sposób i s t o t n y n a tendencjach r o z w o j o w y c h s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i a n i n a j e j życiu gospodarczym. Toteż w n i ­ niejszej analizie zostanie pominięta. W okresie poprzednim społeczność w i o s k o w a reprezentowała p r z e j ­ r z y s t y system powiązań społeczno-ekonomicznych, jasny układ auto­ rytetów, określony system wartości społecznych powszechnie akcepto­ w a n y c h . Okres międzywojenny jest dla badacza słabiej czytelny. W zebranych materiałach t e r e n o w y c h n i e zaznaczył się o n o s t r y m kontrastem a n i w stosunku do okresu poprzedniego, a n i następującego po n i m . Jest t o b o w i e m okres przejściowy, zawierający w sobie w i e l e zjawisk d a w n y c h , tkwiących k o r z e n i a m i jeszcze w okresie sprzed p i e r w ­ szej w o j n y , j a k i n o w y c h , stanowiących zapowiedź okresu następnego. Można b y o t y m etapie r o z w o j o w y m w s i powiedzieć, że jest t o okres �90 DANUTA MARKOWSKA wyraźnej w a l k i sprzecznych tendencji i poszukiwania nowego m o d e l i ; zarówno życia zbiorowego, j a k i jednostkowego. W okresie poprzednim społeczność w i o s k o w a ściśle wyróżniała po­ szczególne kategorie własnościowe gospodarstw i miała d l a n i c h o k r e ­ ślone nazwy. Z j a w i s k o to było kontynuacją okresu pańszczyźnianego, k i e d y to poszczególne kategorie chłopstwa i i c h Obowiązki wobec d w o r u były dokładnie ustalone. W okresie międzywojennym n a s k u t e k przeobra­ żeń w s t r u k t u r z e własnościowej, wywołanych zarówno rozdrobnieniem gospodarstw, j a k i n a b y w a n i e m ziemi d w o r s k i e j , zaczęły się zacierać dawne określenia i w efekcie zachowała się t y l k o nazwa „kmieć" na określenie 'posiadacza gospodarstwa o r o z m i a r a c h od 5,5 do 8,5 ha. I n n e kategorie własnościowe gospodarstw n i e miały odpowiadającego i m n a z e w n i c t w a i Określane były ogólną nazwą „gospodarz". S t r u k t u r a własnościowa gospodarstw chłopskich w s i M o d l n i c y przed­ stawia w połowie l a t t r z y d z i e s t y c h następujący obraz . N a ogólną liczbę 122 rodzin kmiecie, posiadający 5,5 do 8,5 ha, stanowili 8% ogółu rodzin, gospodarstwa o powierzchni 2,5 do 5,5 ha reprezentowane były przez 30% rodzin, gospodarstwa o areale 1 do 2,5 ha przez 38% rodzin, a go­ spodarstwa o p o w i e r z c h n i poniżej 1 h a przez 1 9 % . Ludność całkowicie bezrolna stanowiła 5% ogółu rodzin w e w s i . Gospodarstwo stanowiło w y ­ starczającą podstawę egzystencji rodziny jedynie w p r z y p a d k u k m i e c i i gospodarstw mających 2,5 do 5,5 ha. Tutaj u t r z y m u j e się w dalszym ciągu tendencja do samowystarczalności. 15 Najbardziej znamienną cechą wszelkich zajęć poza własnym l u b r o ­ dzicielskim gospodarstwem jest dla omawianego okresu zmiana proporcji liczebnych pomiędzy z a t r u d n i o n y m i najemnie w r o l n i c t w i e a z a t r u d n i o ­ n y m i poza r o l n i c t w e m . P r z y p o m n i j m y , że w poprzednim okresie 35% r o d z i n powiązanych było z pracą najemną w rolnictwie, a t y l k o 10% z pracą pozarolniczą. N a t o m i a s t w okresie międzywojennym (w d r u g i e j połowie l a t trzydziestych) już 60% r o d z i n wiąże swą egzystencję z pracą najemną poza r o l n i c t w e m , g d y natomiast w r o l n i c t w i e najemnie za­ t r u d n i a się t y l k o około 5%. Upadek gospodarczy d w o r u przejawił się nie t y l k o w sprzedaży części ziemi, a l e także w w y d a t n y m ograniczeniu n a j m u stałego i sezonowego oraz ogólnym rozprzężeniu o r g a n i z a c y j n y m . Z w o l n i o n o w i e l u f o r n a l i , pozostawiając i c h zaledwie t r z e c h . „Pon sie zrujnował, a f o r n a l o m t y z jeno bicyska w garściach łostały" — mówi o t y m jedna z informátorek . Zalegano z wypłatą „ordynarii" i opłatą najmu, toteż mnożyły się kradzieże w e dworze. Zadłużenie d w o r u p o ­ wodowało, iż coraz częściej sprzedawano chłopom zboże i koniczynę „na 16 D a n e te pochodzą z r e k o n s t r u k c j i drogą b a d a n i a h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n . Informátorka P. J . , l a t 52, w y w i a d n r 12, 1955 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 91 p n i u " . N a tego rodzaju transakcjach miało się wzbogacić ' k i l k u chłopów w e w s i . W t y c h w a r u n k a c h do pracy najemnej w e dworze szedł element napływowy, natomiast ludność miejscowa dążyła przede w s z y s t k i m do zajęć 'pozarolniczych. T a k więc w latach trzydziestych i dalszych X X w . dwór n i e odgrywał już żadnej p r a w i e r o l i w stosunkach pracy n a w s i . Zakres prac 'pozarolniczych ulega w o m a w i a n y m okresie poszerzeniu. Z m i e n i a się też i c h charakter. L i k w i d a c j a granic zaborów poszerza t e r e n poszukiwania pracy. Rozpoczynają się m i g r a c j e cotygodniowe do Z a ­ głębia Dąbrowskiego do pracy w kopalniach. W związku z t y m poja­ wiają się n o w e zawody, t a k i e j a k górnik, ślusarze i t p . N a d a l wśród prac zarobkowych w K r a k o w i e przeważają prace m u r a r s k i e (około 70% ogółu z a t r u d n i o n y c h w K r a k o w i e ) , a obok tego praca w zakładach m e ­ t a l u r g i c z n y c h w 'charakterze tokarzy, frezerów i i n n y c h zawodów m e t a l u r g i c z n y c h . Następną grupę stanowią p r a c o w n i c y k o l e i państwo­ w y c h . Ogólnie stwierdzić należy, że wzrosła g r u p a zajęć pozarolniczych wymagających ' k w a l i f i k a c j i zawodowych, natomiast zanikły l u b uległy ograniczeniu zajęcia n i e wymagające k w a l i f i k a c j i , t a k i e j a k t r a n s p o r t f u r m a n k a m i , prace p r z y b u d o w i e dróg i t p . N i e znaczy t o jednak, b y ludność n i e podejmowała tego rodzaju prac. Wobec częstych zwolnień z pracy, k r y z y s u i niepewności co do stałości miejsca pracy n a w e t ci, którzy posiadali w y s o k i e k w a l i f i k a c j e zawodowe, zmuszeni b y l i w czasie bezrobocia do p o d e j m o w a n i a prac nie wymagających k w a l i f i k a c j i l u b do n a j m o w a n i a się w r o l n i c t w i e . M i m o iż okres międzywojenny n i e przyniósł rozwiązania d l a r e z e r w siły roboczej wisi, t o j e d n a k w w i e l u p r z y p a d k a c h nastąpiło względnie trwałe włączenie części p r o l e t a r i a t u i półproletariatu wiejskiego w n o ­ woczesne zakłady przemysłowe i 'powiązanie go z robotnikami m i e j s k i m i . K i l k a r o d z i n ze w s i przenosi się n a stałe do miasta. Wśród kryteriów oceny zawodu n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a się wówczas sprawa stabilizacji w d a n y m zawodzie i zakładzie pracy. N a d r u g i m miejscu występował rozmiar dochodu. Szansa stabilizacji wzrastała w miarę w z r o s t u k w a l i ­ f i k a c j i zawodowych, toteż wzrastała w