https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66caa0649a7d277ed2f08e917106b64c.pdf 70542c51aaa7cd024fb02d46d2b2b861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1783 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.287-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, D36 I~ l\1ElVIORIAlVI .\NTONI JANISZEWSKI (1909 - 1985) Dnia 20 października 1985 roku zmarł Antoni Janiszewski (ur. 28 X 19(}9 "~O Poznaniu), były długoletni dyrektor Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia Lc" S:. Moniuszki w Zbąszyniu, postać bardzo znacząca w wielkopolskim szkolni-cb:,~ m'tystycznym, członek PTL. Do ostatniej chwili źycie S\~ie poświęcał wypełnialc.'J ::xoistego posłannictwa - pr-zybliżaniu muzyki jak największej liczbie ludzi, z',vl],:.zcza dzieci i młodzieży. Czynił to na tych odcinkach, które uważał za najbardz:t'j p:Jtrzebujące Jego pracy; tam też oddawał się jej bez reszty. Jakie motywy poza członkowstwem PTL podyktowały zamieszcze',Lc tog:) wspomnienia właśnie w "Ludzie"? Odpowiadając na tv pytanie nie sposób nie cofnąć się tu do początków J'~:;') ,',\"iązków ze Zbąszyniem, miastem, któremu pow/itał wierny przez wiele lat, ZlŻ. (:,1 koilca swego pracowitego życia, Przed II wojną światową Antoni Janiszewski pracował w Zbąszynku jć",-,::o kapelmistrz orkiestry kolejowej; po wojnie powrócił tan), zakładając dom kul~'llY i nową, działającą przy nim orkiestrę kolejową. Stąd przenosi się nieba ,,:em ) p;Jbliskiego Zbąszynia, gdzie organizuje Społeczne Ognisko Muzyczne, przemiano'.'!Je wkrótce na P'ailstwową Szkolę Muzyczną im, St, Moniuszki. Zarówno Zbąsz:;.:ek, jak i Zbąszyil leżą prawie w centrum szczególnegD subregionu etnograficzL> g:J - pogranicza PołudniDwo-Zac'hDdniej Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. Sub: 'glon ten charakteryzuje się występowaniem na jego terenie niezwykle cenn.F" cdmian naszego instrumentarium ludowego: kozła białego C.vcselnego), kozIa czan',> g,,) (ślubnego, zwanego też dudkami doślubnymi), siclszenek, czy też unikalny:', ;'-strunowych mazanek, Ar,toni Janiszewski nie pozostał obojętny wobec tych charakterystycznych ,i"Ulnentów i muzyki, która za ich spl"awą rozbrzlniewała, dokonując rzeczy dzlśokreślanej jako e",:enement w skali całego kraju. W zorganizovvanym przez siebie ognisku muzycznym (późniejszej szkole n zyeznej) tWDrzy jedyną w Polsce klasę instrumentów ludowych, zatrudniając w n.ej j,:ko nauczyciela znanego i cenionego koźlarm, skrzypka i budowniczego kozłów'Tomasza Słiw£; z pobliskiej Chrośnicy. Wymagało to pokonania niewątpliwych ['.er forn:aInych (Sliwa był chłopem, bez żadnego wykształcenia, także muzycZl 1'0), jednak dału 'IV efekcie wymarz.one wprost warunki dla nauki gry na wspo:.:nianych instrumentach. Sliwa uczyl bowiem, przekazując repertuar i manierę w';f;onawczą met{)dą tradycyjną - pamięciową, posługując się przy tym niezwy~::', ;;achowav,:czą gwarą. Wydaje się, że powołanie wsp,Jmnianej kl,asy instrumenh;': Ldowych, w dużej mierze pomogło instrUl-:1entom i muzyce koźlan:kiej dotrvvać::J s'i.\nu, w jakim prezentują się obecnie, Po śmierci Sliwy nauczaniem zajęli kgo wycho\vankowie. zaś klasć: instrumentów łudo\vych j"tnieje \v zbąszyńsk: ,j szkole po dzieI1 dzisiejszy. ',,3- �388 IN MEMORIAM ,Wspomniane folkloru, 'Po pierwsze - :c,vanie podjęte dały w w instrumentów pamięci czasie Janiszew,.;kicgo na rzecz ochl';'- płaszczyznach. ludowych młodych istnienie ludzi poZ\\,d"ło (uczniami świadomej na klasy p,,,,- byly przynależn(),~ci do clziE:~; kCJnkrct- go regionu, 'P{l drugie - i poza ,.{Że postępowała regi'onem pud kierunkiem '2WW:; grywali 'eC Po trzecie klasy 'j'.',' \łych .- na :Po je:.i przestrzeni Pasj::{ _. w dziedzinie pozc1szkolnym ujGte z inicjaty\\'y VI Zb<js.cyniu, td podlęcznik terenie do w (uczniów ,-,kolic). Większość pTZebywania) to ,,'ielkim w talencie ,Wydaje się, Postawę 'dora .nnalnej, sienia Jego ;Jotem True kontakt Cz.;;sto doradzał '10 piJ::'>- - nic do taką r-"wiedzieć długiego nie ich czy inną dokładnie, ile czy W:i':y.;tkich przeżyt, UCZ'2:'L'1 r"cz'2j pr(JwildLow~ p,'Zez tutaj tl'zŁ'ba społeczne :'Ó\\'~1~(;'~ juko nie Jego tej w wychowawcy kontakty ograniczały ucznia, jego do postGpami Jr;'?:J i sieć zazwyczaj ognisk zdrJ .. koni,:czności z ..>' w,uunk,-,,,ci bardziej (J d:r- płaszczyz:- co rodziców dzie'~i j<lko stworzył Zb,jszynia .siG to - siG do Zb<-jszyniu, z nich łączylo i kulturalne wątpliwo~ci. precedensu. się po opuszczerju umieszczaj<jc szkołę Lwó',>;;--::a ognisk, pr~,'- koniccznośc·ą wyszuki'wał). k{lńczył dalej, kiE:".·- zc'społó-..v, przekonywania {ln sam '),,;0 do (czy były \\-Tspon1nicć muzycznej muzycznej; z uczniami jakimi nigdy następnie Jcdnak Pniew, do tych ,- kulturG''.' skali. trafi do:c;d kwestionu;"c~ Zbclszynia, Janiszewskiego bez t\\·l)rz.~~·~:e sp:'o'Nadz "obcych przeby\vaniu tych b,yło instrw;;cntach uczestoikami każdego szkoly prow<ldzil ze wspomniane za rzecz którą clutO.