https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c07241565fb8c69b8b1bda1dd10afca9.pdf 74b96726af3fc13f43914471eb41fe15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4431 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4122 Title A name given to the resource Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss LUDOWA RZEŹBA KAMIENNA NA ZACHODNIM POGÓRZU Na t e m a t l u d o w e j r z e ź b y w k a m i e n i u n i e w i e l o dotychczas pisano. O ile b o w i e m r z e ź b a w d r e w n i e o d d o s y ć d a w n a cieszyła sii; y.aintoresowaniem ze s t r o n y b a d a c z y s z t u k i l u d o w e j , z w y k l e skalnicy po dwóch kamiennej lub trzech, d o b i e r a j ą c się „ p o z n a j o m o ś c i " . Jeżeli praca układa zachowano prowincjo­ s i ę i m d o b r z e , w ó w c z a s z e s p ó ł t a k i u t r z y m u j e s i ę p r z e z czas d ł u ż ­ rezerwę. Uważano ją za wytwór tyle do skały. w stosunku do p o d o b n e j p o d w z g l ę d e m f o r m y r z e ź b y dużą o „ p o l o w e g o " , dopiero po I I wojnie światowej zaczęto u ż y w a ć t e g o c e l u k a m i e n i a ł u p a n e g o ze Do pracy „ w skale" przystępują nalnych, r z e m i e ś l n i c z y c h p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , k t ó r e z „ p r a w ­ szy. dziwą" s z t u k ą l u d o w ą n i e m a j ą wiosną, chociaż „ n a zimnie robota kamieniarska bardzo szkodzi". nic I m bliżej j e d n a k p r z y g l ą d a m y bardzioj o c z y w i s t e staje się, że znalazła się p o z a nawiasem obróbka jest monopolem l u d z i , k t ó r z y praktyki ogóle 1 nie produkujących zdobywali dobrze czynienia mówiąc kamieniarzach, p r z y g o t o w u j ą c y c h już kamień przedmioty dla z o czy Podobnie j a k w o ś r o d k a c h w i e j s k i c h Wydobywanie kamienia odbywa S k a l n i c y ł u p i ą k a m i e ń w czasie w o l n y m się jesienią lub wczesną od innych zajęć, często nie c z e k a j ą c nawet na konkretne z a m ó w i e n i e . G d y zjawi się od­ biorca, s p r z e d a j ą m u p r z y g o t o w a n y k a m i e ń i dzielą się u z y s k a n ą nie drogą opano­ kamieniem zawodowych celów użytkowe, brusy do ostrzenia, k a m i e n i e d o ż a r e n ludową. bynajmniej Równie do tym niesłusznie sztuką tę umiejętność i dłutom, j a k n p . m ł y n a r z e , ozy zagadnieniu, kamienna kamienia rzemieślniczej. wywali j ą c i , k t ó r z y m i e l i w nych się t e m u rzeźba zainteresowania Okazuje s i ę , ż e a r t y s t y c z n a systematycznej wspólnego. I I . 1. Oselkarz M i c h a ł D u d e k p r z y p r a c y , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a , g m . T u c h ó w , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2. N a r z ę d z i a k a m i e n i a r s k i e : A — śpica, B — oskarb, C— siulajza, D — k n y p e l , E — stohamer budowla­ jak osełki, młynów. przemysłu drzewnego, które od p r o s t y c h w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , j a k ł y ż k i c z y w r z e c i o n a , przechodziły do p r o d u k c j i b a r d z i e j a r t y s t y c z n e j — np. zabawek, tak w o ś r o d k a c h k a m i e n i a r s k i c h z d a r z a ł o s i ę , ż e o b o k produkcji osełek ozy m ł y ń s k i c h kamieni rozwijała figuralna. P r z y k ł a d y t a k i o z n a m y czy z okolic się z z terenów czasem rzeźba Łomkowszczyzny 2 3 Lubaczowa . Oprócz o ś r o d k ó w , w k t ó r y c h obróbką kamienia zajmowała się znaczna c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w w s i , p r z y c z y m z d o l n i e j s i p a r a l i się rzeźbą, m a m y p r z y k ł a d y twórców działających w rozproszeniu. W i e j s c y r z e ź b i a r z e w k a m i e n i u swych prac, co o b e c n i e z w y k l e u t r u d n i a i c h pojedynczo, nie podpisywali autoryzowanie. Ludowa r z e ź b a w k a m i e n i u n i e n a l e ż y w P o l s c e d o r z a d k o ś c i . Wszędzie gdzie w y s t ę p u j e o d p o w i e d n i s u r o w i e c , s p o t y k a m y rów­ nież k a m i e n n ą r z e ź b ę c z y t o w f o r m i e p r z y d r o ż n y c h f i g u r , nagrobków n a cmentarzach. Sporo togo rodzaju notujemy n a t e r e n i e K a r p a t i P o d k a r p a c i a , biarskich w y k o r z y s t y w a n y j e s t Kieleckiem, piaskowiec, gdzie w y d o b y w a n y j o s t ł a t w y wapienny, c z y l i t z w . gdzio do celów rzeź­ jak również np. w do obróbki kamień Gorlic i Jasła, ludowa opoka. Na z a c h o d n i m P o g ó r z u , w okolicy rzeźba k a m i e n n a j o s t b o g a t o r e p r e z o n t o w a n a . wej, s ą s i a d u j ą c e j czy przykładów z Łemkowszczyzną, W części p o ł u d n i o ­ występują często i krzyże p r z y d r o ż n e w y k o n a n e p r z e z k a m i e n i a r z y Natomiast w c z ę ś c i p ó ł n o c n e j figury łemkowskich. działały j u ż inne miejscowe pra- oownie k a m i o n i a r s k i e . M i e s z k a ń c y w s i p o ł o ż o n y c h n a p ó ł n o c od (ierlic j a k o c e n t r u m k a m i e n i a r s k i e , g d z i e w y r a b i a n o r z e ź b y ka­ mienno, w s k a z u j ą J o d ł o w k ę T u o h o w s k ą, wieś łożącą k i l k a k i l o m e t r ó w n a p ó ł n o c n y w s c h ó d o d G r o m n i k a . Nie u d a ł o s i ę d o t y c h c z a s u s t a l i ć g e n e z y k a m i e n i a r s t w a w J o d lów.H) T u c h o w s k i o j . N i e u l e g a j e d n a k wątpliwości, że to posiada we w s i t r a d y c j ę s i ę g a j ą c ą c o n a j m n i e j k i l k u rzemiosło pokoleń. We wsi z n a j d u j ą s i ę m i e j s c a , g d z i o w y b i e r a n y j e s t k a m i e ń . Miejs- oa to, zwano „ s k a ł y " , z n a j d u j ą s i ę w d o l n e j c z ę ś c i w s i „ p o d W i e l k ą Górą", na , , G n i d ó w k a c h " k o l o s z k o ł y , n a „ Ś w i e r c z u " i i n . M i e j s c o ­ wy piaskowiec n i e j o s t w y s o k i e j k l a s y . Z M ł y n a r z o w e j Góry na­ daje się n p . j e d y n i e d o b u d o w y d r ó g i j a k o d o d a t e k p r z y w y r o b i e betonu. W y d o b y w a n i e m którzy p r z y g o t o w u j ą kamienia zajmują się tzw. skalnicy, k a m i e ń g ł ó w n i e n a cele b u d o w l a n e . Obro­ biony k a m i e ń k u p u j ą o d n i c h c h ł o p i z o k o l i c z n y c h w i o s e k . U p r a ­ wianie k a m i e n i a r s t w a nie wywarło wyraźniejszego miejscowe b u d o w n i c t w o . S t a r s z e d o m y n i e m a j ą rówki k a m i e n n e j , a p i w n i c e b u d o w a n e wpływu nawet na podmu­ były dawniej z kamienia 167 �ze s p r z e d a ż y k w o t ą . Z a e k s p l o a t a c j ę k a m i e n i a n i e m a ustalonej o p ł a t y . S k a l n i c y z g ł a s z a j ą j e d y n i e w ł a ś c i c i e l o w i g r u n t u , ż e „po­ trzebują k a m i e n i a u c i ą ć " , r o z r a c h u n e k z n i m n a s t ę p u j e dopioro wtedy, gdy wyłupany k a m i e ń zostanie sprzedany. „ Ł a m a n i e s k a ł y " j e s t p r a c ą c i ę ż k ą . N a l e ż y n a j p i e r w zebrać z powierzchni darń taczkach poza „rumowiska". i ziemię, a następnie usunąć obręb miejsca Kamień eksploataoji występuje w Jodłówco w p o s t a c i j e d n o l i t e j m a s y s k a l n e j , lecz w i w y w i e ź ć na warstwę skalnego T u c h o w s k i e j nie kawałach. Odsłonięte b l o k i s k a l n e ł u p i e s i ę n a m n i e j s z e c z ę ś c i p r z y p o m o c y : „śpicy", „ k l i n ó w " i m ł o t a . „ Ś p i c a " j e s t t o s t a l o w y p r ę t o ś r e d n i c y 2 cm, a d ł u g o ś o i 2 6 c m , z a o s t r z o n y n a j e d n y m k o ń c u . S ł u ż y o n d o wy­ bijania wbija otworów. W się stalowe otwory kliny, te, które biegnące wzdłuż uderzane 6 —7 jednej linii, kilogramowym m ł o t e m p o w o d u j ą o d ł u p y w a n i e s i ę m n i e j s z y c h b l o k ó w kamienia. O d k r u s z o n y b l o k o d s u w a n o n a b o k p r z y p o m o o y l e w a r a zwanego „śtangla", Zwykle w czyli stalowego charakterze Prócz kamienia budowlanyoh, pręta, długiego śtangli u ż y w a n a łamanego wydobywano przez go na ok. 1,5 metra. j e s t s t a r a o ś o d wozu. „skalników" również dla dla dalszej celów obróbki. Z a j m o w a l i s i ę t y m t z w . o s e ł k a r z e , k t ó r z y r o b i l i o s e ł k i d o ostrzenia kos, 3 brusy i kamienie do żaren, młyńskich w Jodłówce miejscowy piaskowiec czyli tzw. żarnowce. Tuchowskiej nie był na ten cel Kamieni odkuwano, „za slaby", ponieważ o ż y l i zbyt m i ę k k i . M a t e r i a ł n a b r u s y i ż a r n o w c e ł u p a n y b y ł ze s k a ł y . Wstęp­ n a o b r ó b k a o d b y w a ł a s i ę p r z y k a m i e n i o ł o m i e . T a m p r z y pomocy ś p i c y i m ł o t a d z i e l o n o b r y ł y k a m i e n n e n a m n i e j s z e c z ę ś c i , którym n a d a w a n o z grubsza k s z t a ł t b r u s ó w czy ż a r n o w c ó w . J o d l ó w k a T u o h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 3. N a g r o b e k , w y s . 