e w s i liczba robotników w y k w a ­ l i f i k o w a n y c h różnych specjalności. Z i e m i a pozostaje j e d n a k n a d a l w a r ­ tością najbardziej pożądaną, gdyż s t a n o w i najpewniejsze źródło egzy­ stencji. Stąd powszechne obracanie dochodów pozarolniczych n a zakup ziemi. Wzrost liczebny z a t r u d n i o n y c h w przemyśle, b u d o w n i c t w i e i kolei, i c h wzrost procentowy w ogólnej liczbie rodzin w e w s i spowodował, że w życiu społecznym w s i zaczynają o n i odgrywać istotną rolę. K r y z y s gospodarki dworskiej i stale postępująca parcelacja eliminują dwór z życia społeczno-gospodarczego w s i i powodują upadek jego a u t o r y t e t u . W ślad za t y m zdeprecjonowana jest także praca w e dworze, toteż w t y m �92 DANUTA MARKOWSKA okresie w h i e r a r c h i i społecznej w s i bezrolny m u r a r z czy ślusarz, nawet n i e mający stałego zatrudnienia, oceniany był wyżej od najemnie p r a ­ cującego w r o l n i c t w i e . Żaden z n i c h n i e miał pewnego i ustabilizowanego miejsca pracy, ale r o b o t n i k przemysłowy górował k w a l i f i k a c j a m i . Z a ­ cierają się też ostre przedziały pomiędzy poziomem życia rodzin k m i e ­ cych a resztą ludności w s i . N i e t y l k o b o w i e m spada przeciętny areał gospodarstw kmiecych, ale także n a s k u t e k zajęć pozarolniczych i n a b y ­ cia działek ziemi podnosi się poziom b y t o w y d a w n y c h 'najbiedniejszych k a t e g o r i i ludności w s i . S t r u k t u r a społeczna w s i okresu sprzed pierwszej w o j n y światowej była spolaryzowana pod względem własnościowym i ta polaryzacja określała dystans społeczny. Okres międzywojenny p r z y ­ nosi „ześredniaczenie" s t r u k t u r y własnościowej. Powstaje jednakże n o ­ wego rodzaju dystans społeczny, wywołany zupełnie o d m i e n n y m i czyn­ n i k a m i . Szukać i c h należy na l i n i i wieś — miasto. Otóż n a przeciwstaw­ n y c h krańcach s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i znaleźli się z jednej strony t r a d y c y j n i kmiecie, z d r u g i e j w y s o k o w y k w a l i f i k o w a n i robotnicy przemysłowi, w sposób trwały powiązani z nowoczesnymi zakładami przemysłowymi (nie zawsze przy t y m należący do najniższych kategorii właścicieli gospodarstw). Zarówno j e d n i , j a k i d r u d z y stanowią w p r a w ­ dzie z n i k o m y procent ogółu r o d z i n w e w s i , jednakże zasługują n a uwagę j a k o przedstawiciele d w u różnych systemów wartości społecznych. Są też w świadomości mieszkańców w s i w t e n sposób u z n a w a n i . K m i e c i e reprezentują dziedzictwo okresu poprzedniego, system wartości cha­ r a k t e r y s t y c z n y d l a t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r agrarnych, w y s o k o w y k w a ­ l i f i k o w a n i robotnicy przemysłowi powiązani z m i a s t e m i klasą r o b o t n i ­ czą miasta stanowią zapowiedź nadejścia społeczeństwa i n d u s t r i a l n e g o z jego- systemu wartości. Pomiędzy t y m i wartościami oscylują aspiracje i dążenia ogromnej masy rodzin w e w s i . Jest sprawą bardzo c h a r a k t e ­ rystyczną, iż w okresie międzywojennym powszechne było dążenie d o n a b y w a n i a ziemi, czy zachowania własności, lecz oceny społeczne i auto­ r y t e t y tego okresu wykraczają już dalej poza uznanie własności w r o l ­ n i c t w i e . Powszechne dążenie d o posiadania gospodarstwa rolnego jest w y r a z e m niepewności zajęć pozarolniczych, a l e jednocześnie działa już w społeczności w i e j s k i e j żywy przykład r o d z i n robotniczych, szerzej zaspokajających potrzeby b y t o w e swych członków, „światłych", obezna­ n y c h z bieżącymi s p r a w a m i p o l i t y c z n y m i , kontaktujących się z i n n y m i środowiskami. Przeobrażenia s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i pociągają też za sobą z m i a n y w powiązaniach i zależnościach społecznych. Zachowały się w p r a w d z i e t r z y podstawowe f o r m y powiązań gospodarczych: najem, odrobek i pomoc sąsiedzka, ale w o d m i e n n y c h proporcjach i bardzo z m o d y f i k o w a n e . Bogatsze gospodarstwa na ogół nie stosowały już w t y m �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 93 •okresie n a j m u stałego, lecz t y l k o sezonowy, opłacany zawsze gotówką. Z a t r u d n i a n o w t y m okresie w sezonie znaczną liczbę rąk roboczych, ale na przeciąg krótkiego czasu. Wiąże się t o ze zmianami w technice rolnej. N a przykład w okresie międzywojennym w y o r y w u j e się z i e m n i a ­ k i , co skraca czas sprzętu, ale w y m a g a okresowo znacznie większej liczby rąk roboczych niż w w a r u n k a c h dawnej f o r m y sprzętu. Rozpowszechnia się n a j e m stosowany przez mniejsze gospodarstwa, nie posiadające siły pociągowej i zmuszone do korzystania z usług bogatszych gospodarzy. T ę formę n a j m u opłacano gotówką, t a k pożądaną przez gospodarzy n i e mających pozarolniczych źródeł dochodu i słabo z o r i e n t o w a n y c h r y n k o ­ w o w swej gospodarce r o l n e j . Coraz większego znaczenia nabiera okreso­ w e współdziałanie sąsiedzkie pomiędzy gospodarstwami równorzędnymi. Wiąże się t o zarówno z „ześredniaczeniem" s t r u k t u r y własnościowej, j a k i z m i a n a m i w technice rolniczej, ze spadkiem przeciętnej Bczebności rodziny ( w porównaniu z okresem poprzednim), z ograniczeniem pracy dzieci w w i e k u s z k o l n y m oraz z z a t r u d n i e n i e m pozarolniczym mężczyzn, co uszczupliło r o d z i n n y zespół roboczy obsługujący gospodarstwo rolne. Odrobek jest tą formą powiązań gospodarczych, która w okresie mię­ d z y w o j e n n y m znajduje się wyraźnie w regresie. Zanikają też całkowicie niektóre jego postacie, t a k i e j a k odrobek za ziarno czy z i e m n i a k i udzie­ lone n a przednówku. Wszelkie f o r m y powiązań ekonomicznych okresu międzywojennego nacechowane są rzeczowością. F a k t współpracy gospodarczej n i e obligował już do kontaktów t o w a r z y s k i c h , zakończenie c y k l u prac r o l n y c h coraz rzadziej łączyło się z zabawami. Przetrwały w p r a w d z i e f o r m y pomocy „z dobrego serca", jednakże w o m a w i a n y m okresie układały się coraz bardziej n a płaszczyźnie kontaktów i n d y w i ­ d u a l n y c h czy najbliższego sąsiedztwa i n i e angażowały już całej spo­ łeczności w i o s k o w e j . Zmienił się też charakter jarmarków w i e j s k i c h . W p r a w d z i e nadal odbywały się one w t r a d y c y j n y c h miejscach: w Skale, Krzeszowicach, a n a w e t przez pewien jeszcze czas w samej M o d l n i c y , ale straciły swój d a w n y uroczysty charakter. W okresie międzywojennym n i e wymieniało się już p r a w i e zupełnie na j a r m a r k a c h jednego t o w a r u za d r u g i , lecz powszechnie operowano gotówką. L i k w i d a c j a karczem w e w s i spowo­ dowała, iż coraz rzadziej „opijano" a k t kupna—sprzedaży. Okres międzywojenny jest okresem powolnej, lecz stałej dezinte­ g r a c j i społeczności w i o s k o w e j . Zadecydowały o t y m przede w s z y s t k i m następujące c z y n n i k i : 1) coraz silniejsze powiązania znacznej części, l u d ­ ności z p o n a d l o k a l n y m i układami społeczno-ekonomicznymi: miastem i ośrodkami przemysłowymi, Wieś przestaje być „obwodem zamknię­ t y m " . Nastąpił wzrost ruchliwości zarówno przestrzennej (cotygodniowe dojazdy do pracy), j a k i społecznej (przesunięcia w s t r u k t u r z e własno- �DANUTA 94 MARKOWSKA ściowej, z m i a n y zawodów i t p . ) ; 2) objęcie w s i systemem ogólnospołecz­ n y m oświaty szkolnej i pozaszkolnej (oświatą fachową — rolniczą, dzia­ łalnością U n i w e r s y t e t u Ludowego w sąsiednich Szycach, działalnością p a r t i i politycznych); 3) poszerzenie bezpośrednich styczności z ludnością miasta ( k o n t a k t y rodzinne i towarzyskie); 4) poszerzenie w y m i a n y t o ­ w a r o w e j pomiędzy m i a s t e m a wsią. Proces dezintegracji społeczności w i o s k o w e j wyraża się w życiu z b i o r o w y m u p a d k i e m t r a d y c y j n y c h autorytetów, osłabieniem k o n t r o l i społecznej oraz t w o r z e n i e m się różnych, częstokroć przeciwstawnych sobie ugrupowiań o charakterze t o w a r z y s k i m , światopoglądowym. C z y n n i k i e m , który s i l n i e zaważył na przeobrażeniach kontaktów t o ­ w a r z y s k i c h n a terenie w s i , była postępująca emancypacja młodych, wzrost i c h znaczenia w życiu z b i o r o w y m . O n i b y l i ludźmi najbardziej „światłymi", o c z y t a n y m i , o n i „objechali kawał świata" w czasie służby w o j s k o w e j , o n i b r a l i udział w pracach Kółka Rolniczego, organizacji młodzieżowych i politycznych. Młodzi wreszcie uczestniczyli w pracach U n i w e r s y t e t u Ludowego w Szycach. A o t o charakterystyczna wypowiedź, dotycząca początku l a t trzydziestych: „Bardzo dużo zmieniło się po w o j n i e i większa powstała samodzielność młodych. O n i b y l i na wojnie, zetknęli się z różnymi narodami, popatrzyli, j a k l u d z i e gdzie indziej żyją. K u l t u r a r o l n a w t e d y się podniosła, t o młodzi t y m się z a j m o w a l i . Zaczęli uwalniać się od władzy starszych. Rozleciała się w t e d y t a jedna w i e l k a rodzina wiejska. Jeszcze zaraz po w o j n i e z b i e r a l i się ludzie wieczorem, n a p o ­ gawędki, ale już n i e starzy n a n i c h m i e l i głos, ale c i , co z wojska p r z y ­ szli i t y l e świata w i d z i e l i ... starzy p o w o l i przestali chodzić na t e w i e ­ czorne pogadanki, bo i m n i j a k o było, że n i e o n i teraz p r z y głosie ... A p o t e m t o już każdy z t y c h młodych jakiejś się r o b o t y przyczepił i t a k się wszystko skończyło" . N i e była to jednakże j e d y n a przyczyna u p a d k u a u t o r y t e t u starych. I s t o t n y c h p r z y c z y n szukać należy również w zmianach, j a k i m uległa gospodarka chłopska w t y m okresie. Jej modernizacja 'powoduje, że a u t o r y t e t fachowy rolników, opierający się na i c h długoletniej praktyce, okazuje się niewystarczający. I c h miejsce zajmują w h i e r a r c h i i autorytetów l u d z i e z a w o d u : i n s t r u k t o r z y Kółka Rolniczego, agronomowie. Oświata szkolna i pozaszkolna, działalność U n i w e r s y t e t u Ludowego w sąsiednich Szycach i rozpowszechniające się czytelnictwo w znacznej mierze pozbawiają księdza jego a u t o r y t e t u wiedzy. Dodajmy do tego, że n a terenie w s i pojawiają się d w a n u r t y ideologiczne: robotniczy, reprezentowany przez nieliczną w p r a w d z i e , ale świadomą grupę robotników powiązanych z miastem i przemysłem, oraz ideologia chłopska propagowana w U n i w e r s y t e t a c h L u d o w y c h 11 1 7 Informator W. J . , l a t 64, w y w i a d n r 38, 1958 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 95 i Kołach Młodzieży W i e j s k i e j . Jedna i druga przyczyniła się d o powsta­ n i a nowego d l a w s i a u t o r y t e t u , a u t o r y t e t u „człowieka światłego". W o g r o m n y m skrócie powiedzieć można, że z jednej s t r o n y a u t o r y t e t y tego okresu stają się bardziej specjalistyczne, związane z f u n k c j a m i za­ w o d o w y m i , a z d r u g i e j s t r o n y r o d z i się n o w y rodzaj a u t o r y t e t u , ponadpersonalny. Ksiądz n p . pozostaje n a d a l a u t o r y t e t e m w sprawach r e l i g i i i moralności, ale przestaje rám być w sprawach w i e d z y o świecie, nie wpływa już n a życie gospodarcze w s i . Ojciec zachowuje a u t o r y t e t j a k o głowa r o d z i n y , ale t r a c i w i e l e j a k o a u t o r y t e t fachowy r o l n i c z y . I n s t r u k ­ t o r Kółka Rolniczego jest a u t o r y t e t e m z a w o d o w y m , ale n i e i n g e r u j e w i n n e dziedziny życia w s i . Poprzez pojawiające się książki i gazety powstaje n o w y autorytet: oderwany, anonimowy p r a w i e — autorytet w i e d z y czy ideologii. Tworzenie się tego rodzaju autorytetów w y d a j e się być charakte­ r y s t y c z n y m z j a w i s k i e m towarzyszącym procesowi przełamywania r a m społeczności lokalnej i różnicowania się s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Wszystkie wyżej omówione procesy zarysowują się w okresie między­ w o j e n n y m w 'postaci tendencji,. Zarówno w zakresie życia gospodarczego, j a k i stosunków społecznych wieś przeżywa wyraźny przełom. Coraz bardziej traci charakter zamkniętej społeczności, ciążąc silnie k u miastu, lecz miasto jeszcze nie jest w stanie zapewnić pracy n a d m i a r o w i rąk roboczych ze w s i . Rozwiązanie dla t y c h nurtujących wieś procesów n a ­ stąpiło dopiero w okresie następnym. P r z y j r z y j m y się z kolei i dla tego okresu pojęciom i nazwom odno­ szącym się do różnych czynności z a r o b k o w y c h (por. też s. 88—89): 1. Nadal mówi się o p o s a d z i e w t a k i m rozumieniu j a k w okresie poprzednim, t o jest j a k o o zawodzie inteligenckim, w y k o n y w a n y m w i n ­ stytucjach samorządowych l u b państwowych. I nadal posada oznacza drogę wyjścia ze środowiska, a przynajmniej wyobcowanie z niego. 2. Nadal zachowuje się pojęcie i n t e r e s na określenie pośrednictwa handlowego l u b posiadania sklepu, lecz wieś ma teraz m n i e j styczności z tego rodzaju ludźmi (likwidacja karczem dworskich, ograniczenie p o ­ średnictwa kupców żydowskich). 3. Obok pojęcia f a c h pojawia się pojęcie z a w ó d , rozumiane jako posiadanie pewnego określonego stopnia k w a l i f i k a c j i w dziedzinie pracy możliwej do objęcia w zakładach przemysłowych czy przedsiębiorstwach. Następuje też odróżnienie tak rozumianego „fachu" czy „zawodu" od t r a ­ d y c y j n y c h zajęć t y p u rzemieślniczego, wiejskiego. N a określenie t y c h ostatnich stosuje się teraz t e r m i n „fach rzemieślniczy". W pierwszym rozumieniu „fach" staje się zjawiskiem coraz częstszym na w s i , natomiast „fach rzemieślniczy" coraz bardziej zanika l u b też przekształca się �DANUTA -96 MARKOWSKA w „fach", gdyż część samodzielnych rzemieślników z okolicznych w s i przechodzi do zakładów pracy w mieście (np. stolarze do f a b r y k i mebli). 