https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/701c7cda2d8d735e2db2673c20f568a8.pdf 3a7e5e41b10fda7741dfebfa8e88755d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4120 Title A name given to the resource Rzeźba ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.131-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż r z e ź b i o n y , D r o s z e w , g m . N o w e S k a l m i e r z y c e , w o j . k a l i s k i e . W y k . P a w e ł B r y l i ń s k i . U f u n d o w a ł M a r c i n S z y m c z a k w 1865 I I . 2. K a p l i c z k a s ł u p o w a , w y s . o k . 3 m , K ą p i e l e W i e l k i e , g m . W o l b r o m , w o j . k a t o w i c k i e , 2 . p o ł . X I X w . r., Ksawery Piwocki RZEŹBA LUDOWA 2. W 1. R z o ź b a w d r z e w i e t w o r z y w p u ś c i ź n i o a r t y s t y c z n e j P o l s k i ogromny k o n t y n e n t nie kolwiek k s i ą ż k i i do do ujęoia pokazania w w jednym rozdziale kilkudziesięciu jakiej­ ilustracjach. Należało więc d o k o n a ć w y b o r u . O d r z u c o n o t u p o l s k ą , szczególnie krakowską szkolę r z o ź b y gotyckiej X V w i e k u , r z e ź b ę ołtarzową X I V i X V wieku na K o r o n y Czeskiej), na wy) i głównie gotycka, w której Śląsku Małopolsce szczyt — oznaczał rozwinęła rzeźba ołtarz W jej o b r ę b i e r o z w i n ę ł y się baroko­ różne pejzażu kościoły artystycznym Polski i i d e k o r a c y j n a z a r a z e m , z r o z u m i a ł a d l a s z e r o k i o h rzesz sztuka ta odgrywa niemałą rolę p o c h l u b i ć się szeregiem z n a k o m i t y c h d z i e ł i m i s t r z ó w , t o spleciona jest wyraźnie z innymi krajami Europy, może jednak tworząo i bogato wej, s z c z e g ó l n i e w X V I I I w i e k u . J a k k o l w i o k b o w i e m w kościółki całej warsztaty, Polski. których Była to prace sztuka w świadomości nie tylko warstw wykształoonych, p o j ę t y c h — l u d o w y c h i s t a ć się niejako w z o r c e m dla m i a ł swe s z c z y t y . W rozwoju. poszukiwaniu najbardziej rodzimych war­ odbić zapełniły ekspresyjna ludzkich. Jej f o r m a , s y m b o l i k a , jej w y m o w a m i a ł y na stale z a g n i e ź d z i ć się peryferie s z t u k i n a s z e g o k o n t y n e n t u , k t ó r o j m a s y w g d z i o i n d z i e j tości, najbardziej s p e c y f i c z n y c h d l a P o l a k ó w i i c h h i s t o r i i do Krzyżo­ ogromny d o b y renesansu X V I w i e k u , i m p o n u j ą c y r o z k w i t r z e ź b y i odmiany się niewątpliwie Mariaoki W i t a Stwosza w Krakowie. lokalne (należącym wówczas P o m o r z u ( p o d b i t y m przez Z a k o n ale Coraz szerzej rozsiane w a r s z t a t y m i s t r z ó w obsługujące p o t r z e b y coraz dalej o d centrów kraju szeroko późniejszego gotyckioh, położonyoh w twórczości plastycznej, z w r ó c i l i ś m y się w i ę c do r z e ź b y f i g u r a l ­ m i e j s c o w o ś c i — n a w e t d r o b n y c h miasteczek i osiedli — s t w o r z y ł y nej k a d r y w p r a w n y c h snycerzy, u m i e j ą c y c h ludowej, na której niezwykłe walory zwrócono uwagę i to t a k ż e poza g r a n i c a m i naszego k r a j u . od Jest prezentacja n a p e w n o j o d n o s t r o n n a , ale podnosząca interesująco i o d r ę b n e d z i o d z i n y naszej sztuki. dawna to więc szczególnie pytania, kiedy rozwinęła się ta gałąź naszej sztuki i dlaczego, gdzie s p o t k a ć j ą m o ż n a , k i m b y l i t w ó r c y dziol, j a k a b y ł a i c h t e m a t y k a i j a k i e s e n s y c z y zawierają. świdrem posługiwać się dłutem snycerskim. Rozkwit ten został w pewnym sensie z a h a m o w a n y przez r e n e s a n s , p r z e n i e s i o n y d o P o l s k i o k o ł o 1500 r o k u . B y ł a t o w s z a k W dalszych k r ó t k i c h u s t ę p a c h b ę d z i e m y s t a r a l i się o d p o w i e ­ dzieć kolejno n a i tych idee p r a c e te sztuka „uczona", pozostająca na usługaoh dworu, najpierw k r ó l e w s k i e g o w K r a k o w i e , p o t e m m a g n a t ó w i coraz powszechniej w y k s z t a ł c o n e j szlachty, bogatego m i e s z o z a ń s t w a . D r o b n e warsz­ t a t y snycerskie rozrzucone po kraju, w y r a ź n i e rzemieślnioze, m i a ł y ż a d n y c h n i e m a l szans, b y k o n k u r o w a ć z t ą f a l ą , nie preferującą 131 �— i dostarczały k a m i e ń i jego t r u d n ą o b r ó b k ę , n i o s ą c ą u c z o n ą i wysoce l i t e r a c k ą panteonu zakorzenionej już tradycji nową alegorykę w n a l n y m w a r s z t a t o m n o w y c h , b l i s k i c h i m w z » r c ó w . S t ą d w naszej treściach. Silą rzeczy więc z wolna snycerze ci s z u k a l i d l a siebie o d b i o r c ó w p o z a k r ę g i e m u c z o n y c h i w y k s z t a ł ­ conych „sfer w y ż s z y c h " i coraz w i ę c e j z w r a c a l i się do sztuce ludowej wieku" jej kultury, tj. w zachodnich i X V I wieku. południowych W przeciwieństwie sąsiadów — do reformacja o b j ę ł a raczej szczyty s p o ł e c z n o : s z l a c h t ę i m i e s z c z a ń s t w o . Mimo więc szlachetnych niekiedy idei d e m o k r a t y c z n y c h (np. arian) była odczuwana przez c h ł o p s t w o jako „pański s a m y m j a k o coś obcego i wrogiego. W reformacji sytuacja propagatorów, ta była zręcznie wymysł" okresie wczesnej wykorzystana i — tym kontr­ przez szczególnie jezuitów, k t ó r z y wówczas to polski katolicyzm charakterystycznymi elementami jej nasycili „ludowymi", kultem świętyoh opiekunów codziennych spraw ludzkich, obroń­ ców od najbardziej przyziemnych plag, a t a k ż e akcją propagando­ wych pierwotnie pańszczyźnianym pielgrzymek chłopom do miejsc dawały możność cudownych, oderwania się które choć chwilowo od jarzma codzienności, przeżycia z ł u d y wolnej wędrów­ ki. Kult cudownych w kształtowaniu obrazów się r z e ź b y Od połowy X V I I wszystkim wieku, szlacheckie wyszło przez szwedzkich i n n o w i e r c ó w katolicyzmu i rzeźb (i w gdy z miał odegrać wielką ogóle sztuki) wojen rozpętanych p o w r ó c i ł y już ostatecznie na — nastała inna sytuacja: kler przestał łono kokietować „ l u d " , p r z e s z e d ł do o b o z u jego ciemiężycieli. K o ś c i o ł y b a r o k o w e , bogato dewocji 132 wyposażone w kontynuowały rzeźbę jednak drewnianą niektóre form i przedstawień. Druga połowa X V I I I wieku, tak tragiczna w dziejach naszego k o n t y n e n t u , d o c h o d z i do w y r a ź n e g o klasowego chłopstwa, o którego krajach samouświadomienia przyczynach nie tu miejsce m ó w i ć . N o w a „ u c z o n a " sztuka doby klasycyzmu z n ó w wyraźnie oddala Na się tym od tle chłopskiego — wyczucia sprzeczności między jako rzemiosła. o b u d z e n i e m się sztuki — odrębności klasowej i obcości wobec „ p a ń s k i e j " i