https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cb5e105ff6ccde5547fd0f6b1a96077.pdf 0fa50f021c264a2297ab31fc7b9a70ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Mazury - sztuka ludowa tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3696 Title A name given to the resource Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.36-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DYWANY DWUOSNOWOWE BRACI SKŁADANOWSKICH Z W Y S Z K O W A ZOFIA W ś r ó d czynnych d o ' dziś w a r s z t a t ó w tkackich, w y ­ k o n u j ą c y c h tzw. tkaniny dwuosnowowe, j e d n y m z ważniejszych jest pracownia braci S t a n i s ł a w a i W ł a ­ dysława Składanowskich (ryc. 1), z n a j d u j ą c a się w Wyszkowie, miasteczku położonym w powiecie p u ł ­ tuskim, na p o ł u d n i o w y c h kresach Kurpiowszczyzny. Według tradycji rodzinnej z a w ó d tkacki ma b y ć w rodzie S k ł a d a n o w s k i c h dziedziczony od 300 lat, na­ tomiast z przeprowadzonych w parafii wyszkowskiej b a d a ń ksiąg metrykalnych, sięgających X V I I I w i e ­ ku, wynika, że najstarszym z uchwytnych dla nas w materiale ź r ó d ł o w y m członków tej rodziny b y ł Jan S k ł a d a n e k , m i e s z k a j ą c y w połowie X V I I I w i e k u we wsi Porządzie, należącej w ó w c z a s do tejże parafii. Syn jego Tomasz nadaje swemu nazwisku brzmienie szlacheckie i w y s t ę p u j e j u ż jako S k ł a d a n o w s k i . Czy przodkowie dzisiejszych tkaczy r ó w n i e ż zajmo­ w a l i się t y m zawodem, trudno jest stwierdzić, gdyż księgi metrykalne nie z a w i e r a j ą w t y m k i e r u n k u ż a d ­ nych w s k a z ó w e k . Dopiero o ojcu żyjących dziś tkaczy wyszkowskich wiadomo na pewno, że t r u d n i ł się w y ­ robem dwuosnowowych d y w a n ó w . W e d ł u g z a p i s k ó w z k s i ą g parafialnych, urodził się on w r o k u 1860 w T u m a n k u koło Niegowa, gdzie później przez czas j a k i ś p r o w a d z i ł p r a c o w n i ę t k a c k ą . Około r o k u 1900 prze­ niósł się do Wyszkowa i tam osiadł na stałe. W Wysz­ kowie urodzili się jego synowie do dziś żyjący: Stani­ s ł a w (1901) i W ł a d y s ł a w (1905). Prócz d w ó c h wyżej wymienionych p r a c o w a ł o t u do niedawna jeszcze k i l ­ k u tkaczy tego samego nazwiska, którzy jednak z a w ó d t k a c k i porzucili. N i e k t ó r z y z nich przenieśli się na Ziemie Odzyskane, gdzie znaleźli zajęcia bardziej i m 36 CIEŚLA-REINFUSSOWA o d p o w i a d a j ą c e . S p o ś r ó d tych, k t ó r z y odeszli od zawo­ du tkackiego, najzdolniejszym m i a ł b y ć podobno 16letni S ł a w e k S k ł a d a n o w s k i , p r z e b y w a j ą c y obecnie w Warszawie. S k ł a d a n o w s c y t k a j ą swe dwuosnowowe dywany w e ł ­ niane na szerokim warsztacie p o d n ó ż k o w y m o czterech nicielnicach. P r a c u j ą zawsze we dwóch, gdyż jeden nie b y ł b y w stanie p r z e w l e k a ć osnowy i p r z e r z u c a ć czółenka na całą szerokość tkaniny. W y m i a r y d y w a ­ n ó w w a h a j ą się mniej więcej około 1.5 X 2 m . Ojciec S k ł a d a n o w s k i c h w t y m samym mniej więcej czasie, kiedy ze w s i przeniósł się do Wyszkowa, a w i ę c oko­ ło r o k u 1900, n a b y ł warsztat ż a k a r d o w y , na k t ó r y m t k a ł czas j a k i ś swe dwuosnowowe dywany. Wzory szablony) do ż a r k a d u wyrabiano dla niego w Łodzi, na podstawie r y s u n k ó w dostarczonych na