https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a8ef2a0a707d87f825147b2e0cee582.pdf 27abab5b19bbc5885c274ab6549424a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3417 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3203 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika, cz. III) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.58-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz Czesław Robotycki Ludwik Stomma Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O SŁOWNIKA, CZ. III TARTU I RADZ'ECKA SEMIOTYKA tycznymi KULTURY wszelkie uporządkowane wyższe, sposoby nadbudowane wyrażania nad językowymi, informacji, posiadająco Z a c z y n i j m y o d sprostowania: mówienie o ,,szkole w T a r t u ' " . swoją gramatykę i słownictwo — systemy a r t y s t y c z n e , religijno — j a k to się u nas przyjęło — jest właściwe t y l k o z wydawniczego i t d . Realizacją danego s y s t e m u semiotycznego jest każdorazowo p u n k t u widzenia. P r z y t a m t e j s z y m b o w i e m uniwersytecko w y ­ tekst—elementarna dawany często używane, zwłaszcza przez jest z i n i c j a t y w y pioniera g r u p y , J u r i j a Łotmana jej jednostka kultury. Pojęcie Łotmana — tekstu oznacza — dużo organ —- , , T r u d y po z n a k o w y m s i s t i e m a m " , j a k też inne p u b l i ­ więcej niż t y l k o zapis w y p o w i e d z i , odnosić się może n p . również kacje do obrzędu j a k o „tekstu z a c h o w a n i a " . Jest n i m każda 1 — wy­ zbiorowe, z innymi których a u t o r z y są j e d n a k n a ogół związani ośrodkami, a przede strukturalno-typologioznyeh w s z y s t k i m z sektorom badań moskiewskiego noznaw-stwa i Bałtuistyki A k a d e m i i Nauk Instytutu ZSRR Slowia- (Wiaczesław rażająca system semiotyczny, 2 — odgraniczona od ,,nic - tekstów", 3 — s t r u k t u r a l n a całość o wewnętrznej organizacji. Pojęcie „system modelujący" oddaje z kolei tę właściwość I w a n o w , Władimir Toporów i i n . ) . Oczywiście ,.szkoła M o s k w a — s y s t e m u znakowego, T a r t u " nio s t a n o w i wyraźnie z u n i f i k o w a n e j g r u p y , przynależność b u d o w y z jego pomocą m o d e l i świata l u b jogo fragmentów. do której byłaby określona f o r m a l n i e — ludzi Poprzez t e i i a p a r a t myślowy — wyobrażenia, pojęcia, wierzenia — obrębie społeczność i jednostka percypują świat, przezeń możliwe jest połączonych wspólnotą orientacji t o aglomerat semiotycznych w jaką jest modelowanie czyli możliwość d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , lecz tworzących wachlarz bardzo szeroki. uporządkowanie jego obrazu. P i e r w o t n y m systemem Owe d y s c y p l i n y t o przede w s z y s t k i m językoznawstwo, l i t e r a t u r o ­ jącym jest — t o oczywiste dla zakorzenionej w językoznawstwie znawstwo semiotyki — i f o l k l o r y s t y k a (poza wyżej wymienionymi także język. O n jest p o d s t a w o w y m modelu­ „urządzeniom do T . C y w j a n , S. N i e k l i u d o w , J . N o w i k , D . Segal, В. Uspienski — m a t r y c o w a n i a " . Dostarcza członkom społeczeństwa i n t u i c y j n e g o b y wymienić t y l k o autorów prac wiążących się z szeroko rozu­ poczucia strukturalności ,,(...) zmusza łudzi do t r a k t o w a n i a j a k o mianą etnologią), o r i e n t a l i s t y k a (A. P i a t i g o r s k i j , B . Ogibenin), s t r u k t u r t a k i c h zjawisk, których strukturalność nio jest oczy­ szczegółowa etnografia (A. B a j b u r i n , G. L e w i n t o n ) , po części wista h i s t o r i a (A. Guriewicz), b y zmilczeć o przedstawicielach n a u k modelujące, któro znacznie m a t e m a t y c z n y c h i biologicznych. wistość, określają sposób widzenia świata, programują na za­ Co ląozy tę niemałą grupę badaczy ? J a k pokrótce scharak­ teryzować olbrzymią ilość i c h p u b l i k a c j i , imponujących eru­ ( I . 179)". N a d n i m nadbudowane są wtórne systemy k o n k r e t n i e j strukturyzują rzeczy­ sadzie cybernetycznej ludzkie działanie. ( W t e j ostatniej k w e s t i i radzieccy semiotycy powołują się n a prekursorskie prace psy­ dycją a niezmiernie rozstrzelonych w swej orientacji ?* Badacze chologa L . Wygotskiego ci, po pierwsze, traktują kulturę j a k o sieć kanałów k o m u n i k a c j i on znak j a k o środek k i e r o w a n i a l u d z k i m zachowaniem) i j a k o i n w e n t a r z j e j produktów — „niedziedziczną pamięć", zbiór zalegalizowanych wtóre, podstawową tekstów. Po rolę w budowie metodologii badań k u l t u r j ' przypisują lingwistyce, z l a t 3 0 - t y c h w których rozpatrywał Pora obecnie przedstawić z bliska prace — n a ogól wspólnie pisano — t y c h dwóch uczonych, którzy badając różnorodne systemy modelujące najbliżsi są etnograficznej p r a k t y c e . Są t o logice i t e o r i i i n f o r m a c j i , traktując każdy b a d a n y system se- przytłaczające m i o t y c z n y ( k u t y p o l o g i i których zmierzają) j a k o hierarchicznie spojrzeń p u b l i k a c j e W . u s t r u k t u r y z o w a n y język — „system systemów" — który można Ci znawcy języków indoeuropejskich Jokują mitologię słowiańską badać s t o s o w n y m i d l a każdego p o z i o m u m e t o d a m i (jak w ję­ na t l e mitów indoeuropejczyków, idąc w j e j r e k o n s t r u k c j i w ślad zykoznawstwie za Jakobsonem, i częściowo D u m e z i l e m , a rehabilitując jeszcze -— od fonologii do p o e t y k i t e k s t u ) . Po trzecie erudycją., rozległością I wa no wa tematyki i W. i śmiałością Toporowa. badacze c i widzą stosowalność swych m e t o d do badań zjawisk XIX-wieczne k u l t u r o w y c h wszystkich epok i różnych obszarów, traktując n a Traktują ją j a k o bogatą, złożoną i zhierarchizowaną. Odtwarzając t r a d y c j o szkoły mitologicznej (Afanasjow r i in.) równi treści duchowe k u l t u r archaicznych oraz złożone zjawiska d a w n y słowiański system r e l i g i j n y ustalają szość jego poziomów a r t y s t y c z n e w k u l t u r z e współczesnej (stąd n p . wiersz M a n d e l - — o d najwyższej w a r s t w y p a n t e o n u przez postacie sztama pojawiający się w kontekście analizy m i t u ) . zowane, demoniczne, herosów, s y l w e t k i z tekstów d r o b n y c h aż Przybliżmy niektóre t e r m i n y , powtarzające kacjach radzieckiego wtórne semiolyczne się w publi­ „nowego podejścia". Pojęcie kluczowe t o systemy modelujące. Rozłóżmy je na części po człowieka w jego f u n k c j a c h s a k r a l n y c h ( W . I w a n o w , W . To­ porów, Sławianskije jazykowyje sistiemy. Drewnij modielirujuszczije Moskwa pieriod, zawierają Pierwszy w którym naczelne miejsce zajmowała idea Drzewa n e u t y c z n y pogląd, że z n a k i nie mogą istnieć poza