uczonej sztuki — rozkwita w niebywały sposób sztuka chłopska i dla chłopów tworzona, w s p a r t a ekonomicznie przez r o s n ą c ą w c i ą g u X I X wieku f i n a n s o w ą niezależność n i e k t ó r y c h w a r s t w wiejskich. także Przychodzi „ z ł o t y w i e k " r z e ź b y l u d o w e j , k t ó r a w y s u w a się na czoło osiągnięć a r t y s t y c z n y c h k u l t u r y w s i polskiej, a s k u p i a j ą c e j w sobie tradycje i e l e m e n t y f o r m y i t r e ś c i n a r o s ł e w p r z e d s t a w i o n y m r o z w o j u histo­ rycznym. Jest rzeczą znamienną, że w przeciwieństwie do naszych s ł o w i a ń s k i c h b r a c i ze w s c h o d u i p o ł u d n i a — ozdobna snycerka nie polskiego jest najmocniejszą stroną twórczości r z e ź b a a r c h i t e k t o n i c z n a , a n i z d o b n i c t w o s p r z ę t ó w nie takiego poziomu i bogactwa form Snycerka ogranicza się właściwie jak w krajach ludu. Ani osiągnęły sąsiednich. (wykonywana z reguły przez m ę ż c z y z n ) d o s t a t k ó w o f i a r o w y w a n y c h k o b i e t o m w czasie u r z ą ­ typie dzania dla nich d o m u po ś l u b i e : zdobiono więo przęślice i koło­ „ludowego" w r o t k i , wrzeciona i krosna, k i j a n k i , łyżniki, solniozki i w niektó- ołtarzową, cechy barokowyoh Polski, przynosi n o w ą sytuację. Podobnie jak w innych rolę ludowej. m a s y mieszczańskie i przede „potopu" nalot „ludu". S p r z y j a ł a t e m u s z c z e g ó l n a sytuacja P o l s k i w okresie „ z ł o t e g o naszych obfity prowincjo­ w �133 ��II 11 G m Szczurowa, w o j . t a r n o w s k i e . F i g . w y k . J a n K ł o s i e ń s k i . 1820 r . I I . 12. O k o l i c e D ą b r o w y Z i e l . , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e II. 13. K r o s n o . 1863. 135 �r y o h okolicach p o s a ż n e skrzynie. Bogaciej w okolicach o gospodar­ D a w a ł o m u t o w p r z e s z ł o ś c i n a p e w n o siłę n i e z w y k ł ą w przeciw, ce p a s t e r s k i e j , n p . n a P o d h a l u , a l e d a l e k o i m w ł a ś c i w i e d o r o z w i ­ nościach dziejowych. Materiału, jaki prezentujemy, niętej snycerki dekoracyjnej u sąsiadów p o ł u d n i o w y c h i wschod- toż wodlo geograficznych nio-karpackich. mało O d 2. ć w i e r c i X X w i e k u n a s t ę p u j e w y r a ź n y z m i e r z c h f i g u r a l ­ nej r z e ź b y ludowej, opartej n a w y r o b i o n y c h t r a d y c j a c h : się wprawdzie zwani wciąż pod liczni i coraz liczniejsi „ l u d o w y m i " , ale s z t u k a rzeźbiarze i zjawiają charakteru bądź bądź czytolne. W y d a j e się natomiast r z e c z ą o w i e l e c i e k a w s z ą i dla zrozu­ mienia r z e ź b y ważniejszą zastanowienie s i ę , g d z i e w ł a ś c i w i e nale­ ż a ł o j e j s z u k a ć w p o s z c z e g ó l n y c h o s i e d l a c h . M o ż n a p o w i e d z i e ć , żo tradycją dzieli się ona p o d t y m k ą t o m w i d z e n i a n a d w i e g r u p y : pierwsza — i c h , z r y w a j ą c a ,z to sztuki amatorskiej, — sztucznio niejako kontynuuje p r o d u k c j ę dawnych wzorów, z któroj ulotnił to r z e ź b y zawieszano w domach, wymiarów i z przewagą, często ciekawsza w chatach, najczęściej tematyczną i bardziej krucyfiksów monumentalna: s i ę sens p i e r w o t n y , p i e r w o t n a w i a r a w w a g ę p r z e d s t a w i e ń i i c h z kapliczkami lub niekiedy wolno stojące rolę w życiu wsi. Kapliczki... one Polski hitlerowski 3. J e s t r z e c z ą d o p r a w d y z d u m i e w a j ą c ą , wana jest różnych kultura przecież i sztuka dziejów ludowa jak mało naszego poszczególnych kraju, od wieków, a od X V I I I zróżnico­ mimo regionów kiedy Śląsk i kraje n a d b a ł t y c k i e b y ł y oderwano tak Polski — od p a ń s t w a już w. na trupie Polski zaborcy wykreślili nowe granice p a ń s t w o w e . Specjaliści oczywiście w y r ó ż n i a j ą r e g i o n ó w , ale granice i c h s ą m o c n o c h w i e j n e , a cechy szorog charakterys­ tyczne najczęściej nieliczne. Poza pasem g ó r na p o ł u d n i u pasterską kulturą — kraj b y ł wszak geograficznie i gospodarczo mało zróżnicowany, przejścia łatwe. W odróżnieniu z ich więc — co za t y m idzie — także w swej kulturzo niu pola Były dla to figury pod małych i druga, związano gołym niobom. charakterystyczne, żo o k u p a n t r o z m y ś l n i e j e n i s z c z y ł , z m y ś l ą o oczyszcze­ dla nieprzebrane przyszłego mnóstwo „Lebensraumu" i dotąd jest Niemiec. jeszcze sporo. Było ich Strzogą wsi u w y l o t ó w d r ó g do niej w i o d ą c y c h , s t o j ą n a c e n t r a l n y m miejscu osiedli, przed kościołem, prywatno skarby przed fundatorów, poszczególnymi wybiegają daleko domami jako poza domy na s k r z y ż o w a n i e d r ó g (gdzio d i a b ł y k r ę c ą p i a s k i e m ) , n a d b r o d y rzek i strug, p i l n u j ą c bezpiecznego przejazdu l u b d z i u r a w y c h mostów, strzegą i spokoju ówdzie jakieś zmarłych wokół w a ż n e lokalne cmentarzy, upamiętniają tu zdarzenia. artystycznej. J e s t t y c h z n a k ó w k i l k a t y p ó w : s ą z w y k ł e krzyże, najczęściej wysokie i z dala widoczne, i takież k r z y ż e zdobione rzeźbą, jak •I' J 1 •., ME 136 tak — od naszych s ą s i a d ó w , n a r ó d nasz jest n i e z w y k l e j e d n o l i t y k u l t u r a l n i e i dzielimy dla obcych snycerze, wpływem rewolucyjnych przemian w świadomości ludu nabiera nie podziałów, różnice byłyby �I I . 14, 15. K a p l i c z k i d o m o w e , o l t a r z y k o w o , z M a t k ą B o s k ą S k ę p s k ą . Z n a l e z i o n e : O s t r o w i t e , w o j . w ł o c ł a w s k i e o r a z o k o l i c e P ł o c k a . I I . 16. J ę d r z e j W a w r o , G o r z e ń D o l n y , g m . W a d o w i c e , w o j . b i e l s k i e . Św. Emil, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 43 c m . I I . 17. K a p l i c z k a p r z y ­ drożna, drewniana. B u ś n o , gm. Białopole, woj. c h e ł m s k i e cmontarny w Droszewio, o r o z g a d a n y m , w i e l o f i g u r o w y m (ił. 1), bardzo c z ę s t o s ł u p y - k o l u m n y , o słabym trzonie podziale archi­ w ciężkich chwilach życia, kiedy m ó g ł zawieść oficjalny z parafialnego tektonicznym, j a k r e p r o d u k o w a n y z K ą p i e l i W i e l k i c h , z r o z b u d o ­ w a n y m i scenami w i e l o f i g u r o w y m i przedstawieniem Xi św. trzon k o l u m n y Trójcy), szczytu (w chronionymi wybiegają zdobią głowy, j a k b y u niekiedy wypadku daszkiem roślinne (il. wici, kapitele — dźwierzami, rozrastały z Muzeum się wiszące czasem Etnograficznego w nad do łóżkami, formy stołami i stojącej — ła­ jak Warszawie, a pochodzący ten z Ma­ może stoi M a t k a motywom boży, r o z ł o g a c h tej p r o w i n c j i ) w otoczeniu l i c h t a r z y i j a k i c h ś osłaniająca pod dwu- lub u wami t u l ą się do s ł u p a a p o s t o ł o w i e c z y ś w i ę c i . N a j p o s p o l i t s z y m na, słupie a niekiedy nad z o w s z a ( i l . 