- zwlaszc::~ nieznanych krytyczne, tych i nic a także niż na dźwięków na ,-,szałarna.ji"; sytuacją szkoly stancji, Jego pomocny muzycznej kilku celowych, z uczniami, bez r-,,'1uzykÓ'/\T ludowych, głosy trafiłaby twórcy ścielgając k'J2poprLz nSzałan1aja~11l", i średnich być Antoniego dYl-ektor (ezęsto na zespoły się także do ,grupach trzeb8 terenie, dziecka L' mieszkania w szk'j,- muzyki Jani;:;zt'\vski,;go umo\vnie muzykGwaniu, typu muzycznej w możność bardziej, uznać I~h uczniów U{~~·~ lnuzyczncj StD\varzy:szcnia graj<jcych praktyki nie a wiele dzialalność Jako .. ;zycznych L> 2znej, zapewne wychowawcze, Interesował i,ticv,ymi, ·.G do przecież i dudach, kr<j,g graj;]cych efekty i -- koźle sprawie wychowawczym także szkoly tej wspólnym tego że ICy S<j bezspornc .J11odz,ieży znajqcych \vyLV . :zn:c lnstytucjonalm', muzyków dziewcząt o,graniczcnej rnieli ramy .l\.nloniego z pod"tawowyc'J Janiszev,,'skiego ,'t~'nieg{) życia amatorsk,iej o z nich we na nazwanych do szkół mimo gry lat rozszerzyła udział czynnych :-:]oż'mych dodatku , osób daje k,,;:- adeptó\v sztuki koźlaL;kiej. przez siC; w i ~lieustępliwość ,.j,,' osób go i popularyzo'.vania VI Janisze\vskiC'go nauki kilkuY·i.astu wprowadzania .. :lZycznych, krqg \v ~\\TiadorI1o~~ci ochror;y .t\ntolljego Odzywaly .,trurcentów, ,"ja się t'l rozbrzmiewały zost<lły skupi2jącego instrunlcntach, z N!RD, - sadność występ,;- w Wi\rszawie; ograniczyć: muzyczne instru:nentću.', ludowych), poszerzyl m'O'żna Instrumenty cechy ~\"le :)~)lu (l<l'CZCj zesp8łów) dl nie i koźlarzy, centralnych instrumentów wydatnie ludo'Nych. rcpertu<lru cOlocznieekipy doy,ynkach klasy lat aziałar;ja gruncie {)statn:ch tyrn na i byn<J.jnlnicj p;JSz.eTZ~lniLl repertuaru "L:;: Śliwy On szkoły. ~T()rzcn:e -·,d"'.':ych popularyzacja organizował uczniowie utr\'val(:l.j~I,c czwarte ni; ",',t też instrumentów uczniów skiej in. TOLoasza tam :_,na o/::rągło-'J, szeroka (m, i instrulnenty ~zyk~' y Antoniego w kilku w klasie folkloru przedłużało przez efekty n,lUczanie tutejszego młodzież), > działania, miejscowego w przez odpowiedniej nich szkole szkoly nL,- średni", j, wyższą. życi'orysów w t(~n sposób uksztalto.vał, ilu �389 IN :VEM0R:,~M wiej;;kich chlopcó .•v bez Jcgo p<>mocy i rady nie tl afiło'by nigdy do wy.i;szych szk:,: n~uzycznych (także uniwersyteckich katedr etn<Jgrafii), ilu nie zasiadłCJ~'y l.d puip'tarni filharmonii czy oper, ilu nie posiadłoby umiejętności gry na rzadkim instrL:r'1encie ludo'Nym, Żywo intereso',v<Jł się studi'ami i pracą swych wychowankó,';, z,a~ladając na wet osobliwe archi wum, w którym umieszczai ich fotografie, cz·' kore:ipondcncję z nimi. Dla tych, którzy mieL szczęśliwą możn<Jść ob-.'0wania z Jego szczególną osbJxośc:ą, pozostanie On w pam:ęci na zawsze, Kazimier.:' Dudzik PA:vIIĘCI :\lA'RII ŁOMNICKIEJ-BUJAKOWEJ (1901 - 19:815) Odznuczona \V 1977 r, dyplomem ho"Barv-i" im. Oskara Kolberga w uznaniu zasług dla kultury ludo'Nej, ~.Taria I3ujakowa jest niewątpliwie jednil z ostatnich "legendowych postaci zakopiul1skich", choć o legendę nie db;)]a, a i czas, w którym przyszlo Jej działać, leg<:ndom nic sprzyjał. Urodzon<.l IV 1901 r. w Kolomyi, najstarsza córka profesora 'l:niwersytetu L .•vowskiego, mlodość miała hartowną, bo utraciwszy matkę w osiemnastym roku życia została głową domu i opiekunką młodszych d ,\ióch braci oraz cnorego ojca. W latach 192;; -:W ucz<;szczaia do w:edeńskiej szkoly rzemiosł art y~:ycznych (Kunstgewcrbeschuie) specj:łliZ'..1jąc 5ię w dziedzinie haftu ; koyonkar"·,va, potem kontynuowała studia art ys:yezne we Lwowie u Kazimierza Sichul~:-{iegopodejmując równocześnie pracę nac;;:zyci(!lki rysunku i komp(lZycji w lwow<dch szkołach za wodO\vych. W 1934 r. v,'y:;zla Z,l mąż za inż. Jakuba Bujaka, ,,;;:>inistę i zdobywcę Nanda Devi w Hima;,ljach (193'9). Została więc synową profes<Jra uniwersytetów lwowskiego i krakows~icgo, historyka Franciszka Bujaka, twórcy histori,i gospodarczej Galicji i pozyty,\'istyczncgo działacza ludowego. Osiadla wraz z mężem w Warszawie, gdzie oojęła kierownictwo Pall.stwowego Liceum Odzie,żowego. Nawiązała też wsp:;ipracę, z warszuwską spółdzielnią artystyczną "Ład" (wyrosłą na tradycjach "Sztuki Stosowanej" i "Warsztaló\\' Krako\\iskieh"), której ideą przewoonią było tworzenie polskiej nowoczeslwj sztuk: użytkowej w oparciu o krajowe surowce, na zasadzie lcgiki m,ltel'ia!u, na:'zc;dzi oraz ~()n3trukcji wewnętrznej przedmiotu f.:.')[0·,Vy111 �390 IN MEMORIAM Przedwojenne osiągnięcia Marii Bujakowej to stworzenie nowoczesnego sty;'.! \\ pDIskiej kOrDnce klockowej, która przestała być synonimem luksusu i dziewię:'~"stowiecznego nowo bogactwa, eklektyzmu i secesji - a stała się integralną częsciel tkaniny, jej logicznym dalszym ciągiem i zakończeniem, rozplywającym się w p~'zemyślnych a prostych ażurach. Używane przez artystkę nici z wiejskiego lnu, bz,]'wione naturalnymi barwnikami roślinnymi przydawaly jej koronkom dyskretl1f j szlachetności, walorów dekoracyjnych i fakturowych oraz swoistej "zgrzeb]1;~'ci", która była podówczas nDwatorstwem i wspólczcsnym odczytaniem duchJ sztuki ludowej. Unikatowym dziełem Marii Bujakowej był,a ogromna haftowana opona ściennć', ..\ :-'konana według projektu artysty-malarza Mieczysła wa Szymańskiego na ś..",iato",ij wystawę paryską w J9,3!7 r. Przedstawiała króla Jana Sc'bieskiego wraz z Cc'',,~'zem w oto'czeniu orszaku rycerstwa po wiktorii wiedeńskiej. Owa transpozycja ::',;darstwa na haft była bez precedensu w polskiej sztuce XX w. i uzyskała Grani p ,'x na paryskiej wystawie. Różnorodność użytych materialów: len, jedwab, szych, .p;;ciorki - nadawała dzielu coś z atmosfery drogocennego ornatu czy sarInackicgJ O:·ientu. Druga wojna światowa zniweczyła małżeilstwo Marii Buj,lkowej: mąż jej prac.wał w Anglii w przemyśle samolotowym, a gdy w )9,405 r. zglosił swój powrót óo kraju - zginął w górach Kornwalii w okolicznościach nigdy nie wyjaśnionych. i\iaria BujakDwa wraz z dwojgiem dziecoi osiadła w Zakopanem, ściągnięta przez g:':..lpkę przyjaciół lwowian. Przybyła ze wsi, od rodziny teścia, konnym wozem, :Ylając jako majątek jedynie kożuszek i maszynę do szycia: w czterdziestym czw,;:tym roku życia zaczynała więc od zera. Podjęla natychmiast pracę w zakopiańsJ<:iej szkole koronkarskiej (zalożonej w 11::33 1'. przcz Helcnę Modrzejewskzl), cd. 19-ł'6 r. wstała jej dyrektorką, podniDsła z okupacyjnego upadku i p rzez d wadzieścia pięć lat kierownictwa doprowadziła do rozkwitu, znaczenia i presti,żu szkoły \\' regionie. Rozbudowala ją o działy tkactwa i hafciarstwa i związala mocno z życiem gospodarczym regionu, współproacując ze Spóldzielnią Samopomoc Chlopsk;" p:'zejętą