2 0 0 c m . 1 8 4 5 r . I I . 4 . B r o n i s ł a w W a ń t u c h , Św. Rodzina, rzeźba n a g r o b n a , w y s . 115 c m . O k . 1 9 4 9 r . I I . 5. K z e z b a n a g r o b n a . i l . 6. A n t o n i H a j d e c k i , n a g r o b e k , w y s . . 1 4 4 c m . I I . 7. B z e ź b a n a g r o b n a . b y ł y dalszej 4 168 Półfabrykaty p r z e w o ż o n o n a t a c z k a c h l u b w o z i e p r z e d d o m , g d z i e poddawane 5 o b r ó b c e , a ż do c a ł k o w i t e g o 4 wykończenia . �Na osełki w y k o r z y s t y w a n o o d p a d y k a m i e n i a r s k i e w odprysków, które zbierały się na dnie postaoi „kamieniaka", czyli 5 miejsoowej, W jego uprawiająoej warsztacie kamieniarstwo zatrudnionych było od paru ok. 6 pokoleń. praoowników. dołu, gdzie w y b i e r a n o k a m i e ń . K a m i e n i a r z e p r a c o w a l i z r e g u ł y Prowadził on roboty kamieniarskie przy kościołach w na w o l n y m p o w i e t r z u i t o z d u ż y m i p r z e r w a m i , p o n i e w a ż Żmigrodzie, a t a k ż e w r ó ż n y c h wsiach Sądecozyzny. W pracowni mieniarkę r o b i ć , t o n a j w y ż e j p a r ę dni w miesiącu, bo na „kapłuca jego w y r a b i a n e b y ł y p o m n i k i nagrobne z a r ó w n o chrześcijańskie, idzie". C h o r o b ą z a w o d o w ą k a m i e n i a r z y j e s t p y l i c a i r e u m a t y z m . j a k i ż y d o w s k i o „ m a c e b y " , zwane przez j o d ł o w s k i c h Uważa się, ż e „ k a m i e n i a r z n i e ż y j e „ciajwesy". d ł u ż e j j a k 50 lat". Narzędzia s ł u ż ą c e do o b r ó b k i k a m i e n i n i e s ą s k o m p l i k o w a n e . Używany jost w t y m c e l u „ o s k a r b " , k t ó r y m obciosują kamień przy k s z t a ł t o w a n i u f o r m y ( i l . 2 b ) , „ s i u l a j z a " , c z y l i d ł u t o o o s t r z u szerokim na 3 — 4 c m — do w y g ł a d z a n i a drowniana p a l k a , z w a n a „knypel", p o w i e r z c h n i ( i l . 2c), do pobijania dłuta oraz „ ś p i o a " ( i l . 2a) i „ s t o h a m e r " ( i l . 2 e ) , t j . m ł o t o k ( i l . 2d) karbowany w kratkę, do w y r ó w n y w a n i a p o w i e r z c h n i . U z u p e ł n i e n i e stanowi d u ż y brus osadzony na palikach w pobliżu m i e j s c a p r a c y , s ł u ż ą c y do wbitych ostrzenia sprzętu w ziemię narzędzi. rannie Obok „ s k a l n i k ó w " i „oselkarzy" byli jeszcze w według Prostą zostawały wzorów płytę zdobioną robotę" w p o s t a c i d e k o r a c y j n y c h e l e m e n t ó w Wspomniana gałąź kamieniarstwa 6 iv okresie m i ę d z y w o j e n n y m . przy budowie k o ś c i o ł ó w Niektórzy, j a k n p . 7 Kamieniarze Osika, w się tu „czyści" i innych obiektów Teofil architektonicznych. rozwinęła głównie pracowali architektonicznych. ogóle w domu „rzemiosła nio prowadzili, t y l k o p r a c o w a l i p o ś w i e c i e " . I n n i d z i a ł a l i r ó w n i e ż na miejscu, w y k o n u j ą c r ó ż n e r o b o t y n a z a m ó w i e n i e mieszkańców okolicznych w s i . B y ł y t o g ł ó w n i e p r z y d r o ż n e i c m e n t a r n e k r z y ż e , a takżo p ó ł f a b r y k a t y zamawiane W Jodłówce Tuchowskiej kamieniarskich. K a ż d y nionymi przy przez kamieniarzy nie kamieniarz wydobywaniu było większych (poza kamienia) miejskich. warsztatów „skalnikami" pracował Jedyną p r a c o w n i ą z a t r u d n i a j ą c ą k i l k u k a m i e n i a r z y . b y ł Konstantego Wantuoha. Pochodził on z zatrud­ oddzielnie. niezamożnej warsztat rodziny ostatecznie ozdób u kamieniarzy wykończone i zaopatrzone przez trzeba profilowaniem sta­ dopiero Maceby wyrabiała pracownia dostarczonych bez któro kamieniarzy b y ł y to tylko kamieniarzy było obrabiać odpowiednio Wantucha żydowskich. przoz dłużej, 4—6 dni, wynikały r ó ż n i c o c e n , w a h a j ą c y c h s i ę o d 12 d o 2 0 z ł z a s z t u k ę . stąd Najdroższo b y ł y k o l u m n y z ozdobionymi kapitelami na żydowskie nagrobki, za k t ó r e p ł a c o n o p o 30 — 50 zł. W s p o m n i a n e Jodłówce „czystą półfabrykaty, odpowiednie napisy. Wańtuch Tuchowskioj t z w . k a m i e n i a r z e c z y ś c i , k t ó r z y w y k o n y w a l i jednym i drugim przypadku wykonane miejskich w W Ołpinach, co t y d z i e ń f u r m a n k ą Chrześcijańskie nagrobki kamieniarskich P. Musiał i P. żydowscy. nież Podobną zamówień odbierali właściciele maceby dwóch tamtejszych t r u d n i l i się oraz A n t o n i z Jodlówki Tuchowskiej i nagrobnych mieszkańców okolicznych wsi. Przykłady również zakładów kamieniarze w y k o n y w a n y c h dla d u ż y c h się w y r o b e m k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h znajdujemy zaś półfabrykatów z rodziny Gnidów kamieniarskich, kamieniarze dla t u wyroby odsyłał Tarnowa*. Kulka, produkcją „czyści kamieniarze" szowski. P r ó c z do rów­ Swo- pracowni zajmowali oraz kapliczek tego r o d z a j u prac w samej J o d ł ó w c e Tuchowskiej czy to omentarzach, przy czy drodze na biegnącej, ś r o d k i e m w s i . I t a k n p . M i c h a ł D u d e k (ur. 1902), o s e ł k a r z znający r ó w n i e ż „ c z y s t ą r o b o t ę " ( i l . 1), w y k o n a ł k r z y ż s t o j ą c y w p o b l i ż u jego pola, odrzwia Wyrób są a ponadto zwieńczone prostych umieszczonego na ufundował i półkolistym nagrobków zbudował kamiennych cokole, m u s i mieć kaplicę, kamiennym w w postaci Jodłówce której nadprożem. krzyża Tuchowskiel �170 �dość odległą t r a d y c j ę , s k o r o n a s t a r y m c m e n t a r z u tego rodzaju n a g r o b e k z datą 1845 znajduje rozbudowania w ł a s n e j p r a c o w n i , s k ł o n i ł y K o n s t a n t e g o chęć Wantuoha do n a w i ą z a n i a b l i ż s z e j w s p ó ł p r a c y z J a n e m S r o c z y ń s k i m , 9 byl mistrzom k a m i e n i a r s k i m w J a ś l o . S r o c z y ń s k i , wykonywał dla „ R o d z i c e B . i S. W a n t u c h o w i e " . N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , ż e l i t e r a , , B " jest s k r ó t e m imienia B r o n i s ł a w a W a n t u c h a , k t ó r y Kontakty z kamieniarzami t a r n o w s k i m i , j a k r ó w n i e ż rzeźbę f i g u r a l n ą , się ( i l . 3). pracowni który uprawiający Wantucha sam dla swych tu poza szablon różne Przypisują ikioj rodziny, k t ó r y r z e m i o s ł o r z e ź b i a r s k i e n a t y l e o p a n o w a ł , ralne. W e d ł u g wykonać rzeźbę pełną. Jogo roboty jest np. rzeźba przedstawiają­ przeciętnej Najozynniejszym mieniu Bronisław* W a ń t u c h , j e d y n y z t e j r o z r o d z o n e j , k a m i e n i a r - wyobrażająca ś w . R o d z i n ę ( i l . 4 ) o r a z k i l k a f i g u r nagrobek. Ogólna rzeźby nagrobnej, rzeźbiarzem z Josla do w Jodłówco informatorów, „ t o był rzeźbiarz Wańtuchów formy nagrobków zaczerpnięto kamieniarskiego sposób traktowania rzeźbionych uprawia­ n y c h w formie, wyrobów kamieniarskich Przykładem i rodziny W a ń t u c h ó w , b r a t K o n s t a n t y o r a z sław W a ń t u c h na nagrobku tycznyoh w y r a ż a n o s i ę d o ś ć p o g a r d l i w i e ( „ j a k b y matoła m o g l i z r o b i ć " ) , c h o c i a ż K o n s t a n t e m u pisują niektórzy wykonanie raoźlą, przedstawiającą Boskiej O ich możliwościach pomnika co, t o jakiegoś Wańtuchowi cmentarnego z anioła w locie ( i l . 5). A u t o r s t w o stantego W a n t u c h a j e s t t u j e d n a k m a ł o p r a w d o p o d o b n e . bok p o s t a w i o n y przez rodziców na grobie dzioci oraz artys- nosi oraz typowy dla postaci, tego jest ś w . R o d z i n a ( i l . 4), k t ó r ą w y k o n a ł brata Józefa 1 0 . AV s w e j i cen­ rzemiosła p o z b a w i o n y c h ekspresji i artystycznego jącym r z e ź b ę f i g u r a l n ą . D z i a ł a j ą c y w s p ó ł c z e ś n i e z n i m k a m i e n i a r z e wykonywali j o d y m o p ł a s k o r z o ź b i o n o t w a r z e M a t k i figu­ odpowiedzialny z wzorników Wańtuch Chrystusa n a c o k o ł a c h n a g r o b k ó w . Sroczyński. rzeźby n a cala. o k o l i c ę , a ż d o K r a k o w a " . S r o c z y ń s k i w n i ó s ł d o p r a c o w n i 'lachowskiej. W o d ł u g o p i n i i i n f o r m a t o r ó w , Wilhelm, — m u n i e m a l wszystkie nowszo kamienno ników bratanek na Tuchowskiej b y l pracowni W a ń t u c h ó w Jodłówco Bronisław wykraczają spotykanej cych M a t k ę B o s k ą , k t ó r e z n a j d u j ą s i ę n a c m e n t a r z u w byl pierwszym w J o d ł ó w c o m i e j s c o w y m k a m i e n i a r z e m zapewne kompozycja m i e j sk i c h o m e n t a r z a c h . sprowadzany potrafił zrobił nagrobka, j a k i s p o s ó b w y k o n a n i a postaci anioła nie roboty r z e ź b i a r s k i e . U n i e g o t e r m i n o w a ł i u c z y ł s i ę r z e ź b y w k a ­ że dzieci banal­ wyrazu. Broni­ „poprawnej b e z d u s z n o ś c i " z b l i ż o n a jost ona do rzemieślniczej f i g u r y przedsta­ wiającej Chrystusa ( i l . 