relacjami, wzajemnymi w o d e r w a n i u o d systemu. T a k jest w p r y m a r n y m systemie s e m i o t y c z n y m , j a k i m jest język n a t u r a l n y , gdzie •— p r z y p o m n i j m y rzecz wiadomą — cząstki elementarne (jednostki dyskretne fonemy) nie mają autonomicznego myślenia t y p u kosmologicznego, Kosmiczne­ u n i w e r s a l n y k o m p l e k s z n a k o w y , wieloaspektowy symbolicznie zapisujący podstawowe wyobrażenia na obraz temat świata i d y n a m i k i jego r o z w o j u . Analizując mitologię kosmogoniczną, a u t o r z y rekonstruują znaczenia, nieistniejący już tekst słowiańskiego m i t u o Gromowładcy poko­ a cechy d y s t y n k t y w n e , dzięki którym są one odróżnialne, ist­ nującym Żmija, p r z y c z y m kolejne e t a p y p o j e d y n k u odtwarzane nieją t y l k o w relacjach (nacechowanie — nienacechowanie: n p . są n a podstawie wzmianek w d r o b n y c h t e k s t a c h , t a k i c h j a k za­ dźwięczność — bezdźwięczność). Są również s y s t e m a m i semio- gadki, 58 — go — analizę przejawów semioliczeskije 1965 ( I ) . Liczne i c h prace składowe: system semiotyczny (znakowy) i system modelujący. człon zapisuje z n a m i e n n y d l a s e m i o t y k i a n t y h e r m e - wyspecjali­ magiczne formuły, g r y dziecięce a nawet rekwizyty �obrzędowe: f i g u r k i krów z ciasta, lepione n a k o r o w a j u , dające „szkoły M o s k w a — T a r t u " poszerzają naszą koncepcję człowieka się odczytać j a k o k r o w y p r z y drzewie k o s m i c z n y m . Utwierdzają i kultury, j g w one autorów w p r z e k o n a n i u , że p r z e d m i o t e m sporu o b u m i t y c z ­ n y c h personaży było bydło. A n a l i z y te dowodzą (a może raczej: zakładają?) że wielo tekstów s t a n o w i przekształcenie głębokiej struktury mitu kosmogonicznego, składając się na jogo krąg który może obejmować różne realizacje w różnych transformacji, systemach z n a k o w y c h (magia, s z t u k i piękne i t p . ) . Stały schemat. — inwariant daje się odnaleźć w allorytualach m i t u , a więc w t a k i c h przekształconych już wobec t e k s t u p i e r w o t ­ nego działaniach obrzędowych, f o r m y wyjściowej. które zachowały strukturę I w a n o w i Toporów wymieniają t u n p . grę dziecięcą w k o t k a i myszkę, które to postacie miałyby być alloporsonażami odpowiednio Gromowładcy i Żmija (tezę u p r a w ­ dopodobnić m a fakt przedstawiania Boga R a w postaci k o t a , uśmiercającego węża p o d s y k o m o r e m = drzewem kosmicznym Dobrą bibliografię t y c h w y d a w n i c t w (notującą n p . ok. 300 p o z y c j i samego t y l k o W . I w a n o w a ) s t a n o w i książka: K . E i mermacher, S. Shishkoff, Subject Bibliography of Soviet Se­ miotics. The Moscow-Tartu School, A n n A i b o r 1977. T e k s t y polskie i b i b l i o g r a f i a : Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M . R. Mayenowa, przedmowa S. Żółkiewski, W a r ­ szawa 1975. Wyraźnie podkreśla się inspirującą rolę dawnej p r a c y A . Zołotariewa, Dualnaja organizacja pierwobytnych narodów: proischożdienie dualisticzeskich kosmogonii (rękopis z r. 1941, w y d a n y p t . Rodowoj strój i pierwobytnaja mifologia, Moskwa 1964) który na m a t o r i a l e z całego świata udokumentował za­ sadę b i n a r y z m u w organizacji d a w n y c h g r u p społecznych i w i z j i świata. 