Dd 1950 r. przez ZakDpiańskie Warsztaty Wzorcowe (CPLiA). Wykształcił" setki tkaczek, ha,fciarek i koronczarek stanowiących dziś kadrę stałych pracownic bądź chałupniczek ZWW, nauczycielek tkactwa i samodzielnych artystek-tJ<:aczek, a wśród nich nawet kilka cudzoziemek, zwabionyc'h znakomitą renomą szkoly zakopiańskiej, dla której wystarała się D nadanie imienia założycielki Helcny Modrzejewskiej, nawiązując dD pozytywistycznej tradycji -"nicsienia ludowi {)~wiaty i zawodu". Warto tu przypomnieć anegdotę Dpowiedzianą mi przez Maril~ Bujakową, jak góralka przyprowadziła do niej córkę prosząc: ,,!l0 dy pani ModrzC'jcvsko, przyjmicież moje dziewce do waszy śkoły.,." Kiedy IV 1959 r. dyrektorka odchodziła na emeryturę - uczenice żegnały ją wierszem (Tadeusza Staicha), z ktć':'ego cytuję charakterystyczny fragment: Dwie ino byly - pamiętacie ludzie Wielkie Dwie Panie na naskim Podholu Ta Modrzejewska, i ta, co jom tu widz'c'e' Wywianowały nas więcy jako złotem l to ostatnie nom na cale zycie Nom, i tym po nos. Teraz - i na pDtem. Nie ma w tych slo wach ani retoryki, ani sztucznego p,ltosU, Maria Jódarowała Podhale przede wszystkim jako artystka, która stworzyła Bujako\\c w Polsc~ l. �IN MEMORIAM 391 L ;j;)""l'j regionalny slyl w koronce, hafcie i tkaninie artystycZ~1ej. Od znanej w ';·.'",dziesloleciu arlyslyki-tkaczki, Eleonory Plutynskiej, odnowicielki bialoslock:ej '~.,niny ludowej przejęla my:';1 odnowienia tradycyjnego tkactwa na Podhalu. '::;" ;1',\,'anic byla prosla, 00 poza tkaninami odzieżowymi, jak plótno i sukno £010.. ' ':le _. tkal:two dek{)racyjne bylo ubożuchne i sprowadzało się do juhaskich to. ,.; z długim: frędzlami, b:alo-brunatnych derek '",'elnianych oraz chodników "artych kolorowych szmat. Ja tej skromnej i surowej tradycji Maria Bujako',va ..:·la dziesi'1lki projektów kililnów grze byczkowych i plochowych, gobelinó'" .,ywanów oraz tkanin haftowanych kolorowymi wełnami pracując w nadzorze ~:.·,;tycznym ZWW do końca życia, tj. przez trzydzieśei pięć łat. Począlki były skromne: zaczęła od współpracy z paroma góralkami, z któryc'h ". :,l!'zyna Ciulaczowa wspomina: "to byl czlowjek! jeden na tysiąc~ nie tylko f<:, " . .';iec, a!e doradca i przy jacie!" ". Zachowany tekst wspomnieniowy Marii BLi),,\·ej nadaje zasługi przede wszystkim zespoło\vi ludzi dobrej woli w spółdzielni, ') "Jb:e wspomina skromnie: "Wełna pochodziła z jarmarku w Nowym Targu, ,~:1ie pLZ(;dziona z runa owiec górskich, od białej poprzez wszystkie odcienie 'nowej, sZ<lrcj, do burej, brąz<l\vej i czarnej. Kilimy były w kolorach wełny nc;,.;nej z dod" lkami barw ciepłych, czerwieni i żólci. Projekty musiały liczyć z suro wet'm, C7l;Sto należało spożytkować resztki wełen - stąd drobne elementy ''"OWl', proste i łatwe w wykon<lniu. Tak zaezęły rodzić się kilimy uznane późza zakopi<\!'lskie, a nawet polskie". Warto zauw'ażyć, że nie ma tu ani słowa opisu kompozycji owych kilimów, ale l~enie sic: z surowcem", czyli logiką materiałową i techniczną było przecież ha:;.Cl estetyki "Ladu", na klól'ym chowalo się pan~ pokoleń artystów polskich, '.. tym samym czasie rzeźbiarz, Antoni KenaI', notował w Zakop<lnem: "Nie w '.' c'. ;yce prZ<.'dmiDtu, <l w jegD logi·cznym sensie jest jego piękno, Prawie zawsze ,;. ":;auta jest sumq nielogicznyc'h rozwiąz'ań. Logika jest szerDką skalą możliwości, .: '. I:ŻY od talentu, ale jest jedynym źródłem prawdy, czyli pojęcia dobra, Nie ~ . ,.:eje p:c;kno bez logiki, Jl!Śli zdarza się twierdzenie odwrotnie, to w wypadkach , , ;jania brzydocie 'estetycznej' powierzchni", Takie myślenie o sztuce było wspólne całej grupie artystów związanych tnva:. :o cub lużn:ej z "Ładem" i wzic:ło się z gruntownej znajomości i głębokiego prze~. l.d. ducha sztuki ludowej, w której dostrzeżono wreszcie wartości równorzędne L:. artościami sztuki "uczonej", Do owego równouprawnieni'a dochodziło powoli ·,por<lmi, bowiem program Norwid<l "podnoszenia Ludowego do Ludzko:';ci" art y::1terpretowali róźnie, w zależności od epoki i uwarunkowań społecznych, ~ic miejsce tu na analizę problemu (o którym obszernie pisalam) - wystarczy 'Krócie stwierdzić, że stosunek artystów do sztuki ludowej cd czasów działal':i Stanisława WitkicwiCZ<l w Zakopanem, a więc od lat 1890 - przeszedł przez .'.-jne fazy interpretacyjne: artyści sięgali po inspiracje ludowe "po szlachecku", " mieszczaósku" i wreszcie "po chłopsku", Maria Bujakowa należała do owej f.,z)' ostatniej, w ten sposób zaczerpn<)wszy od ludu podhalańskiego jego własne '.'.'i<lciczenia twórcze, potraJiła mu je zwrócić z nawiązką, a więc iS\{ltnie "wy,:rlOwala na leraz i na potem". Halina Kenaro:ea �392 IN MEMORIAM BIBLIOGRAFIA Mar·;a B u jak o w a, :-'1a::zynop:s wspomnie!'l z okazji XXV -lecia Z\VW. Mar:a B u jak a Vi a, Trzy zeszyty dokumentacji prac 1a6l9 -19,34 (rc;kopis). "erzy B e d n a l' a w s k:, Sport artystycznie utkany, Dysk Olimpijski 11 :l, 197: ,Józef G l' a b o w s k i, T~an;na wyrosła na Poohalu, "Przeglqd Artystyczny" nr . 