https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c457381d02e995b6723112295ac0e63.pdf 6bbd3d1df755afbf3029d02e769a14c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3271 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3066 Title A name given to the resource Andrzeja Grzelachowskiego rzeźby Czarnej Afryki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.233-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski ANDRZEJA GRZELACHOWSKIEGO RZEŹBY Mieszka w P o z n a n i u , na Osiedlu Rusa. B l o k i nowoczesne ozdobione p r e f a b r y k o w a n y m i o r n a m e n t a m i , w y j ą t k o w e j szpeto­ t y . Mieszkanie niewielkie, dwa p o k o j e nie o d z n a c z a j ą się n i c z y m s z c z e g ó l n y m , z w y j ą t k i e m k i l k u r z e ź b z b l i ż o n y c h do t y c h ze s k l e p ó w , , V e r i t a s u " , k i l k u o b r a z ó w t y p o w o a m a t o r s k i c h . W cen­ t r a l n y m p u n k c i e p o k o j u g o ś c i n n e g o p ł a s k o r z e ź b a , g ł o w a Jozusa, r z e ź b i o n a z d u ż ą w p r a w ą . T y l k o t a g ł o w a jest d z i e ł e m gospoda­ rza, inne r z e ź b y s ą p r ó b a m i p o d e j m o w a n y m i przez syna — Jac­ k a . Obrazy, wszystkie, s ą p o d a r u n k a m i p r z y j a c i ó ł , Jak d o t ą d nic nie wskazujo w t y m mieszkaniu na znajomych. szczogólną fascynację Afryką, żadnego trofeum, przedmiotu, k t ó r y by su­ g e r o w a ł t o , że p a n G r z e ł a c h o w s k i blisko 7 l a t s p ę d z i ł w buszu, wśród Masajów, plomion Mawia i Makonde. Ż a d n e g o śladu, ż a d n e j p a m i ą t k i s t a m t ą d nie z n a j d u j ę i w t r z e c i m p o k o j u , t y m najważniejszym. N a z y w a ten p o k ó j „Muzeum". Okno z a s ł o n i ę t e , ś w i a t ł o p r z y ć m i o n e , w p o w i e t r z u w c i ą ż moc­ n y zap,ach k a d z i d ł a , trociezek. Ś c i a n y z a p e ł n i o n e o d g ó r y d o ł u r z e ź b a m i Czarnej A f r y k i , m a s k a m i . R o z p o z n a j ę do obiekty dobrze m i znane z a l b u m ó w , m u z e ó w . W y ł u s k u j ę w z r o k i e m r z e ź b y z n a k o m i t e , sprowadzone do z n a k u , deformacji, k t ó r a nie jest ani g r o t e s k ą , ani k a r y k a t u r ą a p r z e c i e ż c h a r a k t e r y z u j o p o s t a ć , t y p . Obok, również „opocze", z hebanu, m a h o n i u , cedru, lekkiego puchowca, „jokoh" czy „iroko" — r z e ź b y podobne do tych, j a k i e w i d y w a ł e m z a g r a n i c ą , z w ł a s z c z a w P a r y ż u . T a m sprzeda­ w a l i jo M u r z y n i , u s t a w i a j ą c na, p ł a c h c i e , p o ł o ż o n e j na t i o t u a i z o . n a P c h l i m T a r g u , k o ł o Trocadcro. R z e ź b i masek z d r e w n a jesi w t y m p o k o j u p r a w i o 300. Cudowno g ł o w y z B e n i n u , t a k dobrze znane z o d l e w ó w w b r ą z i e , f i g u r y dawnej, k u l t o w e j prowenien­ cji i w s p ó ł c z e s n e , o z n a m i o n a c h r e a l i z m u — n i e p o r ó w n a n i e gor­ sze. S i e d z ę na m i ę k i m p u f i e ( p o k ó j jest przystosowany do tego, aby t u o d p o c z y w a ć , k o n t e m p l o w a ć r z e ź b y , p o d d a w a ć się nas­ t r o j o w i tej ekspozycji i o s o b o w o ś c i maczy: „Chciałem pokazać plemion, s t ą d są, jak Pan C Z A R N E J AFRYKI gospodarza). O n sam tu przekrój w i d z i , i dawne rzeźb tłu­ poszczególnych współczesne". Rzo- U. i ' . Fragment kolekcji rzeźb A . Grzelachowskiego �I ] . 