1 2 w egipskiej księdze zmarłych). Przykładem innego przekształ­ cenia mają być i k o n y „ Ś w . J e r z y zabijający s m o k a " — na V A N GENNEP których wyobrażenia gór i wód w pejzażu miałyby być echem jaskiń, w których Żmij pochował ukradzione bydło l u b zamknął Van w o d y z i e m i i nieba. A u t o r m . i n . Mythes Wypada wspomnieć, że procedura o d k r y w a n i a i n w a r i a n t u Gennep moeurs w różnych w a r i a n t a c h , powstających w h i s t o r y c z n y m procesie Paris transformacji Folklore. (procedura której p o d w a l i n y położył W . P r o p p , imię którego nierzadko przywoływane jest przez autorów z g r u p y (1873—1957) etnograf et legendes. Essais d'ethnographic 1908—1914; La formation 1924; Croyances Manuel de folklore francais współczesnego f o l k l o r u francuskiego) I w a n o w , W . Toporów, Inwariant kich i folklornych folkloru. tiekstach Sbornik i transformacii (w:) Tipołogiczeskije statiej pamiali (W. w mitołogiczesissledowania W. J a . Proppa, po M o s k w a 1975, dzieciństwo, młodość, Religions t. I — V , Paris 1910; Le Paris francaises, (Podręcznik contemporain ohrzest, diachronię. Paris 1906; et linguistique, populaires ryzacji synchronii o folklorysta francuski. des legendes, et coutumes t a r t u s k i e j ) znamienna jest d l a radzieckiej t e n d e n c j i do histos e m i o t y k i , pogłębienia i et legendes d'Australie, t . I , cz. 1 •— n a r o d z i n y , narzeczeństwo; Paris 1943; t . I , cz. 2 — ślub, pogrzeb, 1946; t . I , cz. 3 — zapusty, post, Wielkanoc, 1947; t . I , cz. 4 •— c y k l m a j o w y , noc świętojańska. 1949; t . I , cz. 5; letnie obchody p a t r o n a l n e i rolnicze, 1 9 5 1 ; t . I , cz. 6 — jesienne obchody patronalne i rolnicze, 1953; t . I , s. 4 4 — 7 6 ) . Penetrujący mitologiczne przedpole h i s t o r i i Toporów stwier­ dza związek m i t u kosmogonicznego z t e k s t a m i quasi-historycz- n y m i , dotyczącymi legendarnych dziejów m i a s t a : mitologiczne pradzieje W i l n a tworzą kompleks z n a k o w y , który mógł o t r z y ­ mywać konkretną realizację w fabułę m i t u , w schemacie quasi- cz. 7 — c y k l d w u n a s t u d n i , 1958; t . I I I — kwestionariusze, p r o w i n c j o i regiony, b i b l i o g r a f i a adnotowana, 1937; t . I V — b i b l i o g r a f i a a d n o t o w a n a , indeks, 1938 (t. I I — b r a k , razem s. 4244). Również tłumacz i p o p u l a r y z a t o r w y b r a n y c h dziel m . i n . : J . Frazera, A . C. H a d d o n a , E . W e s t e r m a r c k a . społecznej, W y b i t n y współczesny e t n o g r a f f r a n c u s k i — Nicole Belmont w t o p o g r a f i i , w poezji, w języku. N i e w o l n o p r z y t y m nalegać nazwala A r n o l d a V a n Gennepa „twórcą e t n o g r a f i i f r a n c u s k i e j " -historycznym, na rytuale, pierwszeństwo złożoności, to w Wilno, wyje wszystkich zniekształceniem Wil'na: ramach którejkolwiek udziału bowiem w gorod instytucji interpretacji i aspektów obrazu. (W. negować i c h jednocześnie, Toporów, (w:) Bałto-slawianskije i mit grozi Vilnius. etnojazyko- Ważne miejsce w d o r o b k u o m a w i a n y c h autorów zajmuje analiza wytworów k u l t u r y duchowej przez p r y z m a t tkwiących w n i c h d y c h o t o m i c z n y c h opozycji. Posiłkując się materiałem e t n o g r a f i c z n y m z k i l k