14), g d z i e p o d a ż u r e m d e k o r a c y j n i e r o z w i ą z a n e j p a s j i umieszozona średniowiecznych, 2). Nieprzeliczone k r z y ż e zawieszane w domaoh, w ich w n ę t r z a c h i bazy jest reminiscencjo tym pośrednik kościoła. kapliczka-domok czterospadowym daszkiem latarenka, dalokio echo barokowych miniatu­ r z y k a , umieszczonogo na rozwiązań (il. 3). głębiej kto z lorzeźbioną głowicą, j a k w jono Wierzbicy dziwaczny pod pioniek Olkuszom ( i l . 5), ten małych rzeźb dostarczał społeczności zadajemy tych stole (por. także żo wobec t y c h i jakie Istniała północnych pomniej­ zajmował ongiś ołta­ i l . 15). tysięoy sobio p y t a n i e , k i m figur wiejskiej. czczona na s p o s ó b rodzaj domowego małym 4. J e s t r z e c z ą n a t u r a l n ą , i często (szczególnie szych świętych. Powstaje w Drewniana k o l u m n a , w m i a r ę p r ó c h n i e n i a o d d o ł u , j e s t z r e g u ł y wkopywana i pozostaje Skępska „święto" figury, rzeźbiono l u b m a l o w a n e , a n a d d a s z k i e m s t e r c z y rowa Boska większych byli ich miejsco romantyczna autorzy, w ciasnej logenda, żo przykrytą dla ochrony d a s z k i e m i u b r a n ą w l a t a r n i ę z krzyżom. t w ó r c a m i tej s z t u k i b y ł „ s a m l u d " , żo niejako sama p r z y n a l e ż n o ś ć Często slup r e d u k o w a n y j e s t o d r a z u d o r o l i w s p o r n i k a kapliczki do klasy chłopskiej pasowała każdogo dziedzica jej prastarych (il. (i), czasom t r ó j k ą t n e j , w k t ó r e j r o z p i e r a s i ę z t r u d o m U k r z y ż o - tradycji wany, j a k w K r o ś n i o ( i l . 13) ł u b w D o m i n i k o w i c a c h p o d ś r o d o w i s k u ludzie t w o r z ą c y spontanicznie, j a k b y „ s a m i z siebie", (ił. 6), gdzio d a s z o k d ź w i g a p o t ę ż n y liczno k a p l i c z k i sensu stricto, krzyż. Istnieją ledwo otwarte z jednej s t r o n y s k r z y n k i , w Gorlicami też odstało od których wnętrzu bardzo ziemi, postacio C h r y s t u s a , M a r i i z D z i e c i ą t k i e m l u b k t ó r y ś zo jakby goszczą świętych na strugający dzieci, twórcę. kozikiom lalki eldopców. Po dla Oczywiście laski, czasem dziewczynek upadku zawsze zdarzali się w jakieś oraz chlopskiogo „święte" w naszym wieku figurki, ruchomych każdym zabawki dla „traczy" zapotrzebowania — z tych spontanicznych na dla figury majsterków (il. 7, 8, 1 1 , 12). B y w a ł y t e ż k a p l i c z k i s t a n o w i ą c e o d r ę b n e b u d o w l o i s n y c e r z y w y w o d z ą się dzisiejsi „ t w ó r c y l u d o w i " . D o s p r a w y architektoniczne, jeszcze p o w r ó c i m y . jak np. w Buśnie, niedaleko Hrubieszowa ( i l . 17). K a p l i c z k i w y k o n y w a n o z m i ę k k i e g o d r z e w a (najczęściej sosny), w y s o k i e k r z y ż e c i o s a n o n i e k i e d y z m o c n e g o d ę b u , figury rzeźbiono z podatnej l i p y l u b j a w o r u . S ł u p y to i k a p l i c z k i pełniły wieloraką rolę: n i o k i e d y z n a k ó w g r a n i c z n y c h czy w bezmiarze c h ł o p s k i c h 0 zagonów, alo orientacyjnych najczęściej były clirony życia i mienia wsi, p r z e d m i o t e m nieoficjalnej próbą dewocji sprawa „świętej powierzać na tak rękom Jednakże figury" byle była jakim, dla chłopa zbyt XVIII ważna, amatorom. by i X I X można Toteż w było ją odpowiedzi szorokie zapotrzebowanie, jakio z a r y s o w a l i ś m y w y ż e j musiała powstać tej wieku — klasa l u d z i z a w o d o w o t r u d n i ą c a się rzezaniem t3'ch figur dla d o m ó w i kapliczek, n i e k i e d y n a w e t dla odległych wiejskich kościółków. B y l i to zawodowi majstrzy, spadkobiercy 137 �138 �wiodzy, s p o s o b ó w , s c h e m a t ó w — d a w n y c h m a j s t r ó w cechowych. Uozyli się swego r z e m i o s ł a w w a r s z t a t a c h p o p r z e d n i k ó w , dy — j a k n p . z m a r ł y o k o ł o 1920 r . A n d r z e j K a c z y ń s k i , na K u r p i a c h , nawet w trzoetwa. Z a w o d o w i Warszawie, gdzie uczył niekie­ dzia'ający się organmis- ci r z e ź b i a r z e nie b y l i o s i a d ł y m i kmieciami, leoz c z ę s t o w ę d r u j ą c , z m i e n i a l i m i e j s c e z a m i e s z k a n i a . C i e s z y l i na ogól s p o r y m c h y b a p o w a ż a n i e m , j a k o w t a j e m n i c z e n i w zawód r z e m i e ś l n i c y , często zmieniali nawet nazwiska, „szlacheckie" „ s k i " do d a w n y c h a l b o p r z y j m u j ą c jak właśnie wspomniany Kaczyński, się N i e d ź w i e d ź . S z c z e g ó ł t e n ich p r e s t i ż w w i e j s k i m który W dodając całkiem podobno w y d a j e się w a ż n y , j a k o środowisku. nowe, nazywał ilustrujący czasie s w y c h wędrówek s t y k a l i się z i n n y m i w a r s z t a t a m i , k s i ę ż m i o d n a w i a j ą c y m i ołtarze, z b u d o w n i c z y m i sażonych. Zdobywali kościołów swoisty nowo zasób się swój wznoszonych i doświadczoń, różno wypo­ wzorców, wiadomości. Pozostawali j e d n a k w c i ą ż r z e m i e ś l n i k a m i o m e n t a l ­ ności z b l i ż o n e j do i c h c h ł o p s k i c h o d b i o r c ó w i u p a r c i e w kręgu t r a d y c y j n y c h t e c h n i k i r o z w i ą z a ń tkwiącymi formalnych. D ł u g i czas s z t u k ę l u d o w y c h r z e ź b i a r z y u w a ż a n o za a n o n i m o ­ wi). stąd rodził się m i t o p o w s z e c h n e j z d o l n o ś c i l u d u w nicznej t w ó r c z o ś c i . D z i ś w i e m y c o r a z w i ę c e j o t w ó r c a c h ich ż y c i u i i c h p r a c y . N i e sposób tu szerzej zajmować stroną zagadnienia. P r z y t o c z y m y p r z y k ł a d o w o nych. J e d n y m z n a j w c z e ś n i e j s z y c h z Grabonoga, c z y n n y o d o s t a t n i c h l a t X V I I I on w s z e r o k i m p r o m i o n i u tylko świątkarz wieku. się kilka a r t y s t ó w tej g r u p y , nam z n a z w i s k a i t w ó r c z o ś c i b y l w i e l k o p o l s k i sponta­ ludowych, znanych Walonty Pozostawił w o k ó ł G o s t y n i a o g r o m n e , cale bione k r z y ż e , o b o g a t e j i k o n o g r a f i i , tą da­ zarzeź- lecz s t a ł o o s c y l u j ą c e j Miał nych n a s t ę p c ó w w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Poznańskiego, połaci j a k P a w o l B r y l i ń s k i ( i l . 1) i F r a n o i s z e k N o w a k . N a on wokół plaskorzoźbionej postaci C h r y s t u s a F r a s o b l i w e g o . licz­ Kujawach, I I . 2 1 . Ukrzyżowany ( f r a g m . ) , d r e w n o . P ł o s k i n i a , W a r m i a . I I . 