3—6. R z e ź b y A . Grzclachowskiogo: i ! . 3. F i g u r k a k u l t o w a K o n g o , p l e m i ę Masaja, drewno opecze, 48 c m ; i l . 4. Macierzyństwo, w s p ó ł c z e s n y N i g e r i a , p l e m i ę Y o r u b a , opecze, 47 c m ; czywiście, różne przyglądając style regionalne, stylizacji. Na przykład się t y m r z e ź b o m , różno sposób typy można „znakowania", potraktowania styl rozpoznać zeum, staje się p r z e d m i o t e m rozpraw, a r t y k u ł ó w . Czy t z w . p o l s k i ekspresji, E l Greco, r e p r o d u k o w a n y niedawno na znaezku p o c z t o w y m b y ł oczu, powiek, gorszym obrazem przed ustaleniem jego a t r y b u c j i ? g a ł k i ocznej. W ł a ś c i w i e n i e m a l w k a ż d e j r z e ź b i e jest on i n n y , Dlaczego o t y m w s p o m i n a m ? P o n i e w a ż p r z y p a d e k p . Grze- o d k r y w c z y r z e ź b i a r s k o . Z r ó ż n i c o w a n e s ą proporcje f i g u r , w r ó ż ­ lachowskiego nie da się p r a w i d ł o w o z i n t e r p r e t o w a ć n y c h t y p a c h r z e ź b stosunek g ł o w y do reszty ciała w y n o s i od naszych p o g l ą d ó w na s z t u k ę . P o s ł u g u j ą c się u s t a l o n y m i norma­ 1:2 a ż po 1:7. Z a s k a k u j ą c e jest, ż e p . Grzelachowski z r ó w n ą m i nie bardzo w i a d o m o co z n i m z r o b i ć . N i e jest, w p r z y j ę t y m w ramach ł a t w o ś c i ą podejmuje r ó ż n o r o d n e zadania. Jego uzdolnienia na- u śladowczo-odtwórcze Afryce n a l e ż y do z w i ą z k u , nie u k o ń c z y ł A k a d e m i i , w ogóle nie u c z y ł się jest z n i k o m a , ale m a m w p a m i ę c i najwspanialsze r z e ź b y , k t ó r y m r z e ź b y , a do tego jego d z i e ł o m ż y c i a s ą właściwie k o p i e , r e p l i k i ... d ł u g o p r z y p a t r y w a ł e m się n a r ó ż n y c h w y s t a w a c h i w p r y w a t n y c h W r z e ź b a c h „ w ł a s n y c h " , niewielkich, o p e r u j ą c y c h kolekcjach ( n p . w Neuchatel). Czy r o z p o z n a ł b y m na t a m t y m tle g i b k o ś c i ą l i n i i , t e ż jest poza k r ę g i e m s z t u k i europejskiej, poza o b c o ś ć t y c h r z e ź b ? Czy d a ł b y m się „ n a b r a ć " na i c h a u t e n t y z m ? p r o b l e m a t y k ą , k t ó r ą ż y j e sztuka k u l t u r o w y c h e l i t . N i e jest rze­ A czy d a ł b y się n a b r a ć z n a k o m i t y znawca? N i e m o g ę odpowie­ m i e ś l n i k i e m , z n o w u — p o n i e w a ż nie m a d y p l o m ó w , nie p o w t a ­ dzieć na te p y t a n i a , ale nawet z a k ł a d a j ą c , ż e p r z y kilkudzie­ rza, nie powiela, a do tego nie sprzedaje i — n a p r a w d ę — r z e ź b i sięciu obiektach m o ż n a b y m i e ć niejakie w ą t p l i w o ś c i czy jest to z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y i dla w ł a s n e j satysfakcji. Jest w i ę c m o ż e są nieprzeciętne. Moja wiedza o o r y g i n a ł — czy k o p i a , trzeba stwierdzi 5, ż e s p r a w n o ś ć twórcy nas w Polsce znaczeniu, amatorem ? Boże dobry, rzeźbiarzem profesjonalnym. wystarczy spojrzeć Nie prześwitami, na doskonałość tej k o l e k c j i jest bardzo d u ż a . N i e t y l k o z r o s z t ą s p r a w n o ś ć ma­ w a r s z t a t u r z e ź b i a r s k i e g o , a b y z r e z y g n o w a ć z tego nualna, ostatecznie s ą dziś