u n a s t u k u l t u r s k o m p l e t o w a l i o n i — co­ k o l w i e k mechanicznie w p r a w d z i e , bez o m a w i a n i a związku po­ między kategoriami opozycji linearnycłi — uniwersalny zestaw semantycznych ( t y p u góra-dół, prawo-lewo i t d . , łącznie 78 p a r , w t y m niektóre bardzo p r z y p a d k o w e ) . Te metajęzykowe kategorie są charakterystyczne systemów symbolicznej dawnych mitologii, przy uniworsalny tak wybitni ludoznawcy, j a k Pierre ( E m i l N o u r r y ) czy P a u l Sebillot. P o m n i k o w y Manuel Saintyves obejmuje b o w i e m nie t y l k o szeroką syntezę f o l k l o r u różnych regionów F>aneji, lecz również u n i k a l n y wykład m e t o d y k i badań tere­ s. 34). kontakty, i jest t o tytuł w pełni uzasadniony, p o m i m o , że poprzedzali V a n Gennepa dla wszystkich charakter owych b y szukać b e z p r o d u k t y w n y c h rozważań o t y p a c h a n k i e t czy formacie k a r t e k do zapisu i n f o r m a c j i (polski nonsens etnogra­ f i c z n y — pół ( ? ! ?) k a r t k i maszynopisu); znaleźć można n a t o m i a s t systematyczny kwestionariuszy używanych po dziś c y c h w ięc pozyskiwanie o d p o n a d 40 l a t w pełni porównywalnych r materiałów. Znaczenia dzieła A r n o l d a v a n Gennepa d l a nowej etnologii strukturę polskiej omawiani autorzy akcentują nawet k a t e g o r i i , n p . powszechne n a zestaw dzień do opisowej d o k u m e n t a c j i k u l t u r y l u d o w e j , umożliwiają­ determinują klasyfikacji, czym archaicznych n o w y c h i o p r a c o w y w a n i a i c h wyników. Wykład, w którym d a r m o nie wyznaczają jednak zasługi etnograficzne. jego Decyduje lokalne, prekursorskie o n i m jedna przede w s z y s t k i m jego praca — wydane w 1909 Les rites de passage B y zrozumieć pojęcio „obrzędów przejścia" całej prawie k u l i ziemskiej o d czasów p a l e o l i t u wiązanie płci {Obrzędy przejścia). męskiej ze stroną prawą a kobiecej z lewą ( W . I w a n o w , cofnąć się n a j p i e r w m u s i m y do t r z e c h d o k o n a n y c h przez A r n o l d a Toporów, Moskwa Issledowanija w oblasti słowiańskich W. driewnostiej, 1974) . 2 1 — iż w myśli m i t y c z n e j czas (również i czas życia ludz­ Wobec prac o w y c h uczonych t r u d n o pozostać obojętnym; jedne v a n Gennepa f u n d a m e n t a l n y c h ustaleń: wywołują podziw, inne —. p r z y n a j m n i e j zaskoczenie (gdy n p . opisują swe wrażenia z kontrolowanego e k s p e r y m e n t u kiego) nie przebiega linearnie, lecz cyklicznie i zawsze powTaca do siebie; nie z n a więc początku a n i końca. 2 — iż czas t e n m a c h a r a k t e r periodyczny (segmentarny). z meskaliną, przedsięwziętego z r a c j i zainteresowania d l a r o l i T r w a n i e r o z w i j a się o d cezury do cezury; p r z y c z y m każdy jego halucynogenów okres (odcinek) m a swoją własną wartość, (gdy — w k u l t u r z e ) , czasem •— zgoła opierając niedowierzanie oraz zasadzie 3 •— iż pozycja j e d n o s t k i w rzeczywistości społecznej k o n s t y ­ t r a n s f o r m a c j i postaci m i t o l o g i c z n y c h suponują związek staro­ t u o w a n a jest w k u l t u r a c h l u d o w y c h i p l e m i e n n y c h przez rytuał, żytnych M u z (gr. Mousai) z m y s z a m i , w t y m także z bohaterem nie zaś zobiektywizowane f a k t y biologiczne. Że więc, co d o