https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2789fbe18a31eb7d7a0a8485cd17ca26.pdf e0585316e8e48e186ac15a922eeb1745 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3697 Title A name given to the resource Malowanki ścienne z Chotyziów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.50-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Malowanka ścienna. Malowała Maria Bartosz. Chotyzie (pow. starachowicki). M A L O W A N K I ŚCIENNE Z C H O T Y Z I Ó W ROMAN Szeroki rozgłos, j a k i w ciągu ostatnich k i l k u lat zyskały s ł y n n e na całą P o l s k ę malowanki ludowe z Zalipia na P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , zwrócił u w a g ę ba­ daczy i szerokich warstw społeczeństwa przede wszy­ stkim na ten niezwykle ciekawy ośrodek. Inne nato­ miast podobne ośrodki g u b i ą się w cieniu, chociaż również zasługują na to, aby ich artystyczne osiągnię­ cia stały się przedmiotem zainteresowania e t n o g r a f ó w i m i ł o ś n i k ó w sztuki ludowej. W czasie b a d a ń terenowych, prowadzonych od lat k i l k u przez Z a k ł a d Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS, niejednokrotnie spoty­ kano po wsiach w n ę t r z a zdobione przez kobiety w i e j ­ skie malaturami, czy to w y k o n y w a n y m i wprost na wybielonej ścianie, czy też m a l o w a n y m i na papierach, u ż y w a n y c h do dekoracji ścian podobnie, jak gdzie in­ dziej stosowane są tkaniny czy wyszywane m a k a t k i W sprawozdaniach z prac badawczych, j a k i e ukazy­ wały się w „Polskiej Sztuce Ludowej", n o t o w a l i ś m y już tego rodzaju odkrycia. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć wzmianka o malarstwie ś c i e n n y m w Jadachach ipow T a r n o b r z e g ) o ręcznie malowanych dywanach papie­ rowych z Przedborza (pow. Kolbuszowa) , czy mala2 1 R. Reinfuss: Z obozu naukowego w W e r y n i . ..Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12, s. 139 i ryc. 11 na s. 140. * 3.w. s. 139. 50 REINFUSS turach, zdobiących w n ę t r z a d o m ó w w Pliskowoli (pow. Sandomierz) i Woli Jachowej (pow. Kielce) . W archi­ w u m Z a k ł a d u znajdują się ponadto nie publikowane dotychczas notatki, w s k a z u j ą c e , że m a l o w i d ł a ścienne w postaci papierowych „ d y w a n ó w " w y s t ę p u j ą również w gminie B o l e s ł a w (pow. D ą b r o w a Tarnowska) orarz w powiecie ł a ń c u c k i m (wieś Sietesz i in.). W czasie tegorocznych p o s z u k i w a ń , prowadzonych przez .Zakład w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części w o j e ­ w ó d z t w a kieleckiego, u d a ł o się r ó w n i e ż w jednej z ba­ danych miejscowości n a t r a f i ć na i n t e r e s u j ą c e malo­ w a n k i ścienne. Była to m a ł a wioska Chotyzie. położo­ na w powiecie starachowickim, k i l k a k i l o m e t r ó w na południe od Ciepielowa. W Chotyziach zwyczaj dekorowania ścian przy po­ mocy malatur nie posiada odleglejsze] tradycji. Daw­ niej w n ę t r z a izb zdobione tam b y w a ł y g a ł ą z k a m i jed­ liny, czasem s p o t y k a ł o się też naklejane na ścianach wycinanki, jakie jeszcze i dziś n i e k t ó r e dziewczęta potrafią w y c i n a ć . Malowane ręcznie dekoracje wyko­ nywane na papierze pojawiły się w chotyziskkh izbach po raz pierwszy dopiero w grudniu ubiegłego roku, kiedy w z w i ą z k u z p o r z ą d k a m i ś w i ą t e c z n y m i zabrał? 3 3 4 R. Reinfuss: Badania terenowe w regionie kielecko-sandomierskim. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr l . s. 42 i ryc. 13 na s. 41. j w . s. 42. 4 �się dziewczęta do przyozdabiania m i e s z k a ń . Chociaż historia malowanek w Chotyziach jest tak k r ó t k a , że sięga nieledwie dnia wczorajszego, trudno jest już ustalić z całą pewnością, k t o pierwszy w p a d ł tam na pomysł zdobienia izb malowankami, zwłaszcze że no­ wa forma dekoracji pojawiła się niemal równocześnie w k i l k u domach. 'Nie ulega wątpliwości, że p r y m w ś r ó d młodocianych malarek (w Chotyziach malowaniem dekoracji ścien­ nych z a j m u j ą się dziewczęta w w i e k u 14—16 lat) wie­ dzie Janina Sikorzanka, córka m a ł o r o l n e g o chłopa, k t ó r a spośród wszystkich m a l u j ą c y c h d z i e w c z ą t w y ­ różnia się n i e p r z e c i ę t n y m talentem plastycznym. Jani­ na Sikorzanka urodzona 1.II.1937 r. uczęszczała do szkoły podstawowej w pobliskich Ł a z i s k a c h . Po ukoń­ czeniu k l . 7 w y j e c h a ł a na dwa tygodnie do Łodzi, gdzie chciała zapisać się do liceum ogólnokształcącego. Gdy z braku miejsca skierowano ją do technikum budowy maszyn, p r z e r w a ł a po k i l k u dniach n a u k ę , zwłaszcza że pobyt w Łodzi u t r u d n i a ł y jej kłopoty mieszkanio­ we. Po powrocie do Chotyziów Janina Sikorzanka za­ jęła się p r a c ą d o m o w ą . Wtedy po raz pierwszy na tar­ gu w Zwoleniu zobaczyła rozchwytywane przez kobiety wiejskie malowanki z Zalipia, wydane przez C e n t r a l ę P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w formie dru­ kowanych na papierze makat. Sikorzanka przyjrzała się malowankom, ale sama ich nie kupiła. „Po co m i a ł a m k u p o w a ć , kiedy mogę sobie sama w y m a l o w a ć . " Z czasów pobytu w szkole walały się w ś r ó d rupieci domowych k r e d k i szkolne i farby akwarelowe. Po powrocie do domu Sikorzanka odszukała je i na z w y k ł y m papierze kancelaryjnym zaczęła k o m p o n o w a ć swe pierwsze wzory przeznaczo­ ne dla dekoracji ścian. te, podobnie zresztą j a k i obydwie siostry Sikorzanki, nie są oczywiście samoukami w ścisłym tego słowa znaczeniu. Wszystkie bowiem uczęszczały b ą d ź też jeszcze uczęszczają do szkoły, s k ą d w y n i o s ł y pewne „wiadomości warsztatowe", j a k choćby u m i e j ę t n o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się p ę d z l e m i farbami. P r ó c z tego uczono je oczywiście w szkole r ó w n i e ż „ r y s u n k ó w " i „ m a l o ­ wania". Prawie k a ż d a z nich posiada w domu teczki z pracami szkolnymi, z a w i e r a j ą c y m i niezwykle poucza­ j ą c y m a t e r i a ł dla badacza sztuki ludowej. Okazuje się bowiem, że m i ę d z y t y m , czego dziewczęta uczyły się w szkole, a t y m , co m a l u j ą dla dekoracji ścian, istnie­ je absolutny rozbrat. Rysunki i m a l o w a n k i „do szko­ ł y " to typowe prace dzieci. S ą to mniej l u b więcej nieporadnie wykonane obrazki, p r z e d s t a w i a j ą c e sce­ ny z życia codziennego, ilustracje do o p o w i a d a ń z czytanek czy zadania na tematy takie j a k , Idzie wiosna", albo tzw. „ s t u d i a z natury", w postaci doniczek z k w i a ­ tami, b u k i e t ó w itp., malowane z w y r a ź n ą t e n d e n c j ą do ujęcia realistycznego, co orientuje nas o k i e r u n k u , w k t ó r y m szła inspiracja szkoły. Natomiast zupełnie inaczej p r z e d s t a w i a j ą się prace tych samych autorek, przeznaczone na „ścianę". W pracach ich z tego zakresu przebija s i ę przede wszy­ stkim dążność do osiągnięcia możliwie największego efektu