automatyczne t o k a r k i laserowe, da­ Z r e s z t ą nie m a nic w s p ó l n e g o z ruchem a m a t o r s k i m , nie wys­ j ą c e r e p l i k i r z e ź b niemal idealne. W r z e ź b a c h p . G r z e ł a c h o w s k i e - t a w i a . . . T w ó r c a l u d o w y ? T o ż nie, a b s u r d , P o l a k i n s p i r u j ą c y się go jest coś więcej n i ż p o d o b i e ń s t w o , jest w e w n ę t r z n e n a p i ę c i e , tradycją „życie". określenia. Afryki... A b y właściwie s y t u o w a ć r z e ź b i a r z a i dostrzec t o , co istotne W naszej k u l t u r z o s k ł o n n i j e s t e ś m y p r z e c e n i a ć r o l ę a u t e n t y k u . w jego dziele, m . i n . wspomniane j u ż w e w n ę t r z n e n a p i ę c i e (ży­ Oceniamy r z e ź b y , obrazy nie t y l k o j a k o dzieła d o s k o n a ł e w sobie, cie) jogo prac, trzeba o d w o ł a ć się do n o r m k u l t u r y , k t ó r e p r z y j ą ł p i ę k n e , ekspresywne, w r a ż l i w i e r z e ź b i o n o czy malowano —• ale i u z n a ł za swoje, i w o b r ę b i e k t ó r y c h f u n k c j o n o w a ł (a w ł a ś c i w i e również i obecnie funkcjonuje). Dopiero w t e d y p r z y j m u j ą c k o d y : este­ jako przedmioty o wartości handlowej, prestiżowej, a p r z y t a k i m p o d o j ś c i u ogromne znaczenie, ma f a k t ich autentyz­ tyczny, symboliczny, kultowy i etyczny, żywe m u , j e d n o r a z o w o ś c i . W a r t o ś ć k u l t u r o w a z a l e ż y nio t y l k o od oce­ t u r z e p l e m i o n a f r y k a ń s k i c h , b ę d z i e m y m o g l i z r o z u m i e ć fenomen jeszcze w k u l ­ n y f o r m y dzieła, ale i od s y g n a t u r y , stwierdzenia, a u t e n t y c z n o ś c i , zarówno rzeźb jak i zachowań o d nazwiska t w ó r c y . T o n sam obraz, skoro o k a ż e się, że jest p l e m i o n , k t ó r e go z a a k c e p t o w a ł y , d y s k r e c j ę , z d e c y d o w a n ą nie - p ę d z l a wielkiego mistrza,, w ę d r u j e na honorowe miejsce w m u ­ c h ę ć do dyskontowania swej wiedzy, p r z y g ó d i t d . , a t a k ż e b r a k 234 ich t w ó r c y , jego stosunek do �J 1.5. K o b i e t a c i ę ż a r n a , K o n g o , p l e m i ę B a l u b a , toak, 64 c m , oraz K o b i e t a , D a h o m e j , p l e m i ę F a n g , teak, 58 c m ; i l . 6. R z e ź b a Z w i ą z ­ k u T a j n o , J a m a j k a , z w i ą z a n a z r y t u a ł e m h a l u c y n a c j i , j a k o , 49 cm oraz Popiersie k o b i e t y , s t y l Z a i r , p i o m i ę L u b a , j a k o , 46 c m w d o m u wszelkich p r z e d m i o t ó w , k t ó r e p r z e c i ę t n y t u r y s t a czy etnograf p r z y w i ó z ł b y ze s o b ą , d u m n y z tego, że m a p r z e d m i o t y z w i ą z a n e z k u l t e m . Z a n i m j e d n a k o k r e ś l ę bliżej t y p k u l t u r j tystycznej, z k t ó r y m identyfikuje r ar­ j u ż w ó w c z a s , w m ł o d o ś c i w y k s z t a ł c i ł y się w n i m takie cechy j a k ciekawość świata, zwłaszcza Afryki, oraz życzliwość dla l u d z i , ułatwiające kontakty z nimi. się p . Grzelachowski, k r ó t k a L a t a w o j n y —• to ś m i e r ć dziadka, wywiezionego i zamordo­ informacja o n i m s a m y m i o t y m , j a k s t a ł się a f r y k a ń s k i m r z e ź ­ wanego przez h i t l e r o w c ó w , u k r y w a n i e się ojca przed aresztowa­ biarzem . niem, g o r z k i czas dojrzewania w w a r u n k a c h , k t ó r e zaostrzają