b i t ­ kultury nie p o t w i e r d z i l i później m . i n . Gerardus v a n der Leeuw, Mifcea masowej się n a zbieżności językowej — Mickey Mouse... Zawsze j e d n a k prace 59 �E l i a d e , czy Claude Levi-Strauss, człowiek dorosły t r a k t o w a n y mieć żadnej k o n k u r e n c j i . Toteż zwłoki nieszczęśliwca po p r o s t u może być j a k dziecko i za nie u z n a w a n y , o i l o n i e przeszedł zachowano uprzednio i n i c j a c j i w j e j uznawanej przez daną grupę f o r m i e ; Jest t o k l i n i c z n y wręcz opis m e d i a c j i . Przyjmując zmarły nie p o c h o w a n y nie jest zmarłym w pełnym słowa tego m i t u zmarły naczelnik znajduje się b o w i e m jednocześnie w sta­ znaczeniu etc. nie śmierci (nio jest już pośród żywych) i życia (nie został po­ T r w a n i e (czas) jest więc w świadomośoi m i t y c z n e j niekoń­ czącym się łańcuchem różnych jakościowo ogniw, p r z y przejście z jednego ogniwa (stanu) do drugiego, czym kolejnego, grzebany poza = życiem, ale również nie w stanie śmierci." 1 kategorie nie odszedł spośród żywych), równolegle sytuując się poza oboma t y m i s t a n a m i . Jego sytuacja dajo się więc opisać formułą: usankcjonowane być m u s i przez obrzęd, rytuał. N a obrzęd t a k i składają się — podług A r n o l d a v a n Gennepa — t r z y zasadnicze fazy: rytuał oddzielenia marge) i przyjęcia (d'agregation). odpowiadają n p . rozplećmy dokonuje się magiczne g r u p y ze stanu ( ~ х Д ~ У ) Z = (x-Ay)A • (rites do separation), marginesu (do W pierwszej z n i c h , której w p o l s k i m obrzędzie weselnym, wyłączenie, uwolnienie j e d n o s t k i l u b dotychczasowego; w trzeciej ( n p . oczepiny) następuje włączenie do s t a n u nowego. -Natomiast faza gdzie x i v oznaczają odpowiednio człony opozycji życie : śmiorći Podobno elementy mediacyjne towarzyszą k a ż d e j opozycj I t a k n p . w opozycji dzień : noc c l m r a k t o r m e d i a c y j n y uzyskiwać będą zmierzchy i świty, w opozycji dwócli przestrzeni — i c h środ­ granice; w opozycji męskie : żeńskie — obojnakie etc. Totoż za k o w a — faza marginesu, t o czas, k i e d y p o d m i o t a k c j i r y t u a l n e j swoiste r e g n u m m e d i a t i o r u m uchodzić może m i t y c z n y środek znajduje się już poza stanem p o p r z e d n i m , a jeszcze poza nas­ świata u s y t u o w a n y pomiędzy członami o p o z y c j i : lowe : prawe, tępnym, jest więc niejako w y r z u c o n y poza poza świat, właśnie na M A R G I N E S bycia — t o co określone, czasu. I t e n właśnie okres nie b y c i a , okres marginesu jest t u najważniejszy, góra : dół, wschód : zachód, północ : południe i t p . T e n o s t a t n i przykład nakazuje jedna.k zwrócenie u w a g i n a jeden aspekt zjawiska mediacji. Otóż w opozycji s t a n o w i o oryginalności t e j g r u p y rytuałów, które nazwał A r n o l d środka) : zewnętrzne (na zewnątrz) t e n sam „środek v a n Gennep „obrzędami przejścia". w t a p i a się w joden z członów przeciwstawienia. W W okresie t y m j e d n o s t k a l u b g r u p a znajduje się z jednej jeszcze wewnętrzne więc od tego, które opozycje są eksponowane (do świata" zależności (lub występują) s t r o n y — co jest poniokąd prasformułowaniom s t r u k t u r a l n e g o w systemie, element Z może pełnić funkcje mediacyjne i wchodzić pojęcia m e d i a c j i — poza d