https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/227175a3ce23c8bc3488a4e53d872d22.pdf a1aa30f14306265a3840f7d3f0f196ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3064 Title A name given to the resource Granitowa rzeźba ludowa na wschodnim Podlasiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Grupa k r z y ż y п а granicy w s i , wieś T e r o m i s k i Alicja Małeta GRANITOWA RZEŹBA LUDOWA W krajobrazie Podlasia d o m i n u j ą m o n u m e n t a l n e drewniane k r z y ż e s t o j ą c e g r u p a m i na granicach w s i , a na cmentarzach p e ł n i ą c e f u n k c j ę n a g r o b k ó w . W i e l e p r z y c z y n z ł o ż y ł o się na t o , że teren t e n nie o b f i t u j e 1 w drewnianą rzeźbę ani kapliczki . Jeszcze m n i e j s p o t y k a się t u p o d o b n y c h o b i e k t ó w k a m i e n n y c h , NA W S C H O D N I M PODLASIU i n i e j e d n o k r o t n i e w y p e ł n i a c a ł ą jej p o w i e r z c h n i ę . N a k a p l i c z k a c h p r a w o s ł a w n y c h i u n i c k i c h t e k s t y te zapisane s ą c y r y l i c ą . T e m a t y k a p r z e d s t a w i e ń w y s t ę p u j ą c y c h na s ł u p a c h k a m i e n ­ n y c h jest uboga, a c a ł a plastyczna strona o s i ą g n i ę t a została bardzo p r o s t y m i ś r o d k a m i . B r a k t u g z y m s o w a ń , o b r a m i e ń — co spowodowane jest b r a k i e m odpowiedniego, ł a t w e g o do o b r ó b k i ozdobników tak charakterystycznych dla architektury kamien­ surowca. n y c h f i g u r n p . P o l s k i p o ł u d n i o w e j . Z a u w a ż y ć t e ż m o ż n a jedna­ Jedynym dostępnym materiałem są tu granitowe 2 g ł a z y narzutowe pozostawione n i e g d y ś przez l o d o w i e c . Te właśnie polne kamienie posłużyły k o w y s p o s ó b k s z t a ł t o w a n i a plastycznego — p ł a s k o r z e ź b y prze­ j a k o surowiec do wyrobu figur p r z y d r o ż n y c h i nagrobków, które m o ż n a spotkać w okolicach H a j n ó w k i , B i e l s k a Podlaskiego, S i e m i a t y c z . G r a n i t w a ż n i e w y s t ę p u j ą z t ł a nie ograniczonego p l y c i n ą , a napisy k u t e są wgłębnie. I d e n t y c z n e f o r m y s ł u p o w e m o ż n a s p o t k a ć we wschodnio- n i e ł a t w o poddaje się o b r ó b c e , s t ą d t e ż owe f i g u r y m a j ą zazwyczaj podlaskich cmentarzach formę niepozornych obelisków kamiennym lub, w i d o c z n y s k u p i a j ą s i ę w rejonie H a j n ó w k i . Jeden z najstarszych one samotnie l u b t e ż t o w a r z y s z ą d r e w n i a n y m n y c h z p ł a s k o r z e ź b ą k r z y ż a i czaszki znajduje s i ę we w s i C z y ż e . zwieńczonych częściej, metalowym k r z y ż e m . Występują jako nagrobki. Zabytki te w s p o s ó b d a t o w a n y c h i stosunkowo dobrze zachowanych s ł u p ó w k a m i e n ­ k r z y ż o m i k a p l i c z k o m . F u n d o w a ł a je l u d n o ś ć w y z n a n i a unickiego Pochodzi z 1828 r. l u b (co jest bardziej prawdopodobne) z 1882 г., i prawosławnego, jak również rzymsko-katolickiego. d a t a ta z o s t a ł a b ł ę d n i e w y k u t a przez n i e p i ś m i e n n e g o P o d s t a w o w ą i c h a r c h i t e k t u r ę t w o r z y g r a n i a