2 2 . Chrystus upadający pod krzyżem (fragm.), drewno polichrom., M a ł o ­ polska. I I . 23. Chrystus niosący krzyż, z kapliczki drewnianej, s ł u p o w e j . Wierzbica, w o j . c h e ł m s k i e . AVyk. W a w r z y n i e c Szwej. 22 23 �24 25 Chrystus Frasobliwy, r z e ź b y w d r e w n i e p o l i c h r o m . I I . 2 4 . W y s . 31,S c m . W i ś n i c z , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2 5 . ( F r a g m . ) . W i e l k o p o l s k a . I I . 26. W y s . 29 c m . O k o l i c e M a k o w a , w o j . b i e l s k i e . I I . 27. W y s . 4 1 c m . Z o k o l i c B o c h n i . I I . 28. W y s . 52 c m . P a n t a l o w i c e , g m . K a ń c z u ­ ga, w o j . p r z e m y s k i e . w Nieszawie b y ł z n a n y z nazwiska ostatni ś w i ą t k a r z typu, Feliks Blaszczyk, na Kurpiach — na Mazowszu — W i n c e n t y Krajewski. nym majsterkiem rzeźbiarz, i stolarz kościołów. nazwiska. Krąg Łączą był w Małopolsce i „wynalazca", Jan ludzi: Zawidzu Wszechstronnie uzdolnio­ Jan Nastaj pracujący z Goruszowa, także ten m o ż n a by rozbudować, tych dawnego Sęk. W dla ale dworów wystarczą r u c h l i w o ś ć te bylebym pełnił figury. mu rolę dostarczył „abrysu", Mieli oni wzoru, który dla podstawowego naturalną skłonność tak (świątkarze opracowujący rzemieślników wykonywanej do nych s c h e m a t ó w ikonograficznych, np. wciąż tych projektu powtarzania Centkowski i schemat postaci M a t k i poszukiwany w ich Boskiej określo­ Błaszczyk, Skępskiej, środowisku. G d y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m o s ł a b ł o z a p o t r z e b o w a n i e na wielkopolscy p r a c o w a l i za k o r d o n e m p r u s k o - r o s y j s k i m w K o n g r e ­ świątki chłopi, objęci sówce, zahaczali o austriacki w ó w c z a s K r a k ó w ) w powszechnym kształceniem, porzucali tradycyjne nawyki wiary p r a c y i obfitego z b y t u swej p r o d u k c j i , gdzie z d o b y w s z y pod koniec życia poszukiwaniu dłuższe postoje po środki materialne, wnikali bytowaniu — pojawiają „naiwni", pracujący piach), warsztacie p o p r z e d n i k ó w p r a k t y k a osobiście w Franciszek Krzeszowiak (np. ze Kur­ znany Stryszawy w Ż y w i e c k i e m , u r o d z o n y w r o k u 1885, k t ó r y u c z y ł s i ę u o j c a , wyposażał w rzeźby kościółek K a r m e l i t ó w w Zawoi pod moc magiczną drewnianych od strony postawa), tak ważnych kloców ich dla i polan. tradycyjnych Same odbiorców chłopskich. 140 się coraz liczniej w codziennym utalentowani spontanicznie „dla twórcy własnej miejs­ k t ó r a o d k o ń c a X I X w i e k u o d k r y ł a artys­ p o s ł u g u j ą się jeszcze s t a r y m i „ s p o s o b a m i " w s w y c h w a r s z t a t a c h : wzor­ były (atrybuty, Wspomniany Krzeszowiak zapewnił mnie, że potrafi wyrzeźbić ż ą d a n ą „pomocy" t y c z n e w a l o r y i c h s z t u k i . P i e r w s i z n a n i n a m r z e ź b i a r z e tego t y p u trójwymia­ wzory znaczeń ich gdy k s i ą ż k i do bryły potrzebę mierze Babią niepiśmienny komentowane większej początkowo kich, dla inteligencji, o b r ó b k i d r e w n a , ale u c z y l i się k o r z y s t a n i a z t r a d y c y j n y c h rowe figur, coraz s a t y s f a k c j i " , p o t e m b a r d z o c z ę s t o d l a o d b i o r c ó w , ale j u ż G ó r ą ) . W warsztacie t a k i m p o z n a w a l i nie t y l k o sposoby fachowej c ó w graficznych, przenoszenia niejako t y c h w z o r ó w w w w (nawet wychrzta Czerwiński na jeszoze gdy wsiach, w miejscowe społeczności mi i. f i g u r y , figurę, Jędrzej Wawro nabożeństwa, (1864—1937) szukając kupuje ilustrowane ikonograficznych schematów, k t ó r o j e d n a k u b i e r a i w z b o g a c a w coraz w i ę k s z e j m i e r z e i coraz dowolniej w twory własnej fantazji, dodając postaciom „świę­ t y m " p o e t y c k i e d r z e \ v k a z p t a s z k a m i ( i l . 1 6 ) , L e o n K u d ł a (1879 — 1964) posiadał wśród swych „pomocy warsztatowych" teczki n i e t y l k o ze „ ś w i ę t y m i o b r a z k a m i " , a l e w y c i n k i i l u s t r a c j i z czaso- �pism. B y l t o c z ł o w i e k b y w a ł y , b r a ł u d z i a ł j a k o c a r s k i w wojnie j a p o ń s k i e j 1905 roku, potem pracował w żołnierz Warszawie jako listonosz, n a s t a r o ś ć o s i a d ł w r o d z i n n e j N o w e j W s i w P u s z c z y Kozionickiej p o d R a d o m i e m , p r o d u k u j ą c swe r z e ź b y dla miejs­ kich n a b y w c ó w . J e g o t e m a t y k a k o ś c i e l n a n a b i e r a c o r a z t o wych a k c e n t ó w i w a r i a c j i w s t o s u n k u d o t r a d y o y j n y c h np. w Ucieczce do Egiptu ( i l . 43) kusi się o stworzenie „świeckich", r o z m a i t y c h p t a k ó w , saren, j e l e n i , lisów, figurek wiewiórek, chłopskich postaoi z otoozenia. O d r y w a n i e s i ę o d s c h e m a t ó w dycyjnych jest ceohą współozesnych rzoźbiarzy „ l u d o w y c h " , a właściwie i to już no­ wzorców, tra­ najwybitniejszych twórców pracujących dla pozaludowego ś r o d o w i s k a . D z i a ł a c z l u d o w y I g n a c y K a m i ń s k i , poseł na Sejm z tematyki świeckie Łęczyoy legendy z Zachodniej U k r a i n y płaskorzeźbach — świadomie miejscowe, Zygmunt okropności wprowadza przybyły Skrętowicz oświęcimskiego do na ilustruje obozu. swej Pomorze w swych Przykładów można dać więcej, j a k o że p r a c u j ą dziś s e t k i snycerzy, zbywając swój t o w a r p o p r z e z o d p o w i e d n i e s p ó ł d z i e l n i e w m i a s t a c h , w y s t a ­ wiając swe praoe na speojalnie organizowanych w k r a j u i za g r a n i c ą . S ą w ś r ó d n i c h ale ioh s z t u k a n i e ma już ludzie wysoce właściwie nio wspólnego wystawach uzdolnieni, zo ludową, której r o z w ó j p r ó b o w a l i ś m y p r z e d s t a w i ć w t y m Jak wszystko n a tej ziemi — sztuka ludowa zjawiskiem h i s t o r y c z n y m , z r o d z o n a spolecznyoh i p o l i t y c z n y o h , zamrzeć, u l e g a j ą c w puściźnie coraz naszemu to i w innych nowym narodowi szozególnie w y r a ź n e w r z e ź b i e w 27 w tradycyjna określonych niezwykłe była warunkach okolicznościach przemianom. drzewie. sztuką ustępie. musiała Pozostawiła wartości, właśnie �142 �I I . 32. Matka Boska z Dzieciątkiem, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i o h r o m . , 4 5 , 5 x 3 6 e m . L a s e k , g m . N o w y T a r g . I I . 3 3 . Matka datkiem ( f r a g m . ) , d r e w n o m a l o w a n e , B r z o z o w y K ą t , g m . C z a r n i a , w o j . o s t r o ł ę c k i e . I I . 