4. Obok pojęcia s p o s o b u d o ż y c i a pojawia się nowe — d o r a ­ b i a n i e n a ż y c i e , służące określeniu wszelkich czynności n i e k w a l i i i k o w a n y c h i przejściowych czy sezonowych. Rola tego rodzaju zajęć i i c h zakres maleje zresztą w y d a t n i e w o m a w i a n y m okresie. 5. Określenie s ł u ż b a zachowało się nadal w p i e r w o t n y m znaczeniu, t j . w odniesieniu do pracy najemnej w r o l n i c t w i e i służby dziewcząt w i e j s k i c h w mieście. A l e — j a k wspomniano wyżej — rola pracy n a j e m ­ nej w r o l n i c t w i e w y b i t n i e maleje. 6. Pojawia się natomiast nowe pojęcie — r o b o t n i k . M i a n e m t y m określa się tę część mieszkańców w s i , która pracuje w nowoczesnych zakładach przemysłowych. T e r m i n ten i pojęcie przejęła ludność w s i ze środowiska miejskiego. W i e l u informatorów podkreślało w trakcie w y ­ powiedzi, iż użycie takiego samookreślenia sprzyjało i c h zbliżeniu z r o ­ b o t n i k a m i m i e j s k i m i . Na terenie w s i natomiast pojęcie „robotnik" stano­ wiło symbol wartości k o n k u r e n c y j n y c h wobec symbolu „kmieć". Posłu­ giwanie się pojęciem i t e r m i n e m „robótnk" wiązało się niewątpliwie z jakąś zalążkową postacią świadomości robotniczej, lecz n i e była t o jeszcze świadomość klasowa, a raczej poczucie przynależności do dużej g r u p y l u d z i pracującej w podobnych w a r u n k a c h i mającej jednakowe p r o b l e m y ekonomiczno-społeczne. 7. Na określenie s y t u a c j i właściciela i n d y w i d u a l n e g o gospodarstwa używa się terminu r o l n i k . Być może szukać t u należy wpływu ideolo­ gii chłopskiej z j e j językiem. D o t e r m i n u „rolnik" dodaje się coraz częściej p r z y m i o t n i k i , n p . „zacofany r o l n i k " , „dobry r o l n i k " . Treść znaczeniowa tego t e r m i n u n i e zawiera więc już m o m e n t u własności, lecz charakterystykę poprzez k w a l i f i k a c j e . III. OKRES LAT 1945-1960 Reforma rolna w sposób istotny przyczyniła się do dalszego „ześredniaczenia" s t r u k t u r y własnościowej. Z r e f o r m y rolnej otrzymało ziemię około 80% rodzin w e w s i . Przyczyniło się t o do podniesienia średniego poziomu bytowego rodziny, lecz nie stworzyło rolników. W 1950 r . na ogólną liczbę 157 r o d z i n 3,2% stanowiły r o d z i n y bezrolnych, 5,7% rodzin posiadało 0,1-0,5 ha; 38,2% 0 , 5 - 2 ha; 4 9 , 1 % 2—5 ha, 3,8% rodziny posiadające 5—10 ha. W 1960 r . na ogólną liczbę 146 r o d z i n 6,9% s t a n o w i l i b e z r o l n i ; 7,5% rodziny posiadające 0,1—0,5 ha; 43,8% rodziny posiadające 0,5—2 ha; 39,7% 2—5 ha; 2 , 1 % rodziny posiadające 5—10 ha ziemi. 1 8 1 9 wej 18 Dane ze s p i s u 19 Dane z Wydziału Rady powszechnego Narodowej w Rolnego z 1950 г., i Wydziału Krakowie oraz dane Główny Urząd S t a t y s t y k i . E w i d e n c j i Ludności z miejscowej księgi Prez. Powiato­ meldunkowej. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 97 Rozwój przemysłu w K r a k o w i e , Nowej Hucie i w i n n y c h miejsco­ wościach wchłonął nadmiar rąk roboczych ze w s i i nie t y l k o nadmiar; do zawodów pozarolniczych przeszło b o w i e m w i e l u członków rodzin posiadających ziemię w dostatecznych rozmiarach. Część ludności całko­ w i c i e przeniosła się do miasta. Także znaczny odsetek młodzieży zdobywa zawody inteligenckie i przenosi się do miast. W 1960 r . n a ogólną liczbę 146 rodzin t y l k o 16% u t r z y m u j e się wyłącznie z r o l n i c t w a i 6,9% sta­ nowią r o d z i n y robotnicze i inteligenckie całkowicie bezrolne, d l a których wieś jest j e d y n i e miejscem zamieszkania. Ogromna masa pozostałych rodzin t o chłopi-robotnicy, posiadający różnej wielkości gospodarstwa rolne. W rodzinach t y c h różnie kształtuje się procentowy udział dochodu z r o l n i c t w a i dochodu z zajęć pozarolniczych, tworząc szereg podtypów w t e j kategorii. T a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa jest z jednej s t r o n y rezultatem dawnej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, s k u t k i e m r e f o r m y rolnej oraz o t w a r c i a się n o w y c h możliwości pracy w przemyśle i usługach. Wraz z poszerzeniem się rynków pracy nastąpił także w z r o s t zakresu w y k o n y w a n y c h zawodów. G d y okres do l a t 1950—1952 charakteryzował się jeszcze znaczną zmiennością miejsc pracy i częstymi z m i a n a m i za­ w o d u przez poszczególne jednostki, t o o d l a t pięćdziesiątych wzwyż o b s e r w u j e m y wyraźną stabilizację zarówno miejsca p r a c y j a k i zawodu. A oto zawody w y b i e r a n e przez ludność w s i : 1) zawody i n t e l i g e n c k i e i półinteligenekie związane z administracją, s z k o l n i c t w e m i działalnością kulturalną. Wyróżnić t u należy zawody w y k o n y w a n e na terenie w s i oraz zawody w y k o n y w a n e w mieście i i n n y c h ośrodkach; 2) zawody techniczne wymagające średniego wykształcenia zawodowego l u b kursów odpowiadających t e m u p o z i o m o w i ; 3) zawody robotników w y k w a l i f i k o ­ w a n y c h ; 4) zawody związane iz usługami, a więc: p u n k t a m i skupu, sklepami, b a r a m i m l e c z n y m i i t p . y P r z y j r z y j m y się, j a k i e ikryteria oceny zdecydowały o w y b o r z e zawodu i miejsca pracy. Otóż podobnie j a k w d w u poprzednich okresach ważkie znaczenie m a sprawa dochodu. T r a c i natomiast n a znaczeniu t a k ważny w poprziednim okresie c z y n n i k stałości pracy. Szerokie możliwości zat r u d m e n i a , związane n a j p i e r w z odbudową, a potem z rozbudową k r a ­ j u , powodują, że pracę znajduje się bardzo łatwo, bez wysiłku. Wystę­ pują natomiast d w a n o w e k r y t e r i a oceny zawodu i miejsca p r a c y : k r y t e r i u m wysiłku fizycznego i czasochłonności w y k o n y w a n e g o zajęcia. Pierwsze z n i c h wiąże się z bardzo różnorodnymi s t a w k a m i płac w róż­ n y c h dziedzinach gospodarki narodowej. S t a w k i t e częstokroć były b a r­ dzo różne n a opłacenie t e j samej l u b podobnej czynności zawodowej, zależnie o d ważności branży d l a gospodarki ogólnonarodowej. D r u g i e k r y t e r i u m wiąże się z f a k t e m , iż r o b o t n i c y — j a k już powiedzieliśmy — 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �DANUTA 98 MARKOWSKA są zarazem właścicielami gospodarstw r o l n y c h . Przejawiają o n i dążność do zdobycia t a k i c h zawodów, które umożliwiłyby i m jednoczesną obsługę