1965. Józef G r a b a w s k i, \\Tielobarwny haft zakopiańsk', "Rękodzieło AriystyCZJI'; Maria Ł a m n i c k a - B u jak o wa, Koronkarstwo klockowe (Kursy korespondct cyjne Państwov.:ego Seminarium Nauczycielek Rzemiosł) nr 1. Warszawa 19:j.; 'nr l, 1976. Józef G l' a b o w s k i, :YIaria B u j Clk o wa - Kolorowe pasje, "Pocl/a/ r::c" wios!!!; law 1976. hena H u m l, Tkactwo dzieci \\.: szkole zakopiańskiej, "Projpk;" nr 2, 1954. ],ena H u m l, Ha.fty :vIarii Bujakowej, ".projekt" nr 5, 1196'6. Ire:1a H u m l, Artyści Zakopanego (wstęp do katalogu "Desy" w W-wic) 1973. Halina K e n a r o w a, Plastyka zakopi'ańska ].9():9- 1973, Kraków 1973. Halina K e n a r o wa, Trzy najstarsze szkoły zawodowe w Zakopanem (M{)nogr<! La Zakopanego 11a 400-1ec:e -- w druku). ]{,ystYrlCl K o n d r a t i u k, Współczesna polska tkanina artystyczn<l (W:3tc:p d katalogu XV Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie) 19:62. Anna M i c i ń s k a, Tkanina Haft Koronka (wstęp do katal\igu wysL\ \v, szkoly im. M{)drzejewskiej w W-wie) 1966. Irena T. S l a w i ń s k a, Malowane wełną, "Trybuna R.obotniczo" (Magazyn ?,);r'-, dzielny) Katow'ice 197± n 1&2. Wanda T e l a k o w s k a, S·ztuka hafciarska, "Arkady" ,nr 2, 193'6. Vvanna Ge n t i 1- T i p P e 11h ~1 U e r, 50 lat plastyki zakopiailskiej (wstęp do kat;,,, logu) Zakopane 1963. Danuta W l' Ó b l c w s k a, Wy\\'iad z Marią Bujakową, "Projekt" nr H-l, 198,1. (:1ajważniejsze pozycje z ponad 50 kaw]ogów wysta\',~ PAMIF:£I E:-.'IILA JlElWS'lEJEWICZA FL\DKINA Dnia 20 czerwca 1984 r. zmarł w Leningradżie Emil Jewsiejewicz Fr,adkir. starszy pracownik naukowy ;eningradz.kiego oddziału Instytutu Etnografii AN ZSRR weteran - inwalida II wojny światowej, pełen entuzjazmu badacz - paleodnogr;ti czarujący człowiek " mający w P{)lsce wielu {)ddanych przyjaciół. Emil Jewsiejewi'cz Fradkin 2 urodził się \II Moskwie 30 X 1921 1'. M!-odość spP.· dzi! w pełnej egzotyki Bucharze, skąd wyniósł zainteresowania l'tnogral'i;1 i archen· l{)gią. Ukończywszy szkołę średnią w 1'9''10r. został powołany do Armii Ri1dziecklc'.: Po wybuchu wojny z Niemcami poszedł na front jako telefonista, ;1 pn ukcńczen: '.i l Por. Redakcja, (w) "Sovetskaja Etnog,rafija", 1985, N. 2, s. 122. Do ciepłych słów Rcdak wkradia się pomyłka odnośnie miesąca Jego Smierci. 'Za pomoc w Lbieraniu danych biograficznych serdecznie dZliękujG p31liom Lubow La '.. żonie Zmarłe,go oraz Rycie Razumows.k:iej i Kirze 'Sieriebrowskiej z Instytutu Etnografii AX cji ZSRR w Leningr.dzie, �IN ME~'IOR1AM 393 k.l'·SU oficerskiego jako podpo!'uan;k został dowódcą plut0nu fizylierów. W lisLp,:dzie 1943 r. broniąc przepr;1\\'Y przez Dniepr pod Perejeslawem Chmielnick:rr, ,;.)st<l1 ci<:2ko ranny (a PO\\'st<1le !la skutek rany kompLkacje stały się po .fI l.i!,,2h bezpośrednim pc)\vodell1 Jego śmierci). Po powrocie ze szpitala polo',\'ego na fr<Jnt, a lipcu 1944 r. powtórnie ranny, p', (;:ugotrwałym leczeniu zdl'!11ob;i:zo\\'a!1Y został jako inwalida wojenny. UdeKoFl',;;my Orderrll1 Czel'\\'onej G\\'~ilzdy za udział w wyzwoleniu Kijowa, medalem za z··'yci<:stwo nad ~iemcam: i innym: odznaczeniami, \'1 latach Ul-t-ł· 19·1iJ s.ludio\\·ai !la \Vydziale Historycznym Uniwersytetu Li:. n':lg~'adzkiego, Był uczniem £\;;:adl'mika B. B. Piotrowskiego, słuchał wyklad6,': ·,,'\'bitnych ucwnyc!l jak W. \\'. St~'u\Ve, W. W. Ma\\'l'odin, W. I. Rawdonika, S v.i, OkUł'1 i in. Pracować 2<\CZ:11 jeszcze jako student, początkowo jako p;'z", wodnik, a od 1957 l', praco\\'ni).;, nauko\\'Y leningradzkiego oddziału Instytutu Eln,,· g:',lf;: AN ZSRR. Od lat stuci,'!1ckich do końca lat sześćdziesiątych uczestn:czy' 'l: wykopaliskach kierowanych p:zez B. B. Piotrowskiego na ur'lrtejskiej twierdz:,' Karmił-Błur (Tejszebaini) w -".rmen:i, oraz IV badaniach terenowych nad \~'ołg!, i >\' Ob'N, ro;;towskim. W pracy n::ukowej gab:;)L'to',\'ej opierał ;;ię na bogatych materiałach źródh·· 'A'ych zgromadzonych w l'vluzcum Antropologii i Etnografii im, Piotra AN ZSRJR. 'i: Leningradzil'. Zbiory te poz''',! 'oardzo dobrze". Podstawową tematyką jego pra" f'"ukowych ,t:ln()w:!a ;;ztuka >polccwr'l;;tw pierwotnych, Pisał prace o sztuce -(,,,",żylnego :YIck;;yku, pradziejo\\'Y:11 Chorezrnie, o zabytkach archeologi'cznych Palef::yny, starożytnych kulturach Kub~', o Czukaczach, Eskimosach, Tli!1Jgitach, o sztL'eć chit'\;;ki('j, Najwięcej j('dn~l~ czasu i pracy poświGcil początkom sztuki piCI' s:ycznej i jej najdawniejszym przejawom. Badając sla\\'ną na cały świat, zgl'O:nadzoną przez P. P. Jdimienkę, ko!c!i:cję za.bytkó,,, sztuki paleolitycznej z Kostie!1eK [ ob·.\'. \\'or<Jneski, E, Fradkin jo).;,ona! nie tylko szeregu "\''lżnyc'h odkryć, v,,.ydz:cL1jąc z nicj dzida sztuki nicz:1ane ',\'cześniej, ale i od nowa \veryfikując znane: T,T. in. odkrył zjawisko, które :uz',\'ał poliejkonizrnem, polegające na przedstawieni'] na jednym kawałku kamienia, ',\' jednej kompozycji, kJku wyobr'lżgeń głów z',',:c· rzęcych, Ch:ll'akterystycZl1c1 jego o;oobliwością jest wzajemne przechodzenie, p:'Z,,' v-:ykol'Zysty\\'aniu tych samych pi,l>zczyzn i linii, jednego obrazu w drugi, Zjawisko to ma ogólniejszy charakter. Prześledził je nie tylko w sztuce paleolitu. aj.~ ,nem 7. D. :\. Siergiejewem :akże sztuce współczes!1)Th plemion pierwot!lyci', CZUKCZÓW, E;;kimosów i Tling:!ó',\';' i \\'ykazał, że uni\':e,'salność zjawiska Z\\':ą1.Zl- 'POL L. G. Necacva, T. A. Popova, V. V. Fedorov, E. E, Fradkin, Al'cheo!ogiCzskoe S'), branija Muzeja antropoLogii i etnogra·fi.i im, Petra VcLlkogo Akademii nauk. SSSR, "SbornL Muzeja Antrnpologi i Etnografii", t. xx:rr, 1964, s, 150 - 168; E. J. Fradl<'n, Zbiol'y al'chcol'" p'czne w Muzeum ,1ni ropologii i Etnografii im. Piotra I Akademii Na1<k ZSRR w Leningra ' (joe, "Wadomo';ci Archeologezne", t. XXXV, 1970, s. 119 - 122; E. E. Fradkin, T. A. POPOV;), /.rcheoLogiceskie kollekcii [{unstkamery Muzeja antropologii i etnografii Imeni Petra [ i :ch znacenie dla razviti.ja otecestl'olnoj archeologii i etnografii, [w:] Godicnaja Nallcnaj(J Scsija Instituw Etnoomfii. AN SSSR, Kratkoe saderzane dokladov, Leningrad 1974, s. 49·51. , E, E. Fradkin, Potiejkoniccsk<lja sf,;ulptura iz verchna pa!eoliticeskOj stojanki Kostenk,1. "SO\'etskaja Etnografija", 1969, N. l, s. 135 - 142; tegat, Osobyj vid iskusstvlI perVabylnog9 ce!oveka, "Veslnik Akademii Nauk SSSSR", 1969, nr lO, s. 53 - 58. 