3 4 . Matka Boska Skępska, fi. B y j e p o z n a ć , t r z e b a r o z p a t r z y ć j e n a tle ich tematyki, gdyż forma w y r a z o w a t e j s z t u k i ł ą c z y s i ę w y r a ź n i e z j e j ideolo- giozną f u n k o j ą . s a m y m schemacie i t y c h nościach walki samych u każdego mistrza z materiałem — różność osiągniętych trud­ efektów, różność wyrazowa, sposób korzystania z polichromii dla podbicia Ogromna w i ę k s z o ś ć l u d o w y c h chrystologiczną. tym Boska z Bziedrewno. Przede świątków wszystkim wiszący w k a ż d e j t r a d y c y j n e j posiada oczywiście chłopskiej tematykę Ukrzyżowany, izbie, r o z p i n a j ą c y ramiona na p r z y d r o ż n y c h k r z y ż a c h , s k r y t y w p u d ł a c h swe kapliczek. ostrości w wymowy głowie nawet s k ł o n g ł o w y n a p r a w e r a m i ę b y ł n i e m a l z a w s z e p r z e s t r z e ­ usiłowania gany. B y ł u ś w i ę o o n y głowy nieprzekraczalny. Widać to wyraźnie krucyfiksie z Muzeum w O l s z t y n i e ( i i . 2 1 ) . J e d n a k ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e o b r a z ó w na p ł ó t n i e i s z k l e , z n a n y c h w naszej sztuce do ludowej, pewno już zamierzonej. z Muzeum Widać Olsztyńskiego i n n y sens, n i ż b a r d z i e j to ( i l . 19). poprawnie w y r z e ź b i o n e poprzedniej pasji. A u t o r p o d h a l a ń s k i e j pasji z Muze­ um i na Jego nieco s k o ś n e oczy m a j ą Odwieozny s c h e m a t b y ł t u d a n y — m o ż n a r z e c — b e z a p e l a c y j n i e : w swoistej „ p o p r a w n o ś c i " w p r o p o r c j a c h c i a ł a , n p . w dzieła, Chrystusa również Etnograficznego w modelunku Chrystusowej. oczu, p o z i o m y m Krakowie torsu: Kilku zarysom mękę, zacierającą rzeźby ludowej cały porzuca wysiłek skupia zacięciami, ust rysów. się m i ę d z y po wyrazić Istota prostu na opuszczeniem i nosa usiłuje wyrazistość rozwija ( i l . 18) wyrazie skośnych nieludzką wartości polskiej b i e g u n a m i u s t a l o n e g o sche­ których m a t u , u ś w i ę c o n e g o od w i e k ó w przez kościół i powszechny n a w y k , można było w z ó r i k o n o g r a f i c z n y g r a f i k i d e w o c y j n e j o d b i ć w p r o s t a p r ó b a m i narzucenia m u w ł a s n e j w i z j i , w ł a s n e j ekspresji, włas­ mechanicznie nego zobaczenia sensu i do w s p a n i a ł y c h polskich przez drzeworytów odpowiedni ludowych, przerys — w rzeźbiarz musiał bardziej s a m o d z i e l n i e p a r a ć s i ę z p r z e n i e s i e n i e m w z o r c a n a swój klocek. „ P o p r a w n e " było łatwe, a materiał rozmieszczenie w nie detale formy. S t ą d z a p e w n e p o c h o d z ą p o w s z e c h n i e s p o t y k a n e w rzeźbie do duży proporcji opór ręce kształtującej ludowoj n a w y k i stawiał nim rytmicznego powtarzania splotów włosów, fałd p o r i z o n i u m , z a r y s ó w ż e b e r . . . S t ą d g e o m e t r y z a c j a u p r o s z c z o ­ nych k s z t a ł t ó w p e r i z o n i u m , b u d o w y k l a t k i p i e r s i o w e j . m y te oeohy d z i ś j a k o s z c z e g ó l n e w a r t o ś c i f o r m y o d u ż e j ekspresyjnej. C z y Odczuwa­ nośności słusznie? Reprezentuję p o g l ą d , że tak. Częsty wśród upadającego z pod barokowych' Krakowem Pozostaje dzieła. świątkarzy małopolskich krzyżem, ukształtowany rzeźb kapliczek schemat pod Kalwarii Chrystusa wpływem pod — b y w a też najrozmaiciej rozumiany i traktowany. odrażająca w swym upodleniu człowioka c z o ł g a j ą c e g o się Chrystusa (jak zwierzęoia) p o d c i ę ż a r o m Twórca figurki z Muzeum w Bytomiu prześwit jednej Zebrzydowskiej między korpusem pełznącego ( i l . 20), w y c i n a w na czworakach postawa krzyża. klocku Jezusa a „ z i e m i ą " , ale g ł o w ę z w y s u n i ę t ą w p r z ó d b r o d ą u m i e s z c z a n a Świadczy o t y m — przy wciąż osi ciała, j a k b y t k n i ę t ą p a r a l i ż e m , n i e m o c ą jej poruszenia. R y t m i c z n e 143 �I I . 35. Piela, d r e w n o , w y s . 57 e m . K l e w k i , g m . O l s z t y n . I I . 3 6 . P a w e ł B i e ń , Pieta, tarnobrzeskie. n a c i ę c i a ozy z a g ł ę b i e n i a s z a t y s u g e r u j ą — c h y b a celowo — r a n y . C h r y s t u s z M u z e u m D i e c e z j a l n e g o w T a r n o w i e (ił. 22) j e s t dziej p a t o t y e z n y i w y r a ź n i e Odwraca wzmóc głowę spod niebywale zwracający ciężaru ekspresję się do krzyża, a w i d z a , do polichromia wytrzeszczonych oczu. widać wyraźnie napięcie między surowością indywidualnej jego interpretacji. Podobny patos zwrotu głowy" k u widzowi bar­ I ludu. Czy Do rozważań nad dla „retorycznego krzyż, ten w Jak późnym rzeźby on ludowej schematu, przekazywanie m u wiadomo, narodził gotyku apokryficzny na się t o n terenie Niemiec. motyw Jest przez Fraso­ twarz F r a s o b l i w y c h m a m y w Polsce setki, jeśli nie t y s i ą c e , podobnej pozycji, i jakby zrywają boku. Archo- i kultury c h r z e ś c i j a ń s k i e j , ale z a t r z y m a n i e a k c j i p a s j i Z b a w i c i e l a w momen­ brały w tym czasie n o w e g o wykorzystuje wkrótce robotnika, Diirer a w ten sensu. schemat znanej Rzeźbiarz dla rycinie Umęczonego weneoki, pokazania umieszcza z siedziska, i n n i p r z e r a ż e n i w y t r z e s z c z a j ą na­ Ricci, umęczonego Frasobliwego królewskie Zbydniowa zdaje się wistości. jabłko, Wolno o zwykłe ujście, wbrew ficznej opowieści. W nie rażący, ale wzorców: celowe ekspresję. Ważniejsze powszechne z a d o m o w i e n i e F r a s o b l i w e g o w naszej sztuce l u d o w e j oczy, najeżoną świątkarzy, w Rabce jak u ( i l . 26). zwycięstwa, zdaje że oczy na dalekich sprawy od tego straszliwej charakterystyczny stają dla się ikonograficznemu odskok Spłukanie od wszelkie płynnego już zdają w świata rzeczy­ Polaków z n a l a z ł w t y m t e m a c i e nie­ schematowi sprawy mimo Frasobliwy, t y c h w a r u n k a c h w y d a j e się n a m konieczny tematowi tak przymyka sprawach mniemać, chłopskiej r ó ż n e sensy i ż e nie jest n i c z y m d o w o l n y m p r z y p u s z c z e n i e , ż e przyszłego niougięty i niesforny indywidualizm (1525). D o w o d z i to, że już w ó w c z a s nadawano t e m u znak (¡1. 3 0 ) , a z n ó w j e s z c z e i n n y ( i l . 29), dumać na szczycie p o m n i k a p o ś w i ę c o n e g o straszliwej w o j n i e 144 każdy kolano, s i ę z g o ł a n i e f r a s o b l i w i e u ś m i e c h a ć , d o m o n s t r u j ą o w i d z o w i w lewej ze kręgu zadumy o zeum w Bochni, o skroniach ściśniętych żelazną koroną t y p i c z n y gest „ z a d u m a n e g o " w s p a r c i a g ł o w y n a r ę k u b y ł p r a w d o ­ i nagiej łokciem g w o ź d z i a m i ( i l . 27). Jest t a k i F r a s o b l i w y z K r o s n a , k t ó r y podobnie znany już chwilowego w y p o c z y n k u wspartą j a k t e n spod P r z e w o r s k a ( i l . 