gospodarstwa rolnego. Do t a k i c h prac należały d o l a t pięćdziesiątych wszelkiego rodzaju prace w brygadach r e m o n t o w y c h i transporcie, gdzie czas pracy był j e d y n i e teoretycznie n o r m o w a n y . Po t y m okresie nastąpiła j e d n a k wyraźna stabilizacja zawodów, płac i wymogów zawodowych. W y t w a r z a się też wyraźnie model zawodowy d l a w i e l u czynności, które do t e j pory można było Określić j e d y n i e j a k o zajęcia. Oznacza t o w p r o w a d z e n i e wymogów co do k w a l i f i k a c j i zawodowych i wykształ­ cenia ogólnego robotników, gradację w obrębie zawodu i system płac przypisany do stopni awansu zawodowego. Kurczą się też możliwości znalezienia pracy n i e wymagającej k w a l i f i k a c j i . T a k więc w ocenie zawodu ponownie z siłą pojawiają się następujące k r y t e r i a : dochód oraz stabilizacja w połączeniu z k w a l i f i k a c j a m i z a w o d o w y m i , Po raz pierwszy w h i s t o r i i zajęć pozarolniczych ludności w s i p o j a w i a się p o ­ jęcie awansu zawodowego, rozumianego n i e j a k o rodzaj „szczęścia" czy niezwykłej k a r i e r y , lecz j a k o etap drogi zawodowej. Pojęcie ciągłości w zawodzie n i e jest dziś rozumiane j a k o stałe powtarzanie określonych czynności, „trzymanie się r o b o t y " , lecz stopniowe przechodzenie o d c z y n ­ ności p r o s t y c h do bardziej s k o m p l i k o w a n y c h i hierarchicznie wyższych. Bardzo często n a p y t a n i e o zawód i n f o r m a t o r z y spontanicznie podają również stanowisko w zawodzie i wypowiadają się o perspektywach awansu. Jeśli jeszcze r a z powrócimy d o wyróżnionych przez nas znaczeń zajęć pozarolniczych, t o 'powiedzieć m u s i m y , iż w t o k u r o z w o j u historycznego stają się one coraz bardziej głównym źródłem u t r z y m a n i a l u b źródłem równorzędnym gospodarstwu rolnemu. Praca poizarolnicza n i e jest już dzisiaj środkiem do n a b y c i a ziemi. Obserwuje się natomiast usługową rolę zajęć pozarolniczych wobec gospodarstwa rolnego j a k o sposobu jego doinwestowania. Z j a w i s k o t o wiąże się z całym szeregiem f o r m powią­ zań i przepływów gotówki pomiędzy rolnictwem a i n n y m i dziedzinami gospodarki narodowej. Zagadnienie t o jest j e d n a k bardzo s k o m p l i k o w a n e i wymagałoby p r e c y z y j n y c h pomiarów ekonomicznych, co przekracza kompetencje mniejszej analizy. J a k się wydaje, współczesne przeobrażenia gospodarczo-społeczne badanej w s i są t y p o w e d l a przeobrażeń zachodzących w strefie p o d m i e j ­ skiej pod wpływem i n d u s t r i a l i z a c j i , którym to pojęciem posługujemy 20 20 dla Procesy na zresztą w s z y s t k i c h terenów Probleme w te są o podobnej d e r Entwicklungsplanung I I I Międzynarodowym St. Wolfgang k o w s k a charakterystyczne nie tylko dla terenu Polski, ale we Kongresie wrześniu i A. S u d l i t z we strukturze agrarnej. in Verdichtungszonen Europejskiego 1982 r. Omówienie „Wsi Współczesnej", Por. np. G . — referat Towarzystwa tego K o n g r e s u Isbary, wygłoszony Socjologii dają D. 1963, n r 5, s. 130—142. Wsi Mar­ , �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 99 się w szerokim r o z u m i e n i u . Industrializacja jest w p r a w d z i e zjawiskiem ekonomicznym, ale zespół t y c h zjawisk, określany t y m pojęciem, p o ­ wołuje z k o l e i do życia określone s k u t k i społeczno-kulrurowe. Te zaś z k o l e i oddziaływają n a ekonomikę. W t e n sposób zamyka się krąg współzależności. W rozważaniach o wpływie i n d u s t r i a l i z a c j i n a badaną wieś należy w celach analizy wyodrębnić d w a n u r t y tego procesu: 1) bezpośredni w p ł y w miasta K r a k o w a i Nowej H u t y ; 2) w p ł y w p o ­ średni, związany z ogólnospołecznym procesem i n d u s t r i a l i z a c j i . G d y pierwszy z n i c h przejawiał się bezpośrednio przede w s z y s t k i m w dzie­ dzinie gospodarczej, t j . w przemianach źródeł dochodu ludności, t o d r u g i poprzez środki masowej i n f o r m a c j i rozpowszechniał pewien s y ­ stem wartości, n o w e aspiracje i dążenia. Z k o l e i przyjęcie tego systemu wartości określało w znacznej mierze uczestnictwo miejscowej ludności w n o w y c h szansach ekonomicznych, wpływało na d o k o n y w a n e w sferze gospodarczej w y b o r y . W y d a j e się bowiem, że ogólnospołeczny proces i n d u s t r i a l i z a c j i niesie ze sobą p e w i e n system wartości genetycznie miejskich, i t o charakterystycznych dla nowoczesnego społeczeństwa miejskiego, a więc społeczeństwa miejsko-undustrialnego. Wartości t e akceptowane i przejmowane przez ludność w s i wymagają w t o k u p r a k ­ tycznej realizacji odpowiedniego przystosowania do warunków w i e j s k i c h , co częstokroć łączy się z powstawaniem o s t r y c h sprzeczności pomiędzy o b i e k t y w n y m i w a r u n k a m i życia a modelem, do< którego się aspiruje. Sprzeczności t e są zresztą siłą motoryczną w i e l u ważnych przeobrażeń życia zbiorowego w s i , życia r o d z i n y w i e j s k i e j i j e d n o s t k i . A n a l i z a treści t y c h aspiracji wydaje się ważna, gdyż dopiero w t y m świetle zrozumie­ m y zarówno postawę wobec ziemi, j a k i ocenę zawodów pozarolniczych oraz m o t y w y podejmowania t a k i c h a n i e i n n y c h zajęć pozarolniczych, a więc ważki fragment obszernego zagadnienia czynników sprawczych przeobrażeń s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Jako najważniejsze w świetle zebranego materiału należy uznać: 1) aspiracje związane z gospodarstwem d o m o w y m , t j . d o m e m m i e s z k a l n y m , o d p o w i e d n i m wyposażeniem wnętrza mieszkalnego, i co jest niezmiernie ważne — s t y l e m życia domowego, t j . r y t m i c z n y m gospodarstwem d o m o w y m , niezależnym od c y k l u rocznego w gospodarstwie r o l n y m ; 2) aspiracje emancypacyjne jednostki, t o jest aspiracje w k i e r u n k u posiadania zawodu zgodnego z zamiłowaniem i osob­ n i c z y m i możliwościami, aspiracje w k i e r u n k u p r a w a do własnego s t y l u życia, rozwoju jednostkowych możliwości i t p . , prawo do normowanego czasu pracy i odpoczynku, dążenie do ostrego rozgraniczenia czasu pracy o d czasu r e k r e a c j i („czas w o l n y jako wartość społeczna"); 3) aspiracje związane ze środowiskiem, w którym się mieszka, a więc pewne w y m o g i c y w i l i z a c y j n e : k o m u n i k a c j a , e l e k t r y f i k a c j a , kanalizacja, postać osadnic­ t w a , pewne i n s t y t u c j e społeczne i k u l t u r a l n e ; 4) aspiracje w k i e r u n k u �100 DANUTA MARKOWSKA nowego m o d e l u życia rodzinnego, opartego na p a r t n e r s t w i e pomiędzy małżonkami i z r o z u m i e n i u (a nie subordynacji) pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi, t a k a postać życia rodzinnego, która zaspokajałaby nie t y