6), zrobionej przez Antoniego Hajdeckie- go, Bochni"", wspomnianego „rzeźbiarza z na grobie wyżej przy­ Bronisława połną w Jodłówce Tuchowskioj rzeźbiarza, k t ó r e m u można by powierzyć Kon­ wykonanie nagrobka Nagronapis: Wantucha. W i d o c z n i e po jego śmierci nie było z rzeźbą już figuralną. Zapowne d ł u t a jasielskiogo m i s t r z a S r o c z y ń s k i e g o s ą p ł a s k o ­ rzeźby na cokołach dwóch nagrobków stawianych ok. 1931 r., II. S 13. R z e ź b y n a g r o b n e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j . I I . 8. Madonn-i z Dzieciątkiem, r z e ź b a p o ł i e h r o m . 1 9 1 1 r . I I . 9. Serce Jezusa, płasko­ rzeźba, wys. C h r y s t u s a 60 c m . I I . 1 0 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 1 0 0 c m . O k . 1 9 2 4 r . I I . 1 1 . Madonna z Dzieciątkiem, rzeźba poliohrom., w y s . 72 c m . W y k . p r a w d o p o d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . I I . 1 2 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 100 c m . W y k . prawdopo­ d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . O k . 1 9 2 9 r . I I . 1 3 . B r . W a ń t u c h , Matka Boska Różańcowa, w y s . 115 c m . 171 �przedstawiające anioła trzymającego w jednej ręce zwisającą g i r l a n d ę r ó ż , a w d r u g i e j — g a ł ą z k ę p a l m y (ił. 7). S p o s ó b t r a k t o ­ wania twarzy, jak również miękkie, światłocieniowe rozwiązanie fałdów szaty, wskazuje na d u ż ą biegłość t e c h n i c z n ą w y k o n a w c y , d a l e k ą od prostoty r z e ź b y ludowej. T o samo m o ż n a b y powiedzieć o rzeźbie Madonny przykładem z Dzieciątkiem rzemieślniczej Inaczej wygląda sprawa, p r z e d s t a w i a j ą c ą Serce na ręku rzeźby kutej w Jezusa gdy ( i l , 8), k t ó r a spojrzymy na płaskorzeźbę ( i l . 9). W y r a ź n e dysproporcje (duża głowa, skrócone ręce), płytkie, choć dość m i ę k k o wane fałdy wzory szat, z d a j ą przyniesione zaczynają się w się ś w i a d c z y ć przez swej jest kamieniu. o t y m , że zawodowego ludowej. Podobny proces m o ż n a c/.teroch Madonn, z których stwierdzić dwie „szlachetne" kamieniarza formie p r y m i t y w i z o w a ć w miejskiego duchu patrząc (Niepokalana ciała udrapo- i rzeźby na rzeźby Różańcowa) podawano s ą przez m i e s z k a ń c ó w J o d ł ó w k i j a k o dzieła Bronisława Wantucha. w (il. Gdybyśmy 10—13), m o ż n a te by cztery rzeźby wskazać, jak ustawili uczeń s t a r a ł się w z n o s i ć do p o z i o m u swego m i s t r z a w 1 2 pospolicie w y k o r z y s t y w a n y c h w mozolo . Wszystkie r z e ź b y opierają się oczywiście na o k r e ś l o n y c h wzorach ficznych, szeregu ciężkim oztery ikonogra­ rzemiośle kamieniar­ s k i m . W i d o c z n e j e s t j e d n a k , ż e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u ( i l . 10) wzór został jak gdyby przetłumaczony z potocznego języka literackiego n a g w a r ę . P o s t a ć M a t k i Boskiej u t r a c i ł a s w ą smuk- łość, twarz została pozbawiona szablonowej gładkości i piękności na rzecz surowej typizacji, fałdy szat, szczególnie uprościły się i z r y t m i z o w a ł y w pionowe Podobnie, zaś sukni, bruzdy. c h o ć nieco inaczej w s z c z e g ó ł a c h , przedstawia się s p r a w a r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e j M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 11). Tu również fałdów nastąpiła szat, dość typizacja twarzy, nieporadnych w znaczne wykonaniu uproszczenie (fałdy płaszcza poniżej lewej ręki). Trzecia z kolei figura, p r z e d s t a w i a j ą c a Boską Niepokalaną pierwszą. W y n i k a ( i l . 12), w ogólnym wyrazie II. 14. F r a g m e n t nagrobka, J o d ł ó w k a Tuchowska. Ok. 1940 r. t o n i e t y l k o ze w s p ó l n e g o w z o r u i k o n o g r a f i c z ­ nego, ale p r z e d e w s z y s t k i m z p e w n e g o p o d o b i e ń s t w a w rzeźby, Matkę przypomina widocznego w sposobie t r a k t o w a n i a fałdów fakturze sukni. Od­ Nagrobki, względnie przydrożne figury z pełnymi m i e n n a jest n a t o m i a s t g ł o w a , p r o p o r c j o n a l n a w s w y c h w y m i a r a c h stanowiły w stosunku do całej postaci, o t w a r z y znacznie bogatszej w t r a k t o ­ one szczytowe robione niezbyt osiągnięcie często, pracowni ponieważ, rzeźbami, Wańtuchów. jak na czasy Były między­ w a n i u s z c z e g ó ł ó w ( r y s u n e k oczu, nosa, u s t ) , co n a d a j e j e j w p o ­ w o j e n n e , c e n a i c h b y ł a w y s o k a , k o s z t o w a ł y b o w i e m o k o ł o 200 zł. r ó w n a n i u z poprzednimi wyraz pewnej Przeciętną rzeźbie, nisław wyobrażającej Wańtuch (o Matkę ile Boską subtelności. W Różańcową informatorzy słusznie ostatniej ( i l . 13), Bro­ przypisują mu się wyrobem nagrobnych czy p r z y d r o ż n y c h figur stanowiły krzyże wykonane według produkcję wzorów kamieniarzy znanych zajmujących z katalogów różnyoh firm kamieniar­ autorstwo r z e ź b y ) zbliża się j u ż bardzo do ideału, j a k i przedsta­ s k i c h . P r a c o w n i a W a ń t u c h ó w r ó w n i e ż p r o d u k o w a ł a t e g o rodzaju wiały nagrobki, z t y m , że jedne ( b y ć m o ż e kute przez rzeźby mistrza Sroczyńskiego. Postać Matki Boskiej, s m u k ł a , o lekko w y d ł u ż o n y c h proporcjach, odziana jest w z poprawnie zakomponowanymi fałdami. Jedynie twarz nieco pogrubione Widoczne to posiada p r z y c a ł e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i w y k o n a n i a — m i a ł y jednak wówczas, pewien gdy zestawimy o m a w i a n ą figurę M a t k i Boskiej z rzeźbą Chrystusa w postaci pionowej, p r o s t o k ą t n e j przez b o c h e ń s k i e g o r z e ź b i a r z a mierze realizuje ideał rzemieślniczej Bronisław dla innych wykuć jest b y ł y ś c i s ł y m n a ś l a d o w n i c t w e m o b i e g o w y c h w z o r ó w , i n n e zaś - szczególnie wykonaną rysy. Wańtuch robił jodłowskich „statuy", więc pełne kamieniarzy zwracali ( i l . 6), k t ó r a rzeźby . się z figuralne Nie tym potrafili do łalność frontu do i sami natomiast przygotowania ścian bocznych Podobna współpraca sami poprzednio postumentu i przyozdobienia o tematyce wiejskimi jego sakralnej. kamieniarzami, rzemieślnikami artystami rzeźbiarzami dzia­ czy miejskimi była zjawiskiem 1 4 , dosyć p o s p o l i t y m . T ł u m a c z y ona t a k c z ę s t o nas z a s k a k u j ą c ą r o z b i e ż n o ś ć , j a k a zachodzi w sposobie w y k o n a n i a f i g u r postać główna, mieślniczej stojąca na poprawności, podczas zdobiące cokół m a j ą charakter takie nasuwają mawiający autora 272 duże przydrożnych, cokole, u t r z y m a n a trudności gdy jest w stylu figuralne ustalaniu rze­ płaskorzeźby ludowego p r y m i t y w u . przy gdzie Przykłady autorstwa. uważają tę osobę, z którą zawierali Przykładem tego jest płyty, w której nagrobek o s a d z o n y jest (il. 16) 1 6 . S c h e m a t t o n z r ó ż n y m i d r o b n y m i w a r i a n t a m i p o w t a r z a się d o s y ć c z ę s t o . M u s i a ł o n b y ć p o p u l a r n y w ś r ó d o d b i o r c ó w , sko z n a j d u j e m y g o r ó w n i e ż w e w s i a c h o k o l i c z n y c h , j a k n p . n a cme tarzu w Rzepienniku dzące z Jodłówki pod względem Strzyżewskim. Niektóre Tuchowskiej zdobione technicznym w y k o n a n ą dekoracją wzornikowego. Czasem na t a f l a c h n a g r o b k ó w cięciu ramion krzyża) znajdują nagrobki są poprawnie poch i dobrze roślinną typu ( r z a d z i e j n a prze­ się p ł a s k o r z e ź b y przedstawiające t w a r z M a t k i B o s k i e j ( i l . 16) l u b C h r y s t u s a w c i e r n i o w e j koroni Niski z poziom techniczną artystyczny poprawnością tych płaskorzeźb, dekoracji w roślinnej, zestawieniu nasuwa puszczenie, ż e w y s z ł y one spod d ł u t a K o n s t a n t e g o lub przy Wilhelma W a ń t u c h ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , ż e b y l i d o b r y m i kamieniarzami, ale k i e p s k i m i rzeźbiarzami. Za przypuszczeniem fakt, że nagrobek w 1952 r . 