Jest ś r e d n i e g o w z r o s t u , t w a r z okolona zarostem, w ł o s y rude, w y b o r y moralne. J u ż w t e d y interesuje go sztuka. P o w y z w o l e ­ podszyte s i w i z n ą . A l e n a j w a ż n i e j s z e w tej t w a r z y s ą oczy. Oczy n i u wraz z ojcem „ b u d o w l a ń c o m " w y j e ż d ż a do Szczecina. O j ­ c z ł o w i e k a w r a ż l i w e g o , ufnego, ciec pracuje p r z y odbudowie miasta, a on p o c z ą t k o w o idzie do c z ł o w i e k a , k t ó r y p r z e s z e d ł nio- jedno gorzkie d o ś w i a d c z e n i e i g o t ó w jest zawsze p o m ó c innym. Ś r e d n i e j S z k o ł y Sztuk Plastycznych, ale p ó ź n i e j m u s i p r z e r w a ć W ł a ś n i e . . . P o m ó c , w y j ś ć poza siebie, k u i n n y m . W ł a ś n i e . . . z dys­ n a u k ę , p r a c o w a ć , p o m a g a ć rodzinie ( t r z y siostry, m a t k a ) . k r e c j ą i szacunkiem dla drugiego c z ł o w i e k a . S ą d z ę , że t a p r a w o ś ć 1948 r. w r a c a j ą wszyscy do Poznania, on k o ń c z y „ b u d o w l a n k ę " , ,,01d Shaterhanda", ł a t w o dostrzegalna i p o t w i e r d z o n a zacho­ pracuje w a n i e m , w p o ł ą c z e n i u z zainteresowaniem s z t u k ą , z w ł a s z c z a r z e ź b ą . Z r e s z t ą jeszcze w k o ń c u 1946 r . w y ­ drugim człowiekiem fizycznie, ale nie rezygnuje konał czeniach j ę z y k o w y c h , szybko p r z e s t a ć b y ć „ o b c y m " z t a r n o w s k i c h k o ś c i o ł ó w . B y ł o t o pierwsze potwierdzenie t a l e n t u , m i o n , z k t ó r y m i się z a p r z y j a ź n i ł . J a k do tego d o s z ł o ? U r o d z i ł się 20.11.1933 r . w P o z n a n i u . W a r t o ś c i etyczne i za­ jasełkową na zamówienie zainteresowań i ł a t w o ś c i ą k o n t a k t u s p r a w i ł a , że m ó g ł , p r z y wszelkich ograni­ dla ple­ szopkę ze swj'ch W proboszcza jednego pierwsze h o n o r a r i u m za c o ś , co sam w y m y ś l i ł i z r o b i ł . P ó ź n i e j p r ó b o w a ł r ó w n i e ż m a l o w a ć obrazy, m ó w i , że k i e d y się w y k a ń ­ Aleksander cza mieszkania i maluje ś c i a n y , t e ż p o s ł u g u j e się f a r b ą i p ę d z ­ Grzelachowski, b y ł a r t y s t ą - m a l a r z e m , w i t r a ż y s t ą , b r a t ojca m a t ­ lem w i ę c a ż dziwne b y b y ł o nie w y k o r z y s t a ć ich do i n n y c h p r ó b k i b y ł misjonarzem ( J ó z e f H e ł p a ) . Jego o p o w i e ś c i o Afryce w y ­ malowania. interesowania e g z o t y k ą w y n i ó s ł z d o m u . Dziadek, w a r ł y d u ż e w r a ż e n i e na m ł o d y m c h ł o p c u . W c z e ś n i e z a c z ę ł a go Zawsze p r a c o w a ł dobrze, stosunek do życia., pracy w y n o s i f a s c y n o w a ć sztuka p l e m i o n , k t ó r e b e z l i t o ś n i e niszczyli i p o n i ­ się z d o m u , a t w i e r d z i , że r o d z i c ó w m i a ł c u d o w n y c h . Z w ł a s z c z a żali k o l o n i z a t o r z y . S z u k a ł w tej sztuce p r a w d y o l u d z i a c h i i c h m ó w i — co b y ś m y r o b i l i bez m a t k i ? Po ś m i e r c i ojca w s z e d ł wierzeniach, m i t a c h . A l e r z e ź b y , k t ó r e w i d z i a ł , b y ł y w y r w a n o zo ś w i a d o m i e w jego ś l a d y . P r a c o w a ł j a k o t e c h n i k b u d o w l a n y . W swego ś r o d o w i s k a , c z ę s t o w y ł u d z o n e jeśli nie w y k r a d z i o n e . Zda­ 1960 r . ożenił się z d y p l o