dekoracyjnego. Celowi temu p o d p o r z ą d k o w a n a jest z a r ó w n o kompozycja w z o r ó w , j a k ł ich strona P o c z ą t k o w o p r ó b o w a ł a wzory w y k o n y w a ć kredkami, „ale to nie wychodziło, bo było blade". Zaczęła więc m a l o w a ć akwarelami i te dopiero dały rezultaty, k t ó ­ re ją w pełni zadowoliły. Pierwsze m a l o w a n k i wyko­ nała Sikorzanka dwa lata temu przed „ G o d a m i " i po świątecznych p o r z ą d k a c h zostały j u ż one naklejone na ścianie razem z k i l k u wycinankami, k t ó r e r ó w n i e ż w t y m czasie wycięła dla przyozdobienia izby. P r ó b y malarskie Sikorzanki s p o t k a ł y się z d u ż y m uznaniem rówieśniczek. Jedne z w r a c a ł y się do niej z p r o ś b ą o namalowanie podobnych wzorów, inne zaś same z a b r a ł y się do malowania. Pierwsza seria malo­ wanek p r z e t r w a ł a w domu S i k o r ó w do Wielkanocy 1953 r. Przed ś w i ę t a m i podniszczone j u ż ozdoby zo­ stały usunięte i spalone, a na ich miejsce Sikorzanka w y m a l o w a ł a nowe, k t ó r e w sierpniu r. ub. d a r o w a ł a ar­ chiwum Z a k ł a d u . Przy malowaniu drugiej serii malo­ wanek p o m a g a ł a jej młodsza siostra Irena (ur. 1938 r.) • która w y k o n a ł a samodzielnie 3 sztuki. W chwili, kiedy ekipa Z a k ł a d u p r z y b y ł a do Choty­ ziów, prócz domu S i k o r ó w malowankami udekorowa­ nych było jeszcze szereg innych izb, z czego w y n i k a , że nowa forma dekoracji w n ę t r z znajduje się w sta­ dium w y r a ź n e j ekspansji. Obok Skorzanek malowa niem w z o r ó w dla dekoracji ścian zajmuje się szereg dziewcząt z 6 i 7 klasy szkoły podstawowej, spośród nich w y m i e n i ć należy I r e n ę Burek (lat 14), Cecylię Kwiecień (lat 15), M a r i ę Kowalczyk (lat 15), M a r i ę Bartosz (lat 14) i J a n i n ę Kominek (lat 14). Dziewczęta Ryc. 2. Malowanka ścienna. Malowała Janina Chotyzie (pow. starachowicki). Kominek. 51 �kolorystyczna, czy forma poszczególnych m o t y w ó w be?, wyjątku „czerpanych" ze świata roślinnego, o ile wol­ no wyrazić się w ten sposób o motywach, które z for­ mami botanicznymi stoją w związku co najmniej l u ź ­ nym. Ciekawego p r z y k ł a d u dostarczają nam t u wybitnie dekoracyjne m a l a t u r y wspomnianej już w y ż e j J a n i ­ ny Sikorzanki. A u t o r k a ta, obdarzona n i e p r z e c i ę t n y m wyczuciem koloru, odznacza się dużą śmiałością w operowaniu barwami. M a l u j ą c swe k w i a t y abstrahuje ona od obserwacji przyrodniczej. Formy kielichów kwiatowych, podobnie j a k i liści traktuje w sposób schematyczny, p o d k r e ś l a j ą c ich kształt k i l k a k r o t n y m konturowaniem w r ó ż n y c h kolorach (tabl. 2). Tło malatur stanowi zwykle biały kolor papieru; jedynie w kompozycyjny jest tu mniej przejrzysty 1 robi w r a z ó nie pewnego niepokoju, spowodowanego odmiennym rozmieszczeniem gałązek z listkami, k t ó r e t w o r z ą tło dla k i e l i c h ó w k w i a t o w y c h . Bardziej indywidualny charakter posiada malowanka trzecia (ryc. 3), k o m ­ pozycyjnie też raczej s ł a b a , ale p o s i a d a j ą c a k w i a t y ciekawie r o z w i ą z a n e , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m gra­ ficznym, jak i kolorystycznym. Prace wszystkich pozostałych malarek z Chotyziów stoją niżej od prac Sikorzanek. B y ć może ponad prze­ c i ę t n y poziom w y b i j a się jeszcze p i ę t n a s t o l e t n i a M a ­ ria Kowalczyk. W czasie, kiedy ekipa Z a k ł a d u prze­ b y w a ł a w Chotyziach, w izbie