1 7 t y m przemawia ten wykonany został prawdopodobnie , a więc rok po śmierci B r o n i s ł a w a W a n r j dopiero Ucha. Za­ nie i n t e r e s u j ą się b o w i e m t o k i e m w y k o n a w s t w a i za całości lokalny. k r z y ż m i ę d z y d w i e m a d o n i c z k a m i z w y r a s t a j ą c y m i z n i c h bukie­ również oni płaskorzoźbą między charakter tami kwiatów ograniczali s w ą a r t y s t y c z n ą między nimi a wykwalifikowanymi względnie nawet dużej wprawniejszego w rzemiośle r z e ź b i a r s k i m kolegi l u b do wspomnianego Hajdeckiego; w dewocyjnej. rzeźby 1 3 Sroczyńskiego) szaty umowę 1 5 . Na kamiennych rozpiętego Chrystusa. krzyżach spotyka się często wizerune Sposób t r a k t o w a n i a ciała, a nawet ikon �grafia wykazuje d o s y ć d a l e k o i d ą c e r ó ż n i o e . C h r y s t u s n a nagrob- porcjo oiala p o p r a w n e , ramieniu, t u ł ó w głowę lekko przechyloną wymodelowany z zaznaczeniem micznych k l a t k i p i e r s i o w e j i b r z u c h a , z lekkim podkreśleniem rzeźba Matki Boskiej. prawemu napis: „F BR muskulatury, kamioniarskim. B y ć m o ż e na autorem cech ręce i nogi ułożono w f a ł d y . S p o s ó b p r z e d s t a w i e n i a różny w s z c z e g ó ł a c h , w s k a z u j e ku perizonium rękę wprawną ich mógł Strzyżowskiogo ( i l . 1 6 ) , k t ó r y , wodług Tuchowskiej, w Jodłowce potraktowana j e s t d o ś ć s c h e m a t y c z n i e starannie w rzemiośle być wielokrotnie informacji Rzepiennika miejscowych, postać Chrystusa N Na podstawie Wańtuch", Bronisław Wańtuch". co kropielnicy znajduje należy czytać: W J o d ł ó w o e T u c h o w s k i e j s ą jeszcze d w i e druga — w kaplioy p r z y drodze Po I I wojnie światowej Tuchowskiej zaczął szybko wymarło, Ziemie wielu Dudek lub jako szkoły. Sporo starych małorolnych i n n i poszli do węgła lub dojeżdżają Michał upadać. bezrolnych Zachodnie, poniżej ośrodek kamieniarski w pracy w przeniosło śląskich do p r a o y w T a r n o w i e . Jeszcze w jeden z ostatnich zajmował się chodzi o s e ł e k i b r u s ó w ( i l . 1), k t ó r e s p r z e d a w a ł n a t a r g u w pozba­ Później stosunkowo wym boku m a k i l k a p o z i o m o z a z n a c z o n y c h p ł y t k i c h fałd. pra­ Intere­ sująco jost, ż e w o p i s y w a n e j r z o ź b i e s t o p y C h r y s t u s a n i e s ą z ł o ż o n e jedna na drugiej i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i e m , j a k t o j e s t w ikonografii r z y m s k o - k a t o l i c k i e j , l e c z u s y t u o w a n e '•¡111110 na w y s t a j ą c e j podpórce i przebito d w o m a zgodnio z w y m o g a m i o b r z ą d k u Oprócz f i g u r chowskiej wyrabiali artystycznym. inne Według gwoździami, wschodniego. przydrożnych, kamieniarze jeszcze przedmioty miejscowych Jodłówki o Wańtuch charakterze informatorów, świeconą, o p o d s t a w i e — stojącą kropielnicę w formie profilowanego Tu­ Maciej słupa, kościel­ na z wodę kolistą czaszą o z d o b i o n ą z e w n ą t r z r o z e t a m i . N a k r a w ę d z i c z a s z y w z n o s i dla celów „skalnicy" budowlanych. jednak mało i codziennie czasu, ponieważ 1965 I n n ą wsią, o której się t a m Dorywczo Tuchowie. kamieniarką zatrudniony jest w na­ temu przemyśle pracy. m ó w i o n o , że kamieniarstwem", r. t r u d n i l i się w y d o b y w a n i e m jest w y j e ż d ż a ze w s i d o na wyrobem g r o b k o w ą z a j m u j e s i ę jeszcze K o n s t a n t y W a b n o . P o ś w i ę c a „ p r a w i e wszyscy Ł u ż n a , trudnili wieś leżąca w woje­ wództwie tarnowskim, kilkanaście kilometrów na północny zachód od z Wańtuch w y k o n a ć m i a ł k a p i t e l e n a s ł u p a c h o g r o d z e n i a nego, zaś B r o n i s ł a w kamienia przyjęte równolegle, tylko niektórzy się kopalniach i dowolnie, jeśli wiono m u s k u l a t u r y , s z e r o k a , p ł a s k a k l a t k a p i e r s i o w a , Jodłówoe kamieniarzy o proporcje. U w a g ę z w r a c a z b y t d u ż a g ł o w a , c i e n k i e r ę c e grube i s ł a b o w y m o d e l o w a n e n o g i . P e r i z o n i u m z w i ą z a n o n a się „Fundator ozdobne kropielnicę. J e d n a znajduje się w k a p l i c y „ z a d w o r e m " , jakkolwiek wspomniany S r o c z y ń s k i . N a t o m i a s t n a n a g r o b k u z wykonany z o s t a ł anato­ potraktowano tych rzeźb, się w j e d n y m miejscu s m u k ł a ś c i a n k a , na k t ó r e j widnieje płasko­ pro­ kaoh z omentarza w J o d ł ó w o e T u o h o w s k i e j ( i l . 1 4 , 1 5 ) m a Gorlic. Przeprowadzone nie p o t w i e r d z i ł y jednak uprawiana w bieżącym roku badania terenowe tego, ż e b y w Ł u ż n e j obróbka kamienia b y ł a w sposób tak powszechny. O k a z a ł o się, że fama o k a m i e n i a r s k i m charakterze Ł u ż n e j w i ą ż e się z j e d n ą t y l k o r o d z i n ą Jamerów. Dziś kamieniarskiego trudne sprawę opowiadanie o kilometrów parę jest już odtworzyć rodu. B y ć może Zofii od Swiderskiej Łużnej. pełną historię tego nieoo ś w i a t ł a r z u c i ł o b y n a z Szalowej, Wiekowa ta wsi informatorka II. 15. F r a g m e n t n a g r o b k a z p r a c o w n i K o n s t a n t e g o W a n t u c h a , w y m . 5 0 x 5 0 c m , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a . O k . 1 8 8 9 r . I I . 16. nagrobka w y k . w J o d ł ó w c e Tuchowskiej, Rzepiennik Strzyżewski, w o j . tarnowskie. tę odległej (ur- Fragment, �17 w 18 1886 r.) podała, (1872 — 1884 że r.), gdy w czasie odbywały budowy kolei się prace n a Zajmował podkarpackiej odcinku Stróże — J a s ł o , p o j a w i l i się j a k o r o b o t n i c y r ó w n i e ż kamieniarze. N i e k t ó r z y i z n i c h p o ż e n i l i się w Szalowej i pozostali na (woj. stałe. Opowiadanie staruszki p o t w i e r d z a fakt, że na c m e n t a r z u w Szalowej dekorację formie architektoniczną np. rzemieślnikiem". i w okolicznych wsiach ( Ł u ż n a , Polna) p o d o b n y c h n a g r o b k ó w się nie s p o t y k a . Z a p a m i ę c i informatorki, „Jamry". w Szalowej czynni Jeśli ktoś znalazł w byli polu kamieniarze ,,szedł z n i m do J a m r a na ż a r n a " ( ż e b y zrobił k a m i e ń ż a r n o w y ) . b y ł y dalsze losy J a m o r ó w z Szalowej, Ś w i d e r s k a n i e Kamieniarzy o t y m Według tradycji działających przebywał nazwisku znajdujemy przez Jakie pamiętała. w pobliskiej Łużnej. rodzinnej, nie z n a n y z i m i e n i a dziadek obecnie Jamorów lat z domu Bratysławską, wywędrowal za miodu czterdzieści, przywożąc do rysunku, Czech, stamtąd wraz z pasierbem. P o c z ą t k o w o do kaplicy unikał też kamienie Przy Rzeźby starannie świadczących nazwiskiom odpowiedni kamień, Nie chłopom i to prawdopodobnie skoro architektoniczną. do kościoła w cmentarnej robót żaren Wyko­ Grybowie w zupełnie Siarach prostych, kieratowych. J a k o r z e ź b i a r z b y ł W ł a d y s ł a w J a m e r „ d o b r z e wyszkolonym a r c h i t e k t o n i c z n e j . Ś w i a d c z ą one, ż e d z i a ł a l i t u j a c y ś k a m i e n i a r z e miejscowi, również kamieniarką nowosądeckie). Odkuwał znajduje się sporo s t a r y c h n a g r o b k ó w k a m i e n n y c h o p r y m i t y w n e j się o n n a ł m . i n . k a m i e n n o o b r a m i e n i a o k i e n do jego były wygładzone o indywidualności Władysławie skiego jego b r a t J a n poprawne twórczoj Jamerze w proporcjach i p o z b a w i o n e w s z e l k i c h cech uozył artysty. się zawodu kamieniar­ ( 1 8 7 9 — 1 9 3 4 r . ) . N i e m i a ł j e d n a k d o rzeźby j z d o l n o ś c i , w o b o c c z e g o o g r a n i c z a ł s i ę j o d y n i o d o k u c i a prostych! n a g r o b k ó w i detali architektonicznych. Ś l a d a m i Jana w wyboru! z a w o d u p o s z l i j e g o d w a j s y n o w i e — J ó z e f ( u r . 1 9 1 2 r . ) i Gustaw; (ur. 1907 r.), k t ó r z y r ó w n i e ż uczyli się w p r a c o w n i Władysławłj gdzie Jamora, podobnie j a k jego w ł a s n y syn żonę, W ł a d y s ł a w S z y m c z y k . P o z a t y m m i a ł j e s z c z e W ł a d y s ł a w Jamer zamiesz­ kilku uczniów z Nowego Sącza. Tadeusz' Spośród nich 9 i siostrzeniec rzeźbiarstwem k a l i oni w G r y b o w i e , gdzie dziadek J a m e r t r u d n i ł się kamieniar­ figuralnym stwem. n i e ś m i a ł j - m , s t r o n i ą c y m o d l u d z i , z p o w o d u c z e g o u z y s k a ł przy­ Po czternastu latach co m o g ł o b y w s k a z y w a ć n a pobytu przeniósł jakieś weześniojsze się do Łużnej, więzy łąoząoe go z t ą miejscowością czy okolicą. Po w y j e ź d z i e ojczyma pracownię w uczył Grybowie zawodu 1935 przejął pasierb kamieniarskiego r.), uzyskując Bratysławski. syn dyplom Jamera — U niego Władysław mistrzowski. nej. B y ł on z n a n y m w okolicy r z e ź b i a r z e m . W y k o n y w a ł cach czy współpracował łemkowskimi kul figuralne detale do dziełem m. jest in. z kamieniarzami z Przegońmy nagrobków statua Matki miejskimi Boskiej, rzoźby w i B a r t n e g o " , dla i figur Łuż­ Gorli­ których przydrożnych. stojąca w Jego Łużnej „dziki". Do swego artystycznego człowiekiem rzemiosła o d n o s i siej z z a m i ł o w a n i o m . P i e r w s z ą r z e ź b ę u l e p i ł z g l i n y , g d y m i a l lat 18, Później, gdy najpierw model cokołów Władysław Jamer prowadził warsztat kamieniarski w figuralne, ,się (1873 — domek