s t o s ł u p o prze­ k r o j u c z w o r o k ą t n y m , szeroki u p o d s t a w y a z w ę ż a j ą c y się k u górze. W ś r ó d licznych słupów zupełnie pozbawionych e l e m e n t ó w p l a s t y c z n y c h z d a r z a j ą się p ł a s k o r z e ź b i o n e , k t ó r e m i m o żc w y ­ s t ę p u j ą na d u ż y m terenie w y k a z u j ą m i ę d z y s o b ą zadziwiające p o d o b i e ń s t w o f o r m a l n e . TT szczytu l u b u d o ł u ś c i a n y frontowej w y k u t a b y w a m a ł a nisza z a w i e r a j ą c a za s z k ł e m obrazek dewoc y j n y . Centralne miejsce zajmuje d u ż a w y p u k ł o r z e ź b a ciej prawosławnego a poniżej data z ukośnym dolnym niego czaszka ze s k r z y ż o w a n y m i wykonania. i czaszka) krzyża Te dwa symboliczne tworzą kanon t e m a t ó w p r z y d r o ż n y c h . Czasem p ł a s k o r z e ź b y piszczelami wyobrażenia występujących otacza najczęś­ ramieniem, napis na oraz (krzyż słupach fundacyjny, k t ó r y b y w a t e ż l o k o w a n y na bocznej l u b t y l n e j ś c i a n i e f i g u r y wykonawcę jako 1821 r. N a sam pod tamtejszym względem zapewne cmentarzu można zobaczyć taki formalnym, niedatowany nagrobek oraz szereg p o d o b n y c h , z k t ó r y c h jeden w postaci c i ę ż k i e g o c o k o ł u z r z e ź b ą czaszki nosi d a t ę 1874 r. ( i l . 2). T e n sam schemat prezentuje s ł u p z 1903 r. ( i l . 8) s t o j ą c y w otoczeniu d w u d r e w n i a n y c h kapliczek z 1860 r. na p r z e d m i e ś c i u H a j n ó w k i ( u l . N a d o l n a ) , nagrobek z 1903 r. l u b 1906 r. na p r a w o s ł a w n y m c m e n t a r z u w Orzeszkowie ( i l . 7) i n i e d a t o w a n y obelisk z Ł o ­ sinki. Zostały tu przedstawione licznie w y s t ę p u j ą c y c h zaledwie przykłady na o m a w i a n y m terenie. 3 obiektów N i e wszystkie dobrze z n i o s ł y p r ó b ę czasu. Sporo z n i c h mocno s p a t y n o w a n y c h niewiele j u ż m o ż e p r z e k a z a ć poza f o r m ą o g ó l n ą . Stare n a g r o b k i kamienne wykazują większą rozmaitość 221 �I I . 2. Nagrobek k a m i e n n y , C z y ż e , 1874 r. kształtów, aniżeli figury przydrożne. Wyższy I I . 3. K a m i e ń p r z y d r o ż n y , p ł a s k o r z e ź b a ś w . M i k o ł a j a , 1871 г . , o k o l i c a Czarnej W i e l k i e j opano­ Chrystusa z ł o ż o n e u s t ó p k r z y ż a . Postacie s ą p ł a s k i e i w y d ł u ­ w a n i a r z e m i o s ł a prezentuje nagrobek w postaci p ł a s k i e j , p i o n o w o stopień ż o n o . N i e z o s t a ł y przedstawiono s z c z e g ó ł y szat, a n i inne ele­ ustawionej p ł y t y z w i e ń c z o n e j systemem p ó ł k o l i s t y c h g z y m s o w a ń , m e n t y , k t ó r e m o g ł y b y r o z p r o s z y ć u w a g ę p a t r z ą c e g o , t y m bar­ z n a j d u j ą c y s i ę na c m e n t a r z u k a t o l i c k i m w G r o d z i s k u . N a d w u dziej w i ę c wyraziste i w y m o w n e s ą gesty: m o d l i t e w n e złożenie ścianach r ą k ś w . J a n a , pochylenie g ł o w y p l ą c z ą c e j M a t k i B o s k i e j , wyrzeźbiono dwie płaskorzeźby krzyży łacińskich Po­ w y r a s t a j ą c y c h z ł u k o w a t y c h podstaw. Ze w z g l ę d u na d o b r y