'Por. D, A, Scrgeev. E. E, Fradkin. Poliejkonija na severo-vostoke Cukotki, (w:) Krallwe mderzanie dokladov godicnoj sessli Instltata Etnografii AN SSSR 1970, Leningrad 1971, s. 115- 116; ciż, ZoomorJ'Ilye, alltropomorf"yc po!tckoniceskie kompoztcii na ..1<rytatych premecach" drelinego Bertngmor'ja, [w:l Novejsir otkryttja sovetskleh archclogov, lezisy dokladov konfereneit, Kiev 19''5, c. 1, s. 29. �394 IN l\LEMOłUA:ll jesl ze strukturą pierwotrwgo wieloznaczlll'go myslenia. Zjawisko po1:ejk()]1izn:') f.:-,że slużyć do badan ideologii spoleczeń przedkb:,o\\·ych. Drugim ważnym osi4gnięciem studiów nad materialami z Kost:l'llek było l"~L yc'e wyob,'aże1'l twarzy ludzkich, których zn;uny tylko kilka. Hl')WnOCZL'~!1::'; F'"dkin wykazal bl<;<iność określeiI całego szeregu \\'ylworów plastycznych. ll'.\',~ż:J.,,)ich za wyobrażenia części ciala kobiecego, a które wg niego Sil przl'lisl;\',viell:-';,'!) zwierząt. Zmi81ld ilościowa wyobrażeó żcnskich i zwierz'lt jest w;lżnym a,'g",;',',ćntem dla zmiany poglądów na temat islnic'nia matriarchatu. Fr,1dkin równi(·.~, :> .•. ·zależnie od prof. A. Lewi-G{JUrhana, zwrócil uwagę na korelacjc IV rozrnie:'zl~'.niu zabylków sztuki ruchomej w sanktuarium. wL!żonYIll w wielkiej buOO·,\·i.i ,L:,;olitycznej' w Kostienkaeh, Uzyskane wyniki st,lnowiły pcdsl;\wf.; jego liysl'rL:,':i ~i.."·idydackiej pl. Zabytki paLeolitycznej s;:tul\i Kostiell"" 1 ". Odkryci;1 Fra:ik· ...:) ....~budzily szerokie wintercsowanie badaczy'. Ostanie lata życia poświęcił On problemo\\'i pocz;ltkó''''' szluki, )J1·/.t~d.<l<\\\·jaNc .•..:asną koncepcję na tem<lt czasu i przyczyn jej pojawiŁ'nia. Pr<lcę If.; UkOI'ICZylj"i c',:żko chory. r-<ajwa-żniejszc wyniki, poprzedzonc nlożen;,lIni metodycznymi s ukaz,"y się po śmierci Autora H. Szczególowe Ob."Ł'r\\·acje krzemiennych matcriall'.'! cj'prowadzily do wyodrębnienia niezrozumialyC'h \\'cześnicj zabytków, które zinl, .•··· )))Ttowal jako okazy miniaturowej rzeźby okresu mustierskiego a na wet ;lszl'l«ego. Wśró·d krzemiennych wyrobów, wczdnil'j określanych m. in. jako ,..<krobant'" i "retuszowane odłupki", odnalazł on osobli\\'e formy z ,.niepotrzl'bnymi lila ;c:·, funkcji występami, wnękami, zaokrągleniami. Kształty te okaz,t!y sil~ n<l~,;;')~:ast niezbędne dla uzyskania plastycznych wyobrażel1 zwierz;lt, łatwych do :~::tLL'iażenia przy ·odpowiednim obrocie wyrobu. Fradkin stwierdza, że te pierwsze w)'',~:'ażenia sztuki plastycznej związane były z przygotowyw,miem narzędzi pr'lcy. \\o'ykonując sam{) narzędzie kamienne czlowipk pracowal już jako rzeżbiarz. Pl'?Y :.'arzeniu kamiennego dzida artystycznego wykorzystywal te same m;lterialy i te ,,;:'ne nawyki pracy. Nic dziwnego więc, że pierwsze okazy sztuki powstawaly z ,dpadków surowca, wykorzystywanego do wyrobu narzędzi produkcji, w Afry(:(~ z ")azaltu, w Europie z krzcmienia - nikt nie może stwierdzić, że najdawniej:;3e ''''l'Zęlizia mogły być i drewnianymi ", PO\,,1stanie ~ztuki plastycznej ZWi;jZ,1I1Cbył·eJ ;',1 III 'E. E. B'radkin, Pamjatniki paleolitiCeskogoiskusstva Kostenok l, Avtorcfc'rat kan.di(:"~sl,oj dissertacii, ln>;titut Etnografii AN SSSR, Leningract 1975, ss. 28. ; M. in. G. F. Korobkova. Hezllltaty binokularnogo isslcdovanija mergelja i.: verc1lTlep,,:coliticcskoj swjanki Kostcnki l, "Sovetskaja Etnografija", ,1961. N. I. s. 142, 14:1. Por. też: J. Gruba, Odkrycie na pulkach magazynu, "Z otchłani wieków", R. XXXVI. 1!170. s. 200, 20~; .l. K. Kozlowski, Mury cyklopów, Wrocław 1971, s. Ill; tegoż. Arcl'~ologia Jll'I\llistoryeZll<l, c=.. l, Stm'sza epol<a kamieni.'!. Paleolit, Kraków 1972. s. 195; J. Gurba Irce.). E. E, Fradkin, poliejkoniceskaja ... ,.Archeologia Polski", t. XII, 1972. s. :!1:;; J. K. Kozlowski. S. K. Koz!fJwski, Pradzieje E'uropy od Xl -IV tysiąclecia p.l1.e., \\'arszawa 1975. s. 35. .. E. E. Fradkin. l{ voproslL o v'remcni voznikrlovenija sku[lJtury iz krenulja (v SVjLl2'l s problcmoj proizchozdenija paleoliticeskogo iskusstva), ['w:] Krutkoe soderzanie doktado/) s~s;; i,,'tituta etnografii AN SSSR, posvjścenlloj JUO-letiju so:aanija pervogo (l!<naemiCeskogo etno[if"Joantropotogiceslwgo centra. Leningra<l 1980, s. 90, n. 'Tegoż, K vOp"osu o wremeni i pricinaeh vozniknol'en<ja izobrazitelnogo tskustva, (w:) C;odil'naja naucnaja sessija Instituta EtnograFii AN SSSR. Kratkoe soderźanie dokładov 1!}83y., Leningrad i::ob"azitelnogo iskustva, ..Sovetslcaja Etnogmjtj,,", 1985, N. 1, s. 111- 127. H Najstarszy i narazie pojedynczy rysunek ol'\l'e~u n1l1stierskiego odkrył \\.' Molodow:e l. A. Czernysz (O l:r(;'men.i vo~niknovenijft ]:.alcoLitU:-eskogo i;-;-Kllsstl;a v svjnzi c issf('dovanija!ł{i 1'J-;5 g siojanki Motdo1.~a 1. [\\':] U istokov tvori.·('stl"tl. Nnvosybirsk " Por. J. Gruba (rec.), R. Gansiniec. EjJoka dr?l"c"''' ... Ardll'ołogia", l~h':.>t...,10giCi " t. vIJ jQ55, Z. 2 19,;7 1958, s. 189. 1 1 1978, s. lU - :.!:.n. t. III, 19W. [\\"1 ,.••••... �IN MEMOBIA:VI 395 .. ~ Fr<.:dkina z wykonywaniem narzędzi pracy i bezp~ś:'ednio na \\-,ązywało po.d .,~dy,]] względem da tcj działalności twórczej, natomiast \\'ytwory sztuki z po·· . '-.elu ich formalnego podobicństwa do narzędzi, na co pierwszy z\\Tacał UW<1g<-; ~ N Zamiatin 12, bardzo jest trudno wyróżnić. Fradkin \\iysU;puje jednak prz'2,':,oko hJpotezie Z,:mialina ois-tnieniu kultu kamienia. Uważa. że potrzeba sztt;:ci "",;;tycznej i,tniała u człowieka już na progu jego pov:stania i ocdzielenia się cd <a;a z·,\·:crząl. Proponujc 'więc rozszerzenie przestarzalego już pojęcia "bidogicz;·· . <::" li'iady -- trzech najważniejszych, różniących czlo\-vieka cd zwierzęcia ele:ne:,·· '.