papierze k r a t ­ k o w a n y m . Jeden t y l k o z tych w z o r ó w był „ n a gotowo" sprowadzony z Łodzi. Miał to b y ć wzór ,,w róże", k t ó ­ ry jednak nie podobał się odbiorcom do tego stopnia, że S k ł a d a n o w s k i z a p r z e s t a ł go stosować w swoich d y ­ wanach. Nabywcy na ogół n i e c h ę t n i e ustosunkowywali się do w y r o b ó w ż a k a r d o w y c h nawet w ó w c z a s , gdy t e c h n i k ą t ą tkane były wzory tradycyjne. Przyczyna tej niechęci leżała w momentach technicznych. W a r ­ sztat ż a k a r d o w y nastawiony na o k r e ś l o n ą gęstość tkaniny przy zastosowaniu w e ł n y o nieco innej g r u ­ bości powoduje d e f o r m a c j ę wzoru, czego m o ż n a unik­ n ą ć przy z w y k ł y m warsztacie, gdzie gęstość tkaniny regulowana bywa o d p o w i e d n i ą gęstością płochy, do­ bieranej do grubości n i t k i . U r z ą d z e n i e to pozwala na otrzymanie poprawnego w z o r u przy każdej grubości użytej przędzy. �Ryc. 1. Bracia Stanisław (z lewej) i Władysław kowa (pow. Pułtusk), wytwórcy dywanów Obecne dywany S k ł a d a n o w s k i c h tkacie są z reguły w d w u kolorach, przy czym zestawienia barwne za­ leżne są od gustu z a m a w i a j ą c y c h (najczęściej czerwony z czarnym, zielony z czerwonym lub r ó ż o w y m ) . W i ę k ­ szą ilość k o l o r ó w p r ó b o w a ł w p r o w a d z i ć S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec), j e d n a k ż e w e d ł u g informacja s y ­ n ó w odbiorcy nie ustosunkowali się do tego p o z y t y w ­ nie. Jeden z takich czterokolorowych d y w a n ó w w y ­ konanych przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a n o w s k i e g o (ojca) o rozmiarach 300 X 500 cm znaleziony został w Starej Wsi, pow. W ę g r ó w , i n a s t ę p n i e odrobiony w nowej szacie kolorystycznej przez D o m i n i k ę B u j n o w s k ą z W ę g r o w a w r o k u 1952 (ryc. 2). Dywany S k ł a d a n o w s k i c h kompozycyjnie są bardzo proste; wzór s k ł a d a się z d w ó c h części, a mianowicie: pola ś r o d k o w e g o i o b r a m i a j ą c e j je z czterech stron bordiury. Czasem dodatkowym elementem są obrze­ żenia, z n a j d u j ą c e się po z e w n ę t r z n e j stronie bordiury w formie dwukolorowej kostki, a ponadto jeszcze nie­ kiedy kilkucentymetrowe paski mocno zbitej tkaniny. W y k o ń c z e n i e b r z e g ó w s t a n o w i ą frędzle, biegnące w z d ł u ż wszystkich k r a w ę d z i dywanu l u b t y l k o znaj­ d u j ą c e się przy jego węższych bokach. Wzorów, k t ó r e obecnie stosują S k ł a d a n o w s c y w swych wyrobach, jest niewiele. Liczba ich sięga zaledwie 10, z czego p o ł o w a to m o t y w y służące do w y p e ł n i e n i a pól ś r o d k o w y c h , p o ł o w a zaś u ż y w a n a jest do tkania bordiur. W e d ł u g informacji żyjących dziś S k ł a d a n o w s k i c h , te same wzory m i a ł s t o s o w a ć też i ich ojciec. Wzory u ż y w a n e przez S k ł a d a n o w s k i c h do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h p o s i a d a j ą swe nazwy. S p o ś r ó d nich najbardziej t y p o w y jest w z ó r „w k o ł a " zwany też „ g w i a z d ą z pazurkami". Jest to rodzaj rozety; składającej się z 4 z ę b a t y c h p ł a t k ó w , oddzielonych od siebie „ p a z u r k a m i " w postaci j a k gdyby stylizowanej palmy. Stosując o m ó w i o n y tu m o t y w tka się dywan „w d w a k o ł a " (ryc. 3), b ą d ź „ w t r z y " (ryc. 4). Ze względu na to, że szerokość d y w a n ó w jest mniej w i ę ­ cej jednakowa (około 150 cm), w pierwszym wypadku* dodaje się b o g a t s z ą b o r d i u r ę , k t ó r e j szerokość r ó w n a się prawie ś r e d n i c y „gwiazdy", w drugim wypadku Składanowscy z Wysz­ dwuosnowowych. bordiura jest o p o ł o w ę węższa. W ś r ó d starych dywa­ n ó w wyszkowskich z d a r z a j ą się czasem tkane ,,w 4 koła" bez bordiury . 