t r u d n i się j o d y n i e J ó z e f J a m e r . Jest on do zaczął rzeźbie z gliny. figur w kamieniu, Józef Jamer przydrożnych. f i g u r a l n ą . Jego d ł u t a są m . i n . nie Zajmuje również robi się wykonywał n a g r o b k ó w czyj wyłącznie rzeźbę s t a t u a M a t k i B o s k i e j z Dzieciąt-} k i e m , s t o j ą c a p r z y d r o d z e w C h o d o r o w e j , Serce Jezusa — figura! z n a j d u j ą c a s i ę w G r ó d k u k o ł o S z y m b a r k u i k i l k a f i g u r nagrobnych, m. i in. w na Polnej cmentarzu (anioł w Łużnej trzymający Jamer r ó ż n e prace dla (Matka wianek). Boska Niepokalana) Wykonywał innych kamieniarzy, np. dla t o ż Józoi Franciszka oraz D u s z y z G o r l i c , k t ó r e m u k u ł w i z e r u n k i M a t k i B o s k i e j i Chrystus! figura Chrystusa z portalu kościoła w Jodliezu (woj. krośnieriskie). J a k o p o j ę t n y u c z e ń s w e g o s t r y j a , J ó z e f J a m e r p r z e j ą ł całkowicie przy 274 drodze, druga — w Polnej, przy romizie strażackiej �w swej r z e ź b i e r z e m i e ś l n i o z y styl, k t ó r y nie pozwolił m u poza przeciętną kamieniarską W s p o m n i a n a poprzednio n i e c h ę ć do n a w i ą z y w a n i a z ludźmi powodowała, rachunek. że Zamówienia Gustaw, k t ó r y swoim Józef rzadko przyjmował imieniem w y k o n a n e przez J ó z e f a . Sam wyjść poprawność. pracował zwykle jego kontaktu na własny starszy i nazwiskiem podpisywał Gustaw rzeźb figuralnych odkuwał natomiast cokoły. Z poważniejszych nie robił, jego prao w s p o m ­ n i e ć n a l e ż y w y k o n a n y w 1935 r . p o s t u m e n t d o s t o j ą c e j w zabytkowej figury św. Floriana, z 1826 w pracowniach którzy i lub swe kwalifikowanych pracowali doświadczenie środowiska. zdobywali indywidualnie, bez oparcia Przykładem umiejętności w tradycjach zmarły w ośrodkach rzeźbiarskie rzemieślników, zdobywając jest Łużnej r. Oprócz rzoźbiarzy, k t ó r z y wyrastali w wiejskich kamieniarskich brat rzeźby byli i potrzebną taoy, wiedzę swego czy obcego 1962 r. Marian Dziadzio, chłop z Rzepiennika Strzyżewskiego (woj. tarnowskie) Powołany do służby wojskowej p o w r ó c i ł do d o m u j a k o i n w a l i d a w czasie I wojny światowej całkowicie pozbawiony słuchu Ciężkie k a l e c t w o p r z y c z y n i ł o się do tego, że nie z a ł o ż y ł rodziny mioszkał w d o m u zamężnej siostry i zamiast rolnictwem zajął się r ó ż n y m i p r a c a m i , do k t ó r y c h k w a l i f i k o w a ł y go w y b i t n e u z d o l n i ę nia manualne. Dziadzio był przysłowiową konywał a także dla sąsiadów kamieniarskie. N a kilka nagrobków Są to kutych krzyże prymitywnych, z nywał czasami prace „złotą rączką". stolarskio, m i e j s c o w y m cmentarzu znajduje jego postacią się ręką. Chrystusa, wzniesione na profilowanej płyty. N a podstawie Dziadzio Wy blacharskie zwykle kilkuczłonowych postumentach w cie s ł u p a l u b p i o n o w o j , 19 przeróżne wypukłą dekorację w dość kształ­ wyko­ formie grubo odkutej gałązki z listkami. P o s t a ć Chrystusa rozpiętego na krzyżu II. 17. Marian D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i . 1 9 4 9 r . I I . 18. M . D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y tewski. I I . 19. W o j c i e c h J ę d r u s i a k . Św. Rodzina, f i g u r a n a k o l u m n i e , T u r z a , g m . R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 20. W . J ę drusiak. Św. Bronisława, r z e ź b a w d r e w n i e , T u r z a . U . 2 1 . W . J ę d r u s i a k . Św. Andrzej, f r a g m . n a g r o b k a z i l . 24. I I . 22. W . J ę d r u s i a k Frasobliwy. (Obecnie M u z . w Bieczu, w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . 21 175 �I I . 23. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . J a n a N e p o m u c e n a , T u r z a . O k . 1887 r. I I . 24. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . A n d r z e j a , T u r z a . rzeźbił w z dużymi u p r o s z c z e n i a m i , ale niejednakowo. się o d siebie n i o t y l k o d r o b n y m i s z c z e g ó ł a m i ale również p r e z e n t o w a ł y inne ujęcia Najprymitywniejsza, ale też natury j e s t n a j e d n y m n a g r o b k u n a l e w y m b i o d r z e C h r y s t u s a , n a drugim z a ś — p o s t r o n i e p r a w e j , co w s k a z u j e , ż e i t y m r a z e m Dziadzia formalnej, ,,ludowa" i l . 17. R z e ź b a wybitnie symetryczny. G ł o w a wzniesiona pionowo posługiwał jest ikonograficzne. najbardziej postać Chrystusa przedstawiona na że różniły Widać, konkretnych przypadkach korzystał z wzorów, które ta m a jest układ się nie wykluczone, jednym, że mogły ale tu dwoma jako pochodzące z J o d ł ó w k i Tuchowskioj, również na Tarę potraktowana cmentarz kilometrów północ Turza, gdzie r ę c e r o z p i ę t e s ą n i o m a l p o d k ą t e m p r o s t y m w s t o s u n k u do p ł a s k i e j , figury. Był pozbawionej szczegółów anatomicznych k l a t k i piersiowej. Nogi, podobnie jak Dziadzio. J ę d r u s i a k muskulatury, gospodarstwo rolne podobnie jak ręce, są słabo modelowane, ułożone równoległo, wsparte na wystającej bez p o d s t a w c e , co czy, że D z i a d z i o k o r z y s t a ł t u z w z o r u p r z e d s t a w i a j ą c e g o wanie według obrządku wschodniego. Rysy świad­ Ukrzyżo­ twarzy, zarost, zaznaczone są w s p o s ó b z u p e ł n i e s c h e m a t y c z n y . K o r o n a cierniowa i wąskie perizonium p r z e k r e ś l o n o jest k i l k o m a s k o ś n y m i Na dwóch innych nagrobkach sposób karbami. wykonania postaci ziemi nim niczym rolnictwa i na pracował Wojciech się Jędrusiak nie rozpięte ręce wznoszą lekko k u górzo, k l a t k a piersiowa w jednej z rzeźb jest i obła, bez s z c z e g ó ł ó w a n a t o m i c z n y c h ( i l , 18), w wydłużona, jak i nogi z są lekko zaznaczonymi wałkowate, słabo żebrami. modelowano. się szeroka d r u g i e j z a ś —Zarówno ręce, Stopy złożone jednia n a d r u g i e j i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i o m , z g o d n i e z są ikono­ '. l e ż y wi wykonujący kamie ( 1 8 6 0 - 1907 posiadał w ojcu, czenia z b o ż a , a p o n a d t o u p r a w i a ł r z e ź b ę r . ) , samouk Turzy który Syn niewielki p o z a uprani n a t o m i a s t obok w d r e w n i e i kamieniuj Z r z e ź b d r e w n i a n y c h z a c h o w a ł s i ę C h r y s t u s n a k r z y ż u , znajdujący się obecnie w z b i o r a c h M u z e u m w B i e c z u i f i g u r k a Św. B r o n i s ł a w ę (ma j ą r o d z i n a r z e ź b i a r z a przydrożne ramienia, 2 miejscowości zajmował. lona lewego przedstawiając! — i l . 20) kamioniu — oraz fera k u l J ę d r u s i a k figur] i nagrobne, w postaci rzeźb p e ł n y c h umioszczanycj n a c o k o ł a c h . P o d s t a w y s w y c h r z e ź b c i o s a ł w k a m i o n i u z miejsco­ wych złóż, na figuro sprowadzał piaskowiec pińczowski. I s t n i e j e p a r ę f i g u r z p o d p i s e m J ę d r u s i a k a . N a t e j podsta j a k o d z i e ł a j o g o r ę k i u s t a l o n o — w T u r z y n a g r o b e k L o o n a Nio z ustawioną na postumencie postacią kobiecą w d ł u g i e j , luź grafią przyjętą w kościele łacińskim. K o r o n y cierniowe w o b y d w u splywająoej przykładach p r z y p o m i n a j ą c y m c i e r n i o w ą k o r o n ę i dalej — figurę stojącą p perizonium, 176 posiadają o dosyć kształt miękko wąskiego, karbowanego potraktowanyoh fałdaoh, wałka, wiązane Nief rzeźby, w y k o n y w a ł n a z a m ó w i e n i e s ą s i a d ó w m ł y n k i do ozysi t r o n y w miejscowym kościele. W kierunku tej rzeźbiarz Chrystusa jest nieco o d m i e n n y . G ł o w a jest nieznacznie przechy­ w od Strzyżewskim odziedziczone po więcej wzorami. oddziaływać k t ó r e , j a k w i o m y , docierał;- Rzepienniku ramienia, j e s t f r o n t a l n i e , bez n a j m n i e j s z o g o p r z e c h y ł u w k i e r u n k u żył w różnymi wzory drodze s z a c i e , z p r z e w i e s z o n y m p r z e z z ł o ż o n o r ę c e wiońo wiodącej z Turzy do Rzepiennika (il. 19). Trądy �11. 2 5 . N a g r o b e k , miejscowa p r z y p i s u j e p o n a d t o T u r z a . I I . 26. N a g r o b e k z f i g u r ą Jędrusiakowi autorstwo statuy wyobrażającej Serce J e z u s a , u m i e s z c z o n e j n a w y s o k i e j k o l u m n i e w Rzepienniku B i s k u p i m , oraz przed dawnym - św. R o d z i n ę p r z y d r o d z e w parkiem Moszczenicy nadto bliżej n i e o k r e ś l o n e r z e ź b y J ę d r u s i a k a m a j ą na starym c m e n t a r z u w T u r z y . W wana jest %vykonana p r z e z niego Jędrusiak b y ł z n a n y m w dworskim ( i l . 19). znajdować Muzeum w Bieczu rzeźba okolicy Po­ ekspono­ Frasobliwego rzeźbiarzem, się ( i l . 