28), s i e d z ą o g ł u p i a l i , j a k ten z M u ­ chwilowego upodlenia cie ręką wieku, na w z p o d t r z y m u j ą c g ł o w ę , a k a ż d y n i e m a l j e s t i n n y : j e d n i b u n t u j ą się ręce tylko przerażeniu ( i l . 24). motyw Krzyżo­ nią „ c h ł o p s k i e g o m y ś l i c i e l a " z P o z n a ń s k i e g o ( i l . 25) o t w a r z y skupio­ gdy Jezus m i a l usiąść p o z o s t a w i o n y c h w i l o w o nie Polski, — zaduma nad nej l u b u F r a s o b l i w e g o z W i ś n i c z a , z a s ł a n i a j ą c e g o w w e j a l b o s p o c z y n k u w czasie w k o p y w a n i a p r z e z o p r a w c ó w k r z y ż a , i to „chłopski". Wprawdzie X V — o d p o c z y n k u C h r y s t u s a w czasie D r o g i wcześniej specjalnie i przemocą. chyba w to temat złością b y ł a s z c z e g ó l n i e p o p u l a r n a i g ł ę b o k o p r z e ż y w a n a , j a k n p . u tego pomysł t o coraz n o w y c h z n a c z e ń — n a d a j e się s z c z e g ó l n i e m o t y w bliwego. nad dola p a ń s z c z y ź n i a n a nie b y ł a c h a r a k t e r y s t y c z n a t y l k o dla siedzi w charakterystyczną jako świata, n y c h , k t ó r y c h w i r y c z ę s t o r o d z i ł y się u nas więc chęcią t y l k o d e k o r a c y j n y sens ? polskiej „ i n d y w i d u a l i z a c j ą " złem tu schematu a dziwny interpretowane nad ale w o l n o s ą d z i e , ż e w okresio r u c h ó w p o w s t a ń c z y c h i rewolucyj­ ze s z c z y t u k a p l i c z k i w W i e r z b i c y p o d O l k u s z e m ( i ł . 2 3 ) . S t ą p a ma być Zaduma pozwala cechuje Chrystusa n i o s ą c e g o po listkach r o z w i n i ę t e g o j a k b y k w i a t u . może d r e w n o , w y s . 90 o m . Ł a z o r y , g m . H a r a s i u k i , w o j , jałowej ważyć świecie t w ó r c y rzeźby apokry­ nie tylko „poprawności" „deformacje" się i potęgujące na deoyzjaeh Frasobliwego p r z e z deszcze i w i a t r y , na �I I . 37. I'ielá, d r e w n o , w y s . 38 c m . Ś l ą s k . I I . 3 8 . M i k o ł a j G o m i e l a , Orantka, jakio b y ł a o n g i ś n a r a ż o n a w s w e j k a p l i o z o e — p o d k r e ś l i ł o doskonale czytelny, abstrakcyjny kształt szukanej tylko ekspresji drewno, wys. 62 e m . H u t a K r z e s z o w s k a , g m . Harasiuki. ś w i a t „ s a c r u m " zostaje o d d a l o n y o d o p o w i e ś c i epickiej o zdarze­ niu, jak formy. to b y w a ł o ongiś we wczesnośredniowiecznych tworach. Częstsze jednak i chyba bardziej poszukiwane b y ł y Tematyka m a r y j n a jest n i e m a l r ó w n i e p o p u l a r n a j a k sowa. Część f i g u r ł ą c z y s i ę z p r z e d s t a w i e n i a m i M a r i i w jezu­ licznych mniej ezoteryczne kiego. B y ł y to tematy jej s a n k t u a r i a c h w P o l s c e . S z c z e g ó l n i e o b f i c i e n a t e r e n i e M a z o w ­ przestrzenione w sza b y ł a gotyku. reprezentowana Od wcale p o p r a w n y c h figurka jej cudownej Madonny „kopii" — interpretacje fantazyjnych f o r m i u p r o s z c z e ń , j a k t e j nego w Ł o d z i (ił. 3 4 ) : z d u m i e w a j ą c y Skępskiej. jej z Muzeum sięgają Etnograficz­ zestaw k o n t r a s t u j ą c y c h ze i bardziej do Matki Karmiąca Egiptu) z ołtarzowych piedestałów Autor rzeźby, mimo zbliżonych do zredukowane do z n a k u n i o m a l a b s t r a k c y j n e g o . M a d o n n a z D z i e c - licom Marii chłopskiego kiom na r ę k u , p o c h o d z ą c a z L a s k u p o d N o w y m T a r g i e m , t r z y m a ­ dziele jakby rodzaj j ą c a s/kaplerz i f l a n k o w a n a majstra. budowana jest prymitywizm warsztatu snycerza niszczy o b o w i ą z u j ą c y wdzięk wymagany wprost możliwość od togo aprobaty przez ś r o d o w i s k o i w s k a z u j e w odczuciu odbiorców rodzaju tego przedstawień. rodzaju — jak sądzę wbrew utartym przeoież Zdumiewa postaci — na po­ Nieporadny „świętyoh" wagę ekspresji szablonom „smaku". równie Inny już niemal p o z i o m u jej roalizmu proporcji oharakteru. portretu był stosunek popularnej w do Polsce przedstawienia łączy bliskość ludzkiej dystans do codzienności, jako b y ł a mniej codzienna, niż w że waha modelki w jak z obu nego przedstawienia i równie indywidualnie z wzorce ludowych w Marii r y t m i z a c j i f o r m , j a k w Zaśnięciu Marii Dzieckiem dekoracyjnej z M u z e u m we Włocławku nasuwająca przemyślane tycznej „ k u b i z a c j i " jak te pewien b a r d z i e j z ł o ż o n e t r e ś c i ideowe. S t ą d dalsze o d r e a l i z m u potocz­ w grupie Frasobliwych. W p ł y w miały t u niewątpliwie i detalów, Piety, Oba wypadkach i charakterys­ brył tym otoczenia rozpaczy, a t a k ż e w nadać w tematyoe wypadku Karmiącej kształ­ się Frasobliwy. sytuacja Marii czcicieli. widzieć Walka z o p o r n y m m a t e r i a ł e m p r o w a d z i ł a c z ę s t o d o z Brzozowego K ą t a p o d O s t r o ł ę k ą ( i l . 3 3 ) — l u b d o (fragment nadawania nie Marii roz­ późnego ściągnięcia Można określonej dobie chłopskich — wiejs­ i Piety, Olsztynie przykładem wprawy w umiejętności tom „drzewkami", do tematy środowiska Karmiącej z Muzeum w jest d o b r y m sobą b r y ł g o o m e t r y c z n y c h , g d z i e p i e r w o t n e p r z e d s t a w i e n i e z o s t a j e dobnie — z p r o s t y c h f o r m g o o m e t r y c z n y c h ( i l . 3 2 ) . Boskiej dla Polsco w r a z z F r a s o b l i w y m w Madonna Ucieczki zrozumiało jak pierwotne snycerzy: gotycki, w w y p a d k u Piety z Muzeum N a r o d o w e g o w e W r o c ł a w i u ( i l . 37), b ę d ą c e j d a l e k i m e c h e m dzieł piętnastowiecznych, gdzie Matka zdaje się świadoma sensu sposób rzeczywistości iłustro- w y m a g a n e j o d niej o f i a r y l u b tej z M u z e u m w O l s z t y n i e ( i l . 35), wanogo z d a r z e n i a e w a n g e l i c z n e g o — p o z o s t a j ą j u ż t y l k o właści­ bardziej ludzkiej (il. 31). Z u p o r z ą d k o w a n e j wie f o r m y - z n a k i : ciało w ten Marii zamienione w pasy obłoki n a d N i ą w s y s t e m p ó ł k o l i , g ł o w y a p o s t o ł ó w fałdów szat, (indywidualnie jednak z r ó ż n i o o w a n y c h ) z o s t a j ą o d e r w a n e o d c i a ł , k t ó r e zują jono s ł a b e z n a k i , z ł o ż o n y o h m o d l i t e w n i e d ł o n i . W t e n w wyrazie uozuć macierzyńskiej rozpaczy nad o i a ł e m s y n a . Ż y j ą c y w 2. p o l . X I X w i e k u , w z a n u r z o n y c h w l a s a c h wsiach biłgorajskich, Paweł Bień — jeszcze inaozej u j m u j e ten symboli­ t e m a t : d z i a ł a nie poprzez r o z b u d o w ę g e s t y k i ozy p r ó b y o ż y w i e n i a sposób b ó l e m w y r a z u t w a r z y , lecz z m a s o w a n ą r z e ź b i a r s k ą b r y ł ą ( i l . 36). 