1 N a s t ę p n y m motywem u ż y w a n y m do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h są tak zwane przez S k ł a d a n o w s k i c h ..dębowe liście", s t a n o w i ą c e w rzeczywistości m o t y w winorośli (ryc. 5), k t ó r y bez zmian stosowany jest w tej rodzinie jakoby od k i l k u pokoleń. Odmienny cha­ rakter p o s i a d a j ą dywany tkane „ w k r a t ę " (ryc. 7) o u k o ś n y c h k w a d r a t o w y c h oknach, z k t ó r y c h k a ż d e w y p e ł n i o n e jest przez cztery umieszczone na k r z y ż k w i a t k i sześciopłatkowe. Na zasadzie u k o ś n e j k r a t y zbudowane są r ó w n i e ż dwa dalsze wzory d y w a n ó w , mianowicie w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8) oraz w z ó r „ p r u s k i " (ryc. 6), k t ó r y w e d ł u g w i a d o m o ś c i przekaza­ nych S k ł a d a n o w s k i m przez m a t k ę m i a ł b y ć przynie­ siony „z M a z u r ó w " . Kompozycja ś r o d k o w a ujęta jest w Wąską r a m k ę w postaci jednej (ryc. 4), d w ó c h (ryc. 6) lub trzech (ryc. 5) l i n i i prostych, oddzielających pole w e w n ę t r z n e od dekoracji k r a w ę d z i o w y c h . S p o ś r ó d w z o r ó w stoso­ wanych na b o r d i u r y najprostszy przedstawia ryc. 13: s k ł a d a się on z połączonych n a r o ż a m i u k o ś n y c h k w a ­ d r a t ó w , biegnących między l i n i a m i prostymi. Pozo­ stałe trzy wzory k r a w ę d z i o w e zbudowane są na za­ sadzie l i n i i ł a m a n e j . W miejscach z a ł a m a n i a umiesz­ czone są abstrakcyjnie potraktowane m o t y w y r o ś l i n ­ ne (ryc. 9) lub geometryczne (ryc. 10, 11, 12). Ze w z g l ę ­ d ó w technicznych (zbijanie w ą t k u przy pomocy p ł o ­ chy), we wzorach krawędziowych powstaje często pewna różnica p o w o d u j ą c a , że bordiura w z d ł u ż b o k ó w dłuższych ma nieco inne proporcje niż ta, k t ó r a za­ myka boki krótsze, mimo że w obu wypadkach wzo­ ry zbudowane są w sposób identyczny (ryc. 5). Rza­ dziej zdarza się, by wzory k r a w ę d z i o w e zdobiące boki dłuższe i k r ó t s z e d y w a n u różniły się m i ę d z y sobą w kompozycji czy doborze m o t y w ó w . Przypadek taki 1 D y w a n tego rodzaju posiada Apolonia Jaroszewska z Orzechówki, pow. W ę g r ó w . 37 �przedstawia fotografia d y w a n u ze Starej Wsi (ryc. 15), wykonanego w roku 1901 przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a nowskiego (ojca). Z w y k l e w jednym z r o g ó w dywanu, czy to na polu ś r o d k o w y m , czy na bordiurze, umieszr czona jest data wykonania oraz monogram właściciela (nigdy zaś wykonawcy). Pracownia S k ł a d Ł n o w s k i c h obsługuje teren w sze­ rokim promieniu. Z a m ó w i e n i a o t r z y m u j ą z Suwal­ szczyzny, z okolic Czyżewa k. Ostrowi Mazowieckiej i zza Buga. Ostatnio z a m a w i a j ą u n i c h r ó w n i e ż wyszkowianie, a nawet ta część okolicznej ludności, k t ó r a przeniosła się obecnie na Ziemie