m o w a n ą p i e l ę g n i a r k ą . „ S z c z ę ś c i e w a ł sobie s p r a w ę z n a d u ż y c i a , zo ś w i ę t o k r a d z t w a , k t ó r y m b y ł o m ó w i — t y l k o w t e d y jost p e ł n e , g d y jo m o ż n a z k i m ś razem wywiezienie t y c h r z e ź b — p r z e c i e ż k u l t o w y c h — i p o t r a k t o w a ­ p o d z i e l a ć " . O k a z a ł o się j e d n a k , że m u s i p o d j ą ć nie i c l i j a k o d o k u m e n t u etnograficznego czy n a w e t dzieła s z t u k i zję — z o s t a ć z ż o n ą w P o z n a n i u b ą d ź w y j e c h a ć samemu do prymitywnej. Miał szacunek dla l u d z i , n i e z a l e ż n i e od tego, do L i b i i i t a m p r a c o w a ć p r z y budowie trudną nawadniających — decy­ kanałów. jakiej należeli rasy czy w a r s t w y . Zapewne o g r o m n ą rolę ode­ W y j e c h a ł , z a d e c y d o w a ł y o t y m nie t y l e w a r u n k i k o n t r a k t u , co g r a ł o w t y m otoczenie, postawa r o d z i c ó w , wychowanie, religia. m ł o d z i e ń c z e marzenia. P r a c o w a ł c i ę ż k o , k i e d y się t y l k o D z i ś p a t r z ą c na swe życie z a u w a ż a , ż e w ł a ś c i w i e zawsze m i a ł w ś w i ę t a i w t z w . nadgodzinach. D z i ę k i t e m u m i a ł d ł u ż s z y u r l o p . p r e d y l e k c j ę do l u d z i biednych, s k r z y w d z o n y c h , p o n i ż a n y c h . W i ę o D o c h o d z i ł do 6 m i e s i ę c y . I n n i w r a c a l i na t e n czas do k r a j u , o n dało, 235 �stosuje, m u s i p r z y j ą ć i n n ą t e c h n i k ę p r a c y niż r z e ź b i a r z e , z k t ó r y ­ m i p r a c o w a ł w Afryce. O n i b o w i e m r z e ź b i ą w d r e w n i e m i ę k k i m , zaraz po ścięciu drzewa — o n w ó w c z a s , g d y drewno t o jest j u ż twarde. P r a c u j ą c przez wiele l a t d o s z e d ł do w p r a w y i z o s t a ł — j a k o rzeźbiarz — zaakceptowany. W każdym p l e m i e n i u jest, jak m ó w i , trzech a nawet czterech l u d z i r z e ź b i ą c y c h , ale nie k a ż d y m a p r a w o w y k o n y w a ć r z e ź b y o charakterze k u l t o w y m obdarzo­ ne — zgodnie z a n i m i s t y c z n y m i wierzeniami — d u s z ą (mzimu). Takie rzeźby zawsze mówi p. Grzelachowski wykonuje się z m i ę k k i e g o d r o w n a (z twardogo hebanu p o w s t a j ą jodynie f i ­ g u r k i na s p r z o d a ż dla t u r y s t ó w cydujo pozbawione duszy) F u n d i do- k t ó r e drzowa n a ł o ż y w t y m celu ś c i ą ć . N i m to n a s t ą p i prosi ducha k t ó r y p r z o b y w a w t y m drzowio a b y z o c h c i a ł jo o p u ś c i ć i a b y ллszedł w r z o ź b y , k t ó r e z niogo p o w s t a n ą . R z e ź b y te s t a n o w i ą p r z y t y m k o n t y n u a c j ę s t a r y c h , z m u r s z a ł y c h , prze­ ż a r t y c h przoz t o r m i t y . D u c h , k t ó r y jo o ż y w i a ł w i n i e n przejść w n o w o p o w s t a j ą c o r z o ź b y . F u n d i decyduje o t y m , czy t a k e t a ł o , czy r z e ź b a z o s t a ł a Jak tię „ożywiona". w i d a ć podstawowe znaczonio m a t u fakt kontynuacji, a nie, j a k w naszej k u l t u r z e — o r y g i n a l n o ś ć , czy — j a k w sztuce l u d o w o j — w a r i a c y j n o ś ć w r a m a c h k a n o n u . Jodna r z e ź b a z a s t ę ­ puje d r u g ą , j a k t a t u a ż dzisiejszy b ę d z i e j u t r o z a s t ą p i o n y n o w y m , ale p o d o b n y m w swej symbolice, w s w