stan niżej płaskorzeźby zachowania wydajo s i ę , że nagrobek m o ż e przeznaczonego na napis, k t ó r e g o ś l a d u obecnie nie m o ż n a ten p o w s t a ł stosunkowo p ó ź n o , ok. p r z e ł o m u X I X / X X w . Z u p e ł n i o i n n ą f o r m ę u d e r z a j ą c ą archaicznością i surowością wyrazu przedstawiają dwa monumen­ pozostawiono sporo wolnego miejsca, b y ć się j u ż d o p a t r z e ć . Z t y ł u t a b l i c a jest t y l k o z grubsza ociosana. talne g r a n i t o w e k r z y ż e s t o j ą c o blisko siebie na c m e n t a r z u w Sie­ z ludźmi wskazują, m i a t y c z a c h . N a j e d n y m z n i c h w y k u t a jest d a t a : 1911 r. ( i l . 5). w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. O m ó w i o n o p o w y ż e j f i g u r y p r z y d r o ż n e i n a g r o b k i powsta­ że nagrobek Rozmowy t e n p o w s t a ł nie p ó ź n i e j n i ż D r u g a , r ó w n i e i n t e r e s u j ą c a p ł y t a znajduje s i ę w n a j d a l s z y m , w a ł y p o c z ą w s z y o d s i e d e m d z i e s i ą t y c h l a t X I X w . do I wojny zaniedbanym ś w i a t o w e j . Miejscowa l u d n o ś ć nie p o r t a f i ośrod­ W i e l k i e j ( i l . 3). O g ó l n y m k s z t a ł t o m z b l i ż o n a jest do poprzednio już wskazać zakątku prawosławnego cmentarza w Czarnej k ó w , a n i w y m i e n i ć nazwisk k a m i e n i a r z y , k t ó r z y w n i c h p r a c o w a l i . opisanej. N a frontowej ś c i a n i e w u k ł a d z i e s t r e f o w y m , rozdzielone N a tle scharakteryzowanych p o k r ó t c e o b i e k t ó w stosunkowo ł u k a m i o niejednakowej r o z p i ę t o ś c i , m i e s z c z ą się d w i e p ł a s k o ­ u b o g i c h p o d w z g l ę d e m p l a s t y c z n y m , j a k o zjawisko w y j ą t k o w o rzeźby. p r z e d s t a w i a j ą się t r z y g r a n i t o w i ! p ł y t y z a w i e r a j ą c e r ó ż n e tema­ Ś w i ę t a u j ę t a w n o w o t e s t a m e n t o w y m nieładzie i k o n o g r a f i c z n y m . tyczne wyobrażenia figuralne, znajdujące się w niedalekiej W górnej, węższej części przedstawiona jest Trójca 4 B ó g Ojciec s i e d z ą c y na t r o n i e wskazuje Chrystusa siedzącego o d l e g ł o ś c i o d siebie w G r o d z i s k u i Czarnej W i e l k i e j kolo Siemia­ po drugiej stronie, z w r ó c o n e g o frontalnie do w i d z a , k t ó r y p r z y ­ tycz. t r z y m u j e lewa. r ę k ą t r ó j r a m i e n n y k r z y ż . N a jogo w i e r z c h o ł k u Pierwsza •/. n i c h s t o i b l i s k o g ł ó w n e j b r a m y wejściowej wio­ w y o b r a ż o n y jest D u e h ś w . p o d p o s t a c i ą p t a k a . U i c h s t ó p znaj­ d ą c e j na cmentarz k a t o l i c k i w Grodzisku ( i l . 6). P ł y t a t a jest duje się glob z i e m s k i . D o l n a scena nie jest t a k przejrzysta w sensie szeroka i k o n o g r a f i c z n y m . Przedstawione s ą t u t r z y postacie, z k t ó r y c h u p o d s t a w y a dzwonowc.to w y k r o j o n a p r z y szczycie zakończonym metalowym ażurowanym krzyżem łacińskim. Na zwraca u w a g ę p o s t a ć centralnie umieszczona, s t o j ą c a w pozio frontowej centralnie modlitewnej z uniesionymi k u górze r ę k a m i o rozwartych dłoniach, u