22). do którego M a t k i Boskiej Szkaplerznej, napisu, j a k i m a b y ć umieszczony Turza. na płycie nagrobka W i l g a z O s t r u s z y , p r z e ż y ł l a t 83, z m a r ł 28 m a r c a C i e k a w e , ale n i e s ł y c h a n i e t r u d n e do o d e y f r o w a n i a , s ą z a p i s k i odnoszące się do ikonografii. Na temat figury Matki lowany do 1/2 z góry różowy, malkut (sic!) n i e b i e s k i , (sio!) t r o n u w z n o s i s i ę p o n a d głową, tron z boku czu, wśród p a p i e r ó w p o z o s t a ł y c h p o r z e ź b i a r z u , z n a l a z ł s i ę j e g o f i o l e t , n a g ł o w i e t y l k o w ł o s y bez t u w a l n i . O b u w i e w notatnik. P r o w a d z o n y j e s t o n d o ś ć n i e p o r z ą d n i e , m a ł o c z y t e l n y m modzie, pismom, zielony, fałd}' na kant, fałdy że mistrz w swej m ł o d o ś c i ortograficznych, nie p o ś w i ę c a ł co zbyt świadczyłoby, wiele czasu szkolną n a u k ę . U d e r z a j ą c e j e s t n a t o m i a s t , ż o z n a j d u j ą c e ołówkowe, c z ę ś c i o w o z a t a r t e r y s u n k i , praw nie, co wskazuje Przedstawiają rysowanych one na wykonane są bardzo plastyczne architekturę prawdopodobnie z uzdolnienia pomników jakichś cmentarnych, katalogów notatniku są również. zapiski zamówień i w y d a t k ó w . D o w i a d u j e m y się z nich, zrobił n p . : „ N a g r o b e k do Jodłowej, u dołu 34, z b o l c u 2 2 , p ł y t a szeroka wysoki że razem z frontu po­ wysokości rękawy w rozmiarze głowy, sukienki wywinięte ze pomalowany podszywka złotymi płaszcza dawniejszej paskami zakończone na okrągło. złożenie, korona wraz z głową robiona. Głowa Dziecięcia z brwiami, Dziecię trzyma w ręku różaniec, płaszcz m a aż na kolor Ostrożnie równo wywinięty nodze". Jędrusiaka. lub Bawet r y s o w a n y c h z n a t u r y o r a z s z k i c e p o s t a c i M a t k i Chrystusa i i n n e . W na się t a m butki z ł o t e na dole i n a g ó r z e , n ó ż k i t r z y m a n a lewej ręce, p i e r i m e t do p ó l t o r y błędów Boskiej z Dzieciątkiem siedzącej na tronie czytamy: „ t r o n z b o k u poma­ chetnio zwracano s i ę z z a m ó w i e n i a m i . W z b i o r a c h M u z e m w B i e ­ polnym („Jakub 1902"). Boskiej, dotyczące Jędrusiak 185, 34". W miejscu z n a j d u j e m y w i a d o m o ś ć , ż e w y k o n y w a ł j a k i e ś prze­ może slup innym zamówienie W rzeźby, ten sposób ołówkowym. klientów Nie została Jędrusiak uzupełniając Widać, studiował można przez opis że dla wzory, stwierdzić, Jędrusiaka t o w a ł starannie kolory, notował wygląd wykonanym zaspokojenia nabywając czy interesującej przez siebie wymogów potrzebne opisana w swych wiadomości. notatniku zrealizowana. Natomiast go szkicem fakt, rzeźba że no­ pozwala przypuszczać, że przynajmniej n i e k t ó r e swe d z i e ł a p o l i c h r o m o w a ł . Przypuszczenie t o p o t w i e r d z a dla Alojzego M a j a k a w Z a g ó r z a n a c h . N i e k i e d y j e d y n y m ś l a d e m i n n a jeszcze n o t a t k a , z k t ó r e j jogo artystyoznej p o t r z e b n y do złocenia m a t e r i a ł . P r ó o z r z e ź b , podobnie j a k i n n i działalności jest notatka zawierająca treść wynika, że k u p o w a ł w Tarnowie 177 �I I . 2 7 . Św. Józef z Dzieciątkiem, p ł a s k o r z e ź b a n a n a g r o b k u , T u r z a . I I . 2 8 . W o j c i e c h M u s z k o . F i g u r a p r z y d r o ż n a , C i ę ż k o w i o e , w o j . tar­ n o w s k i e , u l . K o l e j o w a 1883 r . kamieniarze, w y k o n y w a ł J ę d r u s i a k kamienne kropielnice. Wska­ p o r ó w n a w c z e j . Zniszczeniu uległy też n i e k t ó r e napisy, zuje n a t o zapis w n o t a t n i k u : „ k r o p i e l n i c e , p o d s t a w a możliwia do ziemi, m i s k a 42, 42, 27, z g o d z i ć Jędrusiak, „był który według d o b r y majster, się za 15 złotych". opinii miejscowych nie robił dużo, ale 3 2 , 3 3 , 55 w poszczególnych co unie­ nagrobków. Z p e w n ą d o z ą p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m o ż n a p r z y p i s y w a ć Ję. informatorów, starannie", datowanie świetle drusiakowi figurę autorstwo paru nagrobków. św. Jana, wzniesioną na Zaliczyłbym do grobie Jana Wrzosia, nich zmarłego swych a u t o r y z o w a n y c h prac nie przedstawia się z b y t interesująco w (il. ( i l . 2 4 ) , k r z y ż z p o s t a c i ą C h r y s t u s a i p ł a s k o r z e ź b ą Ś w . J a n a ( i l . 25), 19). Rzeźby jego są poprawne w proporcjach, posiadają piękne twarze, j a k przystoi ś w i ę t y m osobom, starannie wypraco­ wane szaty, Nie o m i ę k k i c h , realistycznie p o t r a k t o w a n y c h ulega jednak wątpliwości, że J ę d r u s i a k jako i gromadzenia warsztatowych doświadczeń. Jego wcześniejsze mitywniejsze i mniej rzeźby uzależnione od i były (il. samouk, oraz f i g u r ę M a t k i Boskiej Szkaplerznej niewątpliwie i ż e w T u r z y ż y j ą jeszcze l u d z i e , k t ó r z y go p a m i ę t a j ą , cmentarzu przez jego r z e ź b nasuwa znajduje ludowych twórców, stety, nie pamiętają. niektóre z nich duże się k i l k a rzeźb nazwisk Można wyszły trudności. rzeźby są przeważnie z ż a r t e przez k o r o z j ę , znakiem 178 zapytania co z a c i e r a wnioski ustalenie że nie­ przynajmniej Jędrusiaka. wskazanie. przez czytelność formy i stawia na 27), s t o j ą c y zasadzie czas, pod analizy ś w . Andrzeja na grobie J ó z e f a Bułasa, zmarłego w 1874 r. n a n a g r o b k u z d a t ą 1873 1878 ( i l . 26). W p r a w d z i e w r o k u ś m i e r c i B u ł a s a o z y o s o b y , n a g r o b i e której stoi figura młodym Matki chłopcem przeszkadzać, fundowane Boskiej (13—14 wiadomo Szkaplerznej, lat), nie bowiem, w wiele lat po że Jędrusiak b y ł jeszcze powinno nam nagrobki to zbytnio bywają często śmierci. Z trzech rzeźb p e ł n y c h najprostsza Szkaplerznej ( i l . 26). Ciężka, j e s t f i g u r a M a t k i Boskiej przysadzista, z dużą głową prze­ c h y l o n ą k u p r a w e m u r a m i e n i u , o t w a r z y szerokiej, schematycznie potraktowanej modlitwy spływa silnie n a d w y r ę ż o n e wysnuwane lub miejscowym wykonanych N i e s ł y c h a n i e t r u d n e jest n a w e t hipotetyczne i c h Starsze odległe informatorzy, przypuszczać, spod d ł u t a Na niewątpliwie których pry- zewnętrznych. M i m o że czasy, k i e d y d z i a ł a ł J ę d r u s i a k , nie s ą z b y t autorstwa prób, figurę c o k ó ł z p ł a s k o r z e ź b ą ś w . J ó z e f a t r z y m a j ą c e g o n a r ę k u Dzieciątko artystycznych wpływów napisu fałdach. z a n i m doszedł do t a k i c h r e z u l t a t ó w , m u s i a ł przejść d r o g ę poszukiwań 1887 r . ( i l . 2 3 ) , n i e p o s i a d a j ą c ą po Natomiast w szczegółach. zupełnie fałdy gładkiej sukni Ze złożonych powiorzchni zaznaczone są do płaszcza kilkoma rąk szkaplerz. nierównymi, b i e g n ą c y m i p i o n o w o ż ł o b k a m i . P o d o b n i e p r z e d s t a w i a s i ę statua św. Jana Nepomucena ( i l . 23), t r z y m a j ą c e g o w rękach krzyż z c i a ł e m C h r y s t u s a . P o s t a ć ś w i ę t e g o w y k o n a n a j e s t w f o r m i e słabo �traktowana jest bardziej i Jezusa Józefa światłocieniowo, widoczna jest troska a o w twarzach podkreślenie św. różnicy w i e k u . T w a r z ś w . J ó z e f a , o b r a m i o n a z a r o s t e m , z silnio zaznaczo­ nymi łukami nadoczodołowymi i kośćmi policzkowymi, w ogólnym ujęciu przypomina twarz św. Andrzeja ( i l . 24) a także C h r y s t u s a na k r z y ż u ( i l . 25). M o ż n a j ą t r a k t o w a ć j a k o twarz przejście do bardziej w y p r a c o w a n e g o u j ę c i a t w a r z y w rzeźbie św. R o d z i n y ( i l . 19). O m a w i a n e t r z y p ł a s k o r z e ź b y n a w i ą z u j ą w s w y m układzie do od ogólnie natomiast znanych obrazków płaskorzeźba dewocyjnych. czwarta, Odbiega znajdująca się na nioh cokole na­ g r o b k a J a n a W r z o s i a ( i l . 