l k o zbiorowe potrzeby jego członków, ale także była w stanie odpowiedzieć na potrzeby bardzo i n d y w i d u a l n e . T a k i m n i e j więcej m o d e l p r o p a g o w a n y jest współcześnie przez prasę popularną i inne środki masowej i n f o r ­ m a c j i . Jest o n wyraźnie, genetycznie rzecz biorąc, m i e j s k i i także w w i e ­ l u środowiskach m i e j s k i c h nie' jest r e a l i z o w a n y w pełni, lecz s t a n o w i a t r a k c y j n y model, do którego się aspiruje. Spróbujmy z k o l e i odpowiedzieć, w j a k i sposób ludność badanej w s i usiłuje realizować t e n model. Dodamy od razu, iż w sferze obserwowa­ nych zachowań najsilniej i najpowszechniej przejawiają się aspiracje zwią­ zane z poziomem gospodarstwa domowego. Częstokroć zresztą zostają one spłycone i służą nie t y l e wygodzie rodziny, ile są manifestacją p r e s t i ­ żową n a zewnątrz. Realizacja nowoczesnego gospodarstwa domowego wymaga zarówno p e w n y c h podstawowych urządzeń cywilizacyjnych w środowisku, j a k i d y ­ sponowania przez rodzinę określoną gotówką, pozwalającą na m o d e r n i ­ zację wyposażenia d o m u mieszkalnego i odpowiednią jego rytmikę w cią­ gu r o k u . Badana wieś jest w pełni zelektryfikowana, a co za t y m idzie, całkowicie prawie zradiofonizowana. Powszechnie nabywa się też ostat­ nio np. p r a l k i elektryczne i prodiże. Także dogodne połączenia k o m u n i ­ kacyjne wiążą ją w sposób łatwy z m i a s t e m . Około 50 % domów m u r o w a ­ n y c h powstałych po w o j n i e wskazuje na dużą prężność w zakresie b u d o w ­ nictwa mieszkaniowego. A l e realizacja nowoczesnego gospodarstwa domo­ wego — j a k już powiedziano — wymaga dysponowania gotówką. T r a d y ­ cyjne gospodarstwo chłopskie, nietowarowe, słabo zorientowane r y n k o w o nie pozwala na dokonanie pełnej modernizacji gospodarstwa domowego. Toteż model nowoczesnego gospodarstwa domowego działa motorycznie w d w u k i e r u n k a c h : bądź t o skłania do przestawienia gospodarki r o l n e j na t o r y bardziej specjalizacyjne, dochodowe, bądź też do podjęcia pracy poza­ r o l n i c z e j , dostarczającej pożądanej gotówki. W p r z y p a d k u badanej w s i , gdzie rozmiary gospodarstw są małe, d o m i n u j e podejmowanie pracy poza­ rolniczej, niemniej jednak nawet w gospodarstwach chłopów-robotników obserwuje się tendencje do specjalizacji w gospodarstwie r o l n y m . Droga podjęcia zajęć pozarolniczych jest spowodowana nie t y l k o małymi rozmia­ r a m i gospodarstw, ale także bliskością K r a k o w a i Nowej H u t y i łatwością znalezienia w nich pracy. Wśród nielicznej dziś w e w s i g r u p y „czystych rolników", t j . r o d z i n utrzymujących się wyłącznie z u p r a w y z i e m i , prze­ ważają dziś gospodarstwa specjalizacyjne. D w a spośród nich to już n a w e t nie gospodarstwa rolne, lecz czysto ogrodnicze. Przejmując „nowoczesne" �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 101 i m i e j s k i e aspiracje życiowe ludność w s i zaadaptować je m u s i do w a r u n ­ ków swego środowiska. Dodajmy nadto, iż nie przyjmuje ona t y c h wzorów bezkrytycznie, gdyż od dawna obserwuje życie miejskie. I t a k np. — rzecz charakterystyczna — młodzież badanej w s i nie dąży do zdobycia zawodów i n t e l i g e n c k i c h z wyższym czy n a w e t średnim wykształceniem, lecz n a j ­ częściej pragnie podjąć od r a z u jakąś pracę zarobkową i dopiero w za­ kładzie pracy korzystać z możliwości dokształcania się i podnoszenia k w a l i f i k a c j i . Wartość z i e m i przedewaluowała się w p r a w d z i e jako jedyne pewne źródło u t r z y m a n i a r o d z i n y , lecz zachowała i n n y aspekt wartości, a m i a n o w i c i e stała się wartością instrumentalną, mającą zaspokajać zbio­ r o w e i i n d y w i d u a l n e potrzeby członków r o d z i n y . Z ziemi „wygospodaro­ w u j e " się strój, m o t o c y k l , meble i t p . — Ziemia, gospodarstwo oceniane są na t y l e p o z y t y w n i e , na ile sprzyjają realizacji pożądanego m o d e l u ży­ cia. A oto charakterystyczna wypowiedź i n f o r m a t o r k i , która uzyskała ziemię dzięki r e f o r m i e r o l n e j : „Downi ludzie na ziemi siedzieli, t e r o z k i w d o m u , w pokojach chcą mieskać. Jo z i e m i jesce nie dziełem między dzieci. T r z y m o m y sie jesce k u p y , bo d o m z t y z i e m i c h c i e l i m y w y b u d o ­ wać, a teroz jesce co do d o m u trza kupić" . 21 W wypowiedziach informatorów za najbardziej idealną sytuację uważa się, gdy ktoś z rodziny pracuje w mieście i tą drogą dostarcza gotówki, a ziemia jest bądź d o d a t k o w y m źródłem dochodu pieniężnego, bądź speł­ nia rolę żywiciela rodziny, a więc jest rodzajem rozszerzonego gospodar­ stwa domowego. W obu przypadkach chodzi o możliwość dysponowania gotówką dla podniesienia poziomu życiowego r o d z i n y . Jesteśmy t u u źró­ deł czynników stabilizacji w a r s t w y chłopów-robotników. A l e sytuacja chłopa-robotnika pozwala w p r a w d z i e na realizację wyższego poziomu konsumpcyjnego niż n p . w rodzinach robotniczych, nie posiadających ziemi, lecz jednocześnie absorbuje siły zespołu rodzinnego i pozostaje w k o n f l i k c i e z i n n y m ważnym elementem „nowoczesnego" w z o r u ży­ cia — potrzebą czasu wolnego. Znacznie silniej przejawiają się aspiracje co do czasu wolnego u młodzieży obojga płci nie będącej jeszcze w związkach małżeńskich. Jest jednakże sprawą charakterystyczną, że n a w e t ta młodzież, która w okresie poprzedzającym małżeństwo k o r z y ­ stała z czasu wolnego i spędzała go w sposób „miejski" l u b zbliżony do „miejskiego" (kino, operetka, wycieczki), w momencie zawarcia związ­ k u małżeńskiego p r z e j m u j e f o r m y t r a d y c y j n e : odwiedzanie k r e w n y c h 2 2 21 Informátorka P. J . , l a t 57, w y w i a d n r 1, 1960 r. N a t e m a t c z a s u rwolnego mieszkańców w s i przeprowadziła b a d a n i a K r y s t y n a Ł a p i ń s k a , kańców wsi, P o l s k a A k a d e m i a N a u k , Oddział w siedzeń K o m i s j i " , lipiec—grudzień 1962, K r a k ó w 2 2 p o d m i e j s k i e j i młodzieży tej w s i Problem czasu wolnego miesz­ K r a k o w i e , „Sprawozdanie z P o ­ 1963. �102 DANUTA MARKOWSKA i znajomych, w y s i a d y w a n i e przed domem i t p . Łatwe p r z e j m o w a n i e wzorów m i e j s k i c h przez młodzież w zakresie f o r m spędzania czasu wolnego należy więc uznać za element k u l t u r o w y c h a r a k t e r y s t y c z n y dla p e w n y c h g r u p w i e k u i n i e można oczekiwać, iż u t r w a l i się o n w t a k i e j postaci w k u l t u r z e . D o t y c z y to zwłaszcza kobiet, które z m o m e n t e m zawarcia małżeństwa są w w a r u n k a c h d o m i n a n t y r o d z i n chłopów-ro­ botników przywiązane do działki ziemi i d o m u i przeciążone pracą. Charakterystycznemu i szkodliwemu