s y t u o w a n ą p ł a s k o r z e ź b ę . W n i e z w y k l e k l a r o w n e j formie plas­ pozbawiona jakichkolwiek a t r y b u t ó w . W ten sposób od czasów tycznej z o s t a ł a starochrześcijańskich Chrystusa. ścianio w a l k o w a t o obramienie, t u przedstawiona pasyjna zamyka scena Opłakiwania O ś k o m p o z y c y j n ą s t a n o w i w y s m u k ł y k r z y ż . P o d jed­ poprzez sztukę bizantyjską ukazywana b y ł a p o s t a ć o r a n t a s y m b o l i z u j ą c a z n a j d u j ą c ą się w r a j u 5 duszę n y m jego r a m i e n i e m umioszczony jost frontalnie ś w . J a n , p o d zmarłego. d r u g i m ustawiona b o k i o m , mieszczone i z w r ó c o n o b o k i e m s ą d w i e p o z o s t a ł e , mniejsze o d ze s k ł o n i o n ą g ł o w ą M a t k a Boska, S y m o t r y c z n i e w s t o s u n k u do g ł ó w n e j postaci roz­ o sylwetce m ł o d e j dziewczyny, z d ł u g i m i w ł o s a m i , czy toż raczej centralnej. M a j ą one r ę c e z g i ę t e w b ł a g a l n y m geście z k t ó r y m chustą opadającą z w r a c a j ą s i ę do o r a n t a , a w d ł o n i a c h t r z y m a j ą k s i ą ż k i . Postacie 222 na plecy. Całość spina, j a k b y k l a m r ą ciało �te s ą do siebie b l i ź n i a c z o podobne, a p e w i e n rys i n d y w i d u a l n o ś c i wego przedstawienia. Ś w i ę t y m a t w a r z p o c i ą g ł ą , o d ł u g i m , w ą s ­ n a d a j ą i m starannie w y m o d e l o w a n e w ł o s y , k t ó r y c h p o z b a w i o n y k i m nosie. T r u d n o na t y m w y o b r a ż e n i u d o p a t r z e ć się b r o d y , jest o r a n t — p o s t a ć raczej s y m b o l i c z n a , a n i ż e l i realna. ale i w m a l a r s k i c h u j ę c i a c h tego ś w i ę t e g o nie b y w a ł a ona z b y t Powyższe wyobrażenie nie posiada innego ikonograficznego odniesienia we najprawdopodobniej wschodnioslowiańskiej d ł u g a . N a g ł o w i e ś w i ę t e g o m o ż n a d o j r z e ć p ó ł k o l i s t y zarys m i t r y , a z szat w y r a ź n i e odznacza s i ę asymetryczna k a p a połączona 8 sztuce r e l i g i j n e j . Symboliczne znaczenie m a p i ę t r o w e rozmiesz­ na ś r o d k u z o m o f o r i o n e m (wschodni o d p o w i e d n i k ł a c i ń s k i e g o 6 czenie o m ó w i o n y c h d w ó c h scen. G ó r n a przedstawia sferę nie­ paliusza). Cala p o s t a ć p o t r a k t o w a n a jest p ł a s k o , n i e o m a l graficz­ b i a ń s k ą , d o l n a z i e m s k ą , a ł ą c z y je osoba o r a n t a z w r a c a j ą c a s i ę nie. U p o d s t a w y p ł a s k o r z e ź b y w i d n i e j e d a t a 1871 r. oraz ob­ ze s w ą m o d l i t w ą do T r ó j c y ś w . W p ł a s k o r z e ź b i e uderza n i e z w y k ł a szerny napis w y k o n a n y c y r y l i c ą , z k t ó r e g o czytelne s ą zaledwie prostota, Na pojedyncze l i t e r y . Szczyt k a m i e n i a w i e ń c z y m e t a l o w y r ó w n o ­ Płaskorzeźby ramienny grecki krzyż połączony z półksiężycem, k t ó r y pośrednio wręcz prymitywizm wykonania n a g r o b k u b r a k jest j a k i c h k o l w i e k plastycznego. napisów, dat. wskazywałby s ą p o w i e r z c h n i o w o zniszczone. N i e m a t e ż j u ż g r o b u . Trzecia z k o l e i p ł y t a znajduje się na g r a n i c y Czarnej W i e l k i e j p r z y szosie w i o d ą c e j do D z i a d k o w i c , w p o b l i ż u lasu z dala oć na unickie wyznanie fundatora tej osobliwej f i g u r y , czy t e ż m o ż e n a g r o b k a . Omówione trzy płyty z płaskorzeźbami figuralnymi wyko­ z w a r t e j z a b u d o w y ( i l . 