145 �Odwieczny m i t bolejącej M a t k i otrzymuje niezmienną talność geometrycznej zwartości. Współczesny mu monumen­ wodą; św. działający strzegł wsio p r z ó d i Florian, czczony pożarem; szczególnie św. Otylia na południu opędzała w t y m s a m y m regionie Mikołaj Gomiela ś w i a d o m i e c h y b a przeciw­ szczurów; Agata i Barbara strzegły życia i mienia od stawia p ł a s k i e m u pejzażowi s w ą „ O r a n t k ę " Ambroży (ił. 3 8 ) : s ł u p l e d w i e r o z c z ł o n o w a n y , j a k kręgiel, p o g r ą ż o n y w ciszy form wiecznotrwałych geometrycznych. Z t y m ostatnim przedstawieniem był patronem pszczelarzy; do tematyki figur świętych patronów, świętych opiekunów obfitej codzien­ Roch od piorunów; bronił zarazą; Antoni — przed złodziejami i bywał pomocny w niu zguby cennych przedmiotów, przechodzimy św. kraju, spichrze przed odszuka­ p o m a g a ł m u św. Jacek, wróg z ł o d z i e i . Ś w . M i k o ł a j o p ę d z a ł p o d r ó ż n y c h p r z e d w i l k a m i i szcze­ gólnie był łaskawy nego b y t o w a n i a c h ł o p a . Jest i c h r ó w n i e ż nieprzeliczone mnóstwo, Apolonia była a k a ż d y p o s i a d a ł w y z n a c z o n ą sobie o k r e ś l o n ą r o l ę : J a n Nepomu­ Wspomożyciele dla litościwa ci byli sierot dla błagających osób oczywiście o znani na i wzywani cen s t r z e g ł b r o d ó w i m o s t ó w , d u m a ł n a d s t r u g a m i w ó d b i e ż ą c y c h w Polsce, w s p ó l n i b y l i d l a w s z y s t k i c h k r a j ó w i s t a w ó w , a t a k ż e u s t a w i o n y w ś r ó d ł a n ó w m i a ł d b a ć o i c h zroszenie w religijności polskiej szczególnie opiekę, ciorpiących a ból znów zębów. nie katolickich, tylko choć zakorzenieni. I I . 3 9 . Św. Onufry, d r e w n o , w y s . 9 0 c m . Ż o k o l i c D ą b r o w y T a r n o w s k i e j . B . 4 9 . Św. Antoni, d r e w n o , w y s . 52 o m . B a ż y n y , g r a . O r n e t a , w o j . e l b l ą s k i e . I I . 4 1 . Św. Jan Nepomucen ( f r a g m . ) , d r e w n o p o l i c h r o m . Z o k o l i c L i m a n o w e j . I I . 4 2 . Św. Florian, drewno poliohrom., w y s . 110 c m . Z a w a d a , g m . N o w y W i ś n i c z , w o j . t a r n o w s k i e . I ł . 4 3 . L e o n K u d ł a , Ucieczka do Egiptu, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 33 e n . 1947. 146 �42 �Jest nadto rzeczą ciekawą, żo nawet na ziemiach j u ż w niowieczu oderwanych od Polski — w ś r ó d ulubionych można znaleźć postacie ś w . K a z i m i e r z a , S t a n i s ł a w a , śred­ patronów oczywiście św. J a d w i g i Śląskiej, rzadziej św. Wojciecha. S ą to jakieś ślady częściej kolan w skupionej modlitwie, z imponującą ( i l . 11, 39), a z n ó w Św. F l o r i a n brodą u swych s t ó p przedstawiany b y ł w formie bardziej i ruohliwej, czerpanej sięgająoą gaszący płomienie z barokowej tradycji domu dynamicznej ( i l . 42). o p o r u g e r m a n i z o w a n e j l u d n o ś c i . Z n a l a z ł o t o t e ż odbicie w naszej rzeźbie ludowej. W każdej wsi i przy wszystkich drogaoh całego 6. W y d a j e s i ę r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w o b r a z i e t o j kraju m o ż n a więo s p o t k a ć św. Jana Nepomucena w kapliczkach że (il. określonego w typu 12) i jako wolno stojąco ikonograficznych figury. przedstawień Mimo — ściśle świątkarze ludowi n a d a w a l i m u ooraz t o i n n y w y r a z , w y k o r z y s t u j ą c b a r o k o w e c z ę ś c i e j w z o r c e , ale o p r a c o w u j ą c z u p e ł n i e s a m o d z i e l n i e twarzy i ruohu, jak w figurze w Polsce k l a s z t o r y B r a c i jego z P o d h a l a Mniejszych różnej kult św. Antoniego, trzymającego c i ą t k o Jezus ( i l . 40). najczęściej Oracz św. Onufry ( i l . 41). obediencji naj­ okspresję Liczne szerzyły w objęciach przedstawiany był Dzie­ naj- święci patroni zapędzeni do pełnionia żyoiu codziennym wsi, odróżniani sztuki, określonych stereotypowymi funkcji atrybuta­ m i — pozostawiali mnioj pola dla indywidualnej ich reprezentacji, n i ż bardziej a b s t r a k c y j n e w swoj istocie sensy p r z e d s t a w i e ń np. Frasobliwego i Piety. Obracając nie sposób opędzić się poczuciu się w k o l e t y c h w y o b r a ż e ń , szukania przez tych skromnych i przecież p r z e w a ż n i e a n o n i m o w y c h t w ó r c ó w — pola dla alnych przemyśleń formy turze redukowanie przedmiotu gromadzkich społeczności dualny tych tyczny pęd 0 artystów, ich wiejskich który — wydaje się ten oni ma funkcji niejako większe rzeźby w z znaczenie życiu odbiorców, jak potrzeb wkład indywi­ charakterys­ b o w i e m na tradycyjnych dla ich i w mojej ekspresji, wyłączenia odlewów wiejską — od wymowy z potoku w tym wagi sensie o d e j ś c i e tych tworów, w kapliczkach miejsce po sprzedanych jeszcze w m a j u dawnych ich na codzien­ gipsowych przez społeczność spospolitowanie i ich roli w ż y c i u wsi. R ó ż n e gipsowe zajmujące czy oznacza przez spotęgowania dzieł przez f a b r y c z n ą t a n d e t ę rozumienia wiedza opinii, wskazuje świątków że dostrzegalne to, że b y ł y niejako ś w i a d o m i e w y k o r z y s t y w a n e dla określonych niż łatwo figur. Aprobata ich zarówno samych artystów, ności. Zastąpienie tych to, sohematów, odbioru, niż litera­ dla tak Wygląda chłopstwa nieporadności w formowaniu pomija się n a m okowów indywidu­ dzieł. Częste w interpretacji dla ludowej r z e ź b y polskiej. wyrwali i i treści swych ich „Niepokalane", zaginionych, mieszkańcach skradzionych — otrzymują k w i a t y , p o d z i w i a się i c h g ł a d k ą i s ł o d k ą „pięk­ n o ś ć " , ale s ą n a p e w n o o b o ą i j a k b y n i e s w o j s k ą n a r o ś l ą importo­ waną wiernych z innego świata. Nie powstawały na oczach 1 w o k ó ł n i c h nie t o c z y ł y się dyskusje k r y t y c z n e , j a k i e zanotowali b a d a c z e t e r e n o w i z w y p o w i e d z i l u d z i p a m i ę t a j ą o y c h d a w n e czasy. S ą j a k u b r a n i a k u p i o n e w m i e ś c i e , „ p i ę k n e " i p r a k t y c z n e , tanie i poręczne, 7. J a k wieku w w zuniformizowano, innych 1855 o pozbawione krajach Europy, w Polsce z w r ó c o n o Wprawdzie w r. ale wielkich baczną uwagę walorach indywidualności. ostatniej ćwierci na ludową artystycznych wiolki poeta Cyprian K a m i l Norwid, Kraszewski w wydanej o b c e j ę z y k i Sztuce przełamał jej u w roku Słowian 1860 jej mówił a Józef i tłumaczonej — pierwszy w XIX plastykę. wkrótce skali już Ignacy na europejskiej powszechne lekceważenie, dopiero w k o ń c u wioku S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z , m a l a r z i k r y t y k sztuki, pisarz i ideolog — u z a s a d n i ł w p e ł n i t k w i ą c e w sztuce l u d o w e j w a r t o ś c i i p r ó b o w a ł p r z e n i e ś ć je do „ w i e l k i e j s