y m w y r a z i e . T r a d y c j a realizuje się w r z e ź b a c h nio t y l k o przoz w a r i a n t y , ale i przoz Ii. 7. G ł o w y K r ó l o w e j M a t k i (Iowa.) i K r ó l a , transpozycja r z e ź b w b r ą z i e , s t y l B o n i n , opocze, 40 cin t o ż s a m o ś ć . G w a r a n t o m z a ś „ d o b r e j r o b o t y " jest osoba m i s t r z a , fundiejo. Tylko on ma prawo w y k a ń c z a n i a i „ o ż y w i a n i a " rzeźb. F u n d i wskazuje swego n a s t ę p c ę , a zatwierdza go starszyzna plemienia. p o d r ó ż o w a ł . J e ź d z i ł , c h o d z i ł z plecakiem po sawannach a f r y k a ń s ­ T o , że p . Grzelachowski z o s t a ł (jak twierdzi) f u n d i m , zaw­ we d z i ę c z a zabawnemu w y d a r z e n i u . W i d z ą c , j a k f u n d i szczepu M a ­ wschodniej Afryce, w M o z a m b i k u , K e n i i , T a n z a n i i . Interesowali w i a sygnuje gotowe j u ż i przeznaczone do w y s y ł k i za g r a n i c ę k i c h . P o z n a ł j ę z y k k i s w a b i l i , k t ó r y m m ó g ł się p o r o z u m i e ć go ludzie, szczepy jnemienno, z k t ó r y m i s t a r a ł się w s p ó ł ż y ć . N i e m i a ł postawy etnologa, s p i s u j ą c e g o d o s t r z e ż o n o f a k t y , wy­ p y t u j ą c e g o o wierzenia, obyczaje — s p r a w y w k o ń c u i n t y m n e , n i e c h ę t n i e ujawniane o b c y m . N i e p y t a ł , b y ł z n i m i . Z d o b y ł zau­ fanie. W c i ą g u 12 l a t p o b y t u (w t y m ok. 7 w samej Afryce) mieszkał wśród Masajów i innych szczepów, pracował, pomagał. N a u c z y ł się p r o s t y c h z a b i e g ó w tokarskich, u m i a ł oczyścić leozonie, przeciąć ropniaka. Posługiwał się ska- antybiotykami, ale — podejrzewam —• m ó g ł p o m a g a ć l u d z i m t a k ż e w s p o s ó b mniej konwencjonalny. Jak Harris. W Mawii nazywano go тпуапда mzimu — lekarz dusz. U m i a ł p o m ó c w znalezieniu w ł a ś ­ ciwego miejsca na s t u d n i ę , ale co n a j w a ż n i e j s z e —. r z e ź b i ł razem z m i e j s c o w y m i r z e ź b i a r z a m i . Niczego nie c h c i a ł , l u d z i s z a n o w a ł , l u b i ł , w i ę c i jego p o l u b i o n o . N a j p i e r w p r z y j ę t o go do w ł a ś c i w e j m u g r u p y wiekowej plemienia, p ó ź n i e j z d o b y ł p r z y j a ź ń wodza. Pokazuje ś l a d y n a c i ę ć na p r z e d r a m i e n i u lewej r ę k i — pozos­ t a ł o ś ć o b r z ę d u z w i ą z k u k r w i . T a k i z w i ą z e k p o ł ą c z y ł go z wo­ d z a m i d w ó c h p l e m i o n . I l u b i a ł y c h m o ż e p o s z c z y c i ć się takim w y r ó ż n i e n i e m ? T o zaufanie i braterstwo z o b o w i ą z u j e . D l a t e g o n i e c h ę t n i e i niewiele m ó w i o wierzeniach l u d z i , z k t ó r y m i obco­ w a ł . P o w t a r z a m , nie m i a ł ż y ł k i badacza, r e p o r t a ż y s t y . N i e są­ dzę nawet, aby istotnie wielo w i e d z i a ł . Po p r o s t u b y ł z n i m i i w i e d z i a ł tyle, co m ó g ł dostrzec n a co d z i e ń , co m u mówiono. Z w ł a s z c z a o r z e ź b a c h , ich a t r y b u t a c h i symbolice. R z e ź b ą i n t e r e s o w a ł się, j a k w i e m y , j u ż j a k o k i l k u n a s t o l e t n i c h ł o p i e c , nic dziwnego, że zafrapowala go r z e ź b a p l e m i o n , w ś r ó d k t ó r y c h p r z e b y w a ł . P o w o l i z d o b y w a ł zaufanie m i e j s c o w y c h spe­ c j a l i s t ó w . T w i