w o m a s t a n a m i X i Y , należąc jedno­ w związki z i n n y m i elementami o t y m s a m y m charaktorzo l u b cześnie do n i c h o b u ; z d r u g i e j s t r o n y n a s k u t e k u s y t u o w a n i a odgrywać rolę członu opozycji łącząc się wówczas z o d p o w i e d n i m i poza t y m co określone, ciągle i sklasyfikowane staje się elemen­ członami pozostałych przeciwstawień. Spójnik „ l u b " nie oznacza t e m , uczestnikiem owego świata n a opak, który w wiele l a t później t u b y n a j m n i e j a l t e r n a t y w y . Poszczególne elementy mogą b o w i e m opisywać miał n p . Michał B a c h t i n . Zdekodowanie t e j m i t y c z n e j pełnić (i wobec mnogości opozycji w systemie l o g i k i p o z w a l a n a m zaś n a koherentną interpretację t a k i c h n p . rolę opozycyjną i mediacyjną jednocześnie. Poprawna analiza zjawisk, j a k n o r m a defloracji p a n n y młodej przez obcego (stąd w i n n a zdawać danego ius p r i m a e noctis), u s t a w i a n i a przeszkód n a drodze orszaku często pełnią) wówczas sprawę z o b u umiejscowień z n a k u w systemie i ze wszystkich, częstokroć pozornie sprzecz­ n y c h , relacji, w które w n i m wchodzi. nowożeńców i t d . T a k więc potrzeba było z górą pól w i o k u i doświadczeń p a r u W a r t o p r z y t y m zwrócić uwagę, iż k o n s t r u k c j e „ c z y s t e " , Gennepa oparte l i t y l k o n a k o m b i n o w a n i u p a r a l e l n y c h członów opozycji m o d e l mógł zostać w pełni z r o z u m i a n y i w y k o r z y s t a n y . Rozbu­ mają często w m i t a c h znaczenie p o t e n c j a l n y c h wzorców. N a t o ­ d o w u j e m y go zaś n a d a l ( P a t r z : Alkmeny Że zaś żadna miast w codziennej, dostępnej „ p r a k t y c e " d y s k u r s u mitycznego z ważniejszych prac A r n o l d a v a n Gennepa n i e została po dziś d o m i n u j e g r a mediacji. Z sytuacją taką m a m y do czynienia dzień przetłumaczona n a język polski? Cóż, zdarzają się, choć chociażby może n a z b y t często, i w i e l c y z a p o m n i a n i . Toż n a w e t w rodzmnej wiańskim micie kosmogonicznym, pokoleń etnografów, b y zaproponowany przez V a n magia). w analizowanym przez Ryszarda Tomickiego gdzie opozycyjny, sło­ binarnie F r a n c j i p r z y p o m n i a n o sobie o n i m i zaczęto korzystać z jego w y p r e p a r o w a n y Diabeł — przez duże D — pozostaje, inspiracji, nie ujawniającym się w baśni czy obrzędzie, a b s t r a k t o m ; zas­ praktycznie dopiero w ostatnim dziesięcioleciu, dzięki s t a r a n i o m Nicole B e l m o n t i Isaaca C h i v y . Ł g tępują go zaś w folklorze modiacyjne diabły — przez małe d . Również 2 w m i t y c z n y m wartościowaniu czasu czy przestrzeni c h a r a k t e r y s t y k a poszczególnych czasokresów (stanów) czy miejsc MIT A L K M E N Y Sensu sporadycz­ pozostaje striclissimo: udokumentowana, przez L u d w i k a Stommę na przykładzie słowiańskich obrzędów przejścia (patrz —>) s t r u k t u ­ r a l n a jedność specyficznych — mediacyjnych k a t e g o r i i czasu, przeszkadza często niedopowiedziana, jednak eksponowaniu niedookreślona; obrzędowego, co nio magicznego i t p . znaczenia s t r e f między n i m i granicznych — m e d i a c y j n y c h . Nazwa „magia A l k m e n y " pochodzi od i m i o n i a księżniczki powodująca tebańskiej — m a t k i Heraklesa. Postać Heraklesa, n