< "'-, jak różnica chodu, dłoni i mózgu, o uznanie duchowej działalności łącząCej .. sobie i z·dolnoś·ci tworzenia dzieł sztuki. Sztuka produkt duchowej p;;y.. ,cznej działalności człowicka pojawia się jako zjawisko społeczne z potrzeby ,zckazy-,\'ania emocji i uczuć, Człowieka zawsze miały charakteryzować dwa ję7.Y"i mo\\'y i sztuki, będącej podstawą duchowego porozumienia. Dla potwierdz2',; wczc;;nych j('j początków Fradkin podkreśla, że wspaniałą sztukę plastyczrq . ,incgo paleolitu musiał przecież poprzedzać długi jej rozwój w starszychoklYc·h. Tak jak w ostalni'ch dzjesi~cioleciach zmienily się poglądy na czas pojawi-E:, się człowieka, powstania trwałych domostw itp., tak należy oczeki wać zmiany " ,gl'1dów na czas pojawienia się sztuki. Drukuj'lc pracę Fradkina redakcja "Sowieckiej Etnografii" zda\'iała sobie S!Jr,,' .'i z dyskusyjnego charakteru publikacji, nie wykluczyła jŁ'dnak, że kcntynuoN,(!}i~. " go pO'ózukiwaó w ostateczności może doprowadzić do odkrycia takich wyrobó',y : ~'.łki pa!l'olitycznej, które bezspornie zostaną uznane przez większość specj,.E"'.',\-'. Redakcja podkreśla, że prace dyskusyjne szczególnie pobl'dzają myśl b<:d<i.~:•. i już tym samym przyczyniają się do dalszego roz .•••.. oju nauki u. Sam Auter '.• :, zdawał sobie sprawę, że może zostać obwiniony o zbytnią fantazję, jeśli chcd:"i <)Znaczenic P{)s2czególnych gatunków zwierząt, łecz samo odkrycie najstarszych. :,::zim' sztuki plastycznej i próba wyjaśnienia przyczyn jej powstania jest bez·· ~ecznie wielkim jego osiągnięciem. :E. Fr:ldkina jako badacza charakteryzowała nadZ\vyczajna żywotność i niesp.-:(c1Oaśmiałość myśli, mno:gość zainteresowań i umilowanie pracy bezpośrednio z·~ ;; lidłami oraz pełna niezależność od przyjętych, dogmatycznych form myślele;:'., \'):,daje się, że te cechy przyciągały do niego ludzi, zwłaszcza młodzież. Dla rodziny, przyjaciół i kolegów zawsze zostanie niezastąpionym człowic,.',)1. Cześć Jego pamięci~ Jan l~ aja 13 N. Zamjatin, Mżnjatu'rnye skulptury Archeologija", t. X. 194a. s. 86·113. Tamże, s. l~:!. S. v neolite Severo-Voscoćnoj Gurba Evropy. "SO\-E:'" �396 IN MEMORIAM DR GIZA FRANKEL (1895 - 1984) JJokt01'at z zakresu historii i literatl<ry słowiańskiej uzyskała na Uniwersytecie Wiedeńskim w roku 1922, a wlatac: 1!}2C- 28 studiowała etnografię i etno10gię na Uniwersytecie im. Jana Kazi, mierza we Lwowie pod kierunkiem pro; A. Fischera i tam pracowała jako asys· tent w latach 1928 - 39. Po 'wojnic spędzonej w Zwiqzku Radzie:ckim podjęło· pracę w Zakładzie Etnologii UMCS ': Lublinie, po czym w latach 1947 - ł95" była kustoszem w muzeum przy Zydowskim Instytucie Historycznym w Warsza wie. Po wyjeżdzie w r. 1950 do IzraeL p:'acowala do roku 1980 \V Muzeum Etnografii i Folkloru w Haifie. Na początku swej pracy naukowej dl G. Frankel interesowała się głównie zwyczajami i sztuką Zydów w Polsce i Europie Wschodniej. Już w 19 2'9 r. opublikowała w "Ludzie" artykuł Wycinank, żydowska w Polsce jako pierwsze opr"cowanie z tej dziedziny. Od tego czas~, wycinanka żydowska - zarówno w Polsce jak i w śvJiecie - .stala się głównym tematem Jej badar\ naukowych. Z tego zakresu opublikowala wiele artykułów w różnych językach (19:30, 193~5, 1964, 1967) aż do pozycji książkowej w języku hebrajskim, także w tłumaczeniu angiel;;kim, pt. The Art of Jewish P:rper-Cut 098(3). Równocześnie z tymi publikacjam: organizowała wystawy wycinanek żydowskich (np. 1955 r. w Jerozolimie, polen' -.\[ Haifie i in.). Efektem tej Jej działalności bylo odrodzenie się w lzr,lclu i \\ ś.vi ecie żydowskiej sztuki wycinankarskiej. Jako wieloletni pracownik muzealny (w Warszawie 1947 - 50, od 1956 do eme;'ytury w 1980 1'. \V Haifie, gdzie była wspólinicjatDrem i założycielem tego muzeum) zajmowała się także innymi dziedzinami kultury żydowskiej, zwłaszcza strojami, zwyczajami i obrz<;dami. Z ty,ch też dziedzin dr G. Frankel ma spory dorobek naukowy w postaci wielll artykułów, katalogów wystaw, przeglądów sytuacj' \V muzealnictwie europejskim, publikowanych w różnych cza,:l,)j c m<lch świato',\'ych i w różnych językach. Na uwagę zasługują Jej prace w j<;zyku p()hkilr., publikowane w różnych tomach "Ludu", także w "Etno;grafii Polskiej" (1,96'1). W lac lach 19'55 -1,962 opublikowała po polsku 20 artykułów w czasopismach, jak "Nowi~lY", "Nowiny Izraelsk:e", "Nowiny Poranne' czy "Nowiny-Kurier". Dotyczą onegłównie wierzeń, zwyczajów, obrzędów rodzinnyCh i dorocznych oraz sztuki ludu żydowskiego. Gdyby można bylo zebrać te artykuly i wydać razem w jednym tomie, byłby to bardzo interesujący materiał do odtworzenia kultury Zydów p;)lskich. 1 opracowano na podstawie do ze PTL materiałów przez p. Std!ę przestanych Rebhun z Haify J. B. �lN PAMIĘCI GR:ACJ:ANA MEMORIAM 397 BOJ!AR,A FIJA:ŁKOWSKI.EGO .N XII 1~84 1'. zmarł w Koszalinie -.Jo!1ek Oddziału Polskiego Towarzystwa l. udoma wczcgo, dr Gracjan Bojar Fijał',l\\'sk:. Z wykształcenia historyk, będąc . rż na emeryturze uzyskał na Vniwersy',,'cle im. Adama Mickiewicza w Poznn'u doktorat, a jcgo rozprawa otrzymala 1978 r. NagrodE; III stopnia Min;ster..va Szkolnictwa Wyższego i Techniki w '. mkcHs"e im. Adama Zaw:ldzkiego, Wo. mll' losy oraz W<llki w armitich tilian,,:',ch na Zachodzie skierowały zaintercsc. ,mia B:Jjara Fijałk()wskicgo na naukowe J:sanie lVa.1k wyzw()lcilczych i losów jeń,)'}.; W;Jjellllych r:a Pomorzu. S'tąd temat ',go dy.'ert~cji .,- Losy jeńców wojen:. uch na f'omor.:u Zachoclnim i Meklem. .'arii w latach 1939 - 1945, wydanej przez '.ION w 1979 1'. .Jedn~kżt.' i;':l<l t~ln(1tyka, bH'JarZj".;ząJcmu przez ostatnich d\\iadzieśeia kiJ-·t lat, związaJa Go z P.olskim T{lwarzys'.·;."n Ludozlla wczyrn. Z pasją godną za,)dowcgo etnografa całą swą twórczość : ,,,racką pr święcił słowin1'1skim dziejom Pomorza Zachodn:ego, \Vprowadz:ł oC) 'J:egu literackiego i spopularyzował baśnie, podania i legendy ludoAe, za\','a,'>~ archi\\'ach, przybliżył szerokim rzeszom czytełnikó\v najdawniejsze słowi2ris;ó~ .. :eje na,zego regionu. Czlnnek ,:wiązku Literatów Polskich, opubJikowtił efekt s\\'ych ptisji poszukćc!.