społecznie wypaczeniu uległ wzór emancypacji osobistej jednostki. Załamaniu uległ d a w n y autorytet rodzi­ cielski. K o n t r o l a i sankcja społeczna w s i nie reprezentuje dziś już żadnej prawie siły realnej, zdolnej kierować postępowaniem jednostki. Młodzież męska, dysponująca gotówką i nie uznająca żadnych prawie miejscowych autorytetów, zachowuje się samowolnie. Spożycie alkoholu jest zastrasza­ jące. Częste są również p r z y p a d k i korzystania przez młodzież z dochodów gospodarstwa bez świadczeń z i c h strony na rzecz gospodarstwa czy r o ­ dziny. Jest t o t y p o w y przykład w a d l i w e j adaptacji wzorów miejskich, za które cenę obyczajówo-społeczną płaci wieś. Powróćmy jednak do społeczności lokalnej. Jak w t y c h w a r u n k a c h kształtują się f o r m y współżycia ludności wsi? K o n t a k t y ekonomiczne mają dziś charakter prawie wyłącznie rzeczowy. Wszelkie postacie n a j m u opła­ cane są gotówką, a o d r o b k i przeliczane „na dniówkę". Poza t y m i f o r m a m i współpracy ekonomicznej, jakie występowały we w s i w okresie między­ w o j e n n y m , pojawia się nowa zinstytucjonizowana postać współdziałania, oparta na kółkach rolniczych. Jest t o jakaś forma docelowej integracji spo­ łeczności wioskowej. Jednakże ogólnie rzecz biorąc wieś przedstawia dziś obraz zindywidualizowanych rodzin, kontaktujących się szeroko ze środo­ w i s k i e m m i e j s k i m , i t a k n p . w obrzędach .rodzinnych i różnego rodzaju uroczystościach udział gości z miasta sięga częstokroć 60% ogółu za­ proszonych. Upadek d a w n y c h więzów l o k a l n y c h i dezintegracja społecz­ ności w i o s k o w e j nie łączy się jednak z negatywną ocerią własnego śro­ dowiska. Bliskość K r a k o w a powoduje, że mieszkańcy uważają swą wieś za rodzaj przedmieścia i mówią o t y m jako o p e r s p e k t y w i e najbliższej przyszłości. U t w i e r d z a i c h w t y m p r z e k o n a n i u fakt, iż ostatnio zdarzają się p r z y p a d k i nabywania w e w s i parcel b u d o w l a n y c h przez ludność m i a ­ sta K r a k o w a . Także w ocenie mieszkańców w s i sąsiednich, dalej położo­ n y c h od K r a k o w a , „wżenienie się do M o d l n i c y " czy k u p i e n i e parceli b u d o w l a n e j w M o d l n i c y oceniane jest jako awans społeczny. Przypatrzmy się z kolei, j a k i c h rozróżnień używa się współcześnie na określenie czynności zawodowych. Otóż najbardziej uderzającym z j a w i ­ skiem jest powszechne prawie posługiwanie się oficjalną terminologią. N a �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 103 p y t a n i e o rodzaj pracy zarobkowej odpowiada się najczęściej wyczerpu­ jąco, z podaniem zawodu, specjalizacji w obrębie zawodu i stanowiska w zawodzie. W użyciu jest również pojęcie ogólne „robotnik", w t a k i m znaczeniu, w j a k i m posługuje się n i m prasa i radio. Natomiast t e r m i n „chłop-robotnik", znany w e w s i , używany jest z l e k k i m zabarwieniem humorystycznym. W bardzo interesujące zagadnienie wprowadza nas analiza pojęciowa t e r m i n u „rolnik". Otóż informatorzy r o l n i c y ostro sprzeciwiali się użyciu na i c h określenie t e r m i n u „chłop", uważając, iż b r z m i on zarówno pejo­ r a t y w n i e , j a k i nie odpowiada rzeczywistości. „Chłop to jakaś ciemna m a ­ sa, a j a jestem r o l n i k , tak samo j a k mój sąsiad ślusarz, bo on przy ślu­ sarce pracuje, a j a p r z y r o l i " — mówi jeden z informatorów . Wszyscy wyspecjalizowani r o l n i c y podają jako swój zawód: „ogrodnik", „hodow­ ca" i t p . Tę próbę znalezienia nowego samookreślenia sytuacji r o l n i k a uznać należy za bardzo symptomatyczną. Niewątpliwie po to, b y czynności r o l n i ­ ka stały się „zawodem" w nowoczesnym r o z u m i e n i u tego pojęcia, potrzeb­ ne jest spełnienie k i l k u o b i e k t y w n y c h warunków, a m i a n o w i c i e p r o d u k t pracy r o l n i k a nie może być przeznaczony w przeważającej swej części na bezpośrednią konsumpcję, lecz m u s i być pracą na rzecz społeczeństwa, a więc m u s i być t o w a r e m p r o d u k o w a n y m na r y n e k , i dalej d o w y k o n y ­ wania tej czynności musi być w y m a g a n y określony społecznie poziom k w a l i f i k a c j i zawodowych. Toteż m u s i m y powiedzieć, że praca r o l n i k a jest o b i e k t y w n i e t y m bliższa pojęciu nowoczesnego zawodu, i m bardziej jego gospodarstwo p r o d u k u j e t o w a r y , i m bardziej jest wyspecjalizowane i i m wyższe k w a l i f i k a c j e f o r m a l n e posiada dany r o l n i k . M o m e n t samookre­ ślenia u j a w n i a t u bardzo charakterystyczne s u b i e k t y w n e tendencje. W w i e l k i m uproszczeniu można b y powiedzieć, że bliskość miasta i szan­ sa r y n k o w a wpływają na wykształcenie się o b i e k t y w n y c h cech zawodu r o l n i k a , a zróżnicowana s t r u k t u r a zawodowa w s i działa jako model na samookreślenie się rolników, działa w k i e r u n k u upodobnienia i c h p r a c y do zawodu w t a k i m r o z u m i e n i u , w j a k i m mówi się o zawodach poza­ rolniczych. 23 24 UWAGI KOŃCOWE Na przestrzeni osiemdziesięciu lat następował w życiu ekonomiczno-społecznym w s i proces przejścia od izolowanej w znacznym stopniu i po­ wiązanej z miejscowym f o l w a r k i e m społeczności lokalnej d o w s i o cha- 2 3 24 Informator К. I., l a t 66, w y w i a d В . G a ł ę s к i , Chłopi i zawód n r 5, 1960 r. rolnika, W a r s z a w a 1963. �104 DANUTA MARKOWSKA rakterze podmiejskim, której życie ekonomiczne i społeczne da się w y j a ­ śnić j e d y n i e c h a r a k t e r e m j e j powiązań z miastem. S t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e przeszła swoistą ewolucję od bardzo spolaryzowanej, będą­ cej jeszcze dziedzictwem o k r e s u pańszczyźnianego, do coraz bardziej w y ­ równanej, o d wyraźnych k a t e g o r i i ekonomiczno-społecznych wyznaczo­ n y c h własnością do wyrównania się dystansu w poziomie życia na s k u t e k stabilizacji zajęć pozarolniczych. I s t o t n y m c z y n n i k i e m dzisiejszego zróżni­ cowania społecznego jest podział na l i n i i wieś — miasto, a więc różny stopień uczestnictwa w pracy pozarolniczej i k u l t u r z e m i e j s k i e j . A l e także w obrębie w s i i pracy rolniczej zaznacza się nowa linia podziału, przebie­ gająca od f o r m t r a d y c y j n y c h do nowoczesnych. Zarówno b o w i e m gospo­ darstwa „czystych" rolników, j a k i chłopów-robotników dadzą się p o klasyfikować z p u n k t u widzenia swego charakteru na tradycyjne, t j . nietowarowe i niewyspecjalizowane, j a k i na „nowoczesne", t j . specjalizu­ jące się w swej produkcji. To rozróżnienie nie jest t y l k o w y n i k i e m a n a l i ­ zy badacza, lecz stanowi w badanej zbiorowości praktycznie stosowany ze­ spół kryteriów d l a oceny r a n g i społecznej rodziny czy jednostki. Wieś stała