i t o Boga. współwystępowanie i wymienność t y c h k a t e g o r i i p r z y a p l i k o ­ n i człowieka (ojcem był Zeus), poczętego w noc, która nie była w a n i u szeregu nocą (Zeus nakazał H e l i o s o w i przez t r z y d o b y wygaszać ognie przestrzeni i bytów (oś teognozyjno-kosmiczna), działań o charakterze m a g i c z n y m (np. w t z w . modyc3'nte ludowej). Sensu largo: zasada łączenia się (а Л Ь Л с Л ... słoneczne), obdarzonego ...n) kleństwem... ogniskuje t y l e mediacji, że zaiste uznanie jego m a t k i i wymionności (a V b V о V ...n) elementów w dyskursie m i t y c z n y m . Z a elementy mediacyjnych mediacyjne uważa się błogosławieństwem, które było prze­ za patronkę zjawisk g r a n i c z n y c h , pośrednich wydaje się w pełni p r z y t y m w poststraussowskim strukturałiźmie zjawiska, które uzasadniono. A zresztą, czyż w nauce w której m a m y już k o m ­ wykazując wyraźne związki z oboma członami d a n y c h opozycji pleks konstytuują wszelako skłonności niewydarzonego Narcyza... nic zasługuje na upamięt­ odrębną jakość, nie przynależą więc do żadnego z t y c h członów. Pisze n p . Gerardus v a n der L e e u w : „ K t o nie jest pogrzebany kulawego Edypa, syndrom zbrodniczej Klitajmestry, nienie księżniczka, która „przewyższała wszystkie inno k o b i e t y то swoich czasów urodą i r o z u m o m " . . . ? 3 nie jest także m a r t w y . M . H . K i n g s l e y znalazła na Kalabarze, w d o m u naczelnika plemienia, zwłoki jego nieżyjącego poprzed­ n i k a . Przebiegły k a c y k nie chciał dać go pogrzebać, ponieważ po spełnieniu togo r y t u jego p o p r z e d n i k byłby ostatecznie niożywy, a w t e d y mógłby z n o w u przyjść n a świat. Następca t a k b y l przekonany o trwałej wartości mana naczelnika, że nie chciał 60 G. v a n dor Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 249. J . R. T o m i c c y , Drzewo życia, W arszawa 1976. * R. Graves, Miły greckie, Warszawa 1974. 1 2 T �LIST D O REDAKCJI (...) Czytając w n r 1/80 artykuły •— Wielkanocne str. 15 i Krasnobrodzkie Palmy wieńce, s t r . 21 ośmielam się nadmienić, stroje gospodyń w i e j s k i c h , mężczyźni w s t y l i z o w a n y c h strojach chłopskich (8 osób), młodzież, dzieci — wszyscy gromadnie że we w s i Niegownice — 8 k m od H u t y K a t o w i c e , zachował się idą w g r u p a c h z orkiestrą i niosą wieńce w y k o n a n e ze zbóż, zwyczaj, że na Niedzielę Palmową w y k o n u j e się masowo bardzo kwiatów p o l n y c h i ogrodowych, wiele p a l m . W t y m r o k u (80) było p o n a d 400 s z t u k . Niektóre owoców często w połączeniu z narzędziami r o l n i c z y m i i domo­ makówek, orzechów, j a r z y n , kwiatów w y m i . Niesie się chleby, bułki, ciasta z n a p i s a m i i t p . Ważne żywych, suchych t r a w , sztucznych kwiatów, bibuły, wstążek... jest, że t r w a t o o d bardzo dawna i jest bardzo autentyczne bez T r z y w i o s k i konkurują zo sobą. specjalnej reżyserii i o charakterze wspaniale, wysokie, smukłe, barwne, wykonane z Drugą uroczystością znaną n a całą okolicę t o dzień 15 sierpnia — M . Boska Zielna — dożynki parafialne — „owoc z i e m i i p r a c y rąk l u d z k i c h " niesiony jest do kościoła. B a r w n e masowym. Załączam k i l k a zdjęć z N i e d z i e l i P a l m o w e j r . 1980 i z 15 sierpnia. (...) Ks. Kazimierz Mrówka 61 