4). Zachowuje ona n i e f o r e m n y k s z t a ł t nane z o s t a ł y s ł a b o ociosanego k a m i e n i a o nieco p i r a m i d a l n y m zarysie, z w ę ż a ­ d o m y ś l a ć się d ł u t a ludowego r z e ź b i a r z a . W sferze ikonograficznej j ą c e g o się k u g ó r z e . Zarys t e n p o w t a r z a n i e w p r a w n i e w y k u t e dwie p ł a s k o r z e ź b y , scena z o r a n t e m i ś w . M i k o ł a j , obramienie z a m y k a j ą c e p ł y c i n ę . N i e m a l c a ł e jej w n ę t r z e w y p e ł ­ w y r a ź n y w p ł y w s z t u k i cerkiewnej. Sztuka t a r o z w i j a ł a się g ł ó w ­ n i a p ł a s k o r z e ź b a l u d z k i e j p o s t a c i u j ę t a f r o n t a l n i e do p o ł o w y nie w d z i e ł a c h m a l a r s k i c h , a w y r a ż e n i e j e j w r z e ź b i e jest w y n i k i e m w sposób wysoce uproszczony, który pozwala wykazują w y s o k o ś c i . P o s t a ć odziana jest w szaty l i t u r g i c z n e wschodniego o d d z i a ł y w a n i a Zachodu. Oba te p i e r w i a s t k i , w s c h o d n i i zachodni, o b r z ą d k u , przedstawia zatem d o s t o j n i k a k o ś c i e l n e g o . W lewej ł ą c z y ł y się i p r z e n i k a ł y d ł o n i widocznej spod f a ł d y p ł a s z c z a t r z y m a o n z a m k n i ę t ą k s i ę g ę , Pozostaje nadal w sztuce sakralnej p o l s k i c h u n i t ó w . otwartym pytanie dotyczące miejsca, p r a w ą b ł o g o s ł a w i . Ze w z g l ę d u na o g ó l n y schemat przedstawienia, a w d w u p r z y p a d k a c h i czasu p o w s t a n i a p ł a s k o r z e ź b z Grodziska pewne s z c z e g ó ł y szat, a t a k ż e z u w a g i na s t a r o r u s k i t e k s t p o d i Czarnej W i e l k i e j . M o ż n a s ą d z i ć , że podobnie j a k Sw. p ł a s k o r z e ź b ą m o ż n a b y w i d z i e ć w t e j osobie ś w . M i k o ł a j a Cudo­ i pozostałe powstały w 2 poł. X I X w. I c h terytorialna bliskość Mikołaj t w ó r c ę b i s k u p a M i r y w A z j i Mniejszej, ż y j ą c e g o n a p r z e ł o m i e w s k a z y w a ł a b y n a w s p ó l n y o ś r o d e k , ale b r a k z d e c y d o w a n y c h I I I i I V w i e k u . Z y s k a ł on n i e z w y k ł ą p o p u l a r n o ś ć w K o ś c i e l e p o d o b i e ń s t w f o r m a l n y c h nieco p o d w a ż a t e n d o m y s ł . S p r a w y te W s c h o d n i m , z a p e w n i a j ą c ą m u s t a ł e miejsce w schemacie i k o n o - w y j a ś n i ą b y ć m o ż e dalsze znaleziska w t y c h o k o l i c a c h , а t a k ż e statu, jako p a t r o n ubogich, p o d r ó ż n y c h , c h r o n i ą c y od p o ż a r ó w p o s z u k i w a n i a archiwalne. R z e ź b a i wilków. 