się środowiskiem wielozawodowym, w którym poszczegól­ ne g r u p y ludności wchodzą w określone układy społeczne zarówno z po­ b l i s k i m miastem, j a k i ośrodkami odległymi. N i e t w o r z y ona już dzisiaj zintegrowanej całości, powiązanej w i e l o s t r o n n y m i więzami gospodarczy­ m i i społecznymi. K o n t a k t y towarzyskie w obrębie w s i kształtują się d o ­ b r o w o l n i e na zasadzie swobodnej selekcji. W t o k u r o z w o j u historycznego wieś przeszła ewolucję od silnie zróżnicowanej społecznie i gospodarczo, lecz jednocześnie zintegrowanej zarówno gospodarczo, j a k i społecznie, do w s i o s t r u k t u r z e znacznie bardziej „wyrównanej", ale jednocześnie zdez­ i n t e g r o w a n e j w s w y m życiu gospodarczym, a zwłaszcza społecznym. Szeroki wachlarz zawodów, występujących w obrębie w s i , wpłynął na kształtowanie się samookreślenia zawodu rolnika. W h i e r a r c h i i społecznej w s i decydujące znaczenie ma poziom gospodarstwa domowego i s t y l życia domowego uznany za „nowoczesny". Na plan dalszy schodzi natomiast kwestia, jakiego rodzaju źródło dochodu — rolnicze czy pozarolnicze — gwarantuje t e n poziom. Nieliczna grupa rolników prowadzi gospodarstwa w znacznej mierze towarowe i stylem życia domowego nie odbiega z b y t n i o od r o d z i n utrzymujących się z zajęć pozarolniczych. T a k więc wieś jest wprawdzie zróżnicowana zawodowo i społecznie, lecz czynnikiem n i w e ­ lującym jest wspólność aspiracji, zwłaszcza w gospodarstwie d o m o w y m i s t y l u życia domowego:. Rzecz jasna, mówimy t u t a j o pewniej general­ nej tendencji, gdyż rzeczywistość a k t u a l n a przedstawia pod t y m w z g l ę ­ d e m obraz znacznego jeszcze zróżnicowania. �TRADYCYJNA Danuta SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 105 Markowska LA COMMUNAUTÉ RURALE TRADITIONNELLE EN COURS DES CHANGEMENTS Résumé Nous présentons Modlnica — i c i l e s résultats district de Cracovie des r e c h e r c h e s (Krakow). faites; dans L e s recherches ont le v i l l a g e de porté la sur periodě a l i a n t de 1880 e n v i r o n jusqu'ä 1960. L e s d o c u m e n t s de base, r e c u e i l l i s s u r l e t e r r a i n p a r l ' a u t e u r , c o n s i s t e n t d a n s l ' h i s t o r i q u e r e m o n t a n t jusqu'ä l a 3 g e n e r a t i o n — des f a m i l i e s q u i h a b i t e n t a c t u e l l e m e n t l e v i l l a g e . L ' a u t e u r a puisé ä t i t r e a u x i l i a i r e d a n s l e s d o c u m e n t s d'archives. ě r a e D u r a n t ces 80 années l a v i e économique et s o c i a l e d u v i l l a g e a évolué un sens bien ä precis. A u l'exploitation agglomeration depart seigneuriale de type l a collectivité voisine, suburbain le dont isolée ä b i e n village la vie est des égards devenu économique dans est liée finalement et sociale une ne peut s ' e x p l i q u e r que p a r l a n a t u r e des r e l a t i o n s a v e c l a v i l l e . L a s t r u c t u r e des r a p p o r t s de proprietě dans tres contrastée, Les categories ä l'origine, l'agriculture heritage économiques se sont a subi de l'époque une evolution d u servage, et s o c i a l e s r e p o s a n t fondues par suite d'une elle caractéristique. s'est nivelée D'abord p e u ä peu. s u r l a proprietě, tres égalisation du niveau marquees de v i e liée ä l a s t a b i l i s a t i o n des o c c u p a t i o n s p r o f e s s i o n n e l l e s h o r s de l ' a g r i c u l t u r e . L e f a c t e u r e s s e n t i e l de différenciation sociale consiste a c t u e l l e m e n t d a n s l a d i s t i n c t i o n e n t r e l e v i l l a g e et l a v i l l e , c'est-ä-dire d a n s l e degré de p a r t i c i p a t i o n ä J a c u l t u r e et a u x activités u r b a i n e s . D e p l u s d a n s l e c a d r e méme d u v i l l a g e et d u t r a v a i l a g r i c o l e nous v o y o n s se d e s s i n e r u n e l i g n e de p a r t a g e séparant l e s f o r m e s des formes modernes. des paysans-ouvriers peuvent c'est-ä-dire moderne, traditionnelles L e s e x p l o i t a t i o n s des p a y s a n s « p u r s » a u s s i b i e n q u e c e l l e étre classées e n e x p l o i t a t i o n s de t y p e t r a d i t i o n n e l , basées s u r u n e économie de s u b s i s t a n c e , et e n e x p l o i t a t i o n s c'est-ä-dire spécialisées dans leur production. Cette de t y p e classification ne r e s u l t e pas s e u l e m e n t de l ' a n a l y s e d u c h e r c h e u r , m a i s e l l e refléte u n e n s e m b l e de criteres familie Le Les utilises dans ou la societě étudiée pour évaluer le rang social d'une d'un individu. village groupes est devenu u n milieu dans lequel s'inserent diverses p a r t i c u l i e r s se t r o u v e n t d e t e r m i n e s p a r des r a p p o r t s professions. sociaux precis q u i l e s r e l i e n t t a n t ä l a v i l l e v o i s i n e qu'ä des c e n t r e s u r b a i n s éloignés. L a c o l l e c ­ tivité v i l l a g e o i s e des liaisons ä l'intérieur ne f o r m e p l u s a u j o u r d ' h u i économiques et s o c i a l e s d u v i l l a g e se c o n s t i t u e n t s e l o n l e s affinités de 1'évolution h i s t o r i q u e l e v i l l a g e aux structures sociales temps d'une g r a n d e sont de l a v i e économique Le nivelées, a subi et économiques mais oů en т ё т е la temps différenciées, a u n stade i l s'est mais profession la vie quand social Ensemble en тёте oů l e s s t r u c t u r e s desintegré d'agriculteur. dans Dans le village la sous a influé hierarchie le rapport i l est qualifié de «moderne». L e probléme sur la notion sociale u n role décisif est joué p a r l a qualité de l ' i n s t a l l a t i o n d o m e s t i q u e de d'ordre électives. D a n s l e c a d r e et s u r t o u t s o c i a l e . l a r g e éventail des m e t i e r s exercés de coherent m a i n t e n u p a r u n e double t r a n s f o r m a t i o n . nettement c o h e s i o n i n t e r n e , i l est passe se тёте u n ensemble multilaterales. L e s relations du village et p a r l e s t y l e de l a source des �DANUTA 106 revenus — agriculture ou autres MARKOWSKA —• a s s u r a n t ce g e n r e p l a n . U n groupe a s s e z r e s t r e i n t de c u l t i v a t e u r s possede port et p a r l e s t y l e revenus non professionnel de agricoles. l a v i e ne s'éloigne Ainsi le village est et s o c i a l , m a i s l e s a s p i r a t i o n s l'aménagement ďuniformisation. genérale, de de l a m a i s o n I I est e v i d e n t p a s trop deja de v i e passe des f a m i l i e s différencié communes, du surtoüt d a n s c a r l a réalité offre e n c o r e présentons ä cet égard ici seulement une grande second de vivant point et d u s t y l e de l a v i e , représentent q u e nous au des e x p l o i t a t i o n s le un de rap­ des vue domaine facteur une tendance diversité. �