Odzyskane. Tkanie dywanu dwuosnowowego jest p r a c ą ż m u d n ą i p o c h ł a n i a j ą c ą wiele czasu. Dla p r z y k ł a d u należy po­ dać, że wykonanie jednego dywanu w dwa l u b trzy ,,koła z pazurkami" o wymiarach 1,5 X 2 m wymaga jednego tygodnia pracy dla d w ó c h ludzi siedzących przy warsztacie po 10 godzin dziennie. Obecnie ilość z a m ó w i e ń na dywany dwuosnowowe p o w a ż n i e zmala­ ła, dawniej jednak było ich tyle, że pracownia z t r u ­ dem mogła z a m ó w i e n i o m podołać. Ś w i a d e c t w e m tego jest informacja J u l i i Dziemianowskiej (ze Starej Wsi), k t ó r a przed I w o j n ą ś w i a t o w ą m u s i a ł a czekać cały rok, zanim S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec) w y k o n a ł jej trzy z a m ó w i o n e dywany. Ryc. 2. Dywan dwuosnowowy Bujnowską (Węgrów) 33 W e d ł u g informacji Składanowskich poszczególne wzory nie wszędzie b y w a j ą jednakowo lubiane. I tak na p r z y k ł a d w z ó r „w k r a t ę " rozchodzi się najbardziej w okolicy Ostrowi Mazowieckiej, „w koła z pazurka­ m i " popularny jest przede wszystkim na Kurpiach w okolicy P u ł t u s k a , zaś wzór „w d ę b o w e liście" w ogóle bywa mniej zamawiany, gdyż jest „ d r o b n y i za­ mazany", W m a ł e j ilości rozchodzi się r ó w n i e ż wzór „pruski". Produkcja warsztatu S k ł a d a n o w s k i c h , o g r a n i c z a j ą c a się do stałego powtarzania k i l k u w z o r ó w odziedzi­ czonych po ojcu, posiada wszelkie cechy produkcji rzemieślniczej. Charakteryzuje j ą wysoki poziom tech­ niczny wykonania przy r ó w n o c z e s n y m b r a k u inwencji t w ó r c z e j . Jest zjawiskiem bardzo znamiennym, że ci dwaj tkacze w ciągu swego pracowitego życia nigdy nie usiłowali sięgnąć po nowe wzory i m o t y w y czy bodaj w p r o w a d z i ć pewne zmiany w o b r ę b i e tego zes­ połu form, k t ó r y został i m przekazany w dziedzi­ ctwie. W tkactwie dekoracyjnym często spotykamy się z t y m , że pewien m o t y w czy też cały w z ó r w ę d r u j e z pracowni do pracowni i b y w a tam niemal bez zmian stosowany. Spotykamy się z t y m z a r ó w n o w ś r ó d za­ wodowych tkaczy (np. na zachodnim Podlasiu), jak — wzór „w gwiazdy z pazurkami" — skopiowany w 1952 roku przez D o m i n i k ę ze starego dywanu tkanego przez Stanisława Składanowskiego (ojca). �39 �Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy — wzór „w dębowe Uście" — wykonany przez braci z Wyszkowa. Składanowskich �41 �Ryc. 9. Wzór krawędziowy z dywanu dwuosnowowego, stosowany w pracowni Składanowskich z Wyszkowa. �Ryc. 12. Wzór krawędziowy i w ś r ó d kobiet wiejskich, w sposób dorywczy. z dywanu dwuosnowowego. stosoioany w pracowni zajmujących się tkactwem Ciekawe w y n i k i daje p o r ó w n a n i e d y w a n ó w w y r a ­ bianych przez S k ł a d a n o w s k i c h z podobnymi t k a n i n a ­ m i , pochodzącymi z innych o ś r o d k ó w . Jak wiadomo, zasięg dawnej i dzisiejszej produkcji d y w a n ó w d w u osncwowych na terenie Polski obejmuje Mazury (oko­ lice Ełka, Olecka, P i s z u , Grajewa), Podlasie zachod­ nie (pow. W ę g r ó w i Sokołów) i wschodnie (pow. Bielsk z o ś r o d k a m i w Ciechanowie i B r a ń s k u ) oraz powiaty: sokolski i augustowski. Geograficznie o ś r o d e k wysz­ kowski sąsiaduje najbliżej z pracowniami Podlasia zachodniego, czynnymi jeszcze na p o c z ą t k u bieżącego stulecia. W