7 W sztuce cerkiewnej przedstawiano kamienna m a w północno- św. Mikołaja -wschodniej Polsce odleglejsze t r a d y c j e . W s z a k wizerunek M a t k i w szatach b i s k u p a o b r z ą d k u wschodniego, z a s c e t y c z n ą t w a r z ą . Boskiej z D z i e c i ą t k i e m z n a j d u j ą c y się w s a n k t u a r i u m m a r y j n y m J e d n y m z powszechnie p r z y d a w a n y c h a t r y b u t ó w b y ł a w Leśnej k . Białej Podlaskiej, również księga. K a m i e n n a p ł a s k o r z e ź b a z a c h o w a ł a wiele z h i e r a t y c z n o ś c i i k o n o - I I . 4. N a g r o b e k na c m e n t a r z u p r a w o s ^ w n y m w Czarnej Wielkiej d a t o w a n y jest na w i e k wykuty w kamieniu 9 XVII . I I . 5. K r z y ż k a m i e n n y na c m e n t a r z u w Siemiatyczach 223 �I I . 6. N a g r o b e k z p ł a s k o r z e ź b ą p r z e d s t a w i a j ą c ą O p ł a k i w a n i e Chrystusa, cmentarz w G r o d z i s k u I ł . 7. S ł u p k a m i e n n y , 1906 r. Cmentarz w Orzeszkowie P R Z Y P I S Y 1 M . P r z e ź d z i e e k a , Zabytki plastyki ludowej na Wschodnim, „ P o ł . Szt. L u d . " , R . X , 1956 n r 4/5 Podlasiu a P o ł u d n i o w y zasięg w y s t ę p o w a n i a g ł a z ó w n a r z u t o w y c h wyznacza l i n i a p r z e c h o d z ą c a przez W i e l u ń , W a r s z a w ę , K o ń s k i e , L u b l i n , W ł o d a w ę i p r z e d ł u ż a się poza granice p a ń s t w a w s t r o n ę Polesia. Por. A C z e ż o w s k i , Kamieniołomy. Obróbka i przeróbka kamienia, t . 1, 1946 3 O k i l k u g ł a z a c h z w y k u t y m i k r z y ż a m i w okolicy T y k o c i n a nad N a r w i ą (z k t ó r y c h jeden w i ą ż e z czasami k r ó l o w e j B o n y ) oraz pod Ł a p a m i w z m i a n k u j e O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, Mazowsze, cz. 5, 1890. (1964), s. 331 * W i k o n o g r a f i i wschodniej T r ó j c a ś w . przedstawiana b y ł a n a ogół w ujęciu s t a r o t e s t a m e n t o w y m , symbolicznie, jako odwiedziny trzech a n i o ł ó w u A b r a h a m a . P o r . J . K ł o s i ń s k a , Ikony, K r a k ó w 1973, s. 61—66 5 „ S ł o w n i k terminologiczny sztuk p i ę k n y c h " pod Kozakiowicza, Warszawa 1976, s. 337 red. S. 6 I n f o r m a c j ę t ę z a w d z i ę c z a m p . doc. dr A n n i e R ó ż y c k i o j - B r y z e k z I n s t y t u t u H i s t o r i i S z t u k i TJ.J., k t ó r e j serdecznie d z i ę k u j ę za k o n s u l t a c j ę 7 J . K ł o s i ń s k a , op. c i t . , s. 212 i dalsze 8 S ł o w n i k terminologiczny..., s. 335 9 O b i e k t ten z n a m t y l k o z n i e w y r a ź n y c h r e p r o d u k c j i , n a k t ó r y c h p r z y s ł o n i ę t y jest n a ł o ż o n y m i m e t a l o w y m i s u k i e n k a m i i r a m ą . Uznano, ż e nosi on cechy s z t u k i ludowej. Z dawna Polski Tyś Królową. Przewodnik po sanktuariach maryjnych. Korono­ wane wizerunki Matki Bożej 1717—1983. Praca z b i ó r , p o d red. O. Piotra. Anzulewicza O F M conv., S.M. G r a ż y n y od Wszechp o ś r e d n i c t w a M . B . , S.M. Gizeli od Niepokalanego Serca M a r y i , S z y m a n ó w 1983. Por. r ó w n i e ż , J . F r a n k o w s k i , Wycieczka szlakiem Unitów na Podlasiu, W - w a 1927. Ponadto por. p r z y p i s 3 224 1 I I . 8. K a m i e n n y s ł u p z 1903 r. w otoczeniu d w u d r e w n i a n y c h kapliczek z 1860 г., p r z e d m i e ś c i e H a j n ó w k i �