K o w a l c z y k ó w odbywa­ ły się w ł a ś n i e generalne p o r z ą d k i . Stare malowanki n o r m a l n ą koleją rzeczy znalazły się w piecu, a nowych L «•*« R y c 3. Malowanka ścienna. Malowała Irena dwóch wypadkach wprowadza malarka ciepły kolor czerwony. Z w y j ą t k i e m jednej malowanki, na k t ó r e j widzimy p o j e d y n c z ą g a ł ą z k ę z a k o ń c z o n ą kwiatem o sylwetce podobnej do tulipana (tabl. 1), wzory jej, złożone z w i e l o p ł a t k o w y c h k w i a t ó w i gałązek, posia­ dają u k ł a d symetryczny o w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n e j osi pionowej i poziomej. Wolne partie tła pozostające po krajach i rogach w y p e ł n i a niekiedy Sikorzanka w p r o ­ wadzając proste elementy geometryczne w postaci l i ­ nii ł u k o w a t y c h lub falistych (tabl. 3). Duże p o d o b i e ń s t w o do wyżej opisanych zdradzają malatury wykonane przez młodszą S i k o r z a n k ę , I r e n ę . Z trzech prac dwie, z a r ó w n o jeśli chodzi o f o r m ę k w i a ­ tów, j a k i b a r w ę , n a w i ą z u j ą do w z o r ó w malowanych przez siostrę. Różnica polega jedynie na tym, że u k ł a d 52 Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). jeszcze nie było, gdyż w y t ę ż o n e prace ż n i w n e nie sprzyjały zajęciom artystycznym. Dorobek M a r i i K o ­ walczyk rqprezentuje w archiwum Z a k ł a d u jedna tylko malowanka, m a j ą c a s t a n o w i ć duplikat k t ó r e j ś ze zniszczonych, wykonany przez a u t o r k ę z pamięci ..na poczekaniu". Ubogi 'ten m a t e r i a ł nie pozwala oczywiście w y r o k o w a ć o talencie m ł o d e j autorki, wska­ zuje jednak na to, że potrafi ona w sposób interesu­ jący o p e r o w a ć b a r w ą , podczas gdy opracowanie po­ szczególnych e l e m e n t ó w oraz ich wzajemny u k ł a d , po­ zostawiają w t y m w y p a d k u sporo do życzenia. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Sikorzanek, k t ó r e swe malo­ wanki w y k o n u j ą wprost p ę d z l e m bez uprzedniego r y ­ sunku, K o w a l c z y k ó w n a najpierw rysuje ołówkiem wzór na papierze. Jest to rysunek bardzo ogólny, za- ��Tablica I I . Malowanka ścienna. Malowała Janina Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). �Tablica TH. Malowanka ścienna. M a l o w a ł a Janina Kominek. Chotyzie (pow. starachowicko �w e ' r a j ą c y rozkład g ł ó w n y c h e l e m e n t ó w , k t ó r e g o zre.=zmalarka w dalszej pracy nie zawsze przestrzega. Wedhig szkicu omawiana tu malowanka m i a ł a np. kwiatów, z k t ó r y c h jeden, największy, umieszczony b. ł centralnie, pozostałe zaś cztery na osiach popro­ wadzonych diagonalnie. t a 5 v W wykonaniu farbami czwarty kwiat, k t ó r y miał wypełniać lewy dolny r ó g k a r t k i , zastąpiony został ga­ łązką z czterema w y d ł u ż o n y m i listkami. Chociaż ma­ lowanka m i a ł a być ścisłym p o w t ó r z e n i e m wzoru po­ przednio wykonanego, rozwiązanie kolorystyczne jest inne. K o w a l c z y k ó w n a , p o s ł u g u j ą c się m a ł ą p a l e t k ą szkolnych farb akwarelowych, dobierała barwy na no­ wo, z a s t a n a w i a j ą c się nad k a ż d y m kolorem i próbując niekiedy z e s t a w i e ń na m a ł y m karteluszku, leżącym w pobliżu. M a l o w a n k i Janiny Kominek i Cecylii K w i e c i e ń po­ siadają pewne cechy w s p ó l n e . Jedna i druga w sze­ regu swych prac powtarza ten sam motyw, m a j ą c y p r z e d s t a w i a ć naczynie z k w i a t a m i , ale tak wykona­ nymi, że nie p o w