okresie, kiedy wyroby ojca S k ł a d a n o w 2 Konrad H a h m : Jena—Berlin 1937. Ostpreussische Bauernteppiche. z Wyszkowa skich rozchodziły się za Bug, na teren p o w i a t u w ę ­ growskiego i sokołowskiego, istniało t a m k i l k a pracow­ ni tkackich (w Kosowie, Toczyskach, Sokołowie Pod­ laskim) , k t ó r y c h produkcja b y ł a S k ł a d a n o w s k i e m u n i e w ą t p l i w i e znana. Wyroby zachodnio-podlaskie, o bardzo charakterystycznych wzorach geometrycznych czy r o ś l i n n y c h , w najmniejszym nawet stopniu nie oddziałały na pobliski ośrodek wyszkowski. N i e w ą t ­ pliwy natomiast związek zachodzi m i ę d z y n i e k t ó r y m i wzorami stosowanymi przez S k ł a d a n o w s k i c h a t y m i , które w y s t ę p o w a ł y na starych tkaninach mazurskich. Jednym z p r z y k ł a d ó w może tu b y ć w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8), k t ó r y w formie niemal identycznej rozpozna­ jemy na fragmencie zniszczonego d y w a n u mazurskiego 3 4 3 2 Składanowskich Roman Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachod­ niego. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr 4—5. jw. 4 �Ryc. 15. Dywan dwuosnowowy wykonany przez Stanisława Składanowskiego (ojca) z Wyszkowa w 1901 roku. Wzór „w dębowe liście". Bordiura jak na ryc. 10 i 11. 44 �Ryc. 16. Mazurski dywan dwuosnowowy. (ryc. 16). Ten sam zasadniczo wzór, ale wzbogacony o motyw k w i a t o w y , nieznany S k ł a d a n o w s k i e m u , w y stępuje r ó w n i e ż na i n n y m dywanie mazurskim z okolic E ł k u (ryc. 17). Dalszych analogii dostarcza nam m o t y w „ d ę b o w y c h liści". Na dywanie S k ł a d a n o w s k i c h m o t y w ten, k t ó r y , jak p o d k r e ś l o n o wyżej, przedstawia w istocie g a ł ą z k ę winorośli, w y s t ę p u j e w d w ó c h wariantach p o w t a r z a j ą - Ryc. 17. Mazurski dywan dwuosnowowy. 45 �Ryc. 18. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoioowego. cych się na z m i a n ę w układzie szachownicowym (ryc. 5). Jeden wariant staaowi g a ł ą z k a w postaci listka i schematycznie potraktowanego grona, drugi s k ł a d a się z d w ó c h listków od siebie o d w r ó c o n y c h Ten ostat­ ni w ł a ś n i e m o t y w w formie bardzo zbliżonej spotyka­ my t a k ż e na starym, zniszczonym dywanie mazur­ skim (ryc. 14). I n t e r e s u j ą c y c h analogii d o s t a r c z a j ą r ó w n i e ż motywy k r a w ę d z i o w e . I tak na p r z y k ł a d w z ó r stosowany na bordiurze przez S k ł a d a n o w s k i c h , złożony ze s t y k a j ą ­ cych się n a r o ż a m i k w a d r a t ó w (ryc. 13), czy jeden ze w z o r ó w zygzakowatych (ryc. 12) z n a j d u j ą ścisłe o d ­ powiedniki na dywanach mazurskich (ryc. 18 i 22). Do w z o r u bordiurowego przedstawionego na ryc. 11 zbliżony jest wzór w y s t ę p u j ą c y przy k r a w ę d z i d ł u ż ­ szej dywanu z okolic E ł k u (ryc. 19), wykonanego na początku ubiegłego stulecia. Szereg wskazanych wyżej zbieżności, zachodzących między wzorami w s p ó ł c z e s n y c h d y w a n ó w dwuosnowowych produkowanych przez braci S k ł a d a n o w s k i c h a w y s t ę p u j ą c y m i na dywanach mazurskich z k o ń c a X V I I I i połowy X I X wieku, wskazuje na to, że przy­ najmniej część z a s o b ó w ornamentalnych, j a k i m i dy­ sponuje pracownia S k ł a d a n o w s k i c h , stanowi dziedzic­ two odleglejszej przeszłości