\'czych - zb:ory legend i baśni: Morze szumi jak dawniej (19'61), Pieśi!. Swan· bora (1964), Powilc<:e (opowitidania - I'nu, Le.gendy koszali7iskiego grodu (19712), ~ ;Jgcndy znad Drcnc~kich .1ezi(Jr ;(1974), Legendy ze slowiJiskiej checzy (1976), 'iitry Drahimia (J;984) oraz ostatnia pozycja Wróżba Swantewita (19-8·5). Jego ksi'lŻki zawierają nie tylko wartości powaweze, lecz roz\vijają ,'ównicż ,tl ioty l.m, pozwałaji1 powiązać dtiwne losy Pomorza ?:achodniego ze wspólczesscią, S,! także cennym ogniwem zesptilającym kulturę dawnych ziem pomorskich kultur:; pozostalych regionów. Gracjan B.ljnr Fijałkowskl byJ nieprzeciE;tnyrn człowiekiem. W jego o.sDbi,-' otkaly siC; te w.-;zystkie cechy, których lak często pos~:ukujemy, a tak l'Ztidko zna'ljemy - urok osobisty, wiedza, doświadczenie życiowe, pasja, wiełGstron!1ość ZlC""e,·esowurl. Ten skromny człowiek, odznaczony wieloma odznaczeniami pa1'1stwo.'. y:ni (m. in. Krzyżem Srebrnym Orderu Wojenneg.o Virtuti Milita;:-i, K.ć·zyże:1\ 0:icersk;m Orderu Odl'Odzenia Polski, Krzyżem \Vałecznych i Krzyżem Pa::-ty::"ncjen), najb:::rdziej cenił Order Zasługi dla Narcdu ze Srebrną Gwiazdą Jugo;;iaw':l, ,:i został Mu nadany za jego udział w walkach wyz.vole1'1czych w tym ttik bl's;..:() P,,1~2e lur.ju. �398 IN MEMORIAM ~agła śm;c:"ć !)rze:"'::ała :vfu zbieranie m:JteriaJów do nowej k.'iążki, związ;z początkami chrześcijal1stwa na Pomorzu Zachodnim" Z żalem żegnaliśmy naszego kolegę, G" acj;:ma Boj:1fa Fijalko\Vskieg{] \V;coz·,.::. że :akich jak 0:1 ludzi spotyka siG tak rz·adko, Cześć jego pamięci! 112] ."Inna Mosiewir.:::: PROF. DR MAXI:vIlLIAN BRAUN (6 II 1903 - 17 VII 1984) :"Japływ informacji kulturalnych i naukowych z innych krajów do Polski l "' z;;wszc jest dostatcczn'e ;;zyb;';:i. Tak się zdarzyło i IV wypadku śmierci jednc;;, .. z czołowych sla'\'i,tów Zachodniej Europy, prof. dra Maximiliana Brauna, któn~•.,; uzialalność nauko\\"a wcszła na stale do historii. Był on znanym nie tylko w RF·'; lecz na całym świecie jako świetny znawca literatury i epiki ludowej Słowia Prof. dr Maximilian Braun urodził się w Piotrogodzie 6 lutego 1903 r. B.. synem germanisty i histo:'yka, Theodora Brauna, pracownika nauko\\icgo Akaden;. Kauk carskiej Rosji. }1ieszkal z rodzicami w Rosji, by po wybuchu Wielkiej R:'woJucji Październikowej wraz z ojcem v;yemigrować do Niemiec jako 15-le~.· chłopiec. Zamieszkał \Ii Lipsku. W Jatacl: 1921 - 1924 studiował w WyŻS!.f~j Szkól': ~ztuk Pięknych w Berlinie i Lipsku. Potem rozpoczął studia slawistyczne na Ur· we:'sytecie Lip~l-cim, któ:'e ostatecznie ukierunkowaly jego zainteresowania nauk""..}-,bada',\'cze, PoczątkO\\"o interesowały go języki słowiańskie i bałtyckie. P:.t""1 rozszerzył ~\\"ój ;';rąg zainteresowaI1 sluchając wykładów z historii i filon:' V'; 19'30 roku obronił pracę doktorską z językoznawstwa rosyjskiego" Dużo uw;,';" p.,)';więcał także kulturze, historii, literaturze i twórczości ludcl\vej narGdów J..g'Jsiawii. W 1933 r. habilitował się" Temat pracy habilitacyjnej brzmiai: Pocą!" e~lropei::acji w literatllr:e Slowi.an muzulmai!skich Bośni i Hercegowiny. Liczne jego prace poświęcone bylinom rosyjskim i epice ludowej Serbów, Macedończ:, ków, Chorwató\v i Cza;'nogórcó·.v, :vfaximilian Braun \vraz z Gerhardem Gesemannem, Aloi.sE'm Schmau>c· i He:"berŁem Peukertem byl twór·cą współczesnej slawistyki niemieckiej. Od l g;o' d;) 1£68 r., kiedy przeszedł na emeryturę, kierował slawistyką na Uni".versytei·'· w Gottingen, kontynuując dzieło Johanna GoUL-ieda Herdera i Jacoba Grimn, Gottingen, dzięki ::vraximilianowi Braunowi stało się głównym ośrodkiem sla \' stycznym w RFN, Prze"tało bić se,"ce Niemca, jednego ze szczerych przyjaciól Słowian. W je.;;licznych pracach z sym;:Jatią podkreślał bogaty dorobek duchowej kultury Słowi,· która stała się jego pasją. Prof. dr Maximilian Braun wykładał i na uni \ver>y: ." tach USA, był częstym go~ciem uniwersytetów jugosłowi<1ńskich. Brał czynny ud z; , lii" l:cznych międzynarodo\vych imprezach naukowych kongresach, sympozja' i konferencjach. Był członkiem 1YIiędzynarodowego Komitetu Slawistycznego, a ,', J mil r. członkiem ko:"espondentem Ser<bskiej Akademii Nauk i Umiejętności . .Je;, śmierć jest dużą stratą dla s12".\'istyki. Odszedl wielkiej rangi uczony, wierny prLj,iciel Słowian, p,'opagator ich oryginal:lej i bogatej epiki lud:)\\'cj na Zachodz Gdy kanclerz RFN _-\denaue:' na czele delegacji pojechał de ]Vlv~kIVy na rozmo\'." .~ pr'zywĆl" 'ami ZSRR, prof, d,' ~1aximilian B:"aun towarzyszył mu jako t1uma~:. �·1N 'ł.fEMORIAM 399 ś\\'il'tnie jqzyk rosyjski i !1;" sprawialy mu trUd!10Ści pozostałe języki ,<!)'N',łl1skie, Jego prace naukO\I'o-bada\vćze dobitnie świadczą o jego erudycji, Ps;:c]cy te słowa mial okazjq poznać tego niestr\'dzont'go i wytraw~('go cntuzjLh!.c; !l;c;'atur i bDh,lterskieg{) eposu lucio',vego Slowieln. Prof. dr Maxilniłian Braun był arbitrem obiektywnym i 11" ró"ni t'·<lktov. ' 'l/i,,11,;e jak i male 1uciy slo\\'i<1l'l").;:;e. Sw'obodnie poruszał siE; na n;wie ic'h cp," Ld~Tej, Był autorem d\I'óch cick<lwych monografii o jugosłowiarlskiej epice Ld,",n~j, Poruszal w nich podstawowe pojęcie a boh<lterskim eposie lu·dowym i o je;, !;tyb'ty<:e, o rzeczywistości zawartej w wątkach rozsianych w róż.nych regionL':~' k:-aju: podkreślal spn!l'czne znaczenie utworów epickich, pisał o pieśniarzach i r; ibi':>rcach tych utworów, o w;qzi epiki z historią oraz dokonał systematyki mo~,> V.:l) II' epickich, Główny nacisk kładł na funkcję epiki ludowej w ;~yc:u kultur:·;Dy:n ludu. Zwracał uwagG na stosunek rzeczywistości i stylizacji w epice lud{)I'."2'. By! on także autorem oryginalnej pracy, poświcc.onej GÓ1'skiemu Wieńcowi pe,,': Njegosa. Analizując te:1 utll'ór romantyczny Brann t\V~erdził, iż. literałizacja boh:trrsk:cj epiki ludowej w!<lśnic \I' Górskim Wif'ńcu znalazla swoje od7.wicrci:ile:lic, N'a,tqpnc plJko1cni,l Słowian In1ziGcznością będą wspominały imię tego v.. .',.b.