e r d z i , że przekazano m u n a w e t sekrety z w i ą z a n e z p r z y g o t o w a n i e m drewna, z nasycaniem ż y w i c a m i r z e ź b . Tego nie chce u j a w n i a ć . Z o b o w i ą z a ł się do gotowych milczenia. Z r e s z t ą sam w fazie w y k o ń c z e n i a r z e ź b , stosuje obecnie sposoby inno, j a k t w i e r d z i — szybszo. N p . w Afryce p o l e r u j ą gotowe r z e ź b y s k ó r k ą p ł a s z c z k i lub l i ś ć m i n i e k t ó r y c h drzew — on pos­ ł u g u j e się t e c h n i k ą k o n w e n c j o n a l n ą . R ó ż n i c o s ą nieuniknione. 1 R z e ź b i , gdy m o ż e w hebanie, opecze czy m a h o n i u , ale też i w je­ sionie, brzozie, t o p o l i , d ę b i e , l i m b i e , w t e d y m u s i je oczywiście odpowiednio b a r w i ć . Ale n a w e t w drewnie i r o k o , k t ó r e c h ę t n i e c36 I I . 8. Popiersie k o b i e t y , Nigeria, p l e m i ę Y o r u b a , opecze 35,5 c m . Wariant własny �f i g u r y , po k r y j o m u podmienił jedną — zabierając ją, a w to r z e ź b i nadal, pomaga t y m , k t ó r y m m o ż e p o m ó c . W jogo „ i m i - miejsce d a ł w ł a s n ą . N a s t ę p n i e z a p y t a ł — czy j e s t e ś pewien, że zeum" wszystkie —• o d p o w i e d z i a ł poeci, ci k t ó r z y c z u j ą się t u dobrzo. W i e l u gości m a swojo u l u ­ m i s t r z . S p r a w d ź ! S p r a w d z i ł . N o to zobacz — w s k a z a ł m u „ s w o j ą " . bione r z e ź b y . J a z r e s z t ą t a k ż e . J e d n y m bliższe s ą dawne f i g u r y Ożywiona! rzeźby są ożywione ? Oczywiście fundi. N o a gdzie sygnatura? 3 spotykają się r ó ż n i ludzie, malarze, Fundi i m a s k i plemienne, i i m y m oryginalne prace a r t y s t y czy transpo­ zdziwił się, przecież o z n a c z y ł wszystkie r z e ź b y . W t e d y p . Grze- zycje, t a k i e j a k n p . r z e ź b z B e n i n u , k t ó r e n a podstawie zachowa­ laehowski w y c i ą g n ą ł p o d m i e n i o n ą r z e ź b ę z s y g n a t u r ą . Nie b y ł o n y c h o r y g i n a ł ó w z b r ą z u w y k o n a ł w h e b a n o w y m drewnie. Trzeba dyskusji, m i s t r z przecież kategorycznie o r z e k ł , że wszystkie f i ­ t u jeszcze d o d a ć , żo z bogatego r e p e r t u a r u r z e ź b g u r y s ą o ż y w i o n e . . . Starszyzna p o t w i e r d z i ł a — z n a j d u j e m y w „ m u z e u m " jedynie postacie p o z y t y w n e , z w i ą z a n e został potwierdził —• s a n k t u a r i u m Grzelachowski fundim. afrykańskich z m a g i ą s y m p a t y c z n ą , o b r z ę d o w o ś c i ą . „ T w o r z ę t y l k o r z e ź b y do­ T a k więc w r a m a c h k u l t u r y p l e m i o n Czarnej A f r y k i z y s k a ł j a k o r z e ź b i a r z p o z y c j ę bardzo w y s o k ą . M a uzasadnione p r a w o u w a ż a ć , że k o n t y n u u j e tradycjo sztuki afrykańskiej, reguły, o b o w i ą z u j ą c e w o k r e ś l o n y m miejscu i czasie, a p r z y t y m jego 2 bre o właściwościach pozytywnych" — czytamy wypowiedź 4 artysty . S w ą kolekcję „poznańską" w y r z e ź b i ł j u ż po powrocie do k r a j u . W sumie s t w o r z y ł , j a k oblicza ok. 600 r z e ź b . P o ł o w a i o h r z e ź b y s ą p r z e c i e ż o ż y w i o n e . N a t o m i a s t na gruncie n o r m w s p ó ł ­ znajduje czesnej k u l t u r y artystycznej R F N , N R D , B e l g i i , H o l a n d i i , Szwecji, N o r w e g i i , A n g l i i , K a n a d y , E u r o p y jego t w ó r c z o ś ć t r a c i s w ą się w muzeach i p r y w a t n y c h kolekcjach w A u s t r i i , r a n g ę i m o ż e f u n k c j o n o w a ć t y l k o w k a t e g o r i i k o p i i , podrabia­ L i b a n u i Sudanu. R z e ź b , k t ó r e m a , nio sprzedaje. „ N i e t w o r z ę , nia a u t e n t y k u . L i c z y się b o w i e m w naszej k u l t u r z e o r y g i n a l n o ś ć , m ó w i , d l a zarobku. J e ś l i coś s p r z e d a ł e m d a w n i e j , to t y l k o l u ­ w y r a z w e w n ę t r z n y , ekspresja b ą d ź i n t e l e k t u a l n o poszukiwania, d z i o m , k t ó r y m j a k a ś r z e ź b a n a p r a w d ę się p o d o b a ł a . D o m u z e ó w inne sposoby n a w i ą z y w a n i a o f i a r o w y w a ł e m . Teraz t e ż c h c i a ł b y m , a b y t a m o j a kolekcja zos­ do t r a d y c j i , oparte nie o k o n t y ­ n u a c j ę lecz ś w i a d o m y w y b ó r w a r t o ś c i . Obecnie pan Grzelachowski jest t a ł a po mojej ś m i e r c i w p o z n a ń s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m . . . na rencie. Intensywność ż y c i a nie p o z o s t a ł a bez w p ł y w u na stan jego z d r o w i a . M i m o t o 5 S ą j u ż r o z m o w y w tej sprawie. R z e ź b i ę , p o w t a r z a m t o , nie dla z a r o b k u , ale z w ł a s n e j , g ł ę b o k i e j w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y " . I I . 9. M a s k a p o l i c h r o n o w a n a M p o n g w e , Gabon, s t y l Ogawe; i l . 10. M a s k a o b r z ę d o w a stowarzyszenia E k p o , Z a i r , p l e m i ę L w a l w a 237 �P R Z Y P I S Y 1 Pozyskuje egzotyczne drewno w r ó ż n y s p o s ó b , p r z y w o ż ą m u z n a j o m i , a t a k ż e , j a k podaje W . T . B a b i a r z c y t u j ą c a r t y s t ę : „ P i e r w s z ą p a r ę m o i c h prac p o d a r o w a ł e m w ł a d z o m Sudanu. W za­ m i a n o t r z y m a ł e m od n i c h k l o c hebanu, k t ó r y bezdewizowo p r z y ­ słali m i samolotem do W a r s z a w y . ' Y C z a r n a Afryka w prywatnym mieszkaniu, „ W p r o s t " , P o z n a ń , 25.09.1983) S ą d z ę , ż e pewne analogie do r o l i fundiego m o ż e m y odna leźć w p r a k t y c e d a w n y c h w a r s z t a t ó w m i s t r z ó w , z a r ó w n o i k o n staroruskich j a k ś r e d n i o w i e c z a , renesansu i b a r o k u . W i a d o m o p r z e c i e ż , że n p . wiele o b r a z ó w Rubensa b y ł o częściowo m a l o w a ­ n y c h przez u c z n i ó w , a M i s t r z n a d a w a ł i m dopiero ostateczny 2 I I . l i . M a ł y b ę b e n e k taneczny szlif, k t ó r y c h y b a wolno w j a k i m ś s t o p n i u p r z y r ó w n a ć do „ o ż y ­ w i e n i a " r z e ź b przez fundiego. Obrazy, podobnie j a k te r z e ź b y , m o g ą b y ć „ o ż y w i o n e " i m a r t w e . W y s t a r c z y p r z y j r z e ć się w i ę ­ k s z o ś c i k o p i i i p o r ó w n a ć je z o r y g i n a ł e m . 3 Z o r g a n i z o w a ł j e w 1978 r . * W . Z . B e r y t , Nazywają n a ń s k a " , 23.09.1983 5 „Gazeta Poz­ Zabiega o to m . i n . p r o f . J ó z e f B u r s z t a , wysoko c e n i ą c y dzieło p . Grzelachowskiego. W ł a ś n i e dzięki u p r z e j m o ś c i Profe­ sora m o g ł e m p o z n a ć r z e ź b i a r z a . (Kgomo), M o z a m b i k , p l e m i ę M a w i a , opecze, 50 c m Fot.: A. Grzelachowski, il. 1—10; J . Miecznikowski, i l . 11 238 go Afrykańczykiem, �