przekazanej do naszych czasów w formie prawie nie naruszonej. Jest z j a w i ­ skiem i n t e r e s u j ą c y m , że tak bezpośrednich analogii między wzorami współczesnych t k a n i n dwuosnowowych a z a b y t k o w y m i tkaninami mazurskimi nie uda­ ło się dotychczas o d k r y ć ani na terenach s ą s i a d u j ą ­ cych z Mazurami (Augustowskie), ani w ś r ó d dwuosnowowych d y w a n ó w z p o w i a t u sokolskiego, mimo że one, jak słusznie stwierdził w swej pracy A . Wojciechow­ ski, z a r ó w n o w ogólnej kompozycji, jak i w zakresie m o t y w ó w ornamentalnych w s k a z u j ą na w y r a ź n e po­ w i ą z a n i a z d a w n y m tkactwem m a z u r s k i m . Wzory t k a n i n sokolskich czy augustowskich nie p o s i a d a j ą j u ż charakteru bezpośredniego dziedzictwa warsztatowego, jakie obserwujemy p o r ó w n u j ą c poszczególne m o t y w y S k ł a d a n o w s k i c h ze starymi w y r o b a m i mazurskimi. 5 s Aleksander Wojciechowski: Dwuosnowowe t k a n i n y białostockie. „Polska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12. 46 Wzór określony przez S k ł a d a n o w s k i c h jako „ p r u s k i " (ryc. 6) nie ma odpowiednika w znanych nam wzo­ rach d y w a n ó w mazurskich. Podobny schemat w y p e ł ­ nienia pola ś r o d k o w e g o spotykamy w jednym z d y ­ w a n ó w dwuosnowowych, z n a j d u j ą c y c h się w koście­ le w J a b ł o n n e j (pow. S o k o ł ó w Podlaski), gdzie jednak poszczególne elementy t w o r z ą c e ornament s ą bez po­ r ó w n a n i a uboższe (ryc. 20) od tych, k t ó r e zdobią d y ­ wany S k ł a d a n o w s k i c h . D w a pozostałe wzory z w i ą z a n e z p r o d u k c j ą wysz­ kowskiego o ś r o d k a tkackiego (wzór „ w k r a t ę " i „ w k o ł a " czy „ w gwiazdy z pazurkami") nie p o s i a d a j ą analogii ani w starych tkaninach mazurskich, ani w znanych nam późniejszych wyrobach augustowskich, sokolskich czy zachodnio-podlaskich. Z n a j ą c jednak konserwatyzm, z j a k i m stare m o t y w y tkackie b y ł y przez p r a c o w n i ę S k ł a d a n o w s k i c h z pokolenia na po­ kolenie przekazywane, m o ż e m y przypuszczać, że i te wzory r ó w n i e ż należeć m o g ą do zasobu m o t y w ó w starych. A n a l i z u j ą c w y r o b y S k ł a d a n o w s k i c h na tle posiada­ nego m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o , stwierdzić musimy, że najwięcej b e z p o ś r e d n i c h p o w i ą z a ń łączy je z t k a n i n a ­ m i mazurskimi. Należy jednak podkreślić, że w zespole wzorów stosowanych przez S k ł a d a n o w s k i c h znalazła swe odbicie jedynie m a ł a cząstka m o t y w ó w znanych nam z tkactwa mazurskiego. Szereg natomiast r o z w i ą ­ zań kompozycyjnych czy m o t y w ó w (jak chociażby m o ­ t y w y zoo- i antropomorficzne) w ogóle nie weszło do inwentarza form dekoracyjnych, u ż y w a n y c h przez o ś r o d e k wyszkowski. P r z y c z y n ą tego zjawiska jest być m o ż e to, że w y r o b y mazurskie t w o r z ą dość roz­ legły wachlarz form, k t ó r y c h pochodzenie warsztatowe jest najprawdopodobniej r ó ż n e . Nie w c h o d z ą c w szcze­ gółową analizę d y w a n ó w mazurskich, p r a g n ę jedynie zwrócić u w a g ę na istnienie w ś r ó d nich d w ó c h grup, różniących się od siebie wyrazem plastycznym. Do jednej z grup, liczebnie mniejszej, n a l e ż ą dywany o d u ż y m bogactwie m o t y w ó w , niejednokrotnie r ó ż ­ niących się między sobą w szczegółach l u b w ogóle nie p o w t a r z a j ą c y c h się, gęsto w y p e ł n i a j ą c y c h pole ś r o d k o w e w sposób, k t ó r y na pierwszy rzut oka robi �Ryc. 1&. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoviowego. w r a ż e n i e u k ł a d u dość swobodnego, jeśli nie chaotycz­ nego (ryc 21). Biegun przeciwny s t a n o w i ć b ę d ą dywany grupy drugiej, w k t ó r e j na plan pierwszy wybija się u k ł a d wzoru, p o d p o r z ą d k o w a n y ściśle założeniom geome­ Ryc. 20. Dywan dwuosnowowy trycznym, s k ł a d a j ą c y się z niewielkiej ilości powtarza­ j ą c y c h się e l e m e n t ó w (ryc. 22). D y w a n y pierwszej grupy, z a r ó w n o ze w z g l ę d u na treść, j a k i f o r m ę oraz u k ł a d m o t y w ó w dekoracyjnych, m o ż n a z a k l a s y f i k o w a ć do kategorii w y r o b ó w ludowych, k t ó r y c h t w ó r c a m i znaleziony w kościele w Jabłonnej (pow. Sokołów Podlaski). 47 �Ryc. 21. Mazurski dywan były zapewne kobiety wiejskie, podobnie jak to ma miejsce do dziś na terenie Augustowskiego czy Podla­ sia. Natomiast dywany grupy drugiej, o s w y m ubo­ gim, technicznie b e z b ł ę d n y m wzorze, o u k ł a d z i e zdy­ scyplinowanym aż do oschłości, robią w r a ż e n i e czegoś obcego ludowej twórczości, p e ł n e j temperamentu, nie uznającej monotonii i nudy. Być może, że wspomnia­ ne tu dywany grupy drugiej s t a n o w i ą pewnego rodzaju odpowiednik zachodnio-podlaskich d y w a n ó w „ t k a c o w skich", wyrabianych przez zawodowych tkaczy. Ce­ chą d y w a n ó w „tkacowskich", jeśli chodzi o wyroby podlaskie, jest w ł a ś n i e rzemieślnicza doskonałość tech­ n i k i wyrobu, niewielka ilość stosowanych m o t y w ó w 48 dwuosnowowy. i ich u k ł a d w y k l u c z a j ą c y w s z e l k ą dowolność i swobo­ dę kompozycji. Jeżeli w y s u n i ę t e wyżej przypuszczenie o r z e m i e ś l n i c z y m pochodzeniu części d y w a n ó w mazur­ skich jest słuszne, m o g ł o b y to w pewnej mierze t ł u ­ maczyć, dlaczego w tej w ł a ś n i e grupie w z o r ó w znaj­ dujemy analogie dla w y r o b ó w o ś r o d k a wyszkowskiego. Jest bowiem rzeczą z r o z u m i a ł ą , że do rzemieślniczych w a r s z t a t ó w tkackich tego t y p u co warsztat S k ł a d a nowskich ł a t w i e j p r z e n i k a ł y wzory z innych pracowni zawodowych tkaczy, niż z tkactwa wiejskiego, do k t ó ­ rego wyszkoleni r z e m i e ś l n i c y tkaccy odnoszą się w sposób lekceważący. Opinie te p r z e d o s t a w a ł y się r ó w ­ nież do ś r o d o w i s k a wiejskiego p o w o d u j ą c , że dywany �Ryc. 22. Mazurski dywan „ t k a c o w s k i e " b y ł y w y ż e j cenione od w y k o n y w a n y c h przez tkaczki wiejskie. Te ostatnie często s t a r a ł y się n a ś l a d o w a ć wyroby swych zawodowych k o n k u r e n t ó w , czym t ł u m a c z y ć należy p o d o b i e ń s t w o w i e l u m o t y w ó w , Ryc. 14, 15, 16, 18, 19, 21 i 22 reprodukowane Fotografie dwuosnowowy. k t ó r e — j a k na p r z y k ł a d m o t y w w i n o r o ś l i czy szereg wzorów k r a w ę d z i o w y c h — z tkactwa zawodowego p r z e n i k n ę ł y do produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w włościańskich w Augustowskiem czy na Podlasiu. są z pracy: Konrad Jena—Berlin 1937. i reprodukcje wykonał St. Hahm, Ostpreussische Bauernteppiche. Deptuszewtki. 49 