23). W i d z i m y t a m d w a a n i o ł y u s t a w i o n e symetryozme przy krawędziach wnęki, trzymające nad wieniec, w k t ó r y w k o m p o n o w a n y jest tekst o treści Sposób nie wykonania odbiega obydwu zasadniczo postaci, a od szczególnie poprzednio sobą dewocyjnej. faktura opisanych, szat inny natomiast rysunek t w a r z y , a przede w s z y s t k i m u k ł a d jest kompozy­ c y j n y całości, w s k a z u j ą c y na to, że a u t o r sięgnął do w z o r u bardziej dostosowanego już Omawiając bliższym do architektury materiał nagrobkowej. zebrań}' w Turzy, która teronem działania Wojciocha Jędrusiaka, przedstawić domniemaną drogę rozwoju była naj­ starałem wiejskiego się samouka, k t ó r y w y c h o d z i z p r y m i t y w n e j r z e ź b y l u d o w e j i przez samouetwo — drogą naśladownictwa — zdołał rzeźby rzemieślniczej. Jeżeli domysły wiotkich podstawach) są słuszne, przyswoić sobie (oparte zresztą na mielibyśmy styl bardzo jeszcze jeden p r z y k ł a d wielokrotnie obserwowanego procesu, g d y t w ó r c a ludo­ w y , d ą ż ą c do artystycznego awansu, zatraca s w ą indywidualność n a rzecz b a n a l n e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i , k t ó r e j staje się dla niego n a j w y ż s z y m Efemerycznym w pierwszym osiągnięcie celem. ośrodkiem wiejskiego trzydziestoleciu kamieniarstwa bieżącego wieku były O l s z y n y ( w o j . t a r n o w s k i e ) . Jego p o c z ą t k i w i ą ż ą się z o s o b ą J ó z e f a (1840—1925 r.), urodzonego w Olszynach, k t ó r y uczył Bąka się ka­ mieniarstwa w Ryglioach, a następnie praoował jako kamieniarz w Tarnowie, Gorlicach i Tuchowie. W Olszyn, z ożenił pierwszego się z wdową małżeństwa 1900 r. B ą k p o w r ó c i ł nazwiskiem dwoje dzieci, Sterkowicz, syna 1907 r . ) i c ó r k ę M a g d a l e n ę ( u r . 1906 r . ) . W się B ą k kapliczki, przedmioty, ił. 28. zaznaczone s ą bloku, szczegóły na którym szat — koronka, s t u ł y i s u t a n n y . N a płytkimi komży wgłębieniami zakończonej ramionach ma u dołu narzucony krótki np. przydrożne, bardzo u zdolnego pełnych do poprawiał teścia, ucząc (1901—1937 r . ) 2 1 się r z e m i o s ł a w rzeźbiarza. wykańczał Do nagrobki, gdy na pleoach k r z y ż o s k o ś n y c h r a m i o n a c h , w s t o s u n k u d o niej wykazuje d o s y ć p o w a ż n e sposób w y k o n a n i a twarzy, różnice. U w a g ę o nadoczodołowych, w y s t a j ą c y c h wyraźnie poprzed­ zwraca zarówno zaznaczonych łukach kościach policzkowych i staran- nio w y m o d e l o w a n y m z a r o ś o i e (wąsy, realistycznie z a k o m p o n o w a n y układ broda), jak szat, o również dość zróżnicowanych, silnio p o g r u b i o n y c h f a ł d a c h . S p o s ó b t r a k t o w a n i a t w a r z y p o d o b n y jeat pod w z g l ę d e m c h a r a k t e r u u o g ó l n i e n i a d o t w a r z y Frasobliwego w y k o n a n e g o p r z e z W . Na frontowych ścianach Jędrusiaka cokołów, wykuto są p ł a s k o r z e ź b y f i g u r a l n e . Dwie siebie pod a względem formalnym, Matki Boskiej z c o k o ł u , na którym w ( i l . 22). płytkich z nich on mianowicie W obydwu przykładach są do płaskorzeźba stoi figura św. podobny Andrzeja przedstawio­ jest że B ą k też ogólny rysunek postaci, l e k k i e p r z e c h y l e n i o g ł o w y k u p r a w e m u r a m i e n i u , wykonywał informatorów Serce J e z u s a , i n n i n a t o m i a s t n i g d y r z e ź b f i g u r a l n y c h nie robił, t y l k o k u p o w a ł i n n y c h r z e ź b i a r z y , w z g l ę d n i e w y k o n y w a ł je dla niego Jan wał się on wzorami w postaci figur drewnianych, rzeźbionych przez jego przyjaciela, S t a n i s ł a w a B o c h e n k a z pobliskich O ł p i n D u ż a liczba rzeźb kamiennych w y s t ę p u j ą c y c h na Pogórzu wskazuje, że ta gałąź twórczości była . chłopów b a d a n i a . W i e l e r z e ź b w c i ą ż jeszcze pozostaje d z i e ł a m i anonimo­ w y c h t w ó r c ó w . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, gdzie z n a j d o w a ł o się c e n t r u m artystycznego rzemiosła kamieniarskiego, które promieniowało na wsie P o g ó r z a . P o m i j a j ą c T a r n ó w , J a s ł o , G r y b ó w czy które powstają jako ośrodki raczej w t ó r n e j rzeźby (douczali się t a m odpowiedzi ni, to dosyć późno Gorlice, i w formie n i e k t ó r z y wiejscy kamieniarze), pytanie należy szukać w Ciężkowicach. ta w t y m mieście m o g ą b y ć dość odległe. W ubiegłym wieku płaskorzeźba 2 2 zachodnim wśród Nazareńskiego, (il. 27) ma w z a s a d z i e z b l i ż o n e c e c h y , a l e od R z e ź b y Karasia m a j ą charakter rzemieślniczy. W pracy posługi­ Postać Józefa je Karaś. Bułata z nagrobka Bąka twierdzili, Sw. Józefa z D z i e c i ą t k i e m ręku do rzeźby typizacja t w a r z y i f a k t u r a z r y t m i z o w a n y c h f a ł d ó w s z a t . na ponoć się miejscowym cmentarzu jako dzieło Józefa rzeźbę przedstawiającą za rzeźb o wiele bardziej rozpowszechniona, niż to u j a w n i ł y dotychczasowe wnękach zbliżone (il. 24) oraz ś w . J a n a N e p o m u c e n a z c o k o ł u k r z y ż a nego na i l . 25. Chrystusa na Bąk uchodził kucie zabierał p e ł n e , nie z o s t a ł o ostatecznie w y j a ś n i o n e . J e d e n z wskazywał Józef ten zaznaczono s ą n i e m a l s y m b o l i c z n i e p a r u p i o n o w y m i wrąbkami. czy i na Bąka, należało rzeźby dźwigającego Pytanie, niego mantolet. F a ł d y s z a t , p o d o b n i e j a k w o p i s a n e j p o p r z o d n i o f i g u r z e , Trzecia z k o l e i r z e ź b a , w y o b r a ż a j ą c a ś w . A n d r z e j a figuralnej. prace kamieniarskiego. opinii miejscowej kaplic p r z y d r o ż n y c h i r. ka­ inne Bąka, pracować 1921 z także chwili Karaś chrzcielnice. W a pasierbica zaczął jak figury M a g d a l e n a , w y s z ł a za m ą ż za J a n a K a r a s i a , k t ó r y o d tej Jan rozczłonkowanego nagrobki, (ur. zajmował kamieniarstwem architektonicznym. W y k o n y w a ł mienia II. 29. Wojciech M u s z k o . C o k ó ł f i g u r y p r z e d s t a w i o n e j n a Aleksandra Olszynach do mającą po­ Jak wskazuje na to l u d o w a w charakterze figura nosząca datę 1848, kamieniarskie Chrystusa tradycje działał 279 �t u jako rzeźbiarz w k a m i e n i u Wojciech Muszko (1824—1892 r.), w „ o b y w a t e l C i ę ż k o w i c " (tak p o d p i s a ł się na cokole f i g u r y charakter ludowego znaczeniu. Cechuje w Ciężkowicach przy ul. Kolejowej). dzieło stanowi k a m i e n n y k r z y ż D r u g i e jego stojącej autoryzowane s t o j ą c y p r z y drodze wiodącej ze Staszówki do Ciężkowic. N a p i s umieszczony na p ł y c i e informuje, że „ w y r ó b t y figury Wojoiecha Muszoka z Ciężkowic". Figura słupa z ulicy o Kolejowej przekroju frontowej i obu kwadratowym, bocznych. ś w i ę t y c h ( i l . 29). N a Matkę Boską jak Ciężkowioach, w cokołu Zarówno ozdobione tak znajdująoe się z ludowego dziełami postaci wnękami wnękach przed sobą i krzyż wykutymi Matki na We z jest w na wykute cokole znajduje się s t a t u a trzymającą rzeźba wykonana Boskiej cokołach ze we z małego a ścianach są — postacie przedstawiająca Jezusa. Podobnie ma wnękach płaskorzeźbami. Jezusem, jak nie wysokiego Staszówki wskazują, samouka podstawy że mamy zawodowo i trzy kamieniarza. Prace, które prymitywu je duża w wykonał Muszko, najlepszym przejrzystość mają tego słowa kompozycji hiera­ tyczny spokój, swoboda w traktowaniu proporcji ciała szone dekoracyjnego głowy, rytmizowania styl rzeźb temu pozwala w Andrzeja W z rzeźby wsiach, liczno m o ż e nieco p ó ź n i e j dotychczas jak rzeźby artystyczna czynienia oddziaływania na wyszkolonego szczegółowych badań. wieś obu i w (powięk­ indywidualny przypisać anonimowe samych i to Ciężkowicach M a t k i Boskiej z płaskorzeźbą na miejscowym z Wojciechem współcześnie rzoźbił w określony, prawdopodobieństwem Stawiskach figura czy umiejętność Wyraźnie dużym niektóre Ciężkowicach działalność korpusy), szat. okolicznych (np. s t o j ą c a na św. krótkie fałdów autorowi zarówno ściany płaskorzeźby do rzeźbie kamieniu niejaki kamieniarzy, pogórzańską lub Serwo. Zarówno jak wymaga cmentarzu). Muszko i problem jeszcze ich dalszych PRZYPISY 1 Z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wiadomo, że np. na Żywiec­ czyźnie wykonawcami kamiennych figur przydrożnych bywali m ł y n a r z e . J . S z a b ł o w s k i , Zabytki sztuki w Polsce. Powiat Żywiecki, W a r s z a w a 1 9 4 8 , s. 2 7 7 . 2 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków. Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, cz. I I , „ P o l . Szt. L u d . " . R . X V I I , 1 9 6 3 , n r 3 / 4 , s. 1 2 2 . K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w Krakowie", K r a k ó w 1 9 6 6 , s. 1 1 7 ; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie, pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Przemyski", t. X I , P r z e m y ś l 1 9 6 7 , s. 1 9 3 . 3 4 B r u s y l u b k a m i e n i e do ż a r e n w y k o n u j e się w t e n s p o s ó b , że po w y c i o s a n i u odpowiedniej p ł y t y , f o r m u j e się j ą w k s z t a ł c i e k o ł a p r z y p o m o c y „ o s k a r b a " w e d ł u g kreski zaznaczonej c y r k l e m , a n a s t ę p n i e w y r ó w n u j e się p ł a s k i e powierzchnie „ ś p i e ą " i d ł u t e m p o b i j a n y m , „ k n y p l e m " . Po w y g ł a d z e n i u powierzchni o b r ó w n u j e się i w y g ł a d z a p o w i e r z c h n i ę o b w o d u , na k o ń c u z a ś p r z y u ż y c i u śpicy, dłuta i knypla przekuwa p o ś r o d k u koła otwór, który musi b y ć w y k o n y w a n y z d w u stron, aby u n i k n ą ć pęknięcia kamienia. Powierzchnio trące po w y g ł a d z e n i u m u s z ą jeszcze z o s t a ć nasiekane w radialnie r o z c h o d z ą c e się r o w k i . 