·i:il'go slawi,ty niemieckiego, któ,'y cide swoje życic poświęcił dla ekspDnol\~l:;" ie:) j~zykóI\'. literatur i epiki ludo\\'ej. 2n,11 7 Kole JCLIAN TOLIŃSKI 1910 - 1986 Juli,):) T111ill,ki urodził się 19 czerwC;) l!HO L II' Hybitwaeh. PC1\I'. Wieliczka, ]',';l1j'lc 19 hL IV roku 19:!9 UkOI\CZ}'! Pal1,;;',~'(l',,'c' :VTę·-kic Seminarium Xauczycie!s\:c \\- KriJko\\"ie. Już od 19':;2 r. pr;lcO\I',ll 1\' 3-kbsn .I'ej ';:kole pO'.I'szechncj \\' Pwę!J:c Wielkiej, pl1\I', Li'nanolVa. W roku 193:1 objął po,;idę ;)auczyciela w Publicznej Szkole Pow-zcchnej nr 1 IV Mszanic Dolnej, \\' roku 19,~16 ukO!\czyl Pcu\stwowy v..~yż~zy l~urs Nauczycielski \\\' L\yo\\'ic -- przc'dmioty: fizyka i geografia, Oprócz tych przedmiotów uczyl róll'nież "v.f. II' star:')zych klasach, a także nauczał Ś9iC'\VU. d.;)póki SZKoła nic otrzymała ~pccj3listóI" d,l tych pl'zed miotów. Pon:cważ już od szkoly P:)',I',;zechnej inie]'('s,1\I'al s~q harecrst\\'em, !)atur<lłnie, jsko nauczycicl zalożyl drużynG harcerskq, Organ:zo\\'ał w niedzielę ',I'~'eicczki z ~;,rCl'r2,lmi, a plJdCZ,l'; fer;i letnich Simic::i JCH' �400 IN MEMORIAM urządzał '}yeh obozy szkóL Obok kurs il: 'niał harcerskie. Był wymieni·onych chemii, Był przekazać Od im początku g". Kiedy w O!{niska nr ~dch 50-tych. I tu '!Lal .\ <:t i do obrali prezesem się zajęcia nagrody. roku limanowskiego, Plowadził żyć szkoły przer\vy samej, 1965, r>:~lncj, ".lu. nlicsiąc~_: a ,\:,~~ c-o. l'oku \v niej csła niego oprócz Jak .. idu by było có.:-;że na Ddnej, L,lIże J» do Osobny ! zystwie 1 na '\],zanie Lr',erytów, plowadził 1960 ", ;,nie trzy do piękna Toliilski i z t,) >C'- Ul'ZL1- il nc1.- młodz't'żą p:':y zclobywC\jijC przl'dlniuU·~'l/ PL'ltc'k udzil'1ał do ri1d szkół l' l- \\·'k:'l(')\\'c!~. G3 lata. czę.-;to n,)\\'a kolon:L' Nie mógł chol'iJ\\C\ły. SzkoLł letnie. j~d·· jC!Ż )OJ l \\' \I;;z~l;::.~~ b:ndw z L'Ó~:~lych Ty,;iqcJl'cic; kol. .Z ~·11lt.HiziC'j:i;1 ~-które Tldi!':;-;k~ urz'ldz(~l krt1ju, ;)l.!'()ll 'N p.'.:::>_~Z \\'yCiL'l'zlzi _"ię p,d,;b:lly. - do do różne ,\ P!Hl..'- \\·Kn')tct..' n:.1.'<::2 krajobrazu ZC'stai to Niezależnie' a w dLl Lub~)llLI.'r:!:U Ci01H)~L~~ {)Si\.lgn:~U~ \\-P:'~l- jego do \\. jegoJ członkt'h\'. którego cz,lsil' Uc!.~~zcz,;! \V ~VIsL~l!LC "d ["gu wsLll \V Polskim funkcję PTTK czlullkami To\\:,:- członka j,i\łOŻY! Oddzi~\ł Oddzi,lł przy;!:',)' {)kup(~cji. dział,llnos(' ~pr<l \\'lJ\\'i\i Z '~-'1 23 11 1980:3 1'. 1\ ~(;l·~:.;ł Tu l)()lt1l']. n:lleż,'; TIC'llCLSt(l\\' i [n>l''';- przyjt;ty następnie Mszan;l' J. TolilL'k; LudD~n~)',vclcgo nauczaniu w Habce. prezesem, koi. Enlt'ryt()\\' i Demok,·ację. J, Tolinskil'go krajoznawstwo już ~.V :'ZkOL.lC~: ucznios1\.;llJ, rn:al \\'iele" '0.,Tycieczk: vv t;Jjn:n(1 i Inwalidów mj.odzieży za Towarzyst\\a o Wolność krajozna Junkcj: Zwi~jZku Towarzystwa końca. jego sklepJ":'::L'111 l1~ld tej stanowczo Połskie.go tego wycieczki pokolenia \\' roku. prcv-/ac:zil kol. będąc Popularyzował \" "l k~l?,dy tll l'lll.<kę", i~1s1rukt()1 i.l do użytku opiekę Należ'lc udzL.llu pracy Rencistów liczne było \\" S z~~iJll' P(ld~ t. 11r pr(lco\v<.11 lnlodzież ł955 Bojowników Dolnej, do organizo\\'aC:~ Lajć;ć' już członka dov·/odó\v roku zawody, czlo]]ko',\-:c dotychczas. Turystyczno-Krajoznel\vczym i.qduod SportO\Vl~ nE\j'lc Lit' \V sprav\-ro\vaniu Oddzialu dział Kolo tl're:l. n<111czycit'lki gorczailskich, te od D'olnej, Związku \\~ykazaniu Kol. .,W emeryturę -oddana spra\vowal tych zebrania chociaż :\ \\'ycieczki \\' Pol"k~,,'- \dcdy zaistr~ialych .potrz~'b kol. ToL~\~k~ 1()·:1.~O\\'LI1 \\' l\'ItlleJ nr 1 l nr 2, a l1i.lstępn:c' O'~LI"N.l~l' ldt,(.t 'IX społecznych. dt,;'.v \v IVIszanie lU których za trudnie by\vala czynności nie dwa. jel.dz:! po na uczył pieśni to\var. organizacji NauczyciPlstwa ZKP ;;:oL ToliJlskieg:,. w ~l ponieważ tych koloniach nauki zakupiony .'. '-:, pl'owadz'lc .,le P·o1,')ka. ~V za~eżn?~ci. od Ol.zo\vce, \V KaSUlce ~L 2., gdzie Z~hJL"- ella ",'.vych po'CLp,ecznych. zaczęto k-olonjach Z\\'i,jZku PU\Vi;,l!:O\\'ego lekcjej, została mł-odzież ll.a -' t.:'~ni poznała okoL::z- ukoóczył od ucznió\\'. ZNP, Szkolne na przeszedł w której letnie n8 uczył też otrzyrllal kiedy dla z "Ll funkcjij i młodzieży, roku . okolicę, ze wszystkich J. Tohlc:kii'go klJL wycil'czk: otwarte 1'. do członków po\volclr':'y związku 197,3 w tej ~\l:_,zanie działania połudl1lu: łekcje l11ic.si<łcach Od haree,'ską Ogn:sk0 OgnLska ,-- hospitując września bez L>lnej, ':.J i w również l ~~\Vóch pole zostal ,I'atu tego Prowadził po 19'57 lldleżał podzielono nauczycieli Czechosłowacji, z chemią ,:" no\ve dla Lzyk: Od nauczycielskiej Dołnej otwarło ';rganizował i,y:n liczne n:e młodz~eź wiedzę, pracy l na przedmiotów uczył także chemi', dlatego bardzo dobrym nauczycielem, wymag:lł Mszanie wycieczki \\7 biorąc hufcowym. Z,- PTTK lJl'zy ,o' Zwi,!z:'.u tL-go Z',\'iil~'"cJ wcze. i turystykę szkołnej ll<lSZ('j w ojczyzny \\'o:-(,d duehu i jej m!()d:cieży szkolm'':. p~ttriotyzll1u, wzbudzili z:;bytkl)\\'. BLl! uclzi<ił \\'yCilG'- Z:lnLb· z n1i"J·. �4tH IN :\lS:\10HIAl\l '~:'i,,'ż'l w dorocznych Zlot,~ch i\1lodzieżowych Odelz:alu PTTK Rabka. Ostat;1~ł ., jcic'czkt;' prowadził w dniu 27 listopada 1935 r. Za pract;' swą, tak \V zawodzie nauczycielskim, jak i \V PTTK otrzymał liczl1e .,'.!:n:aczen'a. m. in.: Złotą Oc,z.nakc; ZNP (1968), Krzyż Zo;sługi cI)a ZHP -(1914), T';:'i Odznakc; PTTK, Złali] Odznakc; -' Zasłużony Działacz Turystyki. Odznaki; Z:t :',; lat w FTTK i 100 lwt Turystyki Polskiej, Złotą Odznakę za zasługi dla woj. :~'.·:()s,]dl'cJ':l'g(). Zloty Krzyż Zasługi, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Pols:':i, :'.1,dal .JO-lecia PRL. Kol. Julian Tol'ński nigdy nic odpoczywal, serce jego było stale zmęczone, ,l'e .1 ".'c dziwnego, że zgasło nagle \V dniu 14.01.l!H16 r. z ',\'yczerpan:a - na zawsze Maria .'lnto.>, Antonina Lubecka �