i ą z a n e ze sobą g a ł ą z k a m i liście i kie­ lichy k w i a t ó w j a k gdyby unosiły się w powietrzu nad stojącą p o ś r o d k u doniczką (tabl. 4). W n i e k t ó r y c h z tych malatur nawet kolorystyczne r o z w i ą z a n i e jest identyczne, co świadczy o t y m , że dziewczęta (miesz­ kające sobą w b l i s k i m sąsiedztwie) w z o r u j ą się w swych pracach jedna na drugiej. Bardziej samodziel­ ne prace K o m i n k ó w n y ani w rysunku (ryc. 2), ani w barwie nie p r z e d s t a w i a j ą nic specjalnie interesującez e go. Natomiast w ś r ó d prac Cecylii K w i e c i e ń , prócz tych, k t ó r e m o ż e m y u w a ż a ć za wykonane w s p ó l n i e z K o m i n k ó w n ą , i d w ó c h innych opartych na swobodnie przetworzonych wzorach Sikorzanek (motywy k w i a t ó w o kielichach obwiedzionych w i e l o b a r w n y m konturem), znajdujemy m a l o w a n k ę , w k t ó r e j z a r ó w n o ciekawe rozplanowanie m o t y w u , j a k i forma k w i a t ó w , czy wreszcie ze smakiem dobrany zespół b a r w świadczy pozytywnie o talencie autorki (ryc. 4). Ostatnia z wymienionych poprzednio malarek Maria Bartosz, mimo m ł o d e g o w i e k u (liczy około 14 lat), w y ­ wiera p o w a ż n y w p ł y w na swe m a l u j ą c e k o l e ż a n k i , k t ó r e c h ę t n i e n a ś l a d u j ą jej wzory. W p ł y w ten zawdzię­ cza nie tyle osobistym zdolnościom, ile raczej specjal- nemu zbiegowi okoliczności, k t ó r y przyczynił się do ugruntowania jej autorytetu. Mianowicie matka M a r i i Bartosz, zajmująca się od dawna r o b ó t k a m i kobiecy­ m i , uczęszczała w 1936 roku na kurs hafciarski zorga­ nizowany w Ciepielowie przez j a k ą ś o r g a n i z a c j ę spo­ łeczną. Z kursu przyniosła do wsi szereg w z o r n i k ó w , z a w i e r a j ą c y c h głównie wzory do haftu. Z tego „skar­ b u " c h ę t n i e korzysta c ó r k a , p r z e n o s z ą c te l u b inne motywy na m a l o w a n k i ścienne. S p o ś r ó d jej w z o r ó w w y m i e n i ć n a l e ż y koszyczek z k w i a t a m i (ryc. 1), na k t ó r y m n i e w ą t p l i w i e w z o r o w a ł y się dwie poprzednio omawiane m a l a r k i . Skromny i dla całości polskiej sztuki ludowej m a ł o ważny materiał zebrany w Chotyziach stanowi w istocie cenny przyczynek, n a ś w i e t l a j ą c y tak t r u d n y 53 �do uchwycenia proces powstawania nowych w danym środowisku przejawów twórczości artystycznej. Widzimy tu, jak przypadkowy impuls, w tym wy­ padku pochodzący z zewnątrz, staje się katalizatorem wyładowania się drzemiących i nie uświadomionych poprzednio dyspozycji artystycznych. Widzimy, jak w pierwszym etapie twórczości ujawnia się w malowan­ kach szeroki wachlarz indywidualności artystycznych, od pełnych temperamentu malarskiego i na wskroś oryginalnych prac Sikorzanek do wzorowanych na drukowanych wydawnictwach malatur Marii Bartosz. Na tle z r ó ż n i c o w a n e j p o c z ą t k o w o twórczości poszcze­ gólnych malarek, już w drugim roku rozwoju nowej gałęzi zdobnictwa zaczynają z a r y s o w y w a ć się pierw­ sze przejawy w p ł y w ó w i zapożyczeń. Wzory powtarza­ ne z p e w n y m i zmianami przez inne m a l a r k i zostają niejako sprowadzone do w s p ó l n e g o mianownika, na­ b i e r a j ą c zwolna podobnego wyrazu, k t ó r y w przy­ szłości zadecyduje o wytworzeniu się specyficznego stylu, w y r ó ż n i a j ą c e g o prace malarek z Chotyziów od podobnych w y t w o r ó w , pochodzących z innych ośrod­ ków. Reprodukcje wykonał 54 J. Langda. �