5 Obrobione z grubsza „ o s k a r b e m " kamienie na osełki moczono kilkanaście godzin w wodzie, a następnie tarto pod w o d ą j e d n ą osełkę o d r u g ą , b y przez szlifowanie u z y s k a ć k s z t a ł t ostateczny. Jeśli m a t e r i a ł b y ł przygotowany, w ciągu dnia w y k o n a ć m o ż n a b y ł o 1/2 k o p y ( 3 0 s z t . ) o s e ł e k , a j e ś l i s u r o w i e c był dobry, to nawet pełną kopę. 6 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł o w J o d l ó w c e T u c h o w s k i e j 15 „ k a m i e n i a r z y c z y s t y c h " , w t y m J a n i J ó z e f M a r k i e w i e ż o w i e , Teofil i Stanisław Osikowie, Bronisław, W ł a d y s ł a w i Stanisław Gnidowie, pięciu W a ń t u c h ó w (Stanisław, W ł a d y s ł a w , Maciej, B r o n i s ł a w i Wilhelm), A n t o n i Swoszowski. W y r o b e m o s e ł e k i b r u s ó w z a j m o w a ł o się o k o ł o 20 k a m i e n i a ­ rzy, w t y m Tadeusz Grzela, M i c h a ł D u d e k i nie z a p a m i ę t a n y z imienia Brzenia. O d k u w a n i e m b r u s ó w i k a m i e n i do ż a r e n trud­ n i l i się m . i n . J a n K u k u ł k a z p r z y s i ó ł k a „ Ś w i e r c z e " , M i c h a ł D u ­ dek, S t a n i s ł a w W a ń t u c h , W o j c i e c h P i ą t e k i niejaki P r z ą c e k . „Skalników" było wielu, informatorzy wymieniali trzech: Stanisława Wiśnię, W ł a d y s ł a w a Osikę i Franciszka K u k u ł k ę . Przy budowie kościoła w Jodłówce Tuchowskiej pracowali jako „kamieniarze czyści": Teofil Osika z bratem Stanisławem, B r o n i s ł a w W a n t u o h i trzej bracia Gnidowie (Bronisław, W ł a d y ­ sław i Stanisław). Ponadto „ s k a l n i k " W ł a d y s ł a w Osika w towa­ r z y s t w i e c z t e r e c h i n n y c h : t r z e c h z Jodło w k i Tuchowskiej, a jednego z Frysztaka (woj. k r o ś n i e ń s k i e ) . 7 8 Przewozem w y r o b ó w kamieniarskich z Jodłówki Tuchow­ skiej do T a r n o w a t r u d n i ł się do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j Konstanty Wabno z Jodłówki Tuchowskiej. W e d ł u g niego p r z e d s i ę b i o r c y t a r n o w s c y b r a l i k a ż d ą ilość t o w a r u . 9 Józef Sroczyński był mistrzem kamieniarskim. Pochodził z D ę b o w c a ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . J a k i ś ozas p r z e b y w a ł w A m e r y c e ; po powrooie założył w pierwszych latach po I wojnie ś w i a t o w e j p r a c o w n i ę k a m i e n i a r s k ą w J a ś l e , p r z y u l . Zielonej, w p o b l i ż u bramy cmentarnej. W y k o n y w a ł kute w piaskowcu nagrobki i figury przydrożne z rzeźbami figuralnymi. Miał licznych po­ m o c n i k ó w i u c z n i ó w . N a c m e n t a r z u w J a ś l e jest jego g r ó b z na­ p i s e m : „ J ó z e f S r o c z y ń s k i a r t . r z e ź b i a r z u r . 1864 z m . 1934". N a d g r o b e m znajduje się d u ż a r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a orła t r z y m a j ą c e g o w szponach kajdany, d ł u t a J ó z e f a Sroczyńskiego. 1 0 Informacje o autorstwie Bronisława Wantucha należy w t y m p r z y p a d k u p r z y j m o w a ć z r e z e r w ą , b o w i e m np. „ w Granicaoh" (przysiółek J o d ł ó w k i Tuchowskiej) r z e ź b ę o analogicz­ n y m t e m a c i e w y k o n a ł S r o c z y ń s k i , p o d c z a s g d y W a ń t u c h kul jedynie cokół. Antoni Hajdecki, mieszkający stale w Bochni, byl r z e ź b i a r z e m o d u ż y m d o ś w i a d c z e n i u i o p a n o w a n y m rzemiośle a r t y s t y c z n y m . K a m i e n i a r z e z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j zapraszali g o d o s i e b i e , b y w y k o n y w a ł d l a n i c h r z e ź b y f i g u r a l n e d o wyra­ b i a n y c h przez nich n a g r o b k ó w . W okresie międzywojennym b y ł t o j u ż c z ł o w i e k s t a r y . R z e ź b i ł n a p o d s t a w i e s z k i c ó w rysun­ kowych, k t ó r e w sposób precyzyjny przenosił na kamień. 1 1 1 2 B r o n i s ł a w W a ń t u c h m i m o n a u k i u J ó z e f a Sroczyńskiego nie zdobył żadnych uprawnień rzemieślniczych. Wykonując r z e ź b ę , p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r e m w p o s t a c i f i g u r k i g i p s o w e j lub porcelanowej, k t ó r ą k o p i o w a ł w odpowiednim powiększeniu w kamieniu. 1 3 Jednym z klientów Bronisława Wantucha Osika (1902—1971 r.), k t ó r y pierwotnie zatrudniony cowni Wańtuchów. Jako „kamieniarz czysty" nagrobki t y p u architektonicznego, natomiast gdy u niego p e ł n ą r z e ź b ę f i g u r a l n ą , o g r a n i c z a ł się do cokołu, a s t a t u ę z a m a w i a ł u bardziej sprawnego b y ł Teofil b y ł w pra­ wykonywał zamówiono wykonania rzeźbiarza. 1 4 Wykonując cokół dla ś w . R o d z i n y r z e ź b i o n e j przez S r o c z y ń s k i e g o , w y k u ł B r o n i s ł a w W a ń t u c h n a f r o n t o w e j ścianie płaskorzeźbę archanioła Michała przebijającego diabła. W S z e r z y n a c h ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) z n a j d u j e s i ę figura p r z y d r o ż n a z p o s t a c i ą M a t k i B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą c a dużych r o z m i a r ó w f i g u r k ę p o r c e l a n o w ą , n a t o m i a s t p ł a s k o r z e ź b a z pos­ t a c i ą C h r y s t u s a n a c o k o l e w s k a z u j e n a r ę k ę r z e ź b i a r z a ludowego. Według fundatorów figurę (jako całość) w y k o n a ł rzeźbiarz T e o f i l O s i k a z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j , a l e s y n n i e ż y j ą c e g o już k a m i e n i a r z a w y j a ś n i ł , ż e o j c i e o w y k u ł t y l k o p o d s t a w ę i płaską r z e ź b ę ( s i c ! ) , n a t o m i a s t s t a t u ę M a t k i B o s k i e j z r o b i ł n a jego zamówienie Hajdecki. 1 5 1 6 Na n a g r o b k a c h m i e j s k i o h , n p . n a c m e n t a r z u w Jaśle, w y s t ę p u j e w p o d o b n y m u k ł a d z i e m o t y w w p o s t a o i d w ó c h wa­ z o n ó w ze s t y l i z o w a n y m i p ł o m i e n i a m i z n i c z y , k t ó r e w Jodlówce T u c h o w s k i e j z a m i e n i ł y się w k w i a t y . Błażej Wojtanowski, na k t ó r e g o g r o b i e z n a j d u j e się p o m n i k , z m a r ł 1 p a ź d z i e r n i k a 1 9 5 2 r . , a l e w ą t p l i w e jest, aby postawienie nagrobka nastąpiło bezpośrednio po pogrzebie, R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, o p . c i t . , s. 131. " T a d e u s z J a m e r w y k o n a ł w c z a s i e s w o j e j kamieniarskiej pracy jedynie: jedną rzeźbę pełną (Matka Boska Różańcowa — z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y , w w o j . t a r n o w s k i m ) i j e d n ą płasko­ rzeźbę (głowa Chrystusa na nagrobku w Łużnej). N a w z ó r n a g r o b k a w y k o n a n e g o w J o d ł ó w c e Tuchows­ k i e j , a z n a j d u j ą o e g o s i ę n a c m e n t a r z u w R z e p i e n n i k u Strzy­ ż e w s k i m , w y r z e ź b i ł M a r i a n D z i a d z i o p o s t a ć a n i o ł a . Rzeźba została zakupiona i wywieziona do K ą t ó w Wrocławskich. 1 7 1 8 2 0 2 1 R z e ź b y J a n a K a r a s i a r o z c h o d z i ł y s i ę w s z e r o k i m pro­ m i e n i u . J e g o f i g u r y p r z y d r o ż n e z n a j d u j ą s i ę w Święcanaoh, B i e c z u ( M a t k a B o s k a ) , S z e r z y n a c h ( M a t k a B o s k a ) o r a z w Dąb­ r ó w c e T u c h o w s k i e j ( S e r c e J e z u s a ) . N a g r o b k i K a r a s i a z rzeźbami f i g u r a l n y m i s ą n a c m e n t a r z u w O l s z y n a c h i s ą s i e d n i c h wsiach. 2 2 S t a n i s ł a w B o c h e n e k u r o d z o n y i z a m i e s z k a ł y s t a l e w 01p i n a c h ( z m . 1 9 4 9 r . ) b y ł s a m o u k i e m . T r u d n i ł s i ę s n y c e r k ą (m. in, w y k o n a ł o ł t a r z g ł ó w n y d l a k o ś c i o ł a w O ł p i n a c h ) , r z e ź b i ł też. w d r e w n i e f i g u r y d o f e r e t r o n ó w i k a p l i c . S ą d z ą c n a podstawie f e r e t r o n u z f i g u r ą M a t k i B o s k i e j ( z n a j d u j ą c e g o s i ę w kościele w O ł p i n a c h ) , r z e ź b a j e g o m i a ł a c h a r a k t e r c z y s t o rzemieślniczy, M i m o ż e n i e p o s i a d a ł ż a d n y c h u p r a w n i e ń — m i a ł uczniów. R z e ź b y j e g o z n a j d u j ą s i ę m . i n . w L i p i n k a c h i K r y g u k o ł o Gorki) o r a z w S z e r z y n a c h k o ł o J a s ł a . Z a p r z y j a ź n i o n y z J a n e m Karasiem w y p o ż y c z a ł m u na w z ó r swoje r z e ź b y . Tot.: Autor —- U. 20, 21; L . Dzięgiel — 11. 28: J. Świderski — il. 1, 3—19, 22—27, 29. Eys.: M. Czarnecka — il. 2 