z t u k i " , tworząo w budownictwie „styl od zakopiański". Działające pierwszego różne grupy a r t y s t ó w („Polska Sztuka Stosowana", Krakowskie", potem posiedli p e ł n ą że trzeba w o zgodności o chodziło zgodności tu wierzą, że matorialu, artystycznej bynajmniej i rzeźbio „stylów artystycznej do prawidłami jego i te ludowi formy, zaginione o ż a d n e pastisze psoudonaśladownictwa historycznych" — „stylem „ d o b r e g o r z e m i o s ł a " , do wypowiedzi S z c z e p k o w s k i (1878 — 1964) „Warsztaty art3'ści funkcji dziewiętnastowiecznego — lecz o p o w r ó t odwiecznymi i inne) świadomości zastąpienie budownictwie ludowym" z wiedzę przywróoić wartości. Nie ludowe, „Ład" swój dziesięciolecia z charakterem poprawnej pełnej tworzywa, obróbki. Np. interpretuje ludowe wzorce Jan (Święta) w d u c h u d e k o r a c y j n y c h i nieco k u b i z u j ą c y c h f o r m l'art nouveau (il. 44). K ł a d z i o n o b o w i e m w ó w c z a s nacisk w ł a ś n i e n a te w a r t o ś c i , n ieobce ludowej Istniejąca szkoła od snycerska sztuce. ostatniej dla ćwierci szczególnie w X I X tym w Zakopanem kierunku wioku uzdolnionej młodzieży góralskiej odegrała t u wielką rolę i odgrywa ją 44 tradycje tego r o d z a j u p o s z u k i w a ń p r z e k a z a ł wielu 148 dotąd. K i e r u j ą c y n i ą j u ż p o o s t a t n i e j w o j n i e A n t o n i K e n a r ( 1 9 0 8 — 1959) wspólczosnym �11. 44. J a n S z c z e p k o w s k i , Święta, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o . I I . 4 5 . S t a n i s ł a w S ł o n i n a , Anatol France, d r e w n o , w y s . 90 c m . I I . 4 6 . J e r z y B e r e ś , Zwid II, d r e w n o . 1 9 6 0 . I I . 4 7 . A n t o n i K e n a r , Kobiecość, d r e w n o , w y s . 70 c m . 1956, rzeźbiarzom, k t ó r z y się zbiegali d o ń z c a ł e j P o l s k i . Z b e z p o ś r e d n i e j inspiracji tematycznej niewiele tu już pozostało: Konara t r ą c a j e d y n i e o n i e o k r e ś l o n e a l u z j e d o f o r m Kobiecość tradycyjnych (il. 47). Jego u c z e ń A n t o n i R z ą s a ( u r . 1 9 1 9 ) w c a ł e j s w e j t w ó r c z o ś c i albo S t a n i s ł a w K u l o n ( u r . 1 9 3 0 ) (il. 48) — w y r a ź n i e żyją w — w p r a c a c h t a k i c h , j a k Na atmosferze tradycji ludowej, targ choć coraz bardziej o d d a l a j ą s i ę o d j e j f o r m a l n y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h schematów. V Stanisława i l . 45) p o z o s t a ł a Słoniny umiejętność (Portret obróbki Anatola drewna, France zwartość niefrasobliwa s w o b o d a o p e r o w a n i a a t r y b u t e m ( p i s m o n a Jerzy B e r e ś ( u r . r ó w n i e ż w r . 1 9 3 0 ) bardziej a b s t r a k c y j n e j f o r m y , odszedł najdalej w c h o ć p o z o s t a ł u niego, 8. T a k więc tradycji tradycja tradycyjne ś w i ą t k a r s t w o zarówno w sztuce (Zwid I I ludowej przeszło „oficjalnej" — rzeźby już i ił. do szczególnie w drzewie „uczonej", jak nasza twórczość — rzeźbiarska choć — żyje i w Jest w a ż n y m nikiem a r t y s t y c z n e j ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w i bez j e j także współczesna słownego 46). historii amatorów i „współczesnych p r y m i t y w ó w " . twarzy). kierunku iv pierwszej fazie t w ó r c z o ś c i , n i e u c h w y t n y i t r u d n y d o określenia n a s t r ó j — bryły, wciąż pracach skład­ uwzględnienia nie może w pełni odczuta i z r o z u m i a ł a . J o s t w c i ą ż z d u m i o w a j ą c ą być 47 legity- 149 �m a c j ą zdolności P o l a k ó w w zakresie p o w o ł y w a n i a do ż y c i a rzeźbiarskich, tworząc świadomie lub podświadomie form punkt odniesienia, j a k i gdzio indziej s p e ł n i a tak z w a n a „ w i e l k a s z t u k a " . W ten sposób b y w a j e d n y m z w y r ó ż n i k ó w polskiego w k ł a d u sztuki Publikując tekst prof. dr. Ksawerego Piwockiego, jedon z ostatnich, k t ó r y w y s z e d ł spod jego p i ó r a , w i n n i j e s t e ś m y telnikom cyjne wyjaśnienie. ekspertów Otóż w maju „Programu rzyło prof. dr. Juliuszowi 1972 r. zebranie słowiańskiego" Starzyńskiemu z słowiańskich. Z projektowanych w architekturze inicjatywy albumów i rzeźbie prof. powie­ koordynatora o sztuce Starzyńskiego poświęcono krajów Zc kra­ pierwszy tematowi: słowiańskich. czy­ konsulta­ UNESCO funkcję „ P r o g r a m u " dla opracowania i w y d a n i a a l b u m ó w jów do światowej. Drewno strony polskiej przewidziano dwa teksty — o architekturze drewnianej i rzeźbie. Napisanie tekstu o architekturze zaproponowano dr. Tadeuszo­ w i Chrzanowskiemu, a o rzeźbio — prof. dr. K s a w e r e m u kiemu. Tekst ten wiosnę 1974 p o w s t a ł na został przełomie przedstawiony zorganizowanym w Rylskim na 1973 i 1974 posiedzeniu Monastyrze w Andrzej Piwocki Redakcję prof. Juliusza S t a r z y ń s k i e g o — prof. dr Ryszkiewicz. Sądzimy, znany śmierci na naradzie. A l b u m U N E S C O u k a ż e się w j ę z y k u f r a n c u s k i m . jego p r z o j ą l po a roboczym, Sofii. Prof. z p o w o d u operacji nie m ó g ł w z i ą ć u d z i a ł u w tej Piwoc- roku, w że tokst prof. Polsce; jest Piwockiego powinien bowiem najlepszą — jaką być tezą polskiej r z e ź b y .ludowej. Dlatego też p u b l i k u j e m y ginalnej, polskiej szeroko mamy — syn­ go w ory­ wersji. D z i ę k u j e m y na t y m miejscu Polskiemu K o m i t e t o w i U N E S C O , a zwłaszcza zgody na życzliwą prof. tę dr. Andrzejowi publikację pomoc, którą Ryszkiewiczowi oraz dr. J a n u s z o w i nam za wyrażenie Michałowskiemu za okazał. Redakcja O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : M u z . w L u b l i n i o — i ł . 7 ; Muz. Etn. il. 15, 3 4 ; w W a r s z a w i e — ił. 14, 3 0 , 4 3 ; M u z . E t n . Doc. A n n a K o w a l s k a - L e w i e k a — ił. 1 6 ; w K r a k o w i e — i l . 18, 2 4 , 3 3 , 3 9 ; M u z . M a z u r s k i e w Państw. w Lodzi Muz. Olsztynie i l . 19. 2 1 , 3 5 ; M u z . G ó r n o ś l ą s k i e w B y t o m i u — i l . 2 0 ; M u z . cezjalne, T a r n ó w — i l . 22; -Muz. Narodowo. M u z . i m . O r k a n a , R a b k a — i l . 2 6 , 32 27, 29; Muz. Wrocław — i l . — i l . 40; Muz. Kujawskie 37; Muz. Sztuki, we Poznań— Nowy Die­ il. 25; 41; Muz. w Bochni— ii. Włocławku — il. 31; Sącz — il. Ł ó d ź — il. — Etn. 38; Jan Muz. Etn.. Swiderski 46 11. 4 8 . Stanisław Kulon. Na targ, drewno. 1960. F o t : E . Ciotek — il. 48; S. Deptuszeiyski — il. 22, 23, 33, 43; J . Grabowski — il. 13, 33, 32; E . K o s t o w s k ł - T o a i c z y k — il. 48; A. Kunozyuska-Irask.i — il. 23 Oz. Olszewski — U. 44; Ł. Perz, F . Maćkowiak — il. i ; 3. Swldaraki — il. 2 - 7 , 9, 1(1, 12, 14—21, 31, 27